Bổn Sanh Bảo Man (Ratnamālāvadāna)

yat tadguṇādhikaṃ /
dīnāraṃ divyaratnābhaiḥ prādurāsīn mahādbhutaṃ // Rm_10.151 //
tad dattānaṃtarodbhūtaṃ dīnāraṃ tadguṇādhikaṃ /
dṛṣṭvā śrutvā ca sarve te lokā āśu suvismitāḥ // Rm_10.152 //
tato hiraṇyapāṇiḥ sa evaṃ lokān praharṣayan /
saṃbuddhaśāsane dātuṃ jetavanam upācarat // Rm_10.153 //
tatra bhikṣūn yatīn dṛṣṭvā saddharmacaraṇotsukaḥ /
saṃbuddhaṃ sugataṃ draṣṭuṃ vihāraṃ samupāviśat // Rm_10.154 //
tatrāsau bhagavantaṃ tam adrākṣīt samitisthitaṃ /
dvātriṃśallakṣaṇāśītivyaṃjanaiḥ parimaṃḍitaṃ // Rm_10.155 //
vyāmaprabhāsam ujvālaṃ sahasreṇādhikaprabhaṃ /
śānteṃdriyaṃ subhadrāṃgaṃ saumyarūpaṃ manoharaṃ // Rm_10.156 //
dṛṣṭvāsau suprasannātmā sahasā samupāgataḥ /
natvā pādau munes tasya purastāt samupāśrayan // Rm_10.157 //
tatrāsau bhagavān tasya dṛṣṭvāśayaviśuddhatāṃ /
ādimadhyāntakalyāṇaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_10.158 //
taṃ dharmaṃ sugatādiṣṭaṃ śrutvāsau saṃpramoditaḥ /
ānaṃdaṃ samupāśritya praṇamyaivaṃ vyajijñapat // Rm_10.159 //
bhadanta dātum ichāmi saṃghebhyo bhojanaṃ khalu /
tad ājñāṃ dehi me śāsta yadi te 'sti kṛpā mayi // Rm_10.160 //
iti vijñāpite tena hiraṇyapāṇinā mudā /
sa ānaṃdaḥ samālokya dārakaṃ taṃ samādiśat // Rm_10.161 //
sādhu vatsa mahābhāgyād bhadram ālocitaṃ tvayā /
yady atra dāsyate bhojyaṃ kārṣāpaṇaṃ pradīyatāṃ // Rm_10.162 //
evaṃkṛte tu te vatsa maṃgalaṃ sarvadā bhavet /
ataś ca durgatiṃ hitvā sadgatiṃ samavāpnuyāḥ // Rm_10.163 //
ity ānaṃdasamādiṣṭe dārako 'sau pramoditaḥ /
svayaṃ hastau prasāryyaiva hemarāśiṃ vyadhāt punaḥ // Rm_10.164 //
tāṃ dṛṣṭvā bhikṣavaḥ sarve vismitāḥ saṃpraharṣitāḥ /
(Rm 128)
taddravyaiḥ sādhayāmāsa bhojyāni surasāni ca // Rm_10.165 //
tataḥ sa dārako bhojyais taiḥ praṇītasusādhitaiḥ /
saṃbuddhapramukhaṃ sarvasāṃghikaṃ samatoṣayat // Rm_10.166 //
tato 'sau bhojanānte ca saṃbuddhapramukhaṃ kramāt /
sarvasaṃghaṃ praṇamyaivaṃ punas tasthau kṛtāṃjaliḥ // Rm_10.167 //
tataḥ śrībhagavān dṛṣṭvā tasyāśayaviśuddhatāṃ /
āryyasatyaṃ samāyuktaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_10.168 //
tac chrutvā hemapāṇiḥ sa satkāyadṛṣṭiparvataṃ /
prabhitvā jñānavajreṇa viṃśatiśikharodgataṃ // Rm_10.169 //
śrotāpattiphalaṃ prāpto dṛṣṭasatyo 'bhavat tataḥ /
saṃbuddhasagaṇaṃ natvā svagehaṃ harṣito yayau // Rm_10.170 //
tatra sarvaṃ sa tadvṛttaṃ pitror ākhyāya harṣitaḥ /
pravrajyācaraṇānujñāṃ pitarau pratyayācata // Rm_10.171 //
cittaṃ me rocate tāta pravrajyāvratasādhane /
tad anujñāṃ pradattaṃ me hitaṃ mayi yadīcchatha // Rm_10.172 //
iti putroditaṃ śrutvā svātmajaṃ sa pitāvadat /
mā kṛthā sahasā putra pravrajyācaraṇe manaḥ // Rm_10.173 //
pravrajyācaraṇe bhaikṣyaṃ duḥkhinām eva tadvrataṃ /
tvaṃ vṛddhimān mahādātā tat pravrajyāṃ kutaś careḥ // Rm_10.174 //
kiṃ vāpyate vivāhas tvaṃ daharaś ca kumārikaḥ /
pravrajyā duṣkaraṃ sthānaṃ tat kathaṃ pracaret sutaḥ // Rm_10.175 //
tat tāvat tvaṃ yuvā putra vivāhitvā kulastriyaṃ /
bhuktvā saukhyaṃ yathākāmaṃ gṛhe dharmaṃ samācara // Rm_10.176 //
tato vaṃśaṃ samutpādya kulasthitiprasiddhaye /
kuladharmaṃ pratisthāpya tataḥ pravraja vārddhikaḥ // Rm_10.177 //
yadā vṛddho daridraś ca pravrajyāṃ hi tadā caret /
yāvad yuvā samṛddhaś ca tāvat tvaṃ pravraja kathaṃ // Rm_10.178 //
saṃpattiḥ kṣaṇayauvanyam etan māravaladhruvaṃ /
tadetadā kathaṃ putra pravrajyāvratam ācareḥ // Rm_10.179 //
ity etad duṣkaraṃ matvā pravrajyācaraṇe manaḥ /
sarvathā tvaṃ vinirvārya kuladharmaṃ samācara // Rm_10.180 //
tatas te maṃgalaṃ nityaṃ imu putra bhaved dhruvaṃ /
(Rm 129)
yaśodharmasukhānvetya sadgatiṃ cāpy avāpnuyāḥ // Rm_10.181 //
iti pitroditaṃ śrutvā dārako 'sau viśaṃkitaḥ /
bodhayan pitaraṃ dharme punar evam abhāṣata // Rm_10.182 //
satyam eva tathā tāta yad etad bhāṣyate tvayā /
tathāpi śrūyatāṃ tāta yad abhiprāyakaṃ mama // Rm_10.183 //
anityaṃ khalu saṃsāraṃ jīvitaṃ cāpi bhaṃguraṃ /
kṣaṇadhvaṃsi śarīraṃ ca kṣaṇasaṃpad ghanopamaṃ // Rm_10.184 //
evaṃ paśyan ahaṃ tāta saṃsārabhoganispṛhaḥ /
pravrajyāvratam āśritya prāptum ichāmi nirvṛtiṃ // Rm_10.185 //
api ca dullabhaṃ janma mānuṣaṃ bhavacāriṇāṃ /
sarveṣām api jantūnāṃ maraṇaṃ sarvathā dhruvaṃ // Rm_10.186 //
mānuṣye labhyamāne tu kuto dharmānubhāvanā /
vinā dharmānubhāvena kathaṃ sadgatim āpnuyāt // Rm_10.187 //
saṃbuddho 'pi sasaṃgho 'yaṃ sthāsyati na sadeha ca /
anyatrāpi vrajen nūnaṃ nirvṛtiṃ vā gamiṣyati // Rm_10.188 //
saṃbuddhe nirvṛtiṃ yāte saddharmo 'pi vinakṣyate /
saddharmāntargate loke mlechadharmavalī bhavet // Rm_10.189 //
mlechadharmavalīkrānte sarvatra bhūmimaṃḍale /
sarvalokāś ca kāmāṃdhā bhaveyuḥ kleśamāninaḥ // Rm_10.190 //
tada dharmānusaṃvṛttau matiḥ kasyāpi no caret /
pravrajyāsaṃvaraṃ dhartuṃ kaḥ samartho bhaviṣyati // Rm_10.191 //
naiva saṃyujyate cittaṃ pravrajyāsaṃvaraṃ vinā /
aviśodhitacittātmā na yāyāt paramāṃ gatiṃ // Rm_10.192 //
tac cittaye viśuddhyarthaṃ nirvāṇapadalabdhaye /
pravrajyāsaṃvaraṃ dharttuṃ ichāmi tāta sāṃprataṃ // Rm_10.193 //
tad yadi me hitaṃ draṣṭum ichasi tāta sarvadā /
tad anujñāṃ samādātum arhasi mātra cāraye // Rm_10.194 //
iti puroditaṃ śrutvā pitā sa paribodhitaḥ /
tathety anumataṃ kṛtvābhavat tūṣṇīvyavasthitaḥ // Rm_10.195 //
tadā tajjananī cāsau dṛṣṭvā taṃ sutam ātmajaṃ /
snehād aśru vimocantī nivārayitum abravīt // Rm_10.196 //
hā putra katham ekānte māṃ vihāya kva yāsyase /
mā putra sahasā gacha kiṃcit kālaṃ vinodaya // Rm_10.197 //
yāvaj jīvāmy ahaṃ tāta tāvan mā gāḥ kuhāpi ca /
(Rm 130)
mṛtāyāṃ mayi bho putra tadā vrajasva vāṃchite // Rm_10.198 //
acireṇaiva māṃ mṛtyur grahīṣyati na saṃśayaḥ /
tāvad eva gṛhe sthitvā dānaṃ kurvan sukhaṃ vasa // Rm_10.199 //
iti mātroditaṃ śrutvā putro 'sau parimoditaḥ /
natvā tāṃ jananīm evaṃ bodhayitum abhāṣata // Rm_10.200 //
yat tvayāmve rudanty evaṃ mṛtyunāma prakīrtitaṃ /
tena me coditaṃ cittaṃ pravrajyāvratasādhane // Rm_10.201 //
dhruvaṃ janmavatāṃ mṛtyur mṛtānāṃ janma ca dhruvaṃ /
parivarttini saṃsāre mṛtaḥ ko hi na jāyate // Rm_10.202 //
dharmiṣṭho vīryāvāṃś cāpi maraṇaṃ yāti sarvataḥ /
pāpiṣṭho nighnitaś cāpi maraṇaṃ yāti sarvataḥ // Rm_10.203 //
dharmiṣṭhaḥ satsukhaṃ bhuktvā mṛto yāty eva sadgatiṃ /
pāpiṣṭho duḥkhatāṃ bhuktvā mṛto gachati durgatiṃ // Rm_10.204 //
yadā saṃtyajate jantuḥ saṃsāraprāṇavāyunā /
tadā saṃtyajyate sarvair vaṃdhumitrajanair api // Rm_10.205 //
tadā na vidyate ko 'pi hitakārī sahānugaḥ /
dharma ekaḥ sahāyaḥ syāt sarvatrāpi hitārthakṛt // Rm_10.206 //
tasmāt mātaḥ prayatnena karttavyaṃ dharmam ādarāt /
dharmeṇa rakṣyate sarva ihāmutra sahāpi hi // Rm_10.207 //
dharmeṇaivābhipālyante vālavṛddhāturādayaḥ /
dharmeṇa sudhṛtāḥ satvā nimagnā duḥkhasāgare // Rm_10.208 //
dharmeṇa jīyate duṣṭo dharmeṇa jīyate kaliḥ /
dharmeṇa jīyate rāgo mṛtyur dharmeṇa jīyate // Rm_10.209 //
dharmeṇa sukule janma lakṣmī dharmeṇa sthīyate /
vidyāyaśo 'rthamoksāś ca prāpyante dharmataḥ khalu // Rm_10.210 //
dharmaṃ tu saugataṃ kāryaṃ sarvalokahitaṃkaraṃ /
sugatasyāpi dharmeṣu pravrajyādharmam uttamaṃ // Rm_10.211 //
yam āśritya mahāsatvā jitvā kleśagaṇān laghuḥ /
sākṣād arhatpadaṃ prāpya vrajanti nirvṛtiṃ parāṃ // Rm_10.212 //
iti matvā hi te sarve bhikṣavo bhavanispṛhāḥ /
pravrajyāvratam āśritya bhavanti brahmacāriṇaḥ // Rm_10.213 //
tathātrāhaṃ samichāmi pravrajyāvratam uttamaṃ /
tad anujñāṃ pradatvā me nātra kāryo viṣāditaḥ // Rm_10.214 //
(Rm 131)
yadi na dīyate 'nujñā tad api no viyogataḥ /
akasmān mṛtyunā ghrāya grasiṣyati puro hi naḥ // Rm_10.215 //
tadā kiṃ te kariṣyāmi mamāpi kiṃ kariṣyasi /
kṛtvānuśocanāṃ caiva yāsyāmo maraṇaṃ dhruvaṃ // Rm_10.216 //
iti mātaḥ parijñāya tad anujñāṃ pradehi me /
viṣādaṃ mā kṛthā atra prasādīnī bhavet prabhu // Rm_10.217 //
tathā te maṃgalaṃ nityam ihāmutrāpi saṃbhavet /
ahaṃ ca saugataṃ dharmaṃ dhṛtvā nirvṛtim āpnuyāṃ // Rm_10.218 //
iti putroditaṃ śrutvā mātāsau paribodhitā /
tathānumodanāṃ kṛtvā tasthau tūṣṇīvyavasthitān // Rm_10.219 //
atha hiraṇyapāṇiḥ saḥ pitror matvābhisaṃmataṃ /
tayoś ca caraṇe natvā sahasā niryayau gṛhāt // Rm_10.220 //
tatra jñātigaṇāṃś cāsau vandhumitrasuhṛjjanān /
kṛpaṇātithisaṃghādiṃ vāṃchitārthair atoṣayat // Rm_10.221 //
tato 'sau vāṃdhavān sarvān saṃtarpya paribodhayan /
āśu jetavanaṃ gatvā vihāraṃ samupāviśat // Rm_10.222 //
tatrāsau sugataṃ dṛṣṭvā kṛtāṃjalipuṭo mudā /
bhagavaṃtaṃ tam ānamya pravrajyāṃ samayācata // Rm_10.223 //
namas te bhagavac chāsta bhavatāṃ caraṇaṃ vraje /
tat pravrajyāvrataṃ datvā brahmacaryaṃ pradehi me // Rm_10.224 //
iti tenārthite 'sau śrībhagavān tam abhāṣata /
ehi bhikṣo kumāra tvaṃ brahmacaryaṃ carehi sa // Rm_10.225 //
iti prokto munīndro 'sau pāṇinā tac chiraḥ spṛśan /
samyakpravājayitvāśu svasaṃghe taṃ samagrahīt // Rm_10.226 //
ehīti proktamātre 'pi jinendreṇa sa muṇḍitaḥ /
khikkhirīpātrahastābhūc lcīvaraprāvṛtaḥ sudhīḥ // Rm_10.227 //
tataḥ śikṣāsu śikṣitvā prāpyopasaṃpado 'pi ca /
vyāyacchad ghaṭamānaś ca samādhiṣu samāhitaḥ // Rm_10.228 //
tad idaṃ paṃcagaṃdaṃ ca bhavacakraṃ calācalaṃ /
viditvā sarvasaṃskāragatiś cāpi vighāṭinī // Rm_10.229 //
bhiṃdan sarvam avidyāṅgaṃ prāpya vidyāḥ śubhaṃkarāḥ /
pratisaṃvidguṇaprāpto jitakleśagaṇo yatiḥ // Rm_10.230 //
sākṣād arhatpadaṃ prāpya vītarāgo jitendriyaḥ /
samaloṣṭasuvarṇaś ca vāsīcaṃdanasaṃnibhaḥ // Rm_10.231 //
(Rm 132)
ākāśasamacittaś ca nirvikalpo niraṃjanaḥ /
saṃsārabhogyasatkāralābhalobhasunispṛhaḥ // Rm_10.232 //
paṃcābhijñapadaprāpto caturbrahmavihārikaṃ /
sadevāsuramartyānāṃ traidhātukanivāsināṃ // Rm_10.233 //
pūjyo mānyo 'bhivaṃdyaś ca babhūva sa hiraṇyabhṛt /
tatas te bhikṣavaḥ sarve dṛṣṭvā taṃ dārakaṃ yatiṃ // Rm_10.234 //
vismitāḥ śrīghanaṃ natvā paprachus tasya karmatāṃ /
bhagavan kena dharmeṇa hiraṇyapāṇir ayaṃ sudhīḥ // Rm_10.235 //
sarvārthino hi saṃtarpya sākṣād arhan bhavaty api /
iti tair bhikṣubhiḥ pṛṣṭe bhagavān tān tathābravīt // Rm_10.236 //
śrūyatāṃ bhikṣavaḥ sarvair yuṣmābhir vismitāśayaiḥ /
anena yat kṛtaṃ karma tan mayā kathyate 'dhunā // Rm_10.237 //
purāsīd bhagavān buddhaḥ kāśyapo 'rhan munīśvaraḥ /
sarvavidyādhipaḥ śāstā tathāgato vināyakaḥ // Rm_10.238 //
sasāṃghiko jinendro 'sau vārāṇasīm upāśritaḥ /
bodhicaryāṃ samādiśya kṛtvā dharmamayaṃ jagat // Rm_10.239 //
sarvāṇi buddhakāryāṇi samāpya nirvṛtiṃ yayau /
tadā rājā kṛkī nāma matvā taṃ nirvṛtiṃ gataṃ // Rm_10.240 //
vidhivad agnisaṃskāraṃ kārayitvā mahārcanaiḥ /
tatas taddhāturatnāni garbha āropya sādarāt // Rm_10.241 //
hemaratnamayaṃ stūpaṃ kārayām āsa sa prabhuḥ /
tat susiddhaṃ pratiṣṭhāpya sadvidhānair mahotsavaiḥ // Rm_10.242 //
mahaś cāpi tadā tatra sthāpayitvā bhajan nṛpaḥ /
tasminn āropyamānāyāṃ yaṣṭyāṃ pūjāparigrahī // Rm_10.243 //
kintavo kaṃdaro nāma nidadhe rūpakadvayaṃ /
tataḥ sa pādayor natvā praṇidhānaṃ vyadhāt tathā // Rm_10.244 //
yan mayā śraddhayā bhaktyāropitaṃ rūpakadvayaṃ /
yat puṇyaṃ ca vipākena jāyeyaṃ sukule sadā // Rm_10.245 //
karodbhavasuvarṇaiḥ saṃtarpayitvārthino janān /
evaṃvidhaṃ ca śāstāram ārogya samupāśritaḥ // Rm_10.246 //
etad dharmaṃ samāsādya prāpnuyāṃ paramāṃ gatiṃ /
tena puṇyavipākena praṇidhānena bhūyasā // Rm_10.247 //
hiraṇyapāṇir ayaṃ dātā bhavaty arhaṃ sa sāṃprataṃ /
evaṃ sarve 'pi saṃsāre bhuṃjate karmajaṃ phalaṃ // Rm_10.248 //
(Rm 133)
yenaivaṃ yat kṛtaṃ karma tenaiva bhuṃjyate phalaṃ /
abhuktaṃ kṣīyate naiva karma kvāpi kadā cana // Rm_10.249 //
śubhaṃ vāpy aśubhaṃ vāpi bhuktaṃ tu kṣīyate khalu /
nāgnibhir dahyate karma klidyate nodakair api // Rm_10.250 //
vāyubhiḥ śuṣyate nāpi bhūmiṣu kṣīyate na hi /
anyathāpi bhaven naiva saṃsāre karmaṇo gatiḥ // Rm_10.251 //
śubhasya śubhataiva syāt kṛṣṇasya kṛṣṇataiva hi /
miśrasya miśritaiva syād anyathā na sadā bhavet // Rm_10.252 //
evaṃ matvātha saṃsāre caritavyaṃ sadā śubhaṃ /
na praṇasyaṃti karmāṇi kalpakoṭiśatair api // Rm_10.253 //
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti prāṇināṃ khalu /
ity asau bhagavān buddhaḥ satkarmadeśanāmataiḥ // Rm_10.254 //
tarpayan sa kalāṃl lokān tato viśrāntam ādadhau /
iti śāstroditaṃ śrutvā sarve te bhikṣusāṃghikāḥ // Rm_10.255 //
śubheṣv eva sadā nityaṃ saṃpraceruḥ samāhitaḥ /
mahārāja tvayāpy evaṃ caritavyaṃ śubhe sadā // Rm_10.256 //
bodhayitvā prajāñ caivaṃ sthāpanīyāḥ śubhe sadā /
tatas te maṃgalaṃ nityaṃ sarvatrāpi bhavet khalu /
kramād bodhicarīṃ prāpya saṃbodhipadam āpuṇyāḥ // Rm_10.257 //
iti tena samādiṣṭaṃ śrutvā sa nṛpatīśvaraḥ /
tathety abhyanumoditvā prābhyanaṃdat sapārṣadaḥ // Rm_10.258 //
śṛṇvanti ye śrāvayantīha yaś ca hiraṇyapāṇer avadānam etat /
te kleśamuktāḥ sugatānubhaktāḥ prayānti nūnaṃ sugatālayeṣu // Rm_10.259 //
++ iti śrīratnamālayāṃ hiraṇyapāṇyavadānaṃ nāma samāptaṃ ++
(Rm 134)
XI Hastakāvadāna
athāśoko mahīpālaḥ kṛtāṃjalipuṭo mudā /
upaguptaṃ guruṃ natvā bhūyo 'py evam abhāṣata // Rm_11.1 //
bhadanta śrotum ichāmi punar anyat subhāṣitaṃ /
yathā te guruṇākhyātaṃ tathā me vaktum arhasi // Rm_11.2 //
iti tena narendreṇa pṛṣṭo 'sau sugatāṃśajaḥ /
upagupto mahābhijñas taṃ nṛpaṃ pratyabhāṣata // Rm_11.3 //
śṛṇu rājan mahābhāga yathā me guruṇoditaṃ /
tathāhaṃ te pravakṣyāmi tad anumodanāṃ kuru // Rm_11.4 //
puraikasamaye caivaṃ śrīghano 'sau tathāgataḥ /
saṃbuddhaḥ sugataḥ śāstā sarvadharmānudeśakaḥ // Rm_11.5 //
śrāvastyāṃ vahir udyāne jetavane manorame /
anāthapiṇḍadodyāne vihāre sugatāśrame // Rm_11.6 //
bhikṣubhiḥ śrāvakaiḥ sārddhaṃ upāsakaiś ca cailakaiḥ /
bodhisatvair mahāsatvais tadanyaiś ca maharṣibhiḥ // Rm_11.7 //
vyaharat sarvahitārthāya dharmāmṛtaṃ pravarṣayan /
tat saddharmāmṛtaṃ pātuṃ prayayur bodhikāminaḥ // Rm_11.8 //
lokapālā mahārājā svasvasainyajanaiḥ saha /
brāhmaṇāḥ kṣatriyā vaiśyāḥ śūdrāś ca maṃtriṇo janāḥ // Rm_11.9 //
amātyāḥ sādhavaḥ paurā dhaninaś ca mahājanāḥ /
vaṇijaḥ sārthavāhāś ca tathānye sarvajātikāḥ // Rm_11.10 //
sarvadigbhyaḥ samāgatya sarve te samupāgatāḥ /
taṃ buddhaṃ sugataṃ nāthaṃ pūjayitvā samaṃtataḥ // Rm_11.11 //
parivṛtya purodhāya śakhyāviguṇakāmitāḥ /
kṛtāṃjalipuṭo tasthuḥ saddharmacaraṇotsukāḥ // Rm_11.12 //
athāsau bhagavān dṛṣṭvā tān sarvān samupasthitān /
ādimadhyāntakalyāṇaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_11.13 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve lokādhipādayaḥ /
harṣitās te 'numodanto vabhūvuḥ paribodhitāḥ // Rm_11.14 //
tadaiva samaye tasyāṃ śrāvastyāṃ purisaṃbhavaḥ /
āsīd gṛhapatiḥ prāḍhyaḥ kuveravat samṛddhimān // Rm_11.15 //
śrāddho dātā mahābhogī sarvahitārthabhṛt /
(Rm 135)
triratnasevako dhīmān suviśālaparigrahaḥ // Rm_11.16 //
saṃgṛhī vidhivad bhāryāṃ svakuladharmacāriṇī /
pariṇītā yathākāmaṃ saṃrame paricārayan // Rm_11.17 //
tasyāsau ramaṇī bhāryā saṃvṛttā garbhiṇī satī /
asūta samaye putraṃ prāsādikaṃ manoharaṃ // Rm_11.18 //
sa ca jātismaro vālo jātamātraḥ svakau bhujau /
saṃdṛṣṭvāliṃgya cuṃvitvā pariṣvajyaivam abravīt // Rm_11.19 //
aho vatādya me hastau sucireṇa samudbhavau /
aho labdhāv imau hastau sucireṇa mayādhunā // Rm_11.20 //
tenaivaṃ jātamātreṇa dṛṣṭaṃ kṛtaṃ prabhāṣitaṃ /
dṛṣṭvā śrutvā ca sā mātā trāsitā vismitābhavat // Rm_11.21 //
kim etad iti saṃtrastā dṛṣṭvā taṃ dārakaṃ mudā /
bharttāraṃ sahasāhūya agram enam adarśayat // Rm_11.22 //
tadāsau dārakaś cāpi dṛṣṭvā taṃ janakaṃ mudā /
hastau dṛṣṭvā tathāliṃgya cuṃvayitvā caivam abravīt // Rm_11.23 //
aho vatādya me hastau sucireṇa samudbhavau /
aho labdhāv imau hastau sucireṇa mayādhunā // Rm_11.24 //
iti saṃdarśayaṃ hastāv evaṃ cāpy avadac chiśuḥ /
dārako 'sau punaḥ supto nidrāṃ bheje yad ichayā // Rm_11.25 //
tato 'sau janako 'py etad dṛṣṭvā śrutvā pravismitaḥ /
kiṃ etad iti sāśaṃkā jñātin āhūya cābravīt /
bhavanto 'dya prajātaṃ me putraratnaṃ manoharaṃ /
tan nimittaṃ nirīkṣyaitat satyaṃ me vaktum arhatha /
iti tenoditaṃ śrutvā sarve te jñātayo mudā /
tat putraṃ dārakaṃ draṣṭuṃ tat koṣṭhaṃ samupādiśat /
tathāsau dārakaś caivaṃ tān dṛṣṭvā samupasthitān /
bhujau paśyan pariṣvajya cuṃvitvaivam abhāṣata /
aho vatādya me hastau sucireṇa mayādhunā /
bhavanto 'rhatsu mā cittaṃ dūṣayata kadā cana /
kharāṃ vācaṃ ca mārhatsu niścārayata sarvadā /
evaṃ saṃdarśayaṃ hastau vacanaṃ saṃvadaṃ śiśuḥ /
dārako 'sau punaḥ supto nidrāṃ bheje yad ichayā /
etat te jñātayo dṛṣṭvā śrutvā sarve 'pi vismitāḥ /
kim etad iti bhāṣanto vabhūvuḥ parisaṃkitāḥ // Rm_11.26 //
tatas te jñātayaḥ sarve vijñāya tasya lakṣaṇaṃ /
saṃmīlya tam upāmaṃtrya gṛhasthaḥ pratiharṣitaḥ // Rm_11.27 //
tasya jātimahaṃ kṛtvā punar evam avocata /
bhadanto dārakasyāsya nāmadheyaṃ pramāṇataḥ // Rm_11.28 //
(Rm 136)
yathāyogyaprasiddhena karttum arhatha sāṃprataṃ /
iti tenoditaṃ śrutvā sarve te jñātayas tataḥ // Rm_11.29 //
saṃmīlya saṃmataṃ kṛtvā taṃ gṛhasthaṃ samabruvan /
yad ayaṃ te suto vālo jātamātraḥ svakau bhujau // Rm_11.30 //
paśyan āliṃgyā cuṃvitva mudā caivaṃ prabhāṣate /
tad ayaṃ dārako nāmnā hastaka iti viśrutaḥ // Rm_11.31 //
bhavatu sarvalokeṣu suciraṃ cāpi jīvatu /
tatheti pratinaṃditvā gṛhastho 'sau pramoditaḥ // Rm_11.32 //
tena nāmnā prasiddhena prathayām āsa taṃ sutaṃ /
tato 'sau dārakas tena pitrā putrābhinaṃditaḥ /
upanyastopadhātrīṣu dhāraṇapratipālane // Rm_11.33 //
tatas tāsāṃ prayatnaiḥ sa pathyopacāraṇaiḥ kramāt /
dine dine pravṛddho 'bhūd hradastham iva paṃkajaṃ // Rm_11.34 //
evaṃ sa hastakas tābhiḥ pālyamānaḥ pravarddhitaḥ /
kumāraḥ sakhibhiḥ sārddhaṃ krīḍāsthānaṃ gato 'ramat // Rm_11.35 //
tatra teṣāṃ sakhīnāṃ ca hastako 'sau puraḥsthitaḥ /
hastāv āliṃgya saṃrakṣya cuṃvitvaivam abhāṣata // Rm_11.36 //
aho vatādya me hastau sucireṇa samudbhavau /
aho labdhāv imau hastau sucireṇa mayādhunā // Rm_11.37 //
bhavanto 'rhatsu mā cittaṃ dūṣayata kadācana /
kharāṃ vācaṃ ca mārhatsu niścārayata keṣu cit // Rm_11.38 //
iti saṃrakṣitau hastau tenaivaṃ ca prabhāṣitaṃ /
dṛṣṭvā śrutvābhavan sarve sakhāyātīvavismitāḥ // Rm_11.39 //
tataś ca janakenāsau lipiśālāniveśitaḥ /
guruṃ samyag upāśritya vidyāpāraṃ yayau laghu // Rm_11.40 //
tatra teṣāṃ guruṇāṃ ca hastako 'sau puraḥsthitaḥ /
hastau dṛṣṭvā samāliṃgya cuṃvitvā caivam abravīt // Rm_11.41 //
aho vatādya me hastau sucireṇa samudbhavau /
aho labdhav imau hastau sucireṇa mayādhunā // Rm_11.42 //
bhavanto 'rhatsu mā cittaṃ dūṣayata kadā cana /
kharāṃ vācaṃ ca mārhatsu niścārayata keṣu cit // Rm_11.43 //
iti dṛṣṭvā ca saṃśrutya sarve te guravo 'pi ca /
sarve śiṣya gaṇāś cāpi vabhūvur vismayānvitāḥ /
yasmiṃś ca samaye tatra deśe bhayaupakrame /
(Rm 137)
janakāyaḥ samudbhrānto 'gopāyat svasvabhāṇḍakaṃ /
tadāsau hastako 'py evaṃ samudbhrāntaḥ svakau bhujau /
saṃbhujya gopayitvaivaṃ janakāyam abhāṣata /
aho vatādya me hastau sucireṇa samudbhavau /
aho labdhāv imau hastau sucireṇa mayādhunā /
bhavanto 'rhatsu mā cittaṃ dūṣayata kadā cana /
kharāṃ vācaiva mārhatsu niścārayata keṣu cit /
evaṃ hastau susaṃrakṣya tenaivaṃ ca prabhāṣitaṃ /
dṛṣṭvā śrutvā ca te sarve lokā āsan suvismitāḥ // Rm_11.44 //
tato 'sau hastako 'nyasmiṃ divase sakhibhiḥ saha /
jetavanaṃ mahodyānaṃ jināśrame upāyayau // Rm_11.45 //
tatrādrākṣīt mahābuddhaṃ bhagavantaṃ sabhāsthitaṃ /
dvātriṃśallakṣaṇāśītivyaṃjanaiḥ parimaṃḍitaṃ // Rm_11.46 //
vyāmaprabhāsamuddīptaṃ śatasūryādhikaprabhaṃ /
śāntendriyaṃ subhadrāṃgaṃ saumyakāntaṃ manoharaṃ // Rm_11.47 //
dṛṣṭvāsau suprasannātmā sahasā samupāgataḥ /
pādau tasya muner natvā dharmaṃ śrotuṃ puro 'viśat // Rm_11.48 //
tato 'sau bhagavān tasya dṛṣṭvāśayaṃ viśodhitaṃ /
ādimadhyāntakalyāṇaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_11.49 //
taṃ sugatoditaṃ dharmaṃ āryyasatyasamanvitaṃ /
śrutvāsau hastako vijñaḥ satkāyadṛṣṭiparvataṃ // Rm_11.50 //
saṃbhidya jñānavajreṇa viṃśatiśikharodgataṃ /
śrotāpattiphalaṃ prāpto dṛṣṭasatyo 'bhavat tataḥ // Rm_11.51 //
saṃbuddhasugataṃ natvā svagehaṃ sahasā yayau // Rm_11.52 //
tatraitat sarvavṛttāṃtaṃ pitror ājñāya harṣitaḥ /
pravrajyāsādhane 'nujñāṃ pitarau pratyayācata // Rm_11.53 //
cittaṃ me rocate tāta pravrajyāvratasādhane /
tad anujñāṃ pradattaṃ me hitaṃ mayi yadīchatha // Rm_11.54 //
iti putroditaṃ śrutvātmajaṃ taṃ pitāvadat /
mā kṛthāḥ sahasā putra pravrajyāsādhane manaḥ // Rm_11.55 //
pravrajyā duṣkaraṃ sthānaṃ tad anyadvratam ācara /
pravrajyāgrahaṇaṃ vṛddhe daridrite suśobhite // Rm_11.56 //
tvaṃ ca putra kumāro 'si daharo 'tisukomalaḥ /
kiṃcid duḥkhe 'nabhijñāya tat pravrajyāṃ careḥ kathaṃ // Rm_11.57 //
tad yāvad yauvanaṃ dehaṃ yāvat saṃpac ca te gṛhe /
tāvad gehe sukhaṃ bhuktvā gṛhī dharmaṃ samācara // Rm_11.58 //
yadā vṛddho daridro ca pravrajyāyāṃ tadā cara /
(Rm 138)
yāvad yuvā samṛddhaś ca tāvat tvaṃ pravrajeḥ kathaṃ // Rm_11.59 //
saṃpattikṣaṇayauvanyaṃ etan mārasya gocaraṃ /
tad etasmiṃ kathaṃ putra pravrajyāvratam ācareḥ // Rm_11.60 //
ity etad duṣkaraṃ matvā pravrajyācaraṇe manaḥ /
yatnenāpi vinivārya kuladharme samāśraya // Rm_11.61 //
tatas te maṃgalaṃ nityam ihāmutrāpi sarvataḥ /
yaśodharmasukhāny evaṃ sadgatiṃ samavāpnuyāḥ // Rm_11.62 //
iti vākyaṃ pituḥ śrutvā hastako 'sau viśaṃkitaḥ /
pitarau bodhayan dharme punar evam abhāṣata // Rm_11.63 //
satyam etat tathā tāta tvayaivaṃ satyam ucyate /
atrāpi śrūyatāṃ tāta mamābhiprāyam ucyatāṃ // Rm_11.64 //
anityaṃ khalu saṃsāraṃ jīvitaṃ cāpi caṃcaraṃ /
kṣaṇadhvaṃsi śarīraṃ ca saṃpac cāpi ghanopamā // Rm_11.65 //
evaṃ dṛṣṭvā ha tātāhaṃ saṃsārasukhaniḥspṛhaḥ /
pravrajyāvratam ādhāya prāptum ichāmi sadgatiṃ // Rm_11.66 //
api ca janma mānuṣyaṃ dullabhaṃ bhavacāriṇāṃ /
tatrāpi maraṇaṃ nityaṃ purataḥ sarvasaṃmukhaṃ // Rm_11.67 //
mānuṣyaṃ labhyamāne hi kuto dharmānucāritaṃ /
vinā dharmānucāreṇa sadgatiṃ katham āpnuyāṃ // Rm_11.68 //
saṃbuddho 'pi sadā nātra saṃsthāpyati sasāṃghikaḥ /
ato 'nyatrāpi yāyād vā nirvṛtiṃ cāvrajet khalu // Rm_11.69 //
saṃbuddhe nirvṛtiṃ yāte saddharma lapsyate kutaḥ /
saddharmāntargate loke māracaryyā samācaret // Rm_11.70 //
māracaryyāsamākrānte sarvatra bhuvaneṣv api /
sarve satvāś ca kāmārttā bhaveyuḥ kleśabhāginaḥ // Rm_11.71 //
tadā dharmānucāreṣu buddhiḥ kasya kathaṃ caret /
pravrajyāsaṃvaraṃ sthātuṃ kaḥ samartho bhavet tadā // Rm_11.72 //
na ca saṃśuddhyate cittaṃ pravrajyāsaṃvaraṃ vinā /
aviśodhitacitte hi naiva yāyāc chivāṃ gatiṃ // Rm_11.73 //
tac cittapariśuddhyarthaṃ nirvṛte ca yad āptaye /
pravrajyāvratam ādātum ichāmi tāta sāṃprataṃ // Rm_11.74 //
yad atra yadi me tāta hitaṃ kartuṃ samichasi /
pravrajyāsādhane 'nujñāṃ dātuṃ me prārhasi drutaṃ // Rm_11.75 //
iti putravacaḥ śrutva sa gṛhastho 'nubodhitaḥ /
(Rm 139)
tathety abhyanumoditvā tad anujñāṃ vyasṛjata // Rm_11.76 //
tac chrutvā jananī cāsau dṛṣṭvā taṃ putram ātmajaṃ /
viyogaduḥkhasaṃkārtā rundanty evaṃ nyavārayat // Rm_11.77 //
hā putra katham ekānte māṃ vihāya kva yāsyasi /
sahasā putra mā kārṣī pravrajyācaritaṃ manaḥ // Rm_11.78 //
yāvaj jīvāmy ahaṃ jīva tāvan mā pravrajātmaje /
mṛtāyāṃ mayi putra tvaṃ pravrajasva yathechayā // Rm_11.79 //
acireṇa hi me mṛtyur bhaviṣyati na saṃśayaḥ /
tāvad eva gṛhe dharmaṃ kurvan bhuktvā sukhaṃ vasa // Rm_11.80 //
iti mātur vacaḥ śrutvā putro 'sau paricoditaḥ /
mātaraṃ tāṃ praṇatvaivaṃ bodhayitum abhāṣata // Rm_11.81 //
yat tvayāmve rudanty evaṃ mṛtyunāmātra kīrttyate /
tena me preritaṃ cittaṃ pravrajyāvratadhāraṇe // Rm_11.82 //
dhruvaṃ janmavatāṃ mṛtyuḥ saṃsāre parivarttinaḥ /
jāto na mriyate ko hi mṛtaḥ kaś ca na jāyate // Rm_11.83 //
gṛhastho dharmakṛc cāpi yāty evaṃ maraṇaṃ dhruvaṃ /
brahmacārī vanastho 'pi yāty evaṃ maraṇaṃ khalu // Rm_11.84 //
gṛhastho bahubhir yatnaiḥ prakṛtvā dravyasādhanaṃ /
kṛcchreṇa sādhayan dharmaṃ mṛto yāti surālayaṃ // Rm_11.85 //
yāvad dharmaphalaṃ svarge tāvad bhuktvā sukhaṃ vaset /
tato dharmaphale hīne svargāc cyuto yated adhaḥ // Rm_11.86 //
adholokeṣv avīcyādau narakeṣu bhramec ciraṃ /
vividhāni ca duḥkhāni bhuktvā jīvaṃ ciraṃ vaset // Rm_11.87 //
yāvan na jāyate tasya puṇyānumodanā matau /
tāvat karmajaduḥkhāni prabhuktvā narake caret // Rm_11.88 //
yadā tu jāyate tasya triratnasmaraṇe matiḥ /
tadā tatsmṛtipuṇyena dharme 'numodyate matiḥ // Rm_11.89 //
yadā puṇyānurāgeṇa saṃbuddhaśaraṇaṃ vrajet /
tadā taṃ sugataṃ dṛṣṭvā dharmākaraiḥ parispṛśet // Rm_11.90 //
sugate dṛkprabhāspṛṣṭe pāpaduḥkhair vimocitaḥ /
narakebhyaḥ samuttīrya prayāyāt sugatālayaṃ // Rm_11.91 //
tatrāpi yadi dharmeṣu caran nityam ataṃdritaḥ /
kramād bodhicarīṃ prāpya prayāyāt paramāṃ gatiṃ // Rm_11.92 //
evaṃ māta gṛhastho hi kṛtvāpi dharmam ādarāt /
(Rm 140)
sukhaduḥkhāni saṃbhuktvā saṃsāre carate bhraman // Rm_11.93 //
kathaṃ cit sucireṇaivaṃ sugatasya prasādataḥ /
bhavacārakanirmuktaṃ prayāyāt paramāṃ gatiṃ // Rm_11.94 //
pravrajyārhatpadaṃ prāpya prāptum ichāmi nirvṛtiṃ /
tan mamātra tvayā māta naiva kāryā nivāraṇā // Rm_11.95 //
yadi puṇye 'sti te vāṃchā tad anujñāśu dīyatāṃ /
yadi na dīyate 'nujñā tad api nau viyogatā // Rm_11.96 //
akasmāt mṛtyur āgatya bhaviṣyati purāpi nau /
tadā te kiṃ kariṣyāmi kiṃ mamāpi kariṣyasi // Rm_11.97 //
sadānuśocanām eva kṛtvā jīvaṃ tyajevahi /
iti mātar viditvā tvaṃ tadanujñāṃ pradehi me // Rm_11.98 //
vighnatāṃ mā kṛthā hy atra dharme bhavānumodinī /
tathā cec chubhatā nityam ihāmutrāpi te bhavet // Rm_11.99 //
ahaṃ ca saugatiṃ caryāṃ kṛtvā yāsyāmi nirvṛtīṃ /
iti putroditaṃ śrutvā matāsau paribodhitā // Rm_11.100 //
tathānumodanāṃ kṛtvābhavat tūṣṇīvyavasthitā // Rm_11.101 //
athāsau hastako vijñaḥ pitror matvābhisaṃmataṃ /
tayoḥ pādān praṇatvaivaṃ sahasā niryayau gṛhāt // Rm_11.102 //
tato jñātigaṇān sarvān vandhumitrasuhṛjjanān /
sarvān atithivargāṃś ca vāṃchitārthaiḥ pratoṣayan // Rm_11.103 //
santarpya bodhayitvā ca sahasā saṃpraharṣitaḥ /
jetavanaṃ pragatvā sa vihāraṃ samupāviśat // Rm_11.104 //
tatrasthaṃ sugataṃ dṛṣṭvā sahasā samupāyataḥ /
kṛtāṃjalipuṭo natvā pravrajyāṃ samayācata // Rm_11.105 //
namas te bhagavan nātha bhavatāṃ śaraṇaṃ vraje /
tat pravrajyāṃ vrataṃ dehi cariṣye brahmasaṃvaraṃ // Rm_11.106 //
iti tenārthite buddho bhagavān tam abhāṣata /
ehi bhikṣo kumārātra cara brahmavrataṃ varaṃ // Rm_11.107 //
ity ādiśya munīndro 'sau pāṇinā tac chiraḥ spṛśan /
samyak pravrājayitvāśu svasaṃghe taṃ samagrahīt // Rm_11.108 //
ehīty ādiṣṭamātre 'pi munīndreṇa sa hastakaḥ /
muṇḍitaḥ khiṣkhirīpātrahasto 'bhūc cīvarāvṛtaḥ // Rm_11.109 //
kramāc chikṣā samāsādya prāpyopasaṃpado 'pi ca /
vyāyaccha ghaṭamānaś ca samādhiṣu samāhitaḥ // Rm_11.110 //
tad idaṃ paṃcagaṃḍaṃ ca bhavacakraṃ calācalaṃ /
viditvā sarvasaṃskāragatiś cāpi vighātinī // Rm_11.111 //
bhindan sarvam avidyāṅgaṃ prāpya vidyāgaṇāḥ śivāḥ /
(Rm 141)
pratisaṃvidguṇāḥ prāpya jitvā kleśagaṇāṃ yatiḥ // Rm_11.112 //
sākṣād arhatpadaṃ prāptaḥ vītarāgo jiteṃdriyaḥ /
samaloṣṭahiraṇyaś ca vāsīcaṃdanasaṃnibhaḥ // Rm_11.113 //
ākāśasamacittāṃgo nirvikalpo niraṃjanaḥ /
saṃsārabhogyasatkāralābhalobhaparāṅmukhaḥ // Rm_11.114 //
paṃcābhijñāpadaprāptaś caturbrahmavihārakaḥ /
sadevāsuramartyānāṃ traidhātukanivāsināṃ // Rm_11.115 //
pūjyo mānyo 'bhivaṃdyo 'bhūd dhastako 'rhaṃ yatiḥ sudhīḥ /
sahasā kleśagaṇāñ jitvā sākṣād arhan bhavaty api // Rm_11.116 //
tatas te bhikṣavaḥ sarve dṛṣṭvā taṃ dārakaṃ yatiṃ /
vismitāḥ śrīghanaṃ natvā paprachus tasya karmatāṃ // Rm_11.117 //
tad adya bhagavac chāstaḥ sarvasatvānubodhaye /
yad anena kṛtaṃ karma tat samādeṣṭum arhati // Rm_11.118 //
iti te bhikṣubhiḥ pṛṣṭe bhagavān sa munīśvaraḥ /
tān svaśiṣyān yatīn bhikṣūn samāmaṃtryābravīt tathā // Rm_11.119 //
śṛṇudhvaṃ bhikṣavaḥ sarve yūyaṃ hi vismayānvitāḥ /
yad anena kṛtaṃ karma tan mayā vaḥ pracakṣyatāṃ // Rm_11.120 //
purāsīd bhagavān buddhaḥ kāśyapo nāma sarvavit /
ssarvatraidhātukādhīśaḥ sarvavidyādhipo jinaḥ // Rm_11.121 //
dharmarājo jagacchāstā tathāgato vināyakaḥ /
sarvadharmānusaṃbharttā saṃbodhisaṃprakāśitaḥ // Rm_11.122 //
sasāṃghiko munīndro 'sau vārāṇasīm upāśritaḥ /
sarvasatvahitārthena tasthau dharmaṃ samādiśat // Rm_11.123 //
tasya saddharmarājasya kāśyapasya jagadguroḥ /
śāsane dvau yatī bhikṣū saṃśītikau vabhūvatuḥ // Rm_11.124 //
tayor eko mahādhīro vinīto 'rhaṃ vahuśrutaḥ /
dvitīyo 'lpaśrutaḥ bhikṣuḥ pṛthagjanasamānikaḥ // Rm_11.125 //
yo 'sāv arhan mahāvijño vahuśruto vicakṣaṇaḥ /
sa jñāto 'rhan mahāpuṇyaḥ sarvalokaiḥ prapūjitaḥ // Rm_11.126 //
yo 'bhūc cālpaśruto bhikṣuḥ saṃśītikaḥ pṛthagjanaḥ /
sa kena cit pūjito naivaṃ yathā so 'rhaṃ yatiḥ sudhīḥ // Rm_11.127 //
yadā so 'rhan mahābhijño yatra yatra nimaṃtritaḥ /
(Rm 142)
tenaiva sarvataḥ paścācchramanena sahācarat // Rm_11.128 //
tathānyasmin dine so 'rhaṃ dātrānyena nimaṃtritaḥ /
gantukāmas tadā tatra paścācchramaṇam aicchata // Rm_11.129 //
tad āgamanam anviṣya naiva pratyalabhat kvacit /
tatas taddarśanābhāvād anyam āhūya bhikṣukaṃ // Rm_11.130 //
taṃ paścācchramaṇaṃ kṛtvā dātur gṛham upācarat /
tadanantaram evāsau tatrāśrame upāgataḥ // Rm_11.131 //
tam arhantam apaśyan sa tasthau tūṣṇī nirāśitaḥ /
tathaivaṃ taṃ niṣīdantaṃ dṛṣṭvā te bhikṣavo narāḥ // Rm_11.132 //
tasyauddhatyamanaḥ kartum evam ūcuḥ parasparaṃ /
bhadanta paśyatādyāyaṃ tenāhato na nīyate // Rm_11.133 //
anyo 'dya nīyate paścācchramaṇaḥ kena hetunā /
iti tair bhikṣubhiḥ proktaṃ śrutvāsau pratibheditaḥ /
tasyārhato 'ntike cittaṃ praduṣyābhyaśapat tathā // Rm_11.134 //
yad adya māṃ parityajya samāhūyānyato harāt /
gachata bhojanaṃ bhoktuṃ tad ahasto bhavatv asau // Rm_11.135 //
tadāsau bhojanaṃ bhuktvā tenaivaṃ bhikṣuṇā saha /
svāśramaṃ samupāyātas tam adrākṣīd ruṣākulaṃ // Rm_11.136 //
ity evaṃ śapitaṃ vāpi matvā so 'rhaṃ mahāmatiḥ /
dṛṣṭvā taṃ kṛpayā dṛṣṭyā tūṣṇībhūtvā vyaciṃtayat // Rm_11.137 //
aho ayaṃ mahāmūḍha īdṛg mayi prabhāṣate /
etat karmaphalaṃ ghoraṃ kathaṃ bhokṣyati nārake // Rm_11.138 //
yad ayaṃ mama doṣeṇa krodhenaivaṃ khalīkṛtaḥ /
tad etat karmavaipākyaṃ mayaiva paripācyatāṃ // Rm_11.139 //
ity evaṃ manasā dhyātvā sa mahārhaṃ kṛpānidhiḥ /
tatpāpapariśuddhyarthaṃ samādhiṃ vidadhe ciraṃ // Rm_11.140 //
tataḥ so 'py ayatir bhikṣur dṛṣṭvā taṃ dhyānasaṃsthitaṃ /
paścāttāpāgnisaṃtaptes tatpādapraṇato 'vadat // Rm_11.141 //
bhadanta yan mayā rauṣyāt krodhābhibhūtacetasā /
procitaṃ pātakaṃ ghoraṃ tad bhavān kṣantum arhati // Rm_11.142 //
yan mayā duṣṭacittena bhavato 'py upabhāṣyate /
(Rm 143)
tadatyayaṃ bhavāñ chāstaḥ pratihartuṃ samarhati // Rm_11.143 //
adyāgreṇa sadā cāpi bhavatāṃ śaraṇaṃ vraje /
tan me yad aparādhatvaṃ tat sarvaṃ kṣantum arhati // Rm_11.144 //
punar naitat kariṣye 'haṃ akarttavyaṃ yady atra hi /
avaktavyaṃ ca yat kiṃ cin na tad vakṣyāmi sarvathā // Rm_11.145 //
abhāvyaṃ cāpi yat kiṃcid bhāvayiṣye na tat punaḥ /
yad eva taṃ prakarttavyaṃ tad eva hi karomy ahaṃ // Rm_11.146 //
vaktavyam eva vakṣye 'haṃ bhāvyam eva prabhāvaye /
etat sarvaṃ samāsena samādeṣṭuṃ samarhati // Rm_11.147 //
bhavadājñāṃ śirodhṛtvā satyam evaṃ caret sadā // Rm_11.148 //
iti tenārthitaṃ śrutvā sa samādheḥ samutthitaḥ /
taṃ bhikṣuṃ kṛpayā dṛṣṭvā paśyann evaṃ samabravīt // Rm_11.149 //
śṛṇu vatsa samādhāya tvām atrāhaṃ prabodhaye /
yathā me gaditaṃ śrutvā tathā kuru samāhitaḥ // Rm_11.150 //
prāṇihiṃsā na karttavyā tathādattapratigrahaṃ /
strīṇāṃ saṃgānurāgaṃ ca akarttavyaṃ kadā cana // Rm_11.151 //
mṛṣāvādaṃ na vaktavyaṃ paiśūnyavacanaṃ tathā /
saṃbhinnapralāpaṃ ca pāruṣyaṃ ca kadā cana // Rm_11.152 //
mithyādṛṣṭir abhidhyā ca vyāpādaṃ ca tathā sadā /
bhikṣubhir manasā naiva ciṃtanīyā kadā cana // Rm_11.153 //
etāni daśapāpānāṃ mūlāni duḥkhadāni hi /
tasmād evaṃ parijñāya tyaktavyāni sukhārthibhiḥ // Rm_11.154 //
punar anyac chṛṇuṣvātra vakṣye dāruṇapātakaṃ /
saddharmāṇāṃ pratikṣepaṃ kartavyaṃ na kadā cana // Rm_11.155 //
tathā vāryāpavādatvaṃ vaktavyaṃ na kadā cana /
paṃcānaṃtaryapāpāni naiva kāryāṇi kena cit // Rm_11.156 //
yāni śrutvāpi dṛṣṭvāpi bhāvayitvānumodya ca /
patanto narakeṣv eva kleśāndhāni ca santi hi // Rm_11.157 //
tasmād etāni karmāṇi mānasāpi ca mā kṛthā /
varjanīyāni yatnena saddharmasukhavāṃchibhiḥ // Rm_11.158 //
karttavyaṃ tu sadā nityam āryasatyānubhāvitaṃ /
āryāṣṭāṃgikamārge ca caritvā vratam ādarāt // Rm_11.159 //
vratānām api sarveṣām āryāṣṭāṃgam upoṣadhaṃ /
(Rm 144)
pravaraṃ vratam ākhyātaṃ sarvair api munīśvaraiḥ // Rm_11.160 //
yasya puṇyānubhāvena pariśuddhatrimaṃḍalāḥ /
niḥśeṣapāpanirmuktāḥ prayānty arhatpadaṃ drutaṃ // Rm_11.161 //
evam etat parijñāya vrataṃ kṛtvā samācaran /
tatas te kramataḥ pāpaṃ niḥśeṣaṃ kṣiṇuyād drutaṃ // Rm_11.162 //
tataś ca kramaśaḥ śikṣāḥ śikṣitvātra samāhitaḥ /
triratnaśaraṇaṃ kṛtvā brahmacaryyaṃ samācara // Rm_11.163 //
tatas tvaṃ kramaśaś caivaṃ śodhayitvā trimaṃḍalaṃ /
sarvakleśavinirmuktaḥ sākṣād arhan bhaviṣyasi // Rm_11.164 //
iti tenārhatādiṣṭaṃ śrutvāsau paribodhitaḥ /
tatheti ca parijñāya tadvrataṃ kartum aichata // Rm_11.165 //
tathā tasyārhataḥ śāstuḥ sadaivaṃ śaraṇaṃ gataḥ /
kramāc chikṣāś ca śikṣitvā tad upoṣadham ācarat // Rm_11.166 //
adhītya sakalā vidyā triratnasamupāśrayan /
sarvakleśān vinirjitya brahmacaryaṃ samācarat // Rm_11.167 //
bhikṣavo jñāyatām eṣa yo 'sau bhikṣuḥ pṛthagjanaḥ /
yad anenārhate śāstre śapitaṃ ruṣṭacetasā // Rm_11.168 //
tenāhasto vabhūvāyaṃ paṃcajanmaśatāny api /
yac cānenārhataḥ śastur gatvā ca śaraṇaṃ sadā // Rm_11.169 //
adhītya sakalā vidyā brahmacaryaṃ samāśritaṃ /
tenāyaṃ śāsanenātra pravrajyārhaṃ bhavaty api // Rm_11.170 //
iti hi bhikṣavo matvā caritavyaṃ śubhe sadā /
śubhena sadgatiṃ yāṃti kṛṣṇena durgatiṃ sadā // Rm_11.171 //
miśritenāpi miśratvaṃ bhuṃjate sarvajaṃtavaḥ /
yenaiva yat kṛtaṃ karma tasyaiva karmaṇaḥ phalaṃ // Rm_11.172 //
tenaiva bhujyate loke nānyena spṛśyate kvacit /
abhuktaṃ kṣīyate naiva karma kvāpi kadā cana // Rm_11.173 //
bhuktaṃ tu kṣīyate karma śubhaṃ vāpy aśubhaṃ tathā /
nāgnibhir dahyate kena vāyubhiś ca na śuṣyate // Rm_11.174 //
klidyate nodakaiś cāpi kṣīyate naiva bhūmiṣu /
na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api // Rm_11.175 //
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti prāṇināṃ khalu /
evam etat prabhaṣitvā jinendro 'sau mahāmuniḥ // Rm_11.176 //
bodhayan sakalāṃl lokān samādhiṃ vidadhe tataḥ /
iti śāstrā samādiṣṭaṃ śrutvā sarve ca sāṃghikāḥ // Rm_11.177 //
śubheṣv eva sadā raktāḥ pracerire samāhitāḥ // Rm_11.178 //
ity evaṃ me samākhyātaṃ guruṇā śāṇavāsinā /
(Rm 145)
tathaivaṃ te mayā khyātaṃ śrutvā caivaṃ śubhe cara // Rm_11.179 //
prajāś ca śrāvayitvaivaṃ bodhayitvā prayatnataḥ /
saddharmācaraṇeṣv evaṃ preraṇīyā narādhipa // Rm_11.180 //
tatas te maṃgalaṃ nityaṃ sarvatrāpi bhaved dhruvaṃ /
kramād bodhipathaḥ prāpya saṃbodhim āpnuyāḥ khalu // Rm_11.181 //
iti tenopaguptena bhāṣitaṃ sa nareśvaraḥ /
śrutvā tatheti vaṃditvā prābhyanandat sapārṣadaḥ // Rm_11.182 //
ye śṛṇvantīdam evaṃ pramuditamanaso hastakākhyāvadānaṃ
ye cāpi śrāvayanti pratidinam aniśaṃ bodhicaryābhiraktāḥ /
te sarve kleśamuktāḥ suvimalamanaso bodhisatvā guṇāḍhyā
bhuktvā saukhyaṃ prakāmaṃ munivaranilayaṃ saṃprayāṃti pramodāḥ // Rm_11.183 //
++ iti śriratnamālāyāṃ hastakāvadānaṃ nāma samāptam ++
(Rm 146)
XII Sārthavāhāvadāna
athāśoko mahīpālaḥ kṛtāṃjalipuṭo mudā /
upaguptaṃ guruṃ natvā punar evam abhāṣata // Rm_12.1 //
bhadanta śrotum ichāmi punar anyat subhāṣitaṃ /
yathā te guruṇādiṣṭaṃ tathā me khyātum arhasi // Rm_12.2 //
iti tena narendreṇa pṛṣṭe 'sau sugatātmajaḥ /
upagupto yatiś caivaṃ taṃ nṛpaṃ pratyabhāṣata // Rm_12.3 //
śṛṇu rājan samādhāya yathā me guruṇoditaṃ /
tathāhaṃ te pravakṣyāmi tac chrutvā mudito bhava // Rm_12.4 //
puraikasamaye caivaṃ śākyasiṃho jagadguruḥ /
sarvajñaḥ sugataḥ śāstā sarvadharmānudeśakaḥ // Rm_12.5 //
sarvavidyādhipo nāthas traidhātukavināyakaḥ /
dharmarājo munīndro 'sau sarvasatvahitaṃkaraḥ // Rm_12.6 //
śrāvastyāṃ vahir udyāne jetāhvaye mahāvane /
anāthapiṇḍadārāme vihāre saugatāśrame // Rm_12.7 //
śrāvakair bhikṣubhiḥ sārddham upāsakaiś ca cailakaiḥ /
bodhisatvagaṇaiś cāpi tathānyaiś ca maharṣibhiḥ // Rm_12.8 //
vyaharat satvahitārthena dharmāmṛtaiḥ pravarṣayan /
tat saddharmāmṛtaṃ pātuṃ prāyayur bodhivāṃchinaḥ // Rm_12.9 //
lokapālagaṇāḥ sarve svasvasainyagaṇaiḥ saha /
brāhmaṇāḥ kṣatriyāś cāpi vaiśyāḥ śūdrāś ca maṃtriṇaḥ // Rm_12.10 //
amātyā dhaninaḥ paurāḥ sādhavaś ca mahājanāḥ /
vaṇijaḥ sārthavāhāś ca tathānye sarvajātikāḥ // Rm_12.11 //
sarvadigbhyaḥ samāgatya sarve te samupāgatāḥ /
saṃbuddhaṃ śrīghanaṃ natvā pūjayitvā samaṃtataḥ // Rm_12.12 //
parivṛtya puraskṛtya saddharmaśravaṇārthinaḥ /
kṛtāṃjalipuṭo dṛṣṭvā saṃtasthuḥ saṃmukhānatāḥ // Rm_12.13 //
athāsau bhagavān dṛṣṭvā tān sarvān samupāśritān /
ādimadhyāṃtakalyāṇaṃ dideśa dharmam uttamaṃ // Rm_12.14 //
tat saddharmāmṛtaṃ pītvā sarve lokādhipādayaḥ /
harṣitās te 'numodanto nananduḥ paribodhitāḥ // Rm_12.15 //
tadaiva samaye tasyāṃ śrāvastyāṃ puri saṃsthitaḥ /
(Rm 147)
āsīt sāṃyātrikotsāhī sārthavāho mahodyamī // Rm_12.16 //
svakuladharmabhṛd vīraḥ svakulavṛttimānitaḥ /
yaśodharmārthakāmāptyai samudraṃ gantum aichata // Rm_12.17 //
tato 'sau svāṃ priyāṃ bhāryāṃ bodhayitvā prayatnataḥ /
svasahāyāś ca tāṃ sarvāṃ samāhūya samabravīt // Rm_12.18 //
bhavaṃto śrūyatāṃ sarve yad abhilaṣitaṃ mama /
atrāsti yadi vo vāṃchā tan me svāgantum arhatha // Rm_12.19 //
ahaṃ ratnākaraṃ gantum iche ratnasamṛddhaye /
tat prāyāta mayā sārddhaṃ yadi saṃpattim ichatha // Rm_12.20 //
iti tenoditaṃ śrutvā sarve te ratnalobhitāḥ /
sahasā gaṃtum ichante ratnākare mahodadhau // Rm_12.21 //
tato 'sau sārthabhṛc chīghraṃ sarve sārthagaṇaiḥ saha /
svastyayanavidhiṃ kṛtvā pratasthe saṃpramoditaḥ // Rm_12.22 //
tataḥ kramād vyatikramya grāmāraṇyavanāni ca /
sarve te pracaranto vai tīraṃ prāpur mahodadheḥ // Rm_12.23 //
tato bhāṃḍāni naukāyām āropyāruhya ca svayaṃ /
karṇadhāraprayatnais te jagāhire 'mbudhiṃ kramāt // Rm_12.24 //
tataḥ kramāt samullaṃghya bahudvīpāntarāṇi te /
ratnākaraṃ samāsādya ratnāni samasādhayan // Rm_12.25 //
tatas te bahuratnāni samāsādya pramoditāḥ /
tataḥ pratyāgatā abdhes tīrāntikaṃ samāyayuḥ // Rm_12.26 //
tatra tat karmadoṣeṇa kālavātair vighaṭṭitaṃ /
bhidyate vahanaṃ teṣāṃ hṛdayaiḥ sā sahāśu tat // Rm_12.27 //
tadā te vaṇijaḥ sarve niḥprayatnapratikriyā /
sarvabhāṇḍaiḥ sahāgāḍhe nipetur duṣkare 'mbudhau // Rm_12.28 //
kecit phalakam ālamvya samuttīrṇāḥ svavīryataḥ /
kecid vāhuvalādhānaṃ samuttīrya sthalaṃ yayuḥ // Rm_12.29 //
kecic ca vilayaṃ prāptā nirālamvyanirāśrayāḥ /
utpravanto nimajjantaḥ kheditā nidhanaṃ yayuḥ // Rm_12.30 //
tatas te vaṇijaḥ sarve ye viśiṣṭā viṣāditāḥ /
te yaśodhanavibhraṣṭāḥ śūnyahastā gṛhaṃ yayuḥ // Rm_12.31 //
tathāsau sārthavāho 'pi gṛhaṃ prāpto viṣāditaḥ /
etad vṛttaṃ svabhāryāyāḥ kathitvaivaṃ vyacintayat // Rm_12.32 //
hā hā me mandabhāgyatvāj jāyate mīdṛśī vipat /
(Rm 148)
atrāhaṃ kiṃ kariṣyāmi yato bhāgyaṃ na vidyate // Rm_12.33 //
bhāgyavān puruṣo dhīro bhāgyavān kuśalī sudhīḥ /
bhāgyena labhyate saṃpad yaśaḥ saukhyaguṇānvitaḥ // Rm_12.34 //
dhīḥ śrīlakṣmīyaśoratnaṃ valaṃ saṃpat kṣaṇādayaḥ /
etadādyā guṇāḥ sarve śobhanti bhāgyam āśritāḥ // Rm_12.35 //
nihīnabhāgyavṛttes tu puruṣasyāpi saṃmate /
etadādyādiguṇāḥ sarve na prasiddhyaṃti sarvataḥ // Rm_12.36 //
tad atra kiṃ kariṣye 'haṃ kva yāsyāmi dhanāptaye /
dhanahīnā na śobhante gṛhasthāḥ sādhavo 'pi hi // Rm_12.37 //
varaṃ prāṇaparityāgaṃ na tu dravyair vinā gṛhe /
paśuvan nirasaṃ bhuktvā sthāsyāmy evaṃ nirutsavaṃ // Rm_12.38 //
bhāgyena labhyate dravyaṃ bhāgyaṃ dharmeṇa labhyate /
dharme hi jāyate sveṣṭadevatāyāḥ prasādataḥ // Rm_12.39 //
tad dharmabhāgyalabdhārthaṃ svakuladevatāṃ prati /
samyag ārādhayitvaivaṃ yāyāṃ ratnākaraṃ punaḥ // Rm_12.40 //
manasīti viniścitya sa sārthavāhakaḥ punaḥ /
svakuladevatāṃ samyag ārādhya samayācata // Rm_12.41 //
namas te devate nityaṃ bhaje 'haṃ śaraṇaṃ gataḥ /
kṣaṃtavyaṃ me 'parādhatvaṃ prasīda parameśvara // Rm_12.42 //
itthaṃ sā devatā samyag ārādhya saṃpramoditā /
sarvasārthān samāhūya punar evam abhāṣata // Rm_12.43 //
bho bhavanto vijānīdhvaṃ vayaṃ sarve vaṇigjanāḥ /
tad atra bhavatām agre kathyate me samīhitaṃ // Rm_12.44 //
yad bhavanto vayaṃ sarve sārthavāhakulodbhavāḥ /
tat tathaiva gṛhe sthitvā naiva śobhāṃ vrajemahi // Rm_12.45 //
tasmāt svakulavṛttisthaiḥ sarvair asmābhir udyataiḥ /
yaśodharmasukhāptyarthaṃ karttavyaṃ dhanasādhanaṃ // Rm_12.46 //
dhanahīnā na śobhante gṛhasthā hi kuṭuṃvinaḥ /
sārthavāho 'stu śobhante vahuratnārjanodyatāḥ // Rm_12.47 //
tad viṣādaṃ parityaktvā yaśoratnasukhāptaye /
dhairyyam ālamvya sarvaiś ca karttavyaṃ dhanasādhanaṃ // Rm_12.48 //
dhanavān puruṣo lokaiḥ sarvatrāpi pramānyate /
dhanena sādhayed dharmaṃ dharmeṇa sadgatiṃ vrajet // Rm_12.49 //
tasmān nityaṃ mahotsāhais ñltyaktvālasyakuśīdatā /
arjanīyaṃ prayatnena dhanaṃ dānāya bhuktaye // Rm_12.50 //
dānaṃ vibhūṣaṇaṃ loke dānaṃ durgatinivāraṇaṃ /
(Rm 149)
dānaṃ svargasya sopānaṃ dānaṃ śāntikaraṃ sadā // Rm_12.51 //
asmād dānaṃ sadā kartuṃ bhoktuṃ saukhyaṃ yathechayā /
bhūyo ratnākaraṃ gaṃtum arhāmahe dhanārjane // Rm_12.52 //
tatra ratnāni saṃgṛhya svastipratyāgatā vayaṃ /
yāvaj jīvaṃ sukhaṃ bhuktvā dānaṃ kṛtvā vasemahi // Rm_12.53 //
yadi daivo vipattiḥ syāt samudre patitā vayaṃ /
tīrtharāje mṛtāḥ sarve yāsyāmaḥ svargatiṃ dhruvaṃ // Rm_12.54 //
yadi bhāgyād athāsmākaṃ devānāṃ ca prasādataḥ /
yātrāsiddhir bhaven nūnaṃ yāvaj jīvaṃ sukhaṃ tadā // Rm_12.55 //
asmād ratnākare gantuṃ iche ratnapralabdhaye /
tat prāyāta mayā sārddhaṃ yadi saṃpattim ichatha // Rm_12.56 //
iti tasyoditaṃ śrutvā te sarve vaṇijo mudā /
tathā tena sahaichānta gantuṃ ratnākaraiḥ punaḥ // Rm_12.57 //
tato 'sau sārthabhṛc chīghraṃ dhṛtvā svastyayanaṃ mudā /
sarve sārthagaṇaiḥ sārddhaṃ pratasthe svapurād vahi // Rm_12.58 //
tataḥ kramād vyatikramya grāmāraṇyavanāni ca /
pracarantaś ca te sarve tīraṃ prāpur mahodadheḥ // Rm_12.59 //
tatra sarve 'pi te sārthā bhāṇḍāni vahane kramāt /
āropya sahasārūḍhā jagāhire mahāmbudhau // Rm_12.60 //
tataḥ kramāt samullaṃghya vahudvīpāntarāṇi te /
ratnākaraṃ samāsādya ratnāni samasādhayan // Rm_12.61 //
tatra te vahuratnāni samāgṛhya praharṣitāḥ /
tataḥ pratyāgatāś cābdhes tīrāntikam upāyayuḥ // Rm_12.62 //
tatas taddaivayogena kālikāvātaghaṭṭitā /
sā naukā bhidyate caivaṃ teṣāṃ vai hṛdayaiḥ saha // Rm_12.63 //
tadā te vaṇijaḥ sarve niḥprayatnapratikriyā /
sarvabhāṇḍaiḥ sahāgāḍhe nyapatan duṣṭare 'mbudhau // Rm_12.64 //
tatra te vilayaṃ prāptā nirālaṃvā nirāśrayāḥ /
unmajjanto nimajjantaḥ preritās tīram ūrmibhiḥ // Rm_12.65 //
kecit phalakam āśritya samuttīryya svavīryyataḥ /
kecid vāhuvalādhānaiḥ samuttīryya sthalaṃ yayuḥ // Rm_12.66 //
kecin nihīnavīryyāṅgā hanyamānā mahormibhiḥ /
utplavantā nimajjantaḥ kheditā nidhanaṃ yayuḥ // Rm_12.67 //
tatas teṣāṃ ca sārthānāṃ ye 'vaśiṣṭā sujīvinaḥ /
(Rm 150)
yaśoratnaviyuktās te śūnyahastā gṛhaṃ yayuḥ // Rm_12.68 //
tathāsau sārthavāho 'pi gṛhaṃ gatvā viṣāditaḥ /
etad vṛttaṃ svavaṃdhūnāṃ kathitvaivam abhāṣata // Rm_12.69 //
hā mayā kiṃ kṛtaṃ pāpaṃ yenedrig jāyate vipat /
dvidhāpi siddhyate naiva yato bhāgyaṃ na vidyate // Rm_12.70 //
pāpair na siddhyate karma atra yatnasya kiṃ valaiḥ /
dharmeṇa siddhyate karma tasmād dharmo valottamaḥ // Rm_12.71 //
tasmād dharmaṃ puraskṛtya karttavyaṃ dravyasādhanaṃ /
dravyena sādhayet karma sadgatiṃ samavāpnuyāḥ // Rm_12.72 //
karma tu siddhyate samyak kulavṛttiṃ ca cāriṇāṃ /
kulavṛttiṃ parityajya yo 'nyavṛttau caret kudhīḥ // Rm_12.73 //
sa ihāpi paribhraṣṭaḥ paratra durgatiṃ vrajet /
yenaivaṃ sadgatiprāptis tadaiva karmma sādhayet // Rm_12.74 //
yato 'pi durgatiṃ prāptis tat karma tarhitaṃ budhaiḥ /
tad atra kiṃ kariṣye 'haṃ kva yāsyāmy artham arjituṃ /
arthaṃ vinā kathaṃ dharmaṃ karttavyaṃ hi kuṭuṃvibhiḥ // Rm_12.75 //
vinā dharmaṃ hi saṃsāre janma jīvaṃ ca nisphalaṃ /
kiṃ te na pauruṣeṇāpi yena dharmaṃ na sādhyate // Rm_12.76 //
dhig dhig me janma saṃsāre jīvituṃ na tathotsahe /
varaṃ prāṇaparityāgaṃ na tv evaṃ cirajīvitaṃ // Rm_12.77 //
avaśyaṃ jantubhir mṛtyur gantavyaṃ ekadhā dhruvaṃ /
tato 'tra martum ichāmi na tv evam uṣituṃ gṛhe // Rm_12.78 //
evaṃjīvo na śobhe 'haṃ dhig pravādāgnidagdhitaḥ /
kathaṃ me śāmyate duḥkhaṃ yenāhaṃ parikheditaḥ // Rm_12.79 //
kiṃ karttavyaṃ kva gantavyaṃ yatnaṃ cātra na vidyate /
sarvathāhaṃ vinaṣṭo 'smi ko me 'sti rakṣako janaḥ // Rm_12.80 //
yaśodharmaparibhraṣṭo vrajeyaṃ durgatiṃ khalu /
tadāhaṃ kiṃ kariṣyāmi dharmayaśaḥsukhānvitaḥ // Rm_12.81 //
mānuṣye labhyamāne hi kuto dharmānusādhanaṃ /
vinā dharmmaṃ yaśodravyaḥ kiṃ saukhyaṃ gṛhavāsināṃ // Rm_12.82 //
vinā dharmayaśodravyair yo gṛhasthaḥ paśuḥ khalu /
dharmeṇa sādhayed dravyaṃ yaśobhāgyasukhāptaye // Rm_12.83 //
dharmād dhi jāyate puṇyaṃ dānaśīlakṣamādibhiḥ /
puṇyenaiva pralabhyante caturvargā api dhruvaṃ // Rm_12.84 //
(Rm 151)
tad eteṣāṃ mamaiko 'pi na vidyate kathaṃ cana /
hā hato 'smi svadaivena kiṃ karomi vikheditaḥ // Rm_12.85 //
sarvathāhaṃ vinaṣṭo 'smi namo daivāya karmaṇe /
evaṃ teṣāṃ svavaṃdhūnāṃ vilapītvā sa sārthapaḥ // Rm_12.86 //
tasthau cintākulībhūto dhanārjananirāśrayā /
evaṃ vyavasthitaṃ dṛṣṭvā taṃ te sarve 'pi vāṃdhavāḥ // Rm_12.87 //
datvāśvāsaṃ vinodāya bodhayante dhruvaṃ tathā /
sādho sārthapate satyaṃ tat sarvaṃ yat tvayocyate // Rm_12.88 //
tad evaṃ dhairyyam ālaṃvya prodyamasva gṛhe vasan /
sādho kutrāpi mā dhāva nirmāṇasadṛśaṃ phalaṃ // Rm_12.89 //
yāvad evāmbhasā kumbhaḥ siṃdhāv andhau 'vapūryate /
yad abhāvi na tad bhāvi bhāvi naiva tad anyathā // Rm_12.90 //
avaśyaṃ bhāvino bhāvā bhavaṃti sarvadehināṃ /
avaśyaṃ bhāvino bhāvā na bhaveyus tathā yadi // Rm_12.91 //
pitrā tyaktaḥ kathaṃ rāmo rājyabhraṣṭo vanaṃ yayau /
tatrāpi vasatas tasya bhāryā śītā pativratā // Rm_12.92 //
āhṛtya rakṣasā nītā kathaṃ laṃkāpure 'vasat /
tato rāmeṇa vīryeṇa hatvāsau rāvaṇas tataḥ // Rm_12.93 //
pratyānīya punaḥ śītā tyaktā bharttrā svayaṃ kathaṃ /
punar ṛṣeḥ samānīya sabhāmadhye parikṣitā // Rm_12.94 //
tataḥ pṛthyā svayaṃ gṛhya sītānītā rasātalaṃ /
tatas tadvirahārttāsau rāmaḥ saṃsāranispṛhaḥ // Rm_12.95 //
nadyāṃ prāṇasvayaṃ tyaktvā janaṃ sārddhaṃ divaṃ yayau /
evam anye 'pi rājāno yudhiṣṭhirā nṛpādayaḥ /
rājyabhraṣṭā vane gatvā vibhramus te 'pi daivataḥ // Rm_12.96 //
evam anye 'pi lokāś ca sarvatraidhātukabhavāḥ /
uttamā adhamā madhyā saṃti te 'pi svadaivataḥ // Rm_12.97 //
kecid gṛhe mṛtāḥ kecij jāyamānā mṛtā api /
kecid vālye mṛtāḥ kecit kaumāratve mṛtās tathā // Rm_12.98 //
yauvane 'pi mṛtāḥ kecin mṛtā vṛddhe vadanti me /
sarve 'py evaṃ mṛtā lokāḥ svasvadaivapramāṇataḥ // Rm_12.99 //
evaṃ devādayo lokāḥ sukhaduḥkhānuyoginaḥ /
svasvadaivānubhāvena ṣaḍgatiṣu caranti te // Rm_12.100 //
kecid vālye sukhaṃ bhuktvā yauvane duḥkhabhāginaḥ /
kecic ca yauvane saukhyaṃ bhuktvā vṛddhe suduḥkhitāḥ // Rm_12.101 //
(Rm 152)
kecic ca duḥkhitā vālye yauvane saukhyabhāginaḥ /
vṛddhatvasya sukhībhūtā bhavaṃti te 'pi hi daivataḥ // Rm_12.102 //
sarve 'pi sukham ichanti duḥkhaṃ nechati kaś cana /
tathā sukhāni saṃprāptuṃ yatnaṃ kurvanty anekaśaḥ // Rm_12.103 //
keṣāṃ cit siddhyate yatnaṃ keṣāṃ cid vā na siddhyati /
keṣāṃ cid vighnatāṃ yāti tat sarvaṃ daivayogataḥ // Rm_12.104 //
tathā ca rogiṇāṃ rogā vaidyopacāraṇair api /
varddhyante naiva śāmyante tad api daivayogataḥ // Rm_12.105 //
keṣāṃ cid rogiṇāṃ rogā vinā vaidyopacāraṇe /
śāmyaṃte yatnato cāpi tad api daivayogataḥ // Rm_12.106 //
tathā cald maṃtriṇāṃ maṃtrāḥ siddhyante yatnato laghuḥ /
keṣāṃ cid vighnatāṃ yānti tad api daivakāraṇāt // Rm_12.107 //
tathaivaṃ vaṇijāṃ lābhoḥ siddhyante yatnato 'pi ca /
keṣāṃ cin naiva yatnena tad api daivayogataḥ // Rm_12.108 //
tathā vīrā raṇe śatruṃ vinā yatnaṃ jayaṃty api /
kecit tu ripunā yuddhe hanyamānā mṛtāḥ pare // Rm_12.109 //
kecit kṛtvā mahāyuddhaṃ hanyamānāḥ parasparaṃ /
tyaktvā dehaṃ gatāḥ svargaṃ tad api daivayogataḥ // Rm_12.110 //
evaṃ sāṃyātrikā ratnaṃ prāptuṃ ratnākaraṃ gatāḥ /
kecid ratnāni saṃgṛhya svasti pratyāgatā gṛhaṃ // Rm_12.111 //
kecid ratnam alabdhaṃ vai śūnyahastā gṛhāgatāḥ /
kecic ca nidhanaṃ yātās tatraiva makarālaye // Rm_12.112 //
kecid yatnāt samuttīrya jīvanto gṛham āgatāḥ /
kecic ca jāṃgale caurair nihatā maraṇaṃ gatāḥ // Rm_12.113 //
kecic ca jaṃtubhir mārge hiṃsyamāne mṛtā vane /
keṣāṃ cit siddhyate yātrā mahallābhasamanvitāḥ // Rm_12.114 //
keṣāṃ cid vighnatāṃ yānti tathāpi daivayogataḥ /
kaiś cid gṛhe nidhiḥ prāptaḥ kaiś cid deśāntare vane // Rm_12.115 //
kaiś cid dūre bhramadbhiś ca naiva kiṃ cit kva cid dhanaṃ /
keṣāṃ cid varddhate saṃpad yatnāyāsaṃ vinā laghu // Rm_12.116 //
keṣāṃ cid dhīyate saṃpad rakṣitāpi prayatnataḥ /
keṣāṃ cit susthirā saṃpat keṣāṃ cid vala asthirā // Rm_12.117 //
keṣāṃ cij jāyate naiva nānopāyārjanair api /
evaṃ nānāprakāraiś ca satvās traidhātukodbhavāḥ // Rm_12.118 //
(Rm 153)
bhuṃjate sukhaduḥkhāni svasvadaivānusāriṇāḥ /
sukhasyānte hi duḥkhāni duḥkhasyānte sukhāni ca // Rm_12.119 //
bhuṃjante jaṃtavaḥ sarve bhramante ṣaḍgatiṣv api /
tathā bhavanti mitrāṇi dviṣo 'pi hitakāriṇaḥ // Rm_12.120 //
mitrāṇy api dviṣo duṣṭā bhavaṃti daivayogataḥ /
tathāmṛtaṃ viṣībhūtaṃ viṣaṃ cāpy amṛtī bhavet // Rm_12.121 //
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahad varaṃ // Rm_12.122 //
tathā ca brahmaṇaḥ śīrṣaṃ nikṛttaṃ śūlapāṇinā /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahāvalī // Rm_12.123 //
tathā cakrī suvīro 'pi vyādheṣu nihato mṛtaḥ /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahad valaṃ // Rm_12.124 //
yaś ca bhūtādhipaś ceśaḥ so 'py umatto digaṃvaraḥ /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ maheśvaraḥ // Rm_12.125 //
caṃdro 'pi ca kalaṃkāṅko māse māse 'pi hīyate /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahadvalaṃ // Rm_12.126 //
evaṃ candradineśau ca graheṇāpi nipīḍitau /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahāvalī // Rm_12.127 //
rāmo rakṣovijetāpi putreṇa nihato raṇe /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahāvalī // Rm_12.128 //
tathārjjunaḥ sudhīro 'pi putreṇāpi hato raṇe /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahāvalaṃ // Rm_12.129 //
tathā ca parśurāmeṇa mātāpi nihatā krudhā /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahāvalaḥ // Rm_12.130 //
biṃbisāro nṛpendro 'pi putreṇājātaśatruṇā /
vaṃdhane māritaṃ caivaṃ tad api daivayogataḥ // Rm_12.131 //
tasmāc ca brahmadattena dharmapālo sa nandanaḥ /
māritaḥ pramadātuṣṭyai tad api daivayogataḥ // Rm_12.132 //
rājñī ca durpatī mātā svātmajasyāpi rohitaṃ /
pītvaiva nirdayā tuṣṭā tad api daivayogataḥ // Rm_12.133 //
kṣāntivādī muniś cāpi rājñā nirdayacetasā /
asinā ghātito 'raṇye tad api daivayogataḥ // Rm_12.134 //
prasenajin nṛpeśo 'pi putreṇāpi svarājyataḥ /
nirvāsito vane bhrāntas tad api daivayogataḥ // Rm_12.135 //
evam anye 'pi rājāno hatvā jñātī svavāṃdhavān /
bhuṃjate prāpya rājyāni tad api daivayogataḥ // Rm_12.136 //
evaṃ pitrā sutās tyaktvā mātrā ca svātmajā api /
vaṃdhumitrādibhis tyaktvā kecid daivānuyogataḥ // Rm_12.137 //
bhāryāpi svāminā tyaktvā bharttāpi bhāryyayā tathā /
(Rm 154)
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahattaraṃ // Rm_12.138 //
putreṇāpi pitā tyaktaṃ mātāpi jananī tathā /
dhātrī cāpi parityaktās tathā pautrapitāmahaḥ // Rm_12.139 //
tathā pitāmahas tyaktaḥ putraiś cāpy atinirdayaiḥ /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahattaraṃ // Rm_12.140 //
tathā rājñā svabhṛtyāś ca sevakā api sajjanāḥ /
aparādhaṃ vinā tyaktās tad api daivayogataḥ // Rm_12.141 //
tathā sakhisahāyāṃ ca vaṃdhumitrasuhṛjjanān /
parityaktvā nihaṃty ante tad api daivayogataḥ // Rm_12.142 //
tathā śiṣyān gurur hanti śiṣyo hanti gurum api /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahattaraṃ // Rm_12.143 //
tathāpi ghnanti bharttāraṃ svāminaṃ sevakānn api /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahattaraṃ // Rm_12.144 //
tathā ca svayam ātmānaṃ ghnanti kecid ruṣānvitāḥ /
tad api daivayogena tasmād daivaṃ mahattamaḥ // Rm_12.145 //
kecic chastraiḥ svayaṃ hatvā kecid bhuktvā viṣādikaṃ /
kecid agnau jale svabhre prapātāt patitā mṛtāḥ // Rm_12.146 //
kecit pāśaiḥ svayaṃ badhya mṛtāḥ kecic ca vaṃdhane /
kecit pānāśanādīṃś ca tyaktvā yāṃti yamālayaṃ // Rm_12.147 //
evaṃ kṛt