Bổn Sanh Bảo Man (Ratnamālāvadāna)

sa praṇamya ca /
saddharmadeśanāṃ śrotuṃ purataḥ samupāśrayat // Rm_20.78 //
tathā te tat sahāyāś ca devaputrāḥ prasāditāḥ /
bhagavaṃtaṃ sāṃjalayaḥ upāśrayan // Rm_20.79 //
tataḥ sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāns tān samupasthitān /
āryyasatyasamārabhya saddharmaṃ samupādiśat // Rm_20.80 //
tatsaddharmāmṛtaṃ pītvā saha devaiḥ pramoditaḥ /
devo mahiṣapūrvi sa dharmaviśeṣam āptavān // Rm_20.81 //
satkāyaduṣṭibhūmīndhraṃ viṃśatiśikharodgataṃ /
nirbhidya jñānavajreṇa śrotaāpattim āyayau // Rm_20.82 //
(Rm 252)
tātaḥ sa dṛṣṭasatyas taṃ bhagavantaṃ munīśvaraṃ /
kṛtāṃjaliḥ puṭo natvā trir udānam udānayat // Rm_20.83 //
bhagavann idam asmākaṃ kṛtaṃ na janakena hi /
na mātrā na ca rājñāpi nānyena kena cit khalu // Rm_20.84 //
bhavataiva yad asmākaṃ kṛtapāpaviśodhanaṃ /
tenābhiśoṣitāśeṣarudhirāśrusāritpariḥ // Rm_20.85 //
laṃghitā asthiśailāś ca pihitā pāpapaddhatiḥ /
vivṛtāḥ svargamārgāś ca mokṣamārgaś ca darśitaḥ // Rm_20.86 //
mayāptaṃ vimalaṃ cakṣuḥ śāntam āryapadaṃ tathā /
duḥkhārṇavaḥ samuttīrṇo bodhimārgo 'pi dṛśyate // Rm_20.87 //
tad bhavatāṃ kṛpādṛṣṭeḥ prasādān mama sāṃprataṃ /
saṃsārajanma sāphalyaṃ buddhaputrāsmy ahaṃ yataḥ // Rm_20.88 //
adyārabhya sadā nityaṃ bhavatāṃ śaraṇaṃ gataḥ /
bodhau cittaṃ samādhāya cariṣyāmi śubhāṃ cariṃ // Rm_20.89 //
tad atrānugrahaṃ kṛtvā bhavāñ chāstā jagaguruḥ /
kṛpayā sarvadā paśyann evaṃ māṃ trātum arhati // Rm_20.90 //
iti saṃprārthitaṃ tena suparvaṇā niśamya saḥ /
śāstā tasyāśayaṃ śuddhaṃ samalokyaivam ādiśat // Rm_20.91 //
sadho śṛṇu hitaṃ vakṣye sadā bhadraṃ yadīchasi /
triratnaṃ śaraṇaṃ gatvā bhaja nityaṃ samādarāt // Rm_20.92 //
ye buddhaśaraṇaṃ kṛtvā bhajaṃti śraddhayā sadā /
māracaryābhimuktās te saṃprayāṃti jinālayaṃ // Rm_20.93 //
ye dharmaṃ saugataṃ nityaṃ śṛṇvanti śraddhayā mudā /
sarvapāpābhimuktās te saṃprayānti sukhāvatīṃ // Rm_20.94 //
ye ca saṃghe prakurvanti satkāraṃ śraddhayādarāt /
te sarve durgater muktvā saṃprayānti surālayaṃ // Rm_20.95 //
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā ye bhajanti sadādarāt /
durgatiṃ te na gachaṃti sadā gachaṃti sadgatiṃ // Rm_20.96 //
sadgatau te sadā sthitvā triratnaṃ śaraṇaṃ gatāḥ /
kṛtvā lokahitaṃ saukhyaṃ bhuktvā ramanti sarvadā // Rm_20.97 //
tataḥ pāramitāḥ sarvāḥ paripūrya yathākramaṃ /
trividhāṃ bodhim āsadya nirvṛtiṃ samavāpnuyuḥ // Rm_20.98 //
iti nirvāṇasatsaukhyaḥ prāptuṃ yadi samichasi /
triratnaṃ śaraṇaṃ kṛtvā bhaja nityaṃ samāhitaḥ // Rm_20.99 //
etatpuṇyānubhāvena pariśuddhas trimaṃḍalaḥ /
kramād bodhiṃ samāsādya saṃbuddhapadam āpnuyāḥ // Rm_20.100 //
ity ādiṣṭaṃ munīndreṇa śrutvā sa paribodhitāḥ /
tathety abhyanumoditvā punar evam abhāṣata // Rm_20.101 //
adya me saphalaṃ saṃpūritaṃ manorathaṃ /
bodhiratnābhisaṃpanno buddhaputro 'smi sāṃprataṃ // Rm_20.102 //
sarvadā bhavatām eva śaraṇe 'haṃ samāsthitaḥ /
triratnabhajanaṃ kurvañ cariṣye bodhisaṃvaraṃ // Rm_20.103 //
iti saṃprārthanāṃ kṛtvā devaputraḥ sa moditaḥ /
(Rm 253)
śrīghanaṃ taiḥ punar natvā sasahāyo divaṃ yayau // Rm_20.104 //
tatra svarge sa saṃprāpto devaiḥ saha samāśritaḥ /
triratnasmaraṇaṃ kurvan saukhyaṃ bhuktvā samācarat // Rm_20.105 //
tasyāṃ rātrau mahatkāntiṃ prabhāṃ dṛṣṭvā savismayāḥ /
sarve te mahiṣīpālā vabhūvuḥ śaṃkitāśayāḥ // Rm_20.106 //
tataḥ prātaḥ samutthāya sarve te kautukānvitāḥ /
saṃmīlya sahasā tatra buddhāśrame upācaran // Rm_20.107 //
tatra taṃ śrīghanaṃ dṛṣṭvā sarve te pratimoditāḥ /
kṛtāṃjalipuṭo natvā samupatasthur ādarāt // Rm_20.108 //
tadā sa bhagāvān dṛṣṭvā tān sarvān samupasthitān /
ādimadhyāṃtakalyāṇaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_20.109 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve te pratibodhitāḥ /
bhagavaṃtaṃ punar natvā paprachur evam ādarāt // Rm_20.110 //
bhagavann adya rātrau ka ihāśrame prabhāsayan /
bhavatāṃ samupāyātas tat samādeṣṭum arhati // Rm_20.111 //
iti tair mahiṣīpālaiḥ paripṛṣṭe sa sarvavit /
bhagavāṃs tān samālokya purāvṛttim upādiśat // Rm_20.112 //
yo 'trāsau mahiṣo duṣṭo dṛṣṭvāsmān samupadrutaḥ /
samantato bhayaṃ dṛṣṭvā trasto me śaraṇaṃ gataḥ // Rm_20.113 //
tadā maddharmam ākarṇya pūrvajātim anusmaran /
mayi cittaṃ prasādyaiva tyaktvāhārā tyajan tanuṃ // Rm_20.114 //
tato 'smatsmṛtipuṇyena pāpamukto viśuddhadhīḥ /
svargaloke samutpanno devo bhavati sāṃprataṃ // Rm_20.115 //
sa eṣa devaputro 'dya niśāyām atra bhāsayan /
devalokaiḥ sahāyāto darśanāya mamālāye // Rm_20.116 //
matsaddharmaṃ samākarṇya dṛṣṭasatyaḥ sa harṣitaḥ /
devasaṃghaiḥ saha svarge svālaye pragatas tathā // Rm_20.117 //
ity ādiṣṭaṃ munīndreṇa śrutvātivismayoddhatāḥ /
sarve te mahiṣīpālā mitha evaṃ samabruvan // Rm_20.118 //
aho citra hi yan nāma tiryyagyonigato 'pi saḥ /
buddhaṃ sadgurum āsādya dharmaṃ śrutvābhavat sudhīḥ // Rm_20.119 //
sadgurau sugate cittaṃ prasādya viratāśanaḥ /
trirātnasmaraṇaṃ kṛtvā prāṇaṃ tyaktvā divaṃ yayau // Rm_20.120 //
tato 'pīha samāgatya saṃbuddhaṃ śaraṇaṃ gataḥ /
abhyarcya dharmam ākarṇya dṛṣṭasatyo divaṃ yayau // Rm_20.121 //
svarge 'pi tat tathā nityaṃ sadguroḥ śaraṇaṃ gataḥ /
śraddhayā bhajanaṃ kurvaṃ chubhe 'carat samāhitaḥ // Rm_20.122 //
dhanyo 'yaṃ sugataḥ śāstā sarvasatvaśubhaṃkaraḥ /
yatra cittaṃ prasādyaiva paśur api divaṃ gataḥ // Rm_20.123 //
vayaṃ tu mānavāḥ sarve katham enaṃ munīśvaraṃ /
sadguruṃ samupāsādya śraddhayā na bhajemahi // Rm_20.124 //
(Rm 254)
tathā saddharmam ākarṇya prasādād asya sadguroḥ /
atkṛtya sarvadā bhadraṃ na lābhema kathaṃ vayaṃ // Rm_20.125 //
viśeṣadharmam ājñāya dṛṣṭasatyāḥ samāhitāḥ /
triratnabhajanaṃ kṛtvā nūnaṃ gachema sadgatiṃ // Rm_20.126 //
tad atra sadguror asya munīndrasyādhunā vayaṃ /
sarve 'pi śraddhayābhyarcya bhajemahi samādarāt // Rm_20.127 //
tat sāddharmaṃ samākarṇya śraddhayā samupasthitāḥ /
triratnabhajanaṃ kṛtvā caremahi śubhe sadā // Rm_20.128 //
tadādau sugatasyāsya sasaṃghasyā 'dhunā vayaṃ /
yathārhabhojanenātra pūjayema prapuṣṭaye // Rm_20.129 //
iti saṃbhāṣaṇāṃ kṛtvā sarve te pratimoditāḥ /
tatheti saṃmataṃ kṛtvā tatra buddhāśrame yayuḥ // Rm_20.130 //
tatra taṃ śrīghanaṃ dṛṣṭvā sasaṃghaṃ taṃ pramoditāḥ /
sarvasāṃjalayo natvā prārthayann evam ādarāt // Rm_20.131 //
bhagavan nātha sarvajña bhagavaṃtaṃ sasaṃghikaṃ /
pūjayituṃ samichāmas tann atrānugrahaṃ kuru // Rm_20.132 //
iti taiḥ prārthitaṃ śrutvā bhagavān sa munīśvaraḥ /
teṣāṃ puṇyābhisaṃvṛddhyai tūṣṇībhūtvādhyuvāsa tat // Rm_20.133 //
tathādhyuvāsitaṃ matvā sarve te pariharṣitāḥ /
pādau tasya munīndrasya natvā nijālayaṃ yayuḥ // Rm_20.134 //
tatra te muditāḥ sarve dadhikṣīrodanādikaṃ /
yathārhabhojyasāmagriṃ sahasā samasādhayan // Rm_20.135 //
tatas te samaye gatvā tatra buddhāśrame mudā /
sasāṃghikaṃ munīndraṃ taṃ praṇatvaivaṃ nyavedayan // Rm_20.136 //
bhagavan nātha sarvajña samayo varttate 'dhunā /
tat saṃgha bhagavān pūjāṃ pratigrahitum arhati // Rm_20.137 //
iti taiḥ prārthite sarve bhagavān sasasāṃghikaḥ /
utthāya bhojanakṣetre upācarān prabhāsayan // Rm_20.138 //
tatra pādyaṃ samādāya saṃbuddhapramukhāḥ kramāt /
sarve te sāṃghikās tatra svasvāsane samāśrayan // Rm_20.139 //
tāṃ buddhapramukhān sarvān sāṃghikān svāsanāśritān /
dṛṣṭvā te muditā sarve sāmānarcur yathākramaṃ // Rm_20.140 //
tatas te surasair bhojyaiḥ kṣīrodanaiḥ savyaṃjanaiḥ /
praṇītair bhagavaṃtaṃ taṃ sasaṃghaṃ samatoṣayan // Rm_20.141 //
tatas taṃ sugataṃ tṛptaṃ sasāṃghikaṃ samīkṣya te /
tat pātrāṇy apanīyāśu tad dhastādi samaśodhayan // Rm_20.142 //
tataḥ sapūgatāmburāmahauṣadharasāyanaṃ /
saṃbuddhapramukhebhyas te saṃghebhyaḥ pradadur mudā // Rm_20.143 //
tatas te mahiṣīpālāḥ kṛtāṃjalipūṭā mudā /
śrīghanaṃ taṃ sasaṃghaṃ ca natvā samupatasthire // Rm_20.144 //
tathā tan samupāsīnān sarvān dṛṣṭvā sa sarvavit /
(Rm 255)
āryadharmaṃ samādiśya bodhimārge 'bhyayojayat // Rm_20.145 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve te 'bhyanumoditāḥ /
saṃbuddhaśāsane tatra pravrajituṃ samīkṣire // Rm_20.146 //
tatās te mahiṣīpālāḥ sarve kṛtvābhisaṃmataṃ /
kṛtāṃjalipuṭā natvā prārthayan taṃ munīśvaraṃ // Rm_20.147 //
bhāgavaṃ nātha sarvajña bhavatāṃ śāsane vayaṃ /
pravrajituṃ samichāmas tan no 'nvāhartum arhati // Rm_20.148 //
iti taiḥ prārthitaṃ śrutvā bhagavān sa munīśvaraḥ /
tān viśuddhāśayān sarvān samālokyaivam ādiśat // Rm_20.149 //
mātāpitror vinānujñāṃ pravrajyāṃ na dadāmy ahaṃ /
tad anujñāṃ samādāya preta dāsyāmi vas tadā // Rm_20.150 //
ity ādiṣṭe munīndreṇa sarve te pratinaṃditāḥ /
taṃ munīndraṃ praṇatvāśu svasvagehaṃ yayur mudā // Rm_20.151 //
tatra te sahasā gatvā samātāpitṛvāṃdhavān /
paribodhya prayatnena prāpyānujñāṃ samācaraṃ // Rm_20.152 //
tatra te sahasā gatvā bhagavata upāsṛtāḥ /
pādau sāṃjalayor natvā prārthayann evam ādarāt // Rm_20.153 //
bhagavan sarvavit pitṛprāptānujñāḥ samāgatāḥ /
tatrānugraham ādhāya pravrajyāṃ dātum arhati // Rm_20.154 //
iti taiḥ prārthite śāstā bhagavān savyapāṇinā /
teṣāṃ śiras susaṃspṛṣṭvā samālokyaivam ādiśat // Rm_20.155 //
sameta bhikṣavaḥ sarve yūyaṃ śraddhāsamaṃgitāḥ /
pravrajyāvratam ādhāya carata brahmacārikāṃ // Rm_20.156 //
ity ādiṣṭe munīndreṇa sarve te muṇḍitā vabhuḥ /
khikkhirīpātradharttāraḥ kākhāyacīvarāvṛtāḥ // Rm_20.157 //
tataḥ śastuḥ prasādena sarve te vimalāśayāḥ /
pralabdhabodhisaccittāḥ śuddhaśīlā jiteṃdriyāḥ // Rm_20.158 //
bhitvāvidyāguṇāḥ samyak prāptavidyāviśāradāḥ /
pratisaṃvitsusaṃprāptāḥ satyamārgasamanvitāḥ // Rm_20.159 //
samādhidhāraṇīvidyā ghaṭamānāḥ samāhitāḥ /
kṣamānvitāḥ śubhātmāno yogino bhikṣavo 'bhavan // Rm_20.160 //
tatas te sarvasaṃsāraṃ matvānityaṃ cālācalaṃ /
dṛṣṭvā ca sarvasaṃskāragatīr ahivighātinīḥ // Rm_20.161 //
sarvakleśagaṇān hitvā jitvā māragaṇān api /
sākṣād arhatvam āsādya pracerur brahmacārikāḥ // Rm_20.162 //
tatas te bhikṣavaḥ sarve pariśuddhatrimaṃḍalāḥ /
vītasaṃgā mahābhijñā nirvikalpā niraṃjanāḥ // Rm_20.163 //
samaloṣṭakasauvarṇāḥ satkāralābhanispṛhāḥ /
akāśasamacittāṅgā bhave lābhaparāṅmukhāḥ // Rm_20.164 //
devāsurādi lokānāṃ traidhātukanivāsināṃ /
pūjyā mānyāś ca vaṃdyāś ca babhūvur bodhicāriṇaḥ // Rm_20.165 //
(Rm 256)
tad dṛṣṭvā bhikṣavaḥ sarve vismayoddhatamānasāḥ /
bhagavaṃtaṃ muniṃ natvā papracbus tat purākṛtaṃ // Rm_20.166 //
bhagavan kāni karmāṇi tena mahiṣapūrviṇā /
kṛtāni devaputreṇa yair asau mahiṣo 'bhavat // Rm_20.167 //
ebhiś ca mahiṣīpālaiḥ kiṃ karma prakṛtaiḥ purā /
yenārhatvaṃ samāsādya bhavaṃti brahmacāriṇaḥ // Rm_20.168 //
etat sarvaṃ samādiśya bhavāñ chāstātra sāṃprataṃ /
asmākaṃ api cetāṃsi prabodhayitum arhati // Rm_20.169 //
iti tair bhikṣubhiḥ pṛṣṭe bhagavān sa munīśvaraḥ /
tān sarvān sāṃghikān bhikṣūn samālokyaivam ādiśat // Rm_20.170 //
śṛṇuta bhikṣavaḥ sarve tena mahiṣapūrviṇā /
purā kṛtāni karmāṇi tāni vakṣyāmi sāṃprataṃ // Rm_20.171 //
ebhiś ca mahiṣipālaiḥ purā yāni kṛtāny api /
tāni sarvāṇi karmāṇi vakṣyāmi ca tathā 'dhunā // Rm_20.172 //
tadyathābhūt purā buddhaḥ kāśyapo 'rhans tathāgataḥ /
sarvajñaḥ sugataḥ śāstā dharmarājo vināyākaḥ // Rm_20.173 //
bhagavān sa tadā pūryyāṃ varāṇasyā upāśrame /
mṛgadāve samāśritya vijahāra sasāṃghikaḥ // Rm_20.174 //
tadā tasya munīndrasya śāsane tripiṭo yatiḥ /
bhikṣur eko mahāvijño niścayārthaviśāradaḥ // Rm_20.175 //
tadaikasamaye bhikṣupaṃcaśataiḥ puraskṛtaḥ /
sa sabhāyāṃ samāsīnaḥ saddharmaṃ samupādiśat // Rm_20.176 //
tasya te bhikṣavaḥ śikṣāḥ śaikṣāś ca saṃścayānvitāḥ /
tripiṭārthaṃ parijñātuṃ paprachus taṃ guruṃ muhuḥ // Rm_20.177 //
evaṃ tair bhikṣubhiḥ pṛṣṭe sa guruḥ pratiroṣitaḥ /
tān sarvāñ chrāvakāñ chiṣyāñ chaikṣāṃś ca paryabhāṣata // Rm_20.178 //
tatas te śrāvakāḥ sarve dṛṣṭvā taṃ ruṣitaṃ guruṃ /
praṇatvā vinayaṃ kṛtvā punar evam abhāsire // Rm_20.179 //
bhavanta mā kṛthā roṣaṃ prasīdasva kṛpānidhe /
vyākhyātaṃ bhavatā samyak tad asmābhi na budhyate // Rm_20.180 //
tad bhūyo 'pi bhavān etadarthaṃ samyak suvistaraṃ /
asmac cetaṃ prabodhārthaṃ samupādeṣṭum arhati // Rm_20.181 //
iti taiḥ prārthite bhūyas tripiṭaḥ so 'tiroṣitaḥ /
tathā tāñ chrāvakān sarvān paribhāṣyaivam abravīt // Rm_20.182 //
are re mahiṣā yūyaṃ tat kiṃ jānītha madvacaḥ /
tad bhūyaḥ kiṃ pravakṣyāmi yac chrutvāpi na budhyate // Rm_20.183 //
iti tenoditaṃ śrutvā sarve te pariroṣitāḥ /
taṃ guruṃ yatim arhantam api pratyavadas tathā // Rm_20.184 //
yad vayaṃ mahiṣāḥ sarve tad bhavān mahiṣādhipaḥ /
yad asmākaṃ yathā śāsta tathā bhavatu pālakaḥ // Rm_20.185 //
iti taiḥ śrāvakaiḥ sarvaiḥ śikṣaiḥ śaikṣaṃ ca roṣitaiḥ /
sadguror antike kopād yat khalaṃ pratibhāṣitaṃ // Rm_20.186 //
etat pāpābhiśaṃkārttāḥ paścāttāpābhitāpinaḥ /
(Rm 257)
tam arhantaṃ guruṃ natvā punar evaṃ vabhāṣire // Rm_20.187 //
aho mūḍhā vayaṃ sarve yat kopāt sadguror api /
pratyākhyāya vayo 'smābhiḥ pratyuttaraṃ pradīyate // Rm_20.188 //
tad etat pātakaṃ ghoraṃ kathaṃ vayaṃ śahemahi /
tad bhavān kṛpayāsmākaṃ kṣaṃtum arhati sarvathā // Rm_20.189 //
tathā janmāṃtare cāpi bhavantam eva sadguruṃ /
kalyāṇamitram āsādya prāpnuyāma susaṃvaraṃ // Rm_20.190 //
iti saṃprārthanāṃ kṛtvā sarve te bhikṣavas tathā /
tasya guror upāśritya dharmaṃ śrutvābhajan sadā // Rm_20.191 //
tatas te samaye sarve śrāvakās tripiṭo 'pi saḥ /
kālaṃ gatāḥ punar janma lehire durgatau tataḥ // Rm_20.192 //
khalavākkarmapākena paṃcajanmaśatāny api /
sa tripiṭapatiḥ śāstā mahiṣo 'yaṃ sabhābhavat // Rm_20.193 //
sarve te śrāvakāś cāpi yathā vākkarmadoṣataḥ /
tatheme mahiṣīpalā vabhūvuḥ sarvadā bhave // Rm_20.194 //
atrāpi mahiṣo duṣṭas tripiṭo 'sau bhavaty api /
ime 'pi mahiṣīpālā bhavanti bhikṣavo 'pi te // Rm_20.195 //
yac cāyaṃ mahiṣo 'py atra kāśyapakṛtapuṇyataḥ /
dṛṣṭvā māṃ suprasannātmā natvā me śaraṇaṃ gataḥ // Rm_20.196 //
etatpuṇyavipākena devaputro bhavaty ayaṃ /
āryasatyaṃ samāsādya dṛṣṭasatyo sudhīr api // Rm_20.197 //
ime 'pi mahiṣīpālāḥ kāśyapapuṇyapākātaḥ /
pravrajyārhatvam āsādya bhavanti brahmacāriṇaḥ // Rm_20.198 //
evaṃ karmavipākair hi sarve 'pi jantavo bhave /
sukhaduḥkhāni bhuṃjānā bhramanti bhavacārake // Rm_20.199 //
nāgnibhir dahyate karmaṃ vāyubhir vā na śuṣyate /
klidyate nodakaiś cāpi kṣīyate nāpi bhūmiṣu // Rm_20.200 //
abhuktaṃ kṣīyate naiva karmaṃ kvāpi kathaṃ cana /
sarvatrāpi bhaven naiva karmaṇo gatir anyathā // Rm_20.201 //
śubhasya karmaṇaḥ pāke śubhataiva sadā bhave /
tathā kṛṣṇasya pāke ca duḥkhataiva sadā bhave // Rm_20.202 //
miśritānāṃ tathā pāke miśritāni phalāny api /
evaṃ matvā śubheṣv eva caritavyaṃ sadā bhave // Rm_20.203 //
yenaiva yat kṛtaṃ karmaṃ tenaiva bhujyate phalaṃ /
avaśyaṃ pariboktavyaṃ saṃsāre karmaṇaḥ phalaṃ // Rm_20.204 //
na nasyaṃti hi karmāṇi kalpakoṭiśatair api /
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti prāṇināṃ khalu // Rm_20.205 //
iti matvātra saṃsāre triratnaṃ śaraṇaṃ gatāḥ /
satkṛtya śraddhayā nityaṃ bhajadhvaṃ sarvathādarāt // Rm_20.206 //
ye bhajaṃti sadā nityaṃ triratnaṃ śaraṇaṃ gatāḥ /
durgatiṃ te na gachaṃti yānty eva sadgatiṃ sadā // Rm_20.207 //
ity ādiṣṭaiḥ munīndreṇa śrutvā te saṃghikā mudā /
(Rm 258)
sarve lokāś ca satkṛtya triratnaṃ sarvadābhajaṃ // Rm_20.208 //
etan me guruṇākhyātaṃ tathā mayocyate 'dhunā /
tvayāpy evaṃ mahārāja caritavyaṃ sadā śubhe // Rm_20.209 //
prajāś cāpi sadā dhārmaṃ śrāvāyitvā prabodhayan /
bodhimārge pratisthāpya pālayasva samāhitaḥ // Rm_20.210 //
tathā te maṃgalam nityaṃ sarvatrāpi bhaved dhruvaṃ /
kramād bodhiṃ samāsādya saṃbuddhapadam āpnuyāḥ // Rm_20.211 //
iti tenārhatādiṣṭaṃ śrutvāśokaḥ sa bhūpatiḥ /
tatheti 'bhyanumoditvā prābhyanandat sapārṣadaḥ // Rm_20.212 //
idaṃ narā ye mahiṣāvādānaṃ śṛṇvaṃti ye capi niśāmayaṃti sukhāni bhuktvā khalu te 'tra sarve samyāṃti nūnaṃ sugatālayaṃ te // Rm_20.213 //
++ ity avadānatatve mahiṣāvadānaṃ samāptam ++
(Rm 259)
XXI Nāvikāvadāna
athāśoko mahinātha upaguptaṃ yatiṃ guruṃ /
kṛtāṃjalipuṭo natvā punar evam abhāṣata // Rm_21.1 //
bhadaṃta śrotum ichāmi punar anyat subhāṣitaṃ /
tad yathā guruṇākhyātaṃ tathādeṣṭuṃ ca me 'rhati // Rm_21.2 //
saṃprārthite rājñā śrutvā so 'rhan sudhīr yatiḥ /
upagupto nareṃdraṃ taṃ samālokyaiyam abravīt // Rm_21.3 //
sādhu śṛṇu mahārāja yathā me guruṇoditaṃ /
tathāhaṃ te pravakṣyāmi śrutvānumodanāṃ kuru // Rm_21.4 //
puraikasamaye buddho bhagavān sa munīśvaraḥ /
sarvajñaḥ sugataḥ śastā dharmarājo vināyakaḥ // Rm_21.5 //
sasaṃgho hāsayan tatra magadhe cārikāṃ caran /
sarvatra bhadratāṃ kṛtvā gaṃgātīram upāśrayan // Rm_21.6 //
tatra sa bhagavān sarvai bhikṣusaṃghaiḥ puraskṛtaḥ /
sabhāmadhyāsanāsīno dharmam ādeṣṭum aichata // Rm_21.7 //
tat saddharmāmṛtaṃ pātuṃ sarvalokās tadāgatāḥ /
brahmaśakrādayo devā lokapālā gaṇādayaḥ // Rm_21.8 //
daityeṃdro garuḍā nāgā yakṣagaṃdharvakiṃnarāḥ /
siddhā vidyādharāś cāpi rākṣasāś ca maharddhikāḥ // Rm_21.9 //
ṛṣayo brāhmaṇāś cāpi yogino yatayo 'pi ca /
rājānaḥ kṣatriyā bhūpā rājaputrāś ca tīrthikaḥ // Rm_21.10 //
vaiśyāś cā maṃtriṇo 'mātyāḥ śreṣṭhinaḥ paurikāḥ prajāḥ /
gṛhasthāḥ sādhavo bhadrāḥ sārthavāhamahājanāḥ // Rm_21.11 //
vaṇijāḥ śilpinaś cāpi grāmyā jānapadā api /
tathānye 'pi samāyātāḥ saddharmaśravaṇārthinaḥ // Rm_21.12 //
tatra te samupāyātā dṛṣṭvā taṃ śrīghanaṃ mudā /
natvā pradakṣiṇīkṛtya samānarcur yathākramaṃ // Rm_21.13 //
tataḥ sarve 'pi te lokāḥ parivṛtya samaṃtataḥ /
samāhitāḥ samudvīkṣya dharmaṃ śrotuṃ samāśrayan // Rm_21.14 //
tadā sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāns tān samupasthitān /
bodhicaryāṃ samārabhya saddharmaṃ samupādiśat // Rm_21.15 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve lokāḥ pramoditāḥ /
dharmāviśeṣam ājñāya triratnaṃ prābhajan sadā // Rm_21.16 //
tataḥ sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāl lokāñ chubhāśritān /
tathānyatra śubhaṃ kartuṃ gaṃgātīram upācarat // Rm_21.17 //
sasaṃgho bhagāvaṃs tatra gaṃgātīra upāsṛtaḥ /
navikān samupāhūya samālokyaivam abravīt // Rm_21.18 //
(Rm 260)
nāvikā gantum ichāmi gaṃgāpāram ito 'dhunā /
tan mām imāṃ nadīṃ gaṃgāṃ samuttārayata drutaṃ // Rm_21.19 //
iti tat prārthitaṃ śrutvā sarve te nāvikā api // Rm_21.20 //
sasāṃghikaṃ munīndraṃ tan anādṛtyaivam abruvan /
tarapaṇyaṃ vināsmābhiḥ kaści diśā na tāritaḥ // Rm_21.21 //
yadīchati bhavāns tarttuṃ tarapaṇyaṃ prayachatu /
iti tair bhāṣitaṃ śrutvā bhagavān sa munīśvaraḥ // Rm_21.22 //
tān sarvān nāvikān dṛṣṭvā punar evam abhāṣata /
aham api bhavaṃto 'tra nāviko 'smi ti manyatāṃ // Rm_21.23 //
mayā hi tārito naṃdo mahārāganadīkṛtaḥ purā /
dveṣābdhipatito duṣṭo 'ṅgulimālo 'pi tāritaḥ // Rm_21.24 //
mānavo mānakūpārapatitas tārito mayā /
mohodadhinimagnaś coruvilvīkāśyapas tathā // Rm_21.25 //
evam anye 'pi lokāś ca kleśābdhe tāritā mayā /
kasya cid api satvasya tarapaṇyaṃ na kiṃ cana // Rm_21.26 //
gṛhyate yācyate nāpi mayā kvāpi kadā cana /
tathā yūyam apīhāsmān sarvān bhikṣūn nimāṃdakī // Rm_21.27 //
agāḍhāṃ sahasā tārya pāre nayatum arhatha /
evaṃ tena munīndreṇa prārthite 'pi na ke cana // Rm_21.28 //
nāvikās te munīndraṃ taṃ tārayituṃ samīchire /
atra kaścit sudhīḥ sādhur nāvikas taṃ munīśvaraṃ // Rm_21.29 //
mahābhijñaṃ parijñāya natvovāca kṛtāṃjaliḥ /
bhagavan nātha sarvajña bhavantaṃ sarvasāṃghikān // Rm_21.30 //
apy ahaṃ tārayiṣyāmi tat prasīdatu me sadā /
iti tenoditaṃ śrutvā bhagavān sa munīśvaraḥ // Rm_21.31 //
sarvāns tān sāṃghikān bhikṣūn samālokyaivam ādiśat /
bhikṣavo nāvam āruhya yūyaṃ sarve samāhitāḥ // Rm_21.32 //
imāṃ gaṃgāṃ samuttīrya tiṣṭhata tīram āśritāḥ /
ity ādiṣṭe munīndreṇa sarve te bhikṣusaṃghikāḥ // Rm_21.33 //
sahasā nāvam āruhya saṃniṣeduḥ samāhitāḥ /
tadā sa nāviko dṛṣṭvā sarvān naukāsamāśritān // Rm_21.34 //
tāṃ nāvaṃ sahasā gaṃgāmadhye saṃprāpayan kramāt /
tadā sa bhagavānn ṛddhyā vihāyasā svayaṃ caran // Rm_21.35 //
tad agrataḥ samuttīrya tīrabhūmau samāśrayan /
tad dṛṣṭvā nāvikā sarve te salokāḥ savismayāḥ /
paścāttāpāgnisaṃtaptāḥ paśyanta eva tasthire // Rm_21.36 //
so 'pi ca nāvīko dṛṣṭvā taṃ munīndraṃ vihāyasā /
sahasā tīram āsadya sthitaṃ paśyan nyaṣīdat // Rm_21.37 //
tataḥ sā niścarā naukā stambhitaiva jalāśritā /
tad dṛṣṭvā nāvikaḥ so 'tivismayākulato 'bhavat // Rm_21.38 //
tatas taiḥ śrīghanaṃ tīrasamāsīnaṃ sa nāvikaḥ /
(Rm 261)
dṛṣṭvā tat smṛtim ādhāya praṇanāma kṛtāṃjaliḥ // Rm_21.39 //
tataḥ sāsaṃcarā naukā vāyusaṃpreritā drutaṃ /
sahasā tīram āsādya tasthau tatra suniścarā // Rm_21.40 //
tatas te bhikṣavaḥ sarve samuttīrya vahitrataḥ /
sahasā tīram āgatya saṃbuddhāntikam āyayuḥ // Rm_21.41 //
tatra sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāṃs tān samupāgatān /
saddharmaṃ samupādeṣṭuṃ tasthau sabhāsanāśritaḥ // Rm_21.42 //
tataḥ sa nāvikaś cāpi dṛṣṭvā taṃ śrīghanaṃ muniṃ /
bhikṣusaṃghasabhāsīnaṃ praṇatuṃ samupācaran // Rm_21.43 //
tatra sa sāñjalir natvā sarvān tan sāṃghikān kramāt /
pādāmbujau munīndrasya praṇanāma pramoditaḥ // Rm_21.44 //
tatra te nāvikāś cāpi sarve te vismayānvitāḥ /
tad dharmadeśanāṃ śrotuṃ muditāḥ samupācaran // Rm_21.45 //
tatra taṃ śrīghanaṃ dṛṣṭvā sasaṃghaṃ saṃpramoditāḥ /
natvā pradakṣiṇīkṛtya samupatasthur ādarāt // Rm_21.46 //
tataḥ sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāns tān samupasthitān /
āryyasatyasamārabhya saddharmaṃ samupādiśat // Rm_21.47 //
tat addharmāmṛtaṃ pītvā nāvikaḥ saṃpramoditaḥ /
vijñāya dharmavaiśeṣyaṃ saddharmābhirato bhavet // Rm_21.48 //
tataḥ satkāyabhūmīndhraṃ viṃśatiśikharodgataṃ /
nirbhidya jñānavajreṇa dharmadṛṣṭi samāptavān // Rm_21.49 //
tataḥ sa śrotaāpattiphalaprāptaḥ prasannadhīḥ /
taṃ munīndraṃ samālokya trir udānam udānayat // Rm_21.50 //
bhagavan yat mayā prāptaṃ dharmacakṣuḥ sunirmalaṃ /
śāntaṃ padam āryakāntaṃ tīrṇaś cāpi bhavārṇavaḥ // Rm_21.51 //
satkāyadṛṣṭiśailāś ca laṃghitāḥ sāṃprataṃ mayā /
pihito pāpamārgo me svargamārgaḥ prakāśitaḥ // Rm_21.52 //
mokṣamārgo 'pi saṃprāpto bhavatāṃ kṛpayā 'dhunā /
tathā bhavān sadā nityaṃ māṃ paritrātum arhati // Rm_21.53 //
evaṃ hi na kṛtaṃ mātrā nāpi pitrā kṛtaṃ mama /
na suhṛdiṣṭamitraiś ca vāṃdhavaiḥ svajanair api // Rm_21.54 //
śramaṇair brāhmaṇaiś cāpi gurubhiś ca na vā nṛpaiḥ /
tathānyaiś ca mahāvijñair na kṛtam āryadeśanāṃ // Rm_21.55 //
bhavataiva kṛtaṃ nātha satyamārgopadeśanāṃ /
tadāryasatyasaṃprāpta āryamārgaṃ labhāmy ahaṃ // Rm_21.56 //
adya me saphalaṃ janma buddhaputro 'smi sāṃprataṃ /
ity uktvā sa munīndraṃ taṃ praṇatvā prābhyanaṃdata // Rm_21.57 //
tataḥ sa nāvikas tatra triratnaṃ śaraṇaṃ gataḥ /
satkṛtya samupāśritya prābhajan sarvadā mudā // Rm_21.58 //
tat samīkṣya paraś cāpi nāviko 'tyanutāpitaḥ /
(Rm 262)
tatra tasya munīndrasya satkāraṃ kartum aichata // Rm_21.59 //
tataḥ sa nāvikas tatra samutthāyānumoditaḥ /
bhagavaṃtaṃ praṇatvaiva saṃprabodhayat kṛtāṃjaliḥ // Rm_21.60 //
bhagavan yan mayā lobhapraluptadharmacetasā /
tarapaṇyaṃ vinā gaṃgāṃ tārito na bhavān api // Rm_21.61 //
tan mahān aparādho me bhavaty atrāhi jāyate /
tat kṣamatāṃ jagannātha kṣamāratnākaro bhavān // Rm_21.62 //
yac cātra bhavatāṃ pūjāṃ kartum ichāmi sāṃprataṃ /
tān mamānugrahaṃ kṛtvā pratigrahītum arhati // Rm_21.63 //
iti saṃprārthitaṃ tena śrutvā sa bhagavān muniḥ /
tatheti pratimoditvā tūṣṇībhūtvādhyuvāsa tat // Rm_21.64 //
tathādhivāśitaṃ śāstrā nāvikaḥ saṃpramoditaḥ /
sa pūjābhojyasāmāgrīm sahasā samasādhaya // Rm_21.65 //
tataḥ sa bhagavaṃtaṃ taṃ sasāṃghikaṃ yathākramaṃ /
abhyarcya surasaiḥ śuddhair bhojanaiḥ samatoṣayat // Rm_21.66 //
tatas te sāṃghikāḥ sarve saṃbuddhapramukhā api /
tad bhojyaṃ surasaṃ bhuktvā samātṛptiṃ samāyayuḥ // Rm_21.67 //
tataḥ sa nāviko dṛṣṭvā tṛptaṃ muniṃ sasāṃghikaṃ /
apanīyāśu pātrāṇi tad dhastādi vyaśodhayat // Rm_21.68 //
tataḥ pūgādi tāṃbūlamahauṣadharasāyanaṃ /
datvā sa nāvikas tatra sāṃjaliḥ prārthayat kṣamāṃ // Rm_21.69 //
tataḥ sa sāṃjalir natvā sasaṃghaṃ taṃ munīśvaraṃ /
bodhicittaṃ samālamvya tat puraḥ samupāśrayat // Rm_21.70 //
tataḥ sa bhagavāṃs tasya nāvikasya manogataṃ /
bodhyabhilāṣam ālokya tadā smitaṃ vyamuṃcata // Rm_21.71 //
tatas tasya munīṃdrasya nānāvarṇā marīcayaḥ /
mukhapadmād viniryātāḥ praserur bhuvanatraye // Rm_21.72 //
yā adhastād gatās tatra narakeṣu samaṃtataḥ /
tāḥ saumyā raśmayaḥ sarvāḥ prasṛtya samahāsayan // Rm_21.73 //
tatra tābhiḥ parispṛṣṭāḥ sarve te narakāśritāḥ /
mahat saukhyaṃ samāsādya vismitā evam abruvan // Rm_21.74 //
aho citraṃ mahat saukhyam adhunā jāyate kathaṃ /
kutaś ceyaṃ prabhā jātā kasya ceha samāgatāḥ // Rm_21.75 //
yat prabhābhiḥ parispṛṣṭā vayaṃ saukhyasamanvitāḥ /
sarve duḥkhābhinirmuktās tad idaṃ mahad adbhutaṃ // Rm_21.76 //
kiṃ nu cyutā ito 'ho svid anyatropagatā vayaṃ /
yan no duḥkhāni śāṃyaṃte jāyaṃte sasukhāny api // Rm_21.77 //
iti ciṃtāsamākrāntahṛdayās te savismayāḥ /
ṣarve 'py ekatra saṃmīlya bhāṣaṃta upatasthire // Rm_21.78 //
evaṃ sarve 'pi te satvāḥ sarvatra narakeṣv api /
nirduḥkhā sukhasaṃpannā upatasthuḥ savismayāḥ // Rm_21.79 //
tadā teṣāṃ prabodhārthaṃ nirmāya bhagavān muniṃ /
(Rm 263)
pratyekaṃ narākeṣv evaṃ sarvatrāpi vyasarjayat // Rm_21.80 //
taṃ buddhaṃ nirmitaṃ dṛṣṭvā sārve te narakāśritāḥ /
bhūyo 'tivismayākrāṃtahṛdayāś caivaṃ abruvan // Rm_21.81 //
na hy evetac cyutās sarve nāpy ānyatra gatā vayaṃ /
ihaiva narake sthāne sthitāḥ sarve vayaṃ khalu // Rm_21.82 //
yad ihāyaṃ samāyātaḥ puruṣo pūrvadarśanaḥ /
nūnaṃ asya prabhākāntir iyam atrābhiprasṛtā // Rm_21.83 //
tad asmākaṃ hi duḥkhāni praśāntāṃ samaṃtataḥ /
mahatsaukhyāni jayante nūnam asyānūbhāvataḥ // Rm_21.84 //
ayaṃ hi sugato buddhaḥ sarvasatvānukaṃpakaḥ /
sarvān no duḥkhitān dṛṣṭvā samuddhartum ihāgataḥ // Rm_21.85 //
tad asya śaraṇaṃ gatvā vayaṃ sarve samādarāt /
satkṛtya śraddhayā natvā yathāśakti bhajemahi // Rm_21.86 //
iti saṃbhāṣya te sarve nārakīyās tathā mudā /
sahasā taṃ purogatvā praṇatvaivaṃ vabhāṣire // Rm_21.87 //
namas te bhagavan nātha śaraṇaṃ te vrajāmahe /
evam asmān sadā dṛṣṭvā kṛpayā trātum arhasi // Rm_21.88 //
iti saṃprārthanāṃ kṛtvā sarve te pratimoditāḥ /
tasyaiva śaraṇaṃ kṛtvā prabhejire samāhitāḥ // Rm_21.89 //
etatpuṇyaparītās te sarve vimuktapāpakāḥ /
narakebhyaḥ samutthāya sahasā sadgatiṃ yayuḥ // Rm_21.90 //
evaṃ tā rasmayaḥ sarvā narakebhyaḥ samaṃtataḥ /
sarvān satvān saṃuddhṛtya pratyāyayur muneḥ puraḥ // Rm_21.91 //
yāś cāpy urddhagatābhāsaprasṛtāḥ tāḥ samaṃtataḥ /
avabhāsya diśaḥ sarvān samahārājikālayāḥ // Rm_21.92 //
sarvān devālayān yāvad akaniṣṭhaṃ bhavālayaṃ /
avabhāsyamarān sarvān gāthābhiḥ samacodayat // Rm_21.93 //
anityaṃ khalu saṃsāre sarvaṃ śūnyam anātmakaṃ /
iti matvātra saṃsāre carata sarvadā śubhe // Rm_21.94 //
niṣkrāmatārabhadhvaṃ tad yujyadhvaṃ buddhaśāsane /
dhunīta mṛtyusainyāni naḍāgāram iva dvipaḥ // Rm_21.95 //
yo hy asmin saugate dharme cariṣyati samāhitaḥ /
sa hitvā janma saṃsāre duḥkhasyāntaṃ kariṣyati // Rm_21.96 //
iti tac chabdam ākarṇya sarve devāḥ prabodhitāḥ /
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā prabhejire samāhitāḥ // Rm_21.97 //
evaṃ tā rasmayaḥ sarvāḥ sarvān devān samaṃtataḥ /
codayitvā tatas tatra pratyāyayur muneḥ puraḥ // Rm_21.98 //
tatra tā rasmayaḥ sarvā ekībhūtā supiṇḍitāḥ /
muneḥ pradakṣiṇīkṛtya bhrumadhye 'ntarhito 'bhavat // Rm_21.99 //
tad dṛṣṭvā te sāṃghikāḥ sarve lokāś cānye 'pi vismitāḥ /
śāstā kim ādiśed dhārmam iti dhyātvā niṣedire // Rm_21.100 //
(Rm 264)
tadānaṃdaḥ samutthāya śāstāraṃ taṃ munīśvaraṃ /
kṛtāṃjalipuṭo natvā paprachaivaṃ puraḥ sthitaḥ // Rm_21.101 //
bhagavan nātha sarvajña bhavadvaktrāt sudhākarāt /
nānā varṇāḥ prabhāḥ kāṃtā viniḥsṛtya prasāritāḥ // Rm_21.102 //
sarvāṃs traidhātukānn avabhāsya samaṃtataḥ /
punaḥ pratyāgātāḥ sarvā ekībhūtā supiṃḍitā // Rm_21.103 //
tava pradakṣiṇīkṛtya bhrumadhye pravisaṃti tāḥ /
nāhetupratyaye buddhā darśayanti smitaṃ kvacit // Rm_21.104 //
tad bhavān hetunā kena smitaṃ muṃcasi sāṃprataṃ /
yad dṛṣṭvā sāṃghikaḥ sarve ime lokāś ca vismitāḥ // Rm_21.105 //
śāstā kim ādiśed dharmam iti saṃdigdhamānasāḥ /
kutūhalasamākrāṃtahṛdayāḥ sadguṇārthinaḥ // Rm_21.106 //
tvatsaddharmāmṛtaṃ pātum ichanti tṛṣitā iva /
yadarthe 'tra bhavān smitaṃ darśayati sarasmikaṃ // Rm_21.107 //
tadarthaṃ samupādiśya sarvāl lokān prabodhaya /
ity ānaṃdavaca śrutvā bhagavān sa munīśvaraḥ /
tam ānaṃdaṃ sabhāṃ cāpi samālokyaivam ādiśat // Rm_21.108 //
evam etat tathānaṃda nāhetupratyayaṃ kvacit /
saṃbuddhāḥ sugatāḥ sarve pravikurvanti saṃsmitaṃ // Rm_21.109 //
yadarthe 'ham ihānaṃda smitaṃ muṃcāmi sāṃprataṃ /
tadarthaṃ samupākhyāmi śṛṇuta yūyam ādarāt // Rm_21.110 //
yad anena satānaṃda nāvikena prasādinā /
sasaṃgho 'haṃ samabhyarcya vaṃdito bodhicetāsā // Rm_21.111 //
anena kuśalenāyaṃ nāviko 'pi bhaviṣyati /
saṃsārottaraṇo nāma pratyekabuddha ātmavit // Rm_21.112 //
evaṃ matvā mahatpuṇyaṃ triratnaṃ satkṛtodbhavaṃ /
satkṛtya śraddhayā nityaṃ triratnaṃ bhajatādarāt // Rm_21.113 //
triratneṣu kṛtaṃ puṇyaṃ na kṣiṇoti kadā cana /
vratapuṇyavipākena saṃbuddhapadam āpnuyāt // Rm_21.114 //
ity ādiṣṭaṃ munīndreṇa śrutvānaṃdaḥ sasāṃghikaḥ /
tathety abhyanumoditvā triratnaṃ sarvadābhajet // Rm_21.115 //
evaṃ śāstrā munīndreṇa vyākṛtam ātmanas tadā /
śrutvā sa nāviko buddhaḥ prābhyanaṃdat prasāditaḥ // Rm_21.116 //
tadārabhya sadā nityaṃ nāvikaḥ saṃpramoditaḥ /
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā satkṛtya śraddhayābhajat // Rm_21.117 //
sarve lokāś ca tad dṛṣṭvā saddharmaguṇavāṃchinaḥ /
satkṛtya śraddhayā nityaṃ triratnaṃ prābhajan mudā // Rm_21.118 //
tataś ca sa jagacchāstā bhagavān saha sāṃghikaiḥ /
tathānyatra śubhaṃ kartuṃ pratasthe sāṃprabhāsayan // Rm_21.119 //
iti me guruṇādiṣṭaṃ mayā pracakṣyate tava /
tathātra tvaṃ mahārāja triratnaṃ sarvadā bhaja // Rm_21.120 //
prajāś cāpi tathā dharme bodhayitvā prasādayan /
(Rm 265)
bodhimārge pratisthāpya pālayasva samāhitaḥ // Rm_21.121 //
tathā te maṃgalaṃ nityaṃ sarvatrāpi bhaved dhruvaṃ /
kramād bodhiṃ samāsādya saṃbuddhapadam āpnuyāḥ // Rm_21.122 //
iti tenārhatādiṣṭaṃ śrutvāśokaḥ sa bhūpatiḥ /
tathety abhyanumoditvā prābhyanaṃdat sapārṣadaḥ // Rm_21.123 //
yac chāstrākhyātaṃ tathedaṃ yativarakathitaṃ nāvikasyāvadānaṃ
śṛṇvanti śrāvayanti pramuditamanasaḥ śraddhayā ye prasannāḥ /
te sarve śuddhabhāvā jinaguṇarūcano bodhicaryā carante /
bhuktvā saukhyāni nityaṃ munivaranilaye saṃprayānti pramodaṃ // Rm_21.124 //
++ ity avadānatatve nāvikāvadānaṃ samaptam ++
(Rm 266)
XXII Gandhamādanāvadāna
athāśoko mahīpālaḥ kṛtāṃjalipuṭo mudā /
upaguptaṃ guruṃ natvā prārthayac caivam ādarāt // Rm_22.1 //
bhadaṃta śrotum ichāmi punar anyat subhāṣitaṃ /
tadyathā guruṇādiṣṭaṃ tathādeṣṭuṃ ca me 'rhati // Rm_22.2 //
iti saṃprārthite rājñā śrutvā so 'rhan sudhīr yatiḥ /
tam aśokam mahīpālaṃ samālokyaivam ādiśat // Rm_22.3 //
sādhu śṛṇu mahārāja yathā me gurubhāṣitaṃ /
tathāhaṃ saṃpravakṣyāmi tava puṇyavivṛddhaye // Rm_22.4 //
puraikasmin dine tatra rājagṛhe sasāṃghikaḥ /
bhagavān sa jagannāthaḥ piṇḍārthaṃ samupāviśat // Rm_22.5 //
tadā rājagṛhe tatra gṛhapateḥ suto mahān /
tasyaikā dāsikā bhadrā satyadharmānucāriṇī // Rm_22.6 //
sā svāmyaṅgānulepārthaṃ lohitacaṃdanaṃ tadā /
surabhigaṇasaṃyuktaṃ pipeṣa prastare mudā // Rm_22.7 //
tasminn eva kṣaṇe tatra sa saṃbuddhaḥ sasāṃghikaḥ /
bhāsayaṃ maṃgalaṃ kṛtvā tad gṛhaṃ nikaṣācarat // Rm_22.8 //
tathāyātaṃ munīndraṃ taṃ śrutvā sā dārikā mudā /
sahasā nirgatā gehāt tatra draṣṭum upācaran // Rm_22.9 //
tatra sā samupāgatya prādrākṣīt taṃ munīśvaraṃ /
dvātriṃśallakṣaṇāśītivyaṃjanaparibhūṣitaṃ // Rm_22.10 //
śatasūryādhikābhāsaṃ śatacaṃdrāmṛtaprabhaṃ /
vyāmaprabhāsamujvālaṃ ratnāṃgam iva jaṃgamaṃ // Rm_22.11 //
dṛṣṭvā sā dāsikā tatra muditā vismayānvitā /
suciraṃ taṃ samālokya tasthau niścalamānasī // Rm_22.12 //
tatra sā suciraṃ dṛṣṭvā dāsikābhipramoditā /
satkāraṃ karttum ichantī śāstur evaṃ vyaciṃtayat // Rm_22.13 //
aho bhāgyaṃ munīndro 'yaṃ dṛśyate yan mayādhunā /
tad asya kiṃ bhajiṣyāmi daridrā preṣikā hy ahaṃ // Rm_22.14 //
kutra vā drakṣyate bhūyo munīndro 'yaṃ jagadguruḥ /
dhig me janmāpi yenātra kiṃ cit puṇyaṃ na sādhyate // Rm_22.15 //
kiṃ mamānena dehena yenedṛśaṃ munīśvaraṃ /
prāpya kiṃ cit pradatvāpi puṇyaṃ prāptuṃ na śakyate // Rm_22.16 //
anena jīvitenāpi kiṃ mamātra prayojanaṃ /
yena duḥkhāni bhuktvaiva kiṃ cit puṇyaṃ na sādhyate // Rm_22.17 //
puṇyaṃ vinātra saṃsāre saukhyaṃ prāptuṃ kathaṃ kuha /
tat puṇyaṃ prāpyate kena vinā dānavrataḥ kvacit // Rm_22.18 //
(Rm 267)
kiṃ cātra dāsyate dānaṃ kiṃ cid dravyaṃ na me gṛhe /
vrataṃ vā kiṃ kariṣyāmi parādhīnā hi dāsikā // Rm_22.19 //
tad atra kiṃ sukhaṃ lapsye kiṃ cid dānaṃ vrataṃ vinā /
sarvathāhaṃ vinaṣṭā syāṃ ko māṃ rakṣed bhavāntare // Rm_22.20 //
puṇyena sadgatiṃ yāyāṃ pāpena durgatiṃ sadā /
iti hetoḥ prakarttavyaṃ dānaṃ kiṃ cid api vrataṃ // Rm_22.21 //
tarhy etad vidyate haste lohitacaṃdanaṃ mama /
etenāpi munīndrasya bhajeyaṃ caraṇāmbujau // Rm_22.22 //
iti dhyātvā viniścitya darikā sā prasāditā /
sahasā svagṛhaṃ gatvā tac caṃdanaṃ samāgrahīt // Rm_22.23 //
tac caṃdanaṃ samādāya dāsikā sā vyacintayat /
yad idaṃ svāmino dravyaṃ tad anujñāṃ vinā kathaṃ // Rm_22.24 //
yadi svāmi vijānāti tadā me kupito ruṣā /
nirbhatsya tāḍayitvā māṃ gṛhān niṣkāsayed apl // Rm_22.25 //
tadātra kiṃ cariṣyāmi dāsikāham nirāśrayā /
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti mahatām api // Rm_22.26 //
yadi me kupitaḥ svāmī paratra kiṃ kariṣyati /
prasanno yadi vā svāmī kalyāṇaṃ syād ihāpi me // Rm_22.27 //
kupito va prasanno vā bhavatv atraiva me prabhuḥ /
svāmī bharttānuśāstaiva paratra kiṃ kariṣyati // Rm_22.28 //
buddhas tu jagatāṃ svāmī bharttā nātho 'nukaṃpakaḥ /
prabhu dharmānuśāstā me paratrehāpy avet sadā // Rm_22.29 //
tad atra kiṃ mamānena svāmināpi kariṣyate /
tad etac caṃdanenāpi bhajeyaṃ taṃ munīśvaraṃ // Rm_22.30 //
iti dhyātvā viniścitya dāsikā sā pramoditā /
lohitacaṃdanenobhau pāṇau pralipya setvayā // Rm_22.31 //
gṛhād vahir vinirgatvā bhagavate 'nta upāgatā /
pādayor ubhayos tena caṃdanena lilepa sā // Rm_22.32 //
tataḥ sā dārikā nārī kṛtāṃjalipuṭo mudā /
pādau tasya muner natvā purataḥ samupāśrayat // Rm_22.33 //
tatra sa bhagavān dṛṣṭvā tasyā bhaktirataṃ manaḥ /
tac caṃdanasaurabhyais tat puraṃ samapūrayat // Rm_22.34 //
tatas tad gaṃdham āghrāya sarve paurāḥ savismayāḥ /
kasyedaṃ gaṃdham āyātam iti proktvā pracerire // Rm_22.35 //
tatas tad vṛttim ājñāya sarve lokāḥ pramoditāḥ /
tad draṣṭuṃ sahasā tatra bhagavato 'ntikam upāyayuḥ // Rm_22.36 //
tatra sarve 'pi te lokā dṛṣṭvā taṃ śrīghanaṃ muniṃ /
natvā pradakṣiṇīkṛtvā samupatasthur ādarāt // Rm_22.37 //
tadā sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāns tān samupasthitān /
āryyasatyaṃ samārabhya dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_22.38 //
tad dhārmadeśanāṃ śrutvā sarve lokāḥ prabodhitaḥ /
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā sadā bhajitum īchire // Rm_22.39 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā dāsikā sā prabodhitā /
(Rm 268)
sāṃjalis taṃ muniṃ natvā praṇidhānaṃ vyadhāt tathā // Rm_22.40 //
etatpuṇyavipākena saṃsāre 'tra punarbhave /
pratyekāṃ bodhim āsādya nirvāṇapadam āpnuyāṃ // Rm_22.41 //
evaṃ buddhapadaṃ prāptyai praṇidhānaṃ kṛtaṃ tayā /
dṛṣṭvā sa bhagavāṃs tatra smitaṃ prādurvyadhāt tadā // Rm_22.42 //
tatas tasya muner vaktrān nānāvarṇāḥ surasmayaḥ /
vinirgatā diśaḥ sarvā bhāsayantaḥ praserire // Rm_22.43 //
yā adhastād gatābhāsāḥ sarvatra narakeṣv api /
avabhāsya śubhaṃ kṛtvā sarvatra saṃprasaṃsire // Rm_22.44 //
tatra satvān parispṛśya kṛtvā sarvān sukhānvitān /
saṃbuddhadarśanaṃ datvā saṃpreṣayan surālāyaṃ // Rm_22.45 //
yāś cāpy urddhaṃ gatābhāsatāḥ sarvāṃś ca surālayan /
avabhāsyāmarān sarvān samudghuṣyābhyacodayan // Rm_22.46 //
anityaṃ khalu saṃsāraṃ sarvaṃ śūnyaṃ nirātmakaṃ /
iti matvātra karttavyaṃ saṃbuddhabhajanaṃ sadā // Rm_22.47 //
niṣkrāmata rabhadhvaṃ tat saddharmaṃ buddhaśāsane /
māracaryāṃ parityajya carata bhadracārikāṃ // Rm_22.48 //
yo 'pramattaś caraty atra saṃbuddhaśāsane vrataṃ /
sa vihāya punarjātiṃ duḥkhasyāṃtaṃ kariṣyati // Rm_22.49 //
iti matvātra saṃsāre pariśuddhatrimaṇḍalāḥ /
triratnaṃ śaraṇaṃ kṛtvā bhajadhvaṃ śraddhayā sadā // Rm_22.50 //
etad ghoṣaṃ samākarṇya sarve devāḥ pramoditāḥ /
triratnasmaraṇaṃ kṛtvā prācaran sarvadā śubhe // Rm_22.51 //
tatas te raśmayaḥ sarve bhāsayantaḥ samaṃtataḥ /
pratyāgatā munīndrasya purataḥ samupāśrayan // Rm_22.52 //
tatra te raśmayaḥ sarve 'py ekībhūtāḥ supiṇḍitāḥ /
śāstuḥ pradakṣiṇīkṛtya bhruvo 'ntare tirodadhau // Rm_22.53 //
tad dṛṣṭvā te sabhāsīnāḥ sarve lokāḥ savismayāḥ /
śāstā kim ādiśed dharmam iti dhyātvā samāśrayan // Rm_22.54 //
tatrānaṃdaḥ samālokya sarvāṃl lokān savismayān /
sāṃjalis taṃ jagannāthaṃ praṇatvaivaṃ samabravīt // Rm_22.55 //
bhagavan hetunā kena smitaṃ muṃcati sāṃprataṃ /
nāhetupratyayaṃ buddhāḥ smitaṃ muṃcaṃti sarvadā // Rm_22.56 //
yad bhavataḥ smite vaktrān nānāvarṇāḥ suraśmayaḥ /
nirgatāḥ sarvalokeṣu prasṛtā avabhāsyata // Rm_22.57 //
ime sarvatra bhadrāṇi kṛtvā satvāṃś ca bhadritān /
pratyāgatā bhavadurṇāmadhye cāntardadhanti hi // Rm_22.58 //
etad adbhutam ālokya sarve lokā ime 'dhunā /
śāstā kim ādiśed dharmam iti dhyātvā samāsthitāḥ // Rm_22.59 //
bhavaddharmāmṛtaṃ pātuṃ sarve saddharmavāṃchinaḥ /
bhavantam eva saṃvīkṣya saṃtiṣṭhante samāhitāḥ // Rm_22.60 //
(Rm 269)
bhagavaṃs tad yad arthe tvaṃ smitaṃ muṃcasi sāṃprataṃ /
tad arthaṃ samupādiśya sarvāl lokān prabodhaya // Rm_22.61 //
iti saṃprārthite tena bhagavān sa munīścaraḥ /
tam ānaṃdaṃ sabhāṃ cāpi samālokyaivam ādiśat // Rm_22.62 //
evam etan mahānaṃda sarve 'pi sugatā jināḥ /
nāhetupratyayaṃ kvāpi smitaṃ muṃcaṃti sarvadā // Rm_22.63 //
yadarthe 'ham ihānaṃda smitaṃ muṃcāmi sāṃprataṃ /
tadarthaṃ saṃpravakṣyāmi sarve śṛṇvaṃtu sādaraṃ // Rm_22.64 //
paśyānaṃdānayā nāryyā dārikayā mama padoḥ /
lohitacaṃdanenaivaṃ pralipya satkṛtiḥ kṛtā // Rm_22.65 //
etatpuṇyavipākena dārikeyaṃ bhaviṣyati /
pratyekasugato gandhamādano nāma sarvavit // Rm_22.66 //
yatheyaṃ mayi saṃbuddhacittaṃ prasādya moditā /
praṇidhānaṃ karoty evaṃ pratyekabodhim āpsyati // Rm_22.67 //
evaṃ matvā mahatpuṇyaṃ saṃbuddhabhajanodbhavaṃ /
satkṛtya śraddhayā nityaṃ triratnaṃ bhajam ādarāt // Rm_22.68 //
triratnabhajanodbhūtaṃ puṇyamahattaraṃ bahu /
yathechābodhisaṃbhārapūraṇaṃ nirvṛtiṃ pradaṃ // Rm_22.69 //
ity ādiṣṭaṃ munīndreṇa śrutvā sarve 'numoditāḥ /
triratnabhajanaṃ kartuṃ prābhyanandan sadāpi te // Rm_22.70 //
tadā sā dāsikāpy evaṃ śāstrā vyākṛtam ātmanaḥ /
śrutvābhinaṃditā bhūyo nanāma taṃ munīśvaraṃ // Rm_22.71 //
tataḥ sā svāminā dattaṃ dravyam ādāya satvarā /
tad arhabhojanaiḥ pūrṇaṃ pātraṃ kṛtvā mudācarat // Rm_22.72 //
tatra sā muditā tasmai munīndrāya pradāpayat /
sāṃjaliḥ praṇatiṃ kṛtvā svagehaṃ samupācarat // Rm_22.73 //
tataḥ sa bhagavān pṛṣṭe piṇḍapātraṃ tayārcitaṃ /
sasaṃghaṃ svāśrame gatvā vyaharad dharmam ādiśat // Rm_22.74 //
tatra sā dāsikā bhadrā triratnaṃ śaraṇaṃ gatā /
satkṛtya śraddhayā nityaṃ prābhajan sarvadā mudā // Rm_22.75 //
evaṃ me guruṇākhyātaṃ śrutaṃ mayātra kathyate /
tathā tvam api rājeṃdra triratnaṃ sarvadā bhaja // Rm_22.76 //
tathā rājaṃ prajāś cāpi bodhayitvā prayatnataḥ /
bodhimārge pratiṣṭhāpya pālayasva samāhitaḥ // Rm_22.77 //
tathā taṃ maṃgalaṃ nityaṃ sarvatrāpi bhaved dhruvaṃ /
kramād bodhiṃ samāsādya saṃbuddhapadam āpnuyāḥ // Rm_22.78 //
iti tenārhatādiṣṭaṃ śrutvāśokaḥ sa bhūmipaḥ /
tathety abhyanumoditvā prābhyanandat sapārṣadaḥ // Rm_22.79 //
idaṃ narā ye ci ca gaṃdhamādanāvadānam atra prathitaṃ prasāditāḥ /
śṛṇvanti ye cāpi niśāmayanti sarve sukhāḍhyāḥ pracaranti sadgatau /
(Rm 270)
++ iti ratnāvadānatatve gaṃdhamādanāvadānaṃ samāpta ++
(Rm 271)
XXIII Pretikāyāḥ kathā
athāśoko mahārājaḥ sāṃjaliḥ saṃpramoditaḥ /
upaguptaṃ guruṃ natvā punar evam abhāṣata // Rm_23.1 //
bhadanta śrotum ichāmi punar anyat subhāṣitaṃ /
tadyathā guruṇākhyātaṃ tathādeṣṭuṃ ca me 'rhati // Rm_23.2 //
iti saṃprārthite rājñā śrutvā so 'rhaṃ mahāmatiḥ /
upagupto nareṃdraṃ taiḥ samālokyaivam ādiśat // Rm_23.3 //
sādhu śṛṇu mahārāja yathā me guruṇoditaṃ /
tathāhaṃ te pravakṣyāmi śrutvā buddhānumodaya // Rm_23.4 //
purā sa bhagavān buddhaḥ śākyasiṃho munīśvaraḥ /
sarvajñaḥ sugataḥ śāstā dharmarājo vināyakaḥ // Rm_23.5 //
bhikṣubhiḥ śrāvakaiḥ sārddhaṃ bhikṣuṇībhiś ca cailakaiḥ /
upāsakaiḥ śubhācārair upāsikāgaṇair api // Rm_23.6 //
bodhisatvair mahāsatvaiḥ saṃbodhicārikodyamaiḥ /
tathānyais tīrthikaiś cāpi saṃbuddhaguṇavāṃchibhiḥ // Rm_23.7 //
rājagṛhapuropānte veṇuvane manorame /
jināśrame mahodyāne karaṃdakanivāpake // Rm_23.8 //
sarvasatvahitārthena bodhicaryāṃ prakāśayan /
saddharmadeśanāṃ kurvan vijahāra virocayan // Rm_23.9 //
tat saddharmadeśanāṃ śrotuṃ tatra sarve samāgatāḥ /
devā daityāś ca nāgendrā yakṣagaṃdharvakinnarāḥ // Rm_23.10 //
grahā vidyādharāḥ siddhā lokapālagaṇā api /
ṛṣayo brāhmaṇāś cāpi rājānaḥ kṣatriyātmajāḥ // Rm_23.11 //
vaiśyāś ca maṃtriṇo 'mātyā gṛhādhipā mahājanāḥ /
paurikāḥ sārthavāhāś ca vaṇijaḥ śilpino 'pi ca // Rm_23.12 //
grāmyā jānapadāś cāpi tathā kārpaṭikādayaḥ /
sarve te samupāyātās tatrāśrame upāviśan // Rm_23.13 //
tatra sabhāsanāsīnaṃ śrīghanaṃ taṃ munīśvaraṃ /
vyāmaprabhāvirocaṃ taṃ bhikṣusaṃghaiḥ puraskṛtaṃ // Rm_23.14 //
dṛṣṭvā te muditāḥ sarve praṇatvā samupāgatāḥ /
kṛtvā pradakṣiṇāny enaṃ samānarcu yathākramaṃ // Rm_23.15 //
tatas sarve 'pi te lokāḥ parivṛtya samaṃtataḥ /
tat saddharmāmṛtaṃ pātum upatasthuḥ samāhitāḥ // Rm_23.16 //
tadā sa bhagavān dṛṣṭvā sarvāns tān samupāśṛtān /
āryyasatyaṃ samārgāṃgaṃ saddharmaṃ samupādiśan // Rm_23.17 //
tāt saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve te saṃprabodhitāḥ /
(Rm 272)
dharmaviśeṣam ājñāya bodhicaryāṃ samīchire // Rm_23.18 //
tadaikasmin dine bhikṣur āyuṣmān nāradābhidhaḥ /
bhikṣārthaṃ pātram ādāya rājagṛhapure yayau // Rm_23.19 //
tatra sa nārado bhikṣuḥ piṃḍārthaṃ samupācaran /
gṛhasthena samālokya nītvā gehe mudāsane // Rm_23.20 //
pratisthāpya samabhyarcya supraṇītarasānvitaiḥ /
tīlodanaiḥ sudhākalpaiḥ pānaiś ca pratipūjitaḥ // Rm_23.21 //
tad bhuktvā sa yatis tuṣṭo datvā tasmai śubhāśiṣaṃ /
samutthāya tato 'raṇye viharttuṃ nirjane 'carat // Rm_23.22 //
tatra sa nārado yogī gṛdhrakūṭanagāntike /
dadarśa pretikām ekāṃ rākṣasīm iva bhīṣaṇāṃ // Rm_23.23 //
vṛkṣamūle sthitāṃ raktavinduvyāptāmvarāvṛtāṃ /
asthiśakalasaṃkīrṇe pretālaye nivāsinīṃ // Rm_23.24 //
svātmajān api bhakṣantīṃ kṣutpipāsāgnidāhināṃ /
kṛśāṅgīṃ vikṛtākārāṃ karvuramuktakeśinīṃ // Rm_23.25 //
dṛṣṭvā sa nāradas tatra samupāsṛtya tat puraḥ /
pretikāṃ tāṃ samālokya paprachaivaṃ purākṛtaṃ // Rm_23.26 //
kiṃ tvayā prakṛtaṃ ghoraṃ pātakaṃ pūrvajanmasu /
yenaivaṃ duḥsaham anubhavasi sāṃprataṃ // Rm_23.27 //
iti tenārhatā pṛṣṭe pretikā sā rudanty api /
nāradaṃ taṃ yatiṃ dṛṣṭvā śanair evam abhāṣata // Rm_23.28 //
bhadanta kiṃ mayā hy atra vakṣyate yat purākṛtaṃ /
divārātrau paṃcaputrān prasūtā me prabhakṣitā // Rm_23.29 //
tenāpi na saṃtuṣṭā bubhukṣitā pravarddhate /
tad bhavāṃs taṃ jagadvijñaṃ pṛchatā matpurākṛtaṃ // Rm_23.30 //
sa munīndro jagacchāstādiśet te 'smatpurākṛtaṃ /
āditye hi samudyāte dīpena kiṃ prayojanaṃ // Rm_23.31 //
tathāsmatprakṛtaṃ pāpaṃ śrutvānyena narādayaḥ /
satvāḥ saṃtrasitā evaṃ kuryu na ke cana // Rm_23.32 //
sarve te 'pi diśet pāpān viramya śīlasaṃvṛtāḥ /
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā prabhajeyuḥ sadādritāḥ // Rm_23.33 //
iti tayoditaṃ śrutvā nāradaḥ sa prabodhitaḥ /
tatheti sahasā gatvā tatra veṇuvane 'sarat // Rm_23.34 //
tadā sa bhagavāṃs tatra dhyānālayāt samutthitaḥ /
sabhāmadhyāsanāsīnaḥ saddharmaṃ samupādiśat // Rm_23.35 //
tasminn avasare tatra nāradaḥ satvarānvitaḥ /
dūrāt taṃ śrīghanaṃ paśyan sahasā samupācaran // Rm_23.36 //
tam eva samupāyātaṃ nāradaṃ sa munīśvaraḥ /
dṛṣṭvārāt samupāmaṃtrya punar evam abhāṣata // Rm_23.37 //
ehi te svāgataṃ bhikṣo kutas tvaṃ samupāgataḥ /
kim artham iha yenaivaṃ prāyāsi tad vadasva me // Rm_23.38 //
ity ādiṣṭe munīndreṇa nāradaḥ sa kṛtāṃjaliḥ /
samupetya munīndraṃ taṃ praṇatvaivaṃ nyavedayat // Rm_23.39 //
(Rm 273)
bhagavan bhavatāṃ pādau draṣṭum iha samācare /
adyāhaṃ nirjane 'raṇye vihartuṃ samupācare // Rm_23.40 //
tatrāhaṃ pretikām ekāṃ rākṣasīm iva bhīṣaṇāṃ /
kṛśāṅgīṃ vikṛtākārāṃ raktavindu'nvitāṃvarāṃ // Rm_23.41 //
anekā asthiṣaṃkīrṇe pretālaye iva sthitāṃ /
paśyāmi tām upāsṛtya paripṛchāmi tat kṛtaṃ // Rm_23.42 //
kiṃ tvayā prakṛtaṃ pāpaṃ pūrvajanmasu dāruṇaṃ /
yenedṛg mahāduḥkham anubhavasi sāṃprataṃ // Rm_23.43 //
iti pṛṣṭe mayāthāsau pretikā duḥkhatāpinī /
rudantī māṃ samālokya śanair evam abhāṣata // Rm_23.44 //
bhadanta kiṃ vadiṣyāmi yan mayā pātakaṃ kṛtaṃ /
yenedṛśaṃ mahāduḥkham anubhavāmi sāṃprataṃ // Rm_23.45 //
paṃcaputrān ahaṃ rātrau divā paṃca tathāparān /
prasūya tāṃ prabhakṣyāmi nāsti tṛptis tathāpi me // Rm_23.46 //
evaṃ kṣutpipāsāgnitīvratāpābhidāhitā /
divārātriṃ mahadduḥkhaṃ bhuktvā tiṣṭhāmi jaṃgale // Rm_23.47 //
tat purā kiṃ kṛtaṃ ghoraṃ pātakam atidāruṇaṃ /
mayāpi jñāyate nātra paripṛcha munīśvaraṃ // Rm_23.48 //
sarvajñas trijagacchāstā bhagavān sa munīśvaraḥ /
yan mayā prakṛtaṃ pāpaṃ tat sarvam samupāviśet // Rm_23.49 //
iti tayoditaṃ śrutvā tatheti paribodhitaḥ /
bhavantam atra saṃpraṣṭuṃ samāgachāmi sāṃprataṃ // Rm_23.50 //
kiṃ tayā prakṛtaṃ ghoraṃ pātakam atidāruṇaṃ /
yenaivaṃ duḥsahaṃ duḥkhaṃ bhuktvā carati sādhunā // Rm_23.51 //
tat sarvaṃ samupādiśya prabodhayitum arhati // Rm_23.52 //
iti saṃprārthite tena bhagavān sa munīśvaraḥ /
nāradaṃ taṃ mahābhijñaṃ samālokyaivam ādiśet // Rm_23.53 //
nārada pretikā sātitīvrapātakasādhinī /
yadīcches tat kṛtaṃ śroṭuṃ śṛṇu vakṣyāmi te 'dhunā // Rm_23.54 //
tadyathābhūt purā puryyāṃ vārāṇasyāṃ mahājanaḥ /
śreṣṭhī prāḍhyo mahacchrīmāc chrīdopamo dhanādhipaḥ // Rm_23.55 //
sa kuladharmiṇīṃ bhāryām upayeme yathāvidhiṃ /
tataḥ sa kāṃtayā sārddhaṃ tayā reme pramodayan // Rm_23.56 //
tasyaivaṃ ramamāṇasya krīḍataḥ sucirād api /
tasyām eko 'pi putro vā putrī vā nābhyajāyata // Rm_23.57 //
tataḥ sa gṛhabhṛc chreṣṭhī santatidarśanotsukaḥ /
tan nirāśābhisaṃtaptamūrchito 'bhūd yathāturaḥ // Rm_23.58 //
kapolaṃ svabhuje sthāpya śokāgāre vyavasthitaḥ /
saṃpaccintāviṣaṇṇāsyo manasaivaṃ vyaciṃtayat // Rm_23.59 //
hā daiva kiṃ mayā pāpaṃ sukṛtaṃ duḥkṛtaṃ purā /
yan mamaivaṃ vidhaṃ duḥkhaṃ sukhaṃ cātra prajāyate // Rm_23.60 //
anekadravyasaṃpattisamuditaṃ gṛhaṃ mama /
(Rm 274)
tatra bhoktā tu naiko 'pi putro 'sti duhitāpi na // Rm_23.61 //
tat sarvaṃ svāpateyaṃ hi mamātyayān narādhipaḥ /
aputrakam iti kṛtvā sarvasvaṃ sarvathā haret // Rm_23.62 //
yan mayānekayatnena sādhitaṃ rakṣitaṃ ca tat /
sarvam eva nirarthena vinaṣṭaṃ me bhaviṣyati // Rm_23.63 //
tad atra kiṃ kariṣyāmi yasyopāyaṃ na manyate /
sarvathāhaṃ vinaṣṭo 'smi ko māṃ rakṣed ihādhunā // Rm_23.64 //
evaṃ cintāviṣaṇṇāsyaṃ svāminaṃ taṃ gṛhādhipaṃ /
dṛṣṭvā sā ramaṇī bhāryā samālokyaivam abravīt // Rm_23.65 //
svāminn atra kim eva tvaṃ tiṣṭhase duḥkhacintayā /
kiṃ tava jāyate duḥkhaṃ tad vadasva mamāgrataḥ // Rm_23.66 //
iti bhāryoditaṃ śrutvā sa gṛhastho viniśvasan /
taṃ bhāryāṃ ramaṇīkāntāṃ samālokyaivam abravīt // Rm_23.67 //
priye 'tra kiṃ vadiṣyāmi yasyopāyaṃ na manyate /
yan me 'sti mahatī saṃpad asyā bhoktā na vidyate // Rm_23.68 //
nūnaṃ madatyayād rājā mamaitāḥ sarvasaṃpadaḥ /
aputrasya nṛpādhīnā iti kṛtvā hariṣyati // Rm_23.69 //
yan mamaitā mahāyatnaiḥ sādhitā vanditā api /
tat sarvaṃ hi nirarthena vinakṣyati niratyayāt // Rm_23.70 //
etan me jāyate duḥkhaṃ tad atra kiṃ vadeya hi /
ko mamaitan mahac chalyaṃ hṛdaye 'tra samuddharet // Rm_23.71 //
iti cintāviṣaṇṇātra hṛdayaṃ dahyate mama /
tenaivam atra tiṣṭhāmi viṣadagdho yathāturaḥ // Rm_23.72 //
iti bhartroditaṃ śrutvā sā bhāryā ramaṇī priyā /
svāminaṃ taṃ samālokya bodhayituṃ samabravīt // Rm_23.73 //
etadarthe viṣādatvaṃ mā kṛthāḥ sarvathā priye /
upāyāṃ kuru tat prāptyai yadi saṃtatim ichasi // Rm_23.74 //
upāyam api siddhyeta devatānāṃ prasādataḥ /
tad devatāḥ samārādhya yācasva santatiṃ mudā // Rm_23.75 //
tadā devaprasādena jayen nau santatiḥ khalu /
putro vā yadi vā putrī jātā syāt saphalaṃ bhave // Rm_23.76 //
iti me vacanam śrutvā kulasthitiṃ yadīchasi /
devatārādhanaṃ kṛtvā bhajasva saṃtatīchayā // Rm_23.77 //
iti bhāryoditaṃ śrutvā sa gṛhasthaḥ prabodhitaḥ /
tathety abhyanumoditvā tathā karttuṃ samaichata // Rm_23.78 //
tataḥ sa gṛhabhṛc chreṣṭhī bhāryayā saha moditaḥ /
svakuleśaṃ samabhyarcya santānaṃ samayāca tat // Rm_23.79 //
tathāpi śreṣṭhinas tasya bhāryābhūn naiva garbhiṇī /
tataḥ sa parikhinnātmā tasthāv evaṃ nirāśayā // Rm_23.80 //
tataḥ sā ramaṇī bhāryā nirāśākhinnamānasaṃ /
svāminaṃ taṃ samālokya punar evam abhāṣata // Rm_23.81 //
svāmin mātra viṣādatvaṃ kṛthā dhairyaṃ samāśraya /
viṣādo klīyate cittaṃ kṣīṇadtto na vīryabhāk // Rm_23.82 //
(Rm 275)
vīryaṃ vinātra saṃsāre kiṃ cit kāryaṃ na siddhyate /
tasmād vīryaṃ samālambya bhaja devān samāhitaḥ // Rm_23.83 //
yadi putro na jātāḥ syāt putrī vāpi na jāyate /
puṇyaṃ tu varddhyate nūnaṃ devatārādhanād api // Rm_23.84 //
iti matvātra saṃsāre sadā saukhyaṃ yadīchasi /
sarvān devān samabhyarcya bhajasvā śraddhayādarāt // Rm_23.85 //
iti bhāryoditaṃ śrutvā bharttā śreṣṭhī sa bodhitaḥ /
tatheti pratibhāṣitvā devān arcitum aichata // Rm_23.86 //
tathā santānam ichen sa gṛhastho bharyyayā mudā /
vidhiṃ sraṣṭāram ārādhya saṃtatiṃ samayācata // Rm_23.87 //
tathāpi tasya bhāryā sā garbhiṇī no 'bhavac ciraṃ /
tataś ca sa vibhagnāśas tasthau śokaviṣāditaḥ // Rm_23.88 //
taṭo 'pi bhāryayā bhūyaḥ preryyamāṇaḥ sa bodhitaḥ /
viśvaṃbharaṃ samabhyarcya yayāca saṃtatiṃ tathā // Rm_23.89 //
tathāpi sābhavan naiva dohadalakṣaṇāṅkitā /
tataś cāsau gṛhastho 'bhūn nirāśāparikheditaḥ // Rm_23.90 //
tathā sa bhāryayā bhūyaḥ preritaḥ paribodhitaḥ /
maheśvaraṃ samabhyarcya saṃtatiṃ samayācata // Rm_23.91 //
tathendraṃ ca samārādhya prārthayat saṃtatiṃ mudā /
evaṃ lokādhipān sarvān grahān sarvān ahūr api /
samārādhya samabhyarcya prārthayat santatiṃ tathā // Rm_23.92 //
tataś caivaṃ mahākālaṃ kumāraṃ ca gaṇādhipaṃ /
bhairavaṃ mātṛkāś cāpi prārthayad vaṃśam arcayan // Rm_23.93 //
evam anyān api devān vihāramaṇḍapāśrayān /
maṭhasatrāśramārāmaśṛṃgāṭakapratiṣṭhitān // Rm_23.94 //
udyānaparvatāraṇyākṣatrasīmādisaṃsthitān /
sarvajalāśrayasthāṃś ca sarvān nāgādhipān api // Rm_23.95 //
rathyācatvaramārgādipratisthitān samutsukaḥ /
sarvān devān samārādhya yayācaivaṃ sa saṃtatiṃ // Rm_23.96 //
tathāpi śreṣṭhinas tasya bhāryāyāṃ sucīrād api /
tasyāṃ naivābhavat kiṃ cid dohadotpattilakṣaṇaṃ // Rm_23.97 //
tataḥ sa gṛhabhṛc chreṣṭhī dṛṣṭvā vaṃśanirantaraṃ /
nirāśāpratikhinnātmā tasthāv evaṃ yathāturaḥ // Rm_23.98 //
etad duḥkhavibhinnāsyaṃ dṛṣṭvā sā ramaṇī priyā /
svāminaṃ taṃ samīkṣantī punar evam abhāṣata // Rm_23.99 //
svāminn atra viṣādena kiṃ cit kāryaṃ na siddhyate /
iti matvā yathākāmaṃ saukhyaṃ bhuktvā samācara // Rm_23.100 //
yad āvābhyāṃ kṛtaṃ pāpaṃ tat phalaṃ bhujyate 'dhunā /
tad atra kiṃ kariṣyāvo daivaṃ hi valavān bhave // Rm_23.101 //
yad abhāvi bhaven naiva bhāvi cen nānyathā kvacit /
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavanti sarvathā bhave // Rm_23.102 //
iti matvātra saṃsāre bhuktvā saukhyaṃ yathechayā /
triratnabhajanaṃ kṛtvā cara satyaṃ samāhitaḥ // Rm_23.103 //
(Rm 276)
tehaiva sarvadā bhadram ihāmutrāpi sarvataḥ /
kramād bodhipadaṃ prāpya nirvṛtiṃ samavāpsyati // Rm_23.104 //
iti bhāryāsamākhyātaṃ śrutvā śreṣṭhī sa bodhitaḥ /
triratnabhajanaṃ kṛtvā kañcit kālaṃ vyalaṃghayat // Rm_23.105 //
tatas tasya suhṛn mitram upāgatya puraḥ sthitaḥ /
tat saṃtānasamutpatyai tan mitram evam abravīt // Rm_23.106 //
bho mitra śṛṇu me vākyaṃ yat te hitaṃ mayocyate /
sarvathāsyāṃ priyāyāṃ te saṃtānaṃ vidyate na hi // Rm_23.107 //
tad upāyaṃ tu karttavyaṃ saṃtatiṃ pratipattaye /
nirvaṃśasya hi saṃsāre nirarthaṃ sarvasādhanaṃ // Rm_23.108 //
tat saṃtānasamutpatyai dvitīyaṃ putrabhāvinīṃ /
aparāṃ yuvatīṃ bhāryāṃ vivaha vidhinā punaḥ // Rm_23.109 //
kadā cit tava bhāgyena sā putraṃ janayed api /
tadā te saphalaṃ janmaḥ kulasthitir bhaved api // Rm_23.110 //
iti mitroditaṃ śrutvā sa gṛhasthaḥ prabodhitaḥ /
tathā hīti pratijñāya taṃ mitram abhyamānayat // Rm_23.111 //
tataḥ sa gṛhabhṛc chreṣṭhī nirīkṣya putrabhāvinīṃ /
apa