Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)srabhusu.htmNguyên tác: Sanskrit

Luận Thanh Văn Địa (Śrāvakabhūmi)

Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 9 / 9 (50.000 ký tự/trang)
āsyeryāpatha āśu paryādīyate | ekenāpīryāpathena ciraṃ kālamatināmayatyaparitasyamānaḥ | na tāśu(su)īryāntaraṃ spṛhayati | mandabhāṇī ca bhavati, praśāntabhāṇī ca [|] na saṃgaṇikārāmo, na saṃsargārāmo, dhīrā cāsya vāg(k)pravartate | cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā rūpapratisamvedī bhavati | na rūparāgapratisamvedī | evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyapratisaṃvedī bhavati | no tu (Śbh_Sh 470) yāvatspraṣṭavyarāgapratisaṃvedī | viśāradaśca bhavati | gambhīrabuddhirvipulapraśrabdhicittakāyopagūḍhaḥ || anabhidhyāluravikṣobhyaḥ | kṣamāvānna cāsya kāmavitarkādayaḥ pāpakāścittaṃ kṣobhayanti | ityevaṃ bhāgīyāni vītarāgaliṃgāni veditavyānītyayaṃ tāvat laukikamārgagamanasya vibhāgaḥ ||
atha lokottareṇa mārgeṇa gantukāmo bhavati tasya catvāryāryasatyānyārabhya sapta manaskārā anupūrveṇotpadyante | lakṣaṇapratisaṃvedī[di]manaskārādayaḥ prayoganiṣṭhāphalaparyavasānā yāvadarhattvaprāpteḥ | tatra caturṇāmāryasatyānāṃ soddeśavibhaṃgānāṃ śramaṇenodgṛhītayogācāraḥ | subhāvitamanaskāro vā, mauladhyānārūpyalābhī vā, caturbhirākārairduḥkhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayate | tadyathānityākāreṇa, duḥkhākāreṇa, anātmākāreṇa ca | caturbhirākāraiḥ samudayasatyasya tadyathā hetutaḥ, samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataśca [|] caturbhirākārairnirodhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā nirodhataḥ, śāntataḥ, praṇītato, niḥsaraṇataśca [|] caturbhirākārairmārgasatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | tadyathā mārgato, nyāyataḥ pratipattito, nairyāṇikataśca | so 'sya bhavati lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ ||
(Śbh_Sh 471)
tatra daśabhirākārairduḥkhasatyaṃ parīkṣamāṇaścatura ākārānanupraviśati | katamairdaśabhistadyathā | vipariṇāmākāreṇa, avināśākāreṇa, viyogākāreṇa, sannihitā [|] kāreṇa, dharmatākāreṇa | saṃyojanabandhanākāreṇa, aniṣṭākāreṇa, ayogakṣemākāreṇa, anupa(kāreṇa)lambhākāreṇa, asvātantrākāreṇa ca | etānpunardaśākārān upapattisādhanayuktyā upaparīkṣate |
tatrāgamastāvadyathoktaṃ bhagavatā sarvasaṃskārā anityāḥ [|] te punaḥ saṃskārāḥ samāsataḥ sattvalokaśca bhājanalokaśca || uktañca bhagavatā sattvalokamadhikṛtya, paśyāmyahaṃ, bhikṣavo, divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa satvāṃścyavamānāṃścotpadyamānāṃśca (Śbh_Sh 472) vistareṇa yāvat kāsasya bhedātsugatau svargaloke deveṣūpapadyante | ityanena tāvatparyāyeṇa ityanena tāvatparyāyeṇa bhagavatā cakṣuṣmatā pratyakṣadarśinā sattvalokasyānityatā vyākhyātā | uktaṃcabhagavatā, bhavati, bhikṣavaḥ, sa samayo yaddīrghasyādhvano 'tyayādanupūrveṇa yāvatsaptānāṃ sūryāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati | (Śbh_Sh 473) tadyathā saptasūryopame sūgre(tre)yāvadasyāḥ khalu mahāpṛthivyāḥ sumerośca parvata rājasya | yāvacca brahmalokād bhājanalokasya dagdhasya dhmātasya maṣirapi na prajñāyate | chāyikāvaśiṣṭamapi na prajñāyate [|] anena paryāyeṇa bhagavatā bhājanalaukika(loka)sthānityatā ākhyātāyaṃ(temaṃ) tāvadāptāgamaṃ niśrityāyaṃ yogī śraddhādhipateyaṃ sarvasaṃskārānityatāyāṃ niścayaṃ pratilabhate ||
sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya, śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyakṣatāmapi, parokṣatāmaparapratyayāṃ (yatāṃ) cānityatā(yāṃ) samanveṣate | kathañca punaḥ samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | āha | ādhyātmikambāhyaṃ ca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ, bāhyamvastu (sa evaṃ niścayaṃ pratilabhya śraddhādhipatyena punaḥ punaḥ pratyavekṣatāmaviparokṣatāmaparapratyayatā(ṃ) cānityatāṃ(yāṃ) samanveṣate | āha | dvividhaṃ vastu vyavasthāpayati | ādhyātmikambāhyañca | tatrādhyātmikamvastu yatṣaḍāyatanaṃ bāhyamvastu) ṣoḍaśavidhaṃ | tadyathā pṛthivīvastu [tadyathā] grāmanigamagṛhāpaṇādayaḥ | ārāmavastu tadyathā tṛṇauṣadhivanaspatayaḥ | parvatavastu tadyathā citrāḥ (Śbh_Sh 474) parvatasanniveśāḥ | utsasara(sa)staḍāganadīprasravaṇavastu [|] kṣetravastu kośasannidhivastrālaṃkāranṛttagītavāditagandhamālyavilepanamāṇḍopaskāralokāstrīpuruṣapāricaryāvastūni ca tānyetāni bhavanti | ṣoḍaśavastūni [|]
sa evamādhyātmika[ṃ] bāhyaṃ vastu vyavasthāpayitvā (vyāvasthāpya) [ā]dhyātmikasya tāvadvastunaḥ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇa viparimāṇā(ṇāmā)kāreṇa vipariṇāmānityatāṃ samanveṣate | tatra [pañcada]śavidha ādhyātmikasya vastuno vipariṇāmaḥ | aṣṭau vipariṇāmakaraṇāni |
tatra katamaḥ [pañcada]śavidho vipariṇāmaḥ | ādhyātmikasya vastunastadyathā-avasthākṛto, varṇakṛtaḥ, saṃsthānakṛtaḥ, sampattivipattikṛtaḥ | aṃgasākalyavaikalyakṛtaḥ, [pariśramakṛtaḥ], paropakramakṛtaḥ, [śītoṣṇakṛtaḥ] | īryāpathakṛtaḥ, [svayaṃkṛtaḥ], saṃkleśakṛto(taḥ), [kṛṣikṛtaḥ], maraṇakṛto, vinīlakādi kṛtaḥ, sarveṇa sarvamasaṃprakhyānaparikṣayakṛto vipariṇāmaḥ |
tatrāṣṭau vipariṇāmakāraṇāni | katamāni [|] āha | tadyathā kālaparivāsaḥ, paropakrama upabhogaḥ, (Śbh_Sh 475) ṛtuvipariṇāmaḥ, agnidāhaḥ, udakakledaḥ, vāyuśoṣaḥ, pratyayāntarasaṃgatiśceti ||
tatra kālaparivāso nāma yeṣāṃ bhāvānāṃ rūpiṇāṃ svasthāne 'pyupanyastakānāṃ kālāntareṇa jarjarato palabhyate | jīrṇatā rūpavikṛtiḥ ||
tatra paropakramo nāma yathāpi tat paro vividhāni rūpāṇi vividhaiḥ praharaṇaiḥ vividhairupakramaviśeṣaiḥ vicitrāṃ vikṛtimāpādayati |
tatropabhogo nāma yathāpi tatpratisvāmino vividhaṃ rūpamupabhuṃjānā upabhogavidhipatitvā (gamadhipatiṃ kṛtvā vi)kṛtimāpādayanti |
tatra ṛtuvipariṇāmo nāma tadyathā hemante tṛṇauṣadhivanaspatīnāṃ pāṇḍutvaṃ, śīrṇatvaṃ prajāyate | grīṣmavarṣāsu punaḥ saṃpūrṇatvaṃ, haritatā ca | tathā phalasamṛddhiḥ, puṣpasamṛddhiḥ, patrasamṛddhiḥ, vipattiśca teṣāmeva [|]
tatrāgnidāho nāma yathāpi tadagnirmukto grāmanigamarāṣṭrarājadhānīrdahan paraiti |
tatrodakakledo nāma tathāpi tanmahān udakaskandhaḥ samudāgato (grāmanigamarājarāṣṭradhānīṃ dahan paraiti | tatrodakakledo nāma tathāpi tanmahānudakaskandhaḥ samudāgato) grāmanigamarājarāṣṭradhānī[ḥ] plāvayan paraiti ||
(Śbh_Sh 476)
tatra vāyuśoṣo nāma tathāpi tanmahatā vāyuskandhenārdrāḥ pṛthivīpradeśā laghu laghveva śuṣyanti | tathārdrāṇi vastūnyārdrāḥ sasyajātayaḥ |
pratyayāntarasamudgamo nāma tadyathā sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītya sukhāṃ vedanāṃ vedayamānasya sukhavedanīya(ḥ)sparśasamudgamaḥ | [evaṃ duḥkhāṃ vedanāṃ vedayamānasya su(duḥ)kha vedanīya(ḥ) sparśasamudgamaḥ] aduḥkhāsukhāṃ vedanāṃ vedayamānasyāsukhavedanīyasya vāduḥkhavedanīyasya vā sparśasya samudgamaḥ | tathā raktasya pratighanimittasamudgamaḥ yasya samudgamādrāgaparyavasthānaṃ ca vigacchati | pratighaparyavasthānaṃ cotpadyate (|) evaṃ dviṣṭasya mūḍhasya visabhāgaḥ | kleśotpattinimittaḥ samudgamo veditavyaḥ | tadyathā cakṣurvijñāne saṃmukhī bhūte śabdaviṣayasamudgamaḥ | gandharasaspraṣṭavyāḥ | dharmanimitta samudgamo yena viṣayāntareṇa visabhāgānyutpadyante | itīmānyaṣṭau vipariṇāmakāraṇāni [|] yā kācidvipariṇatirbhavati | rūpiṇāmvā, arūpiṇāmvā, dharmāṇāṃ sarvo(rvā) sau ebhiraṣṭābhirnāta uttari nāto bhūyaḥ |
(Śbh_Sh 477)
tatrādhyātmikasya vastunaḥ kathamavasthākṛtaṃ vipariṇāmamparyeṣate | ihānecā(nā)tmano [vā] pareṣāmvā dahrāvasthāmupādāya yāvajjīrṇāvasthā dṛṣṭā bhavati | tāṃ pūrveṇāparāṃ visadṛśāṃ (śīṃ), vyatibhinnāṃ, vipariṇatāṃ, saṃskārasantatiṃ dṛṣṭvāsyaivaṃ bhavati | anityā bata(te) me saṃskārā[s] tathāpyeṣāṃ pratyakṣata eveyaṃ pūrvaṇāparā vikṛtirupalabhyate |
tatra kathaṃ suvarṇakṛtā(nāṃ) vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate | ihānenātmano (sa tathātmano) vā, pareṣām vā, yā pūrvaṃ(tāma) sva(su)varṇatā(tāṃ), succhavitā(tāṃ), tvagvarṇatā (tām) | paścācca durvarṇatāṃ duśchavitāṃ rukṣatāṃ rukṣavarṇatāṃ ca | paśyati [|] dṛṣṭvā ca punareva pratyudāvarttyāpareṇa samayena tāmeva suvarṇatāṃ paryavadātatvagvarṇatāṃ ca paśyati | tasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāṇā(rāsteṣā)miyamevaṃ rūpā pratyakṣato varṇavikṛtirupalabhyate |
tatra kathaṃ [saṃ]sthānakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate | yathā varṇa ukta evaṃ kṛśasthūlatayā saṃsthānaṃ veditavyaṃ sampattirvipattiśca | tadyathā jñātisampattirvā, bhogasampattirvā, śīladṛṣṭisampattirvā [|] etadviparyayeṇa vipattista (ttiḥ [|] ta)tkathamaṃgapratyaṃgavipariṇāmānityatāṃ (Śbh_Sh 478) paryeṣate | ihānenātmano vā, pareṣāmvā yā pūrvaṃ suvarṇatā, succhavitā, paryavadātatvagvarṇatā dṛṣṭā bhavati | pa(pra)tisampattirvā bhogasampattirvā śīladṛṣṭisampattirvā (|) etadviparyayeṇa vipatti s(ḥ) [|]
tatkathamaṃgapratyaṃgavipariṇāmānityatāṃ paryeṣati(te) | ihānenātmano vā, parasya vā, pūrvamapi (vi)kalāṃgatā dṛṣṭā bhavati | sopareṇa samayena vikalatāmpaśyati rājato vā, corato vā, manuṣyato vā, amanuṣyato vā [|] dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavade(t [|]) |
(eva)mātmanaḥ pareṣāṃ ca śrāntakāyatāṃ, klāntakāyatāṃ dhāvato vā, plavato vā, laṃghayato vā, abhiru(ro)hatovā, vividhaṃ vākkarma drutaṃ kurvataḥ | sopareṇa samayena vigataklamaśramatāṃ paśyati | tasyaivaṃ bhavatyanityā bateme saṃskārā iti pūrvavat | evampariśramakṛtāṃ vipariṇāmānityatāmparyeṣate ||
evamātmano vā pareṣāmvā paropakrameṇa kāyavikṛtiṃ paśyati | tadyathā latābhirvā tāḍitasya, kaśābhirvā, (Śbh_Sh 479) vaitrairvā vara(ta)trābhirvā [|] tathā vividhairdaśamaśakasarīsṛpasaṃsparśaiḥ [|] apareṇa vā punaḥ samayena tāṃ vikṛtiṃ na paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavadityevaṃ paropakramakṛtāmvipariṇāmānityatāmparyeṣate ||
tathātmānaṃ vā, paramvā, śīla(ta)kāle pratyupasthite aviśadakāyaṃ, saṃkucitakāyaṃ, śītaparyavasthānaparyavasthitamuṣṇābhilāṣaparigataṃ paśyati | uṣṇakāle vā punaḥ pratyupasthite aviśadakāyaṃ, saṃkucitakāyaṃ śītaparyavasthānaparyavasthitaviśadagātraprasvinnagātraṃ santaptagātramucchraṣya vacanaṃ tṛṣāparigataṃ | śītasaṃsparśābhilāṣiṇaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca punaḥ pratyudāvarttya punaḥ śītakāle pūrvoktairevākāraiḥ paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavadeva[ṃ] śītakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ paryeṣate |
sa punaradhyātmamvā (rātmano vā) [pare]ṣāmvā caṃkramasthānaniṣadyaśayānairīryāpathairanyatamānyatameneryāpathena ātmānamvā paramvā paśyati | punastenaivamekadā anugṛhyamāṇaṃ paśyati | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā (Śbh_Sh 480) bateme saṃskārā iti pūrvavat | evamīryā pathakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃparyeṣate ||
kathaṃ sparśakṛtāmvipariṇāmānityatāmparyeṣate | sukhavedanīyena sparśena spṛṣṭaḥ, sukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpannāṃ sukhāṃ vedanāṃ vedayamānaḥ | sukhā[ṃ] vedanāvasthāmātmanaḥ pari[c]chinatti | yathā sukhadevanāvasthā[ṃ] evaṃ duḥkhāsukhāsu(duḥ)khavedanāvasthāṃ [|] tasya pūrvāṃ paryeṣaṇā āsāṃ vedanānāṃ navanavatāniḥpurāṇa purāṇatāmāpāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupāsthāyitamanyathībhāvaṃ dṛṣṭvā, dṛṣṭvaivaṃ bhavati | anityā bateme saṃskārā iti pūrvat ||
tatra kathaṃ kleśakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | sarāgaṃ cittamutpannaṃ parijānāti | vigatarāgaṃ sadveṣamvigatadveṣaṃ | samohaṃ vigatamohamanyatamānyatamena vā upakleśenopakliṣṭaṃ cittamupakliṣṭamiti parijānāti | anupakliṣṭamvā punaranupakliṣṭamiti parijānāti | tasya pū(pau)rvāparyeṇaibhiḥ kleśopakleśairavatīparṇavipariṇatāvipariṇatāṃcittasantatiṃ dṛṣṭvaivaṃ bhavatyanityā bateme saṃskārā iti | tathā hyeṣāṃ pratyakṣataḥ saṃkleśakṛto vipariṇāmaupalabhyate ||
tatra kathaṃ vyādhikṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ihānenaikadātmā ca pare ca dṛṣṭvā(ṣṭā) (Śbh_Sh 481) bhavantyarogiṇaḥ, sukhino, balavantaḥ | so 'pareṇa samayena paśyatyātmānamvā, paramvā, ābādhikaṃ, duḥkhitaṃ, bāḍhaglānaṃ, spṛṣṭaṃ śārīrikābhirvedanābhiḥ duḥkhābhistīvrābhiriti vistareṇa pūrvavat |
tatra kathaṃ kleśakṛtāṃ vipariṇā[mā]nityatāṃ vyavacārayati | ihānenaikadātmā ca pare ca dṛṣṭvā (dṛṣṭā) bhavantyarogiṇaḥ, sukhino, balavantaḥ | so 'pareṇa samayena paśyatyātmānamvā, paramvā, ābādhikaṃ, duḥkhitaṃ, bāḍhaglānaṃ, spṛṣṭaṃ śārīrikābhirvedanābhiḥ | sa punarapareṇa samayena paśyatyarogiṇaṃ, sukhitaṃ, balavantaṃ, dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti pūrvavat ||
tatra kathaṃ maraṇakṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ihāyaṃ jīvitaṃ paśyati dhriyantaṃ, tiṣṭhantaṃ, yāpayantaṃ, so 'pareṇa samayena mṛtaṃ kālagataṃ paśyati | vijñānaśūnyaṃ kalevaraṃ dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatīti vistareṇa pūrvavat ||
tatra kathaṃ [vi]nīlakādikṛtāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | so 'pareṇa samayena tāma(tada)sthiśaṃkalikāvasthānaṃ paśyati | sa tadeva mṛtakalevaraṃ vinīlakāvasthamekadā paśyati | ekadā vipūyakāvasthamenaṃ vistareṇa yāvasthiśaṃkalikāvasthaṃ dṛṣṭvāsyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārā iti vistareṇa (Śbh_Sh 482) pūrvavat ||
tatra kathamasaṃkhyā(ya) na parikṣayakṛtāmvipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati [|] so 'pareṇa [samayena] tāma(tada)pya[sthi]śaṃkalikāvasthānaṃ paśyati | sarveṇa sarvaṃ naṣṭā(ṣṭo) bhavati, vidhvastā(sto), viśīrṇaḥ | sarveṇa sarvaṃ cakṣuṣo [a]nābhāsagatā, dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāstathā hyeṣāṃ paurvāparyeṇa pratyakṣata evāyamevaṃ rūpo vikāra upalabhyate | vipariṇāmaḥ |
evaṃ tāvatpratyakṣādhipateyena manaskāreṇādhyātmikasya vastunaḥ [paṃca] daśabhirākārairvipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | vyavacārayitvā(vyavacārya) ṣoḍaśavidhasya bāhyasya vastuno vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | ye 'nena pṛthivīpradeśā nābhisaṃskṛtāḥ pūrvaṃ dṛṣṭā bhavanti | gṛhavastvāpaṇavastupuṇyaśālādevakulavihāravastuprakāraiḥ paścāccābhisaṃskṛtānpaśyatyanabhisaṃskṛtānpaśyatyanandinavānsukṛtānsūpaliptān (|) so 'pareṇa samayena jīrṇān paśyati | jarjarānalūnavilūnāṃ (nān) cchīrṇān cha(kṣa)titapatitān khalu chidrānagninā vā dagdhānudakena vāpahratāṃ(hṛtān) | dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavati | anityā bata(te)me saṃskārāḥ [|] tathāpyeḥ(hye)ṣāṃ paurvāparyeṇāyamevaṃrūpaḥ pratyakṣo vikāro (Śbh_Sh 483) vipariṇāma upalabhyate | evaṃ pṛthivyāṃ vipariṇāmānityatāṃ vyavacārayati | evaṃ tṛṇauṣadhivanaspataya ārāmodyānāni ca samṛddhapatrapuṣpaphalāni paśyati | harati tāni (haritāni) prāsādikānyabhiramyāṇi [|] apareṇa sa samayenocchuṣkāṇi paśyati | vigatapatrapuṣphalāni (|) agnidāhena vā dagdhāni (vā,) tathā parvatānyekadā samṛddhapāṣāṇāni paśyatyekadā nirluṭhitapāṣāṇāni patita śrṛṃgāṇi, patitakūṭāni, utkūlanikūlānyagninā dagdhāni, udakābhiṣyanditāni, tathā utsasarastaḍāka(ga)nadīprasravaṇakūpādīnyekadā, samṛddhodakāni paśyatyekadā parikṣīṇodakāni, sarveṇa vā sarvaṃ viśuṣkāṇi khilībhūtāni koṭarāṇi | tathā karmāntānekadā sampadyamānānpaśyatyekadā vipadyamānāṃ (nān) [paśyati |] tadyathākṛṣikarmāntānnaukarmāntānsamyagvyavahārakarmāntān vividhāṃchilpa (vidhāñchilpa)sthānakarmāntān, tathā kośasannidhīnāṃ vicitrāṇāṃ nānāprakārāṇāmekadā ācayaṃ paśyatyekadā apacayaṃ | tathā bhojanapānaṃ ca ekadā[na]bhisaṃskṛtā(nnā)vasthaṃ paśyatyekadābhisaṃskṛtāvasthamekadā lālāvisaraviklinnamekadā yāvaduccāraprasrāvāvasthaṃ [paśyati] | (Śbh_Sh 484) tathā vividhāni yānānyekadā sumaṇḍitāni svalaṃkṛtānyabhinavāni paśyatyekadā vigatālaṃkārāṇi | vigatamaṇḍanāni, jarjarāṇi | tathā vastrāṇāmekadā abhinavatāṃ paśyatyekadā purāṇatāṃ | prakṣīṇatāmekadā śuddhatāmekadā malinatāṃ | tathālaṃkārāṇāmekadānabhisaṃskṛtatāmekadābhisaṃskṛtatāmekadā sāratāmekadābhinna-prabhinnatāmvikṣīṇatāṃ paśyati | tathā nṛttagītavāditānāṃ pratyutpannaprayogavicitrabhūya[s]samudgatā[ṃ] bhavabhaṃgatāmpaśyati | tathā gandhamālyavilepanānāṃ pratyagrasugandhāmlānatāṃ paśyati | apareṇa samayena nātisugandhadurgandhamlānaviśuṣkatāṃ paśyati | tathā bhāṇḍopaskārāṇāmanabhisaṃskārābhisaṃskārasārabhagnatāṃ paśyati | tathā ālokānukārayoḥ saṃbhavavibhavatāmpaśyati | tathā strīpuruṣacaryāsambhavavibhavatāṃ paśyati | asthiratāṃ [|] dṛṣṭvā ca punarasyaivaṃ bhavatyanityā bata(te)me saṃskārāstathā hyeṣāṃ bāhyānāṃ saṃskārāṇāṃ, ṣaṇṇāṃ ca parigrahavastūnāṃ, daśānāñca kāyaparivārāṇāṃ pratyakṣatā, vikāro, viparimāṇo 'yamīdṛśa upalabhyate | sarvatracaitat peyālaṃ veditavyaṃ ||
ebhiraṣṭābhirvipariṇāmakāraṇaiḥ pūrvanirdiṣṭairasyādhyātmikabāhyasya vastuno yathāyogaṃ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇaivaṃ vipariṇāmākāreṇānityatāṃ vyavacārayati | (Śbh_Sh 485) yathānena sā vipariṇāmānityatā pratyakṣaṃ dṛṣṭā bhavatyanubhūtā, aparapratyayaśca tasyāṃ bhavatyananyaneyaḥ | tathaivānusmaran vyavacārayati | niścitaśca bhavati | tenocyate pratyakṣādhipateyo manaskāra iti |
sa evaṃ pratyakṣādhipateyena manaskāreṇa vipariṇāmānityatāṃ vyavahā(cā)rayitvā(vyavacārya) yeṣāṃ rūpiṇāṃ saṃskārāṇāṃ satī samvidyamānā kṣaṇotpannabhagnā vinīlatā(vilīnatā) nopalabhyate | tatra pratyakṣādhipateyaṃ manaskāraṃ niśrityānumānaṃ karotyevañca punaranumānaṃ karoti | kṣaṇotpannabhagnavilīnānāmeṣāṃ saṃskārāṇāmiyaṃ pūrveṇāparā vikṛtiryujyate | na tu tathaivāvasthitānāṃ, iti hi kṣaṇikāḥ saṃskārāsteṣu teṣu pratyayeṣu satsu tathā tathotpadyante | utpannāścānapekṣya vināśakāraṇaṃ svarasena vipa(na)śyanti |
(Śbh_Sh 486)
yāni punaretāni vipariṇāmakāraṇāni tānyanyathotpattaye satya(mva)rttante vikṛtāyā utpatteḥ kāraṇībhavanti | na tu vināśasya [|] tatkasya hetoḥ [|] sahaiva tena vināśakāraṇena vinaṣṭānāṃ saṃskārāṇāṃ yasmādvisadṛśā (śī) pravṛttirupalabhyate | na tu sarveṇa sarvamapravṛttireva [|] yeṣāmvā punaḥ saṃskārāṇāṃ sarveṇa sarvamapravṛttirupalabhyate | tadyathā kvāthyamānāmasāmante sarveṇa sarvamparikṣayo bhavati agninirdagdhānāṃ ca lokabhājanānāṃ masirapi na [pra]jñāyate | chāyikā ca | śiṣṭamapi na prajñāyate teṣāmapyuttarottarakaraṇaparyādānādante sarveṇa sarvamabhāvo bhavati | na tvagninaiva kriyate [|] tasmādvipariṇāmakāraṇānyetānyaṣṭau yathoktāni svarasenaiva tu vināśo bhavati | sa evamānumānikamanaskāreṇa saṃskāreṇākṣaṇotpannabhagnavilīnatāyāṃ niścayaṃ pratilabhya punarapyapratyakṣaparalokāsaṃskārapravṛttāvanumānaṃ karoti ||
evaṃ ca punaranumānaṃ karoti | santi satvā (ttvā) ye avarṇā api, durvarṇā apyupalabhyante, uccakulīnā api, ādyakulīnā api, daridrakulīnā api, alpeśākhyā api, dīrghāyuṣo (ṣa) ādeyavākyā api, anādeyavākyā api, tīkṣṇendriyā api [|] (Śbh_Sh 487) tadetat satva(ttva)vaicitryaṃ sati karmavaicitrye yujyate [|] nāsati | yadrūpaiḥ sattvairyadrūpaṃ pūrvameva bhūtaṃ (kṛtaṃ?) kuśalākuśalaṃ citrakarma kṛtamupacitaṃ, tena hetunā, tena pratyayena teṣāmidamātmabhāvavaicitryamabhinirvṛttaṃ ||
na caitadīśvaranirmāṇahetukaṃ yujyate | sa cedīśvaranirmāṇahetukaṃ syāttadīśvarapratyayameva vā syādanyena vopādāneneśvaro nirmimīta | sa cedīśvara pratyayameva syāt teneśvarasyaiṣāñca saṃskārāṇāṃ yaugapadyaṃ syāt | atha pūrvamīśvaraḥ paścāt saṃskārā, neśvarapratyayāḥ saṃskārā bhavanti | atheśvarasya praṇidhānaṃ nirmāṇakāraṇaṃ, neśvara eva | tena samīcchā sahetukā (kī) vā syānnirhetu kā (kīṃ) vā [|] yadi sahetukā īśvarahetukaiva ca tena pūrvakeṇa doṣeṇa tulyatayā na yujyate | athānyahetukā (kī) tenecchā prayatnaḥ | (Śbh_Sh 488) praṇidhānamīśvaravinirmuktānyadharmahetukā tathā sarve 'pi saṃskārā dharmahetukā eva bhaviṣyanti | kimīśvareṇa vṛthā kalpitenetyevamādinā ānumānikena manaskāreṇaivaṃbhāgīyena, paralokena saṃskārapravṛttau niścayaṃ pratilabhate |
sa evaṃ triḥprakāramanaskārādhipatyena śraddhādhipateyena pratyakṣādhipateyenānumānādhipateyānāṃ(yām) nityatāṃ vyavacārayati | tatra yā pūrva pañca [vidhā]nityatā pañcākārabhāvanānugatā uddiṣṭā, tatra vipariṇāmākāranirdiṣṭā, vināśākārā ca |
visaṃyogākārā anityākārā (anityatā) katamā | āha | adhyātmamupādāya bahirdhā ca veditavyā || tatrādhyātmamupādāya yathāpi tadekatyaḥ pūrvampareṣāṃ stā(svā)mī bhavatyadāsaḥ apreṣyaḥ | aparakarmakaraḥ | so 'pareṇa samayena svāmibhāvamadāsabhāvaṃ vihāya pareṣāṃ dāsabhāvamupagacchati | svāmibhāvādvisaṃyujyate | tathā santaḥ samvidyamānā bhogā avipariṇatā, avinaṣṭā rājñā(ḥ) apahriyante | corairvā, apriyairvā, dāyādai[ritya]nityatā veditavyā | tatra dharmatākārānityatā (Śbh_Sh 489) yathāpi tasyā eva vipariṇāmānityatāyāḥ vināśānityatāyāḥ | vartamāne 'pyadhvanyasamavahitāyāḥ anābhoge (gate) 'dhvani bhāvinyā dharmatāṃ pratividhyatyevaṃ dharmāṇa ete saṃskārā anāgate 'dhvani evaṃbhāgīyā iti | eṣu sannihitākārāya (rayā?) ita eva vipariṇāmānityatāṃ, vināśānityatāṃ, visaṃyogānityatāṃ samavahitāṃ saṃbhuravībhūtāmākārayati |
sa evamādhyātmikabāhyānāṃ saṃskārāṇāṃ pañcavidhāyāmanityatāyāmebhiḥ pañcabhirākārairyathāyogaṃ manasikārabāhulyādupapattisādhanabhāvanādhipatyācca niye(rme)yaṃ pratilabhya tada[na]ntaraṃ duḥkhākāramavatarati | tasyaivaṃ bhavati | ya ete saṃskārā anityāsteṣāmanityatāṃ (tā) jātidharmato yujyate | iti hyeta eva saṃskārā jātidharmāṇaḥ jātiśca duḥkhā, yadā(yā) jātireva[ṃ] jarā vyādhirmaraṇa[ṃ], vipriyasaṃprayogaḥ, priyavinābhāva, icchāvighātaśca veditavyaḥ | evaṃ tāvadaniṣṭā(tyā)kāreṇa duḥkhākāramavatarati |
sa ye sukhavedanīyāḥ skandhāḥ, sāsravāḥ, sopādānāsteṣu saṃyojanabandhanākāreṇa duḥkhākāramavatarati | (Śbh_Sh: 490) tathā hi te (tasya) tṛṣṇāsaṃyojanasyākāre 'dhiṣṭhānaṃ, tṛṣṇāsaṃyojanaṃ ca jātijarāvyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabandhanasya, rāgadveṣamohabandhanasya cādhiṣṭhānaṃ |
tatrāyogakṣemāmāreṇa aduḥkhāsukhasthānīyeṣu skandheṣu duḥkhākāramavatarati | tathā hyaduḥkhāsukhāsthānīyāḥ skandhāḥ sopādānā dauṣṭhulyasahagatā abījānugatā avinirmuktā duḥkhaduḥkhatayā, vipariṇāmaduḥkhatayā ca | anityā, nirodhadharmāṇaḥ |
evamayaṃ yogī sukhasthānīyeṣu saṃskāreṣu, sukhāyāñca vedanāyāṃ vipariṇāmaduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yaduta saṃyojanabandhanākāreṇa duḥkhavedanāsthānīyeṣu saṃskāreṣuduḥkhāyāṃ vedanāyāṃ duḥkhaduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yadutāniṣṭākāreṇa aduḥkhāsukhasthānīyeṣu saṃskāreṣu(ṣva) duḥkhāsukhāyāñca vedanāyāṃ saṃskāraduḥkhatāmavatīrṇo bhavati | yadutāyogakṣemākāreṇa [|]
tasyaivaṃ bhavati | saṃyojanabandhanākāramaniṣṭākāraṃ yogakṣemākāraṃ cādhipatiṃ kṛtvā tisṛṣu vedanāsu yatkiñcidvedayitamidamatra duḥkhasyetyevamayamanityākārapūrvakeṇa manaskāreṇa duḥkhākāramavatīrṇo bhavati | tasyaivaṃ bhavatīndriyamātra(traṃ)saha(saḥ) upalabhate, viṣayamātraṃ | tajjamanubhavamātraṃ | cittamātra hatā ātmeti (hatātmeti) | nāmamātraṃ | darśanamātramupacāramātraṃ | (Śbh_Sh 491) nāta uttari nāto bhūyaḥ |
tadevaṃ sati skandhamātrametannāstyeṣu skandheṣu nityo, dhruvaḥ, śāśvataḥ svābhūtaḥ | kaścidātmā vā, satvo(ttvo) vā, yo 'sau jāyeta vā, hīyeta vā, mriyate (yeta) vā, tatra vā (tatra vā) tatra kṛtakṛtānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaṃ pratisamvedayeta | iti hi (Śbh_Sh 492) śūnyā ete saṃskārāḥ, ātmavirahitā ityevamanupalambhākāreṇa śūnyākāramavatarati | tasyaivaṃ bhavati | ye punarete saṃskārāḥ svalakṣaṇenānityalakṣaṇena, duḥkhalakṣaṇena yuktāste 'pi pratītyasamutpannatayā asvatantrā, ye 'svatantrāste 'nātmāna ityevamasvatantrākāreṇānātmākāramavatarati | evaṃ punaryoginā daśākāraṃ gṛhītaiścaturbhirākārairduḥkhasatyalakṣaṇaṃ pratisaṃveditaṃ bhavati ||
tatrānityākāraḥ pañcabhirākāraiḥ saṃgṛhītaḥ | tadyathā vipariṇāmākāreṇa, visaṃyojanākāreṇa, sannihitākāreṇa, dharmatākāreṇa [|]
duḥkhākārastribhirākāraiḥ saṃgṛhītaḥ | saṃyojanabandhanākāreṇa aniṣṭākāreṇa ayogakṣemākāreṇa ca [|]
śūnyākāra ekenākāreṇa saṃgṛhīto yadutānupalaṃbhākāreṇa [|]
anātmākāra ekenākāreṇa saṃgṛhīto yadutāsvatantrākāreṇa |
sa evaṃ daśabhirākāraiścaturākārānupraviṣṭo (Śbh_Sh 493) duḥkhalakṣaṇāṃ pratisaṃvedya, asya duḥkhasya ko hetuḥ, kaḥ samudayaḥ, prabhavaḥ, pratyayaḥ iti | yasya prahāṇādasya duḥkhasya prahāṇaṃ syādityebhiścaturbhirākāraissamudayasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | tṛṣṇāyā duḥkhakṣemakatvāddhetutaḥ, ākṣipyābhinirvartakatvātsamudayānayanātsamudā[na]yataḥ | abhinirvṛttirduḥkhitatvāt prabhavatvāt prabhavataḥ | punarāyatyāṃ duḥkhabījaparigrahatvādanukrameṇa ca | duḥkhasamudayānayanātpratyayataḥ | aparaḥ paryāyaḥ | upādānahetukasya ca bhavasya samudāgamādbhavapūrvikāyā jāteḥ prabhavatvāt, jātipratyayatāṃ, jāti ca (teśca) jarāvyādhimaraṇaśokādīnāmabhinirvṛtteḥ | hetutaḥ samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataḥ | yathāyogaṃ veditavyaṃ | aparaḥ paryāyaḥ [|] yaḥ kleśānuśaya āśraya[ḥ] punarbhavāmabhinirvṛttaye hetustajjasya ca paryavasthānasya yathāyogaṃ veditavyaṃ [|] aparaḥ paryāyaḥ [|] yaḥ kleśānuśaya āśrayastṛṣṇānuśayādikaḥ | sa āyatyāṃ punarbhavābhinirvṛttaye hetustajjasya ca paryavasthānasya yathāyogaṃ samudayaḥ, prabhavaḥ, pratyayaśca [|]
tatra paunarbhavikyāstṛṣṇāyāḥ samudānanātsamudayataḥ | sāpuna[ḥ] paunarbhavikī tṛṣṇā nandīrāgasahagatāyāstṛṣṇāyāḥ (Śbh_Sh 494) prabhavo bhavati sā punarnandīrāgasahagatā tṛṣṇā prabhūtā, tatra tatrābhinandinyāstṛṣṇāyāḥ pratyayo bhavatyevamasyānuśayagatāṃ trividhaparyavasthāgatāṃ ca tṛṣṇāmāgamyāyati[ḥ] | punarbhavasyābhinirvṛttirbhavati prādurbhāvaḥ | tenāha hetu[taḥ], samudayataḥ, prabhavataḥ, pratyayataśca | evamayaṃ yogī ebhiścaturbhirākāraissamudayasatyalakṣaṇaṃ pratisamvedayate |
samudayasatyalakṣaṇaṃ pratisaṃvedya asya samudayasatyasyāśeṣoparamannirodhaṃ nirodhata ākārayati | duḥkhasatyasyāśeṣoparamecchātaḥ, agratvācchreṣṭhatvāttadantaratvāt praṇītataḥ, nityatvānnissaraṇataḥ | evamayaṃ caturbhirākāraiḥ nirodhasatyasya lakṣaṇaṃ pratisaṃvedayati | pratisamvedya jñeyaparimārgaṇārthena, bhūtaparimārgaṇārthena caturbhirduḥkhairanupravartanārthena | nirvāṇagamanāyaikāyanārthena mārgaṃ mārga[to], nyāyataḥ, pratipattito, nairyāṇikataśca ākārayati | sa evaṃ caturbhirākārairmārgatyasya lakṣaṇaṃ pratisamvedayate | ayamasyocyate caturṣvāryasatyeṣvadhyātmaṃ pratyātmaṃ lakṣaṇapratisaṃvedī (yate | ayamasyocyate | caturṣvāryasatye[ṣu]) manaskāraḥ ||
sa evaṃ pratyātmikān skandhān pratyayenopaparīkṣya (Śbh_Sh 495) vyavacārayitvā (vyavacārya) viparokṣakān visabhāgadhātukān | skandhānanumānataḥ parāhanti | tepyevaṃ dharmāṇaḥ te 'pyevaṃnayapatitā iti | yatkiñcitsaṃskṛtaṃ sarvatra sarvaśaḥ [evaṃ tadevaṃ pratisaṃvedī manaskāraḥ | pratyayenopaparīkṣyavyavacārayitvā(cārya) viparokṣān visabhāgadhātukān skandhānanumānataḥ parāhanti | te 'pyevaṃ dharmāṇaste 'pyevaṃ nayapatitā iti yatkiñcitsaṃskṛtaṃ sarvatra sarvaśa] evaṃ tadevaṃprakṛtikaṃ, tasya ca nirodhaḥ | śāntaḥ, mārgo, nairyāṇiko yastatprahāṇāya tasya yadā vipakṣokteṣu pratyātmikeṣu skandheṣu satyajñānaṃ | yacca viparokṣeṣu visabhāgadhātukeṣvanumānajñānaṃ | taddharmajñānānvayajñānayorutpattaye bījasthānīyaṃ bhavati | sa cāyaṃ lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ śrutacintāvyavakīrṇo veditavyaḥ |
yadā teṣu satyeṣvayaṃ yogī evaṃ samyak(g)vyavacāraṇānvayādibhiḥ ṣoḍaśabhirākāraiścaturṣvāryasatyeṣu niścayaḥ [-yaṃ] pratilabdho bhavati | yadutopapattisādhanayuktyā, yaduta yāvadbhāvikatāṃ vā, tadā śrutacintāmayaṃ manaskāraṃ samatikramya vyavatīrṇavarttinamekāntena bhāvanākāreṇādhimucyate | so [a]sya bhavatyādhimokṣiko manaskāraḥ | satyālambanaścaikāntasamāhitaśca [|] sa tasyānvayā[d]dve satye adhikṛtya duḥkhasatyañca (Śbh_Sh 496) samudayasatyañca aparyantaṃ jñānaṃ pratilabhate | yenānityamanityamityanityāparyantamadhimucyate ||
evaṃ duḥkhāparyantatāṃ śūnyākāyā[rā]paryantatāṃ, saṃkleśāparyantāmapāyagamanāparyantatāṃ sampatti(ttya) [paryanta]nāṃ(tāṃ), vipati[ttya]paryantatāṃ, sa vyādhimaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā paryantatāṃ [|] tatrāparyanteti nāsti saṃsāraṃ(raḥ) sansa(saṃsa)rata, eṣāṃ dharmāṇāmanto nāsti paryantaḥ | yāvatsansā(saṃsā)rabhāvina ete dharmāḥ, sansā(saṃsā)rasya vāśeṣoparamādeṣāmuparamo, nāsti anyathoparama ityevaṃ sarvabhavagaticyutyupapādebhyaḥ apraṇihā(hitā)kāreṇāsanniśrayākāreṇa, prātikūlyāthi(dhi)kāreṇāsanniśrayākāreṇa [|] prātikūlyādhikāreṇādhimucyamāna ādhimokṣikamanaskāraṃ bhāvayati | sa evaṃ sarvabhāvopapattibhyaḥ | cittamudvejayitvā (-mudvejya) | uttrāsya | u(t)trāsayitvā (sya) [a]dhyāśayena nirvāṇe 'pyanyatamānyatamenākāreṇa praṇidadhāti | tasya dīrgharātraṃ taccitraṃ(ttaṃ)rūparataṃ śabdagandharasaspraṣṭavyarataṃ ā(tamā)citamupacitaṃ (rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaratamā(tamā)citamupacitaṃ |) rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyaiḥ | yenādhyāśayenāpi nirvāṇaṃ pradadhate | (Śbh_Sh 497) na praskandati, na prasīdati | na saṃtiṣṭhate | na vimucyate, na pratyudāvarttate (|) mānasaṃ, śāntadhātvanabhilakṣitatayā | paritamanāmupādāya, sa punaḥ punastaccittamudvejayatyu[t]trāsayati | duḥkhasatyātsamudayasatyādudvejyo[j]trāsya punaḥ punaradhyāśayato nirvāṇe praṇidadhāti | tathāpyasya na praskandati | tatkasya hetostathā hyasau [au]dāriko [a]smi māno 'bhisamayāya vibandhakaraḥ | sa manaskārānupraviṣṭaḥ sāntaravyantaro vartate | ahamasmi saṃskṛ(sṛ)tavānahamasmi saṃsariṣyāmi | ahamasmi parinirvāsyāmi, ahamasmi(n) parinirvāṇāya kuśalāndharmān bhāvayāmi | ahamasmiduḥkhaṃ duḥkhataḥ (|) paśyāmi, samudayaṃ samudayato, nirodhaṃ nirodhataḥ | ahamasmi mārgaṃ mārgataḥ paśyāmi | ahamasmi śūnyaṃ śūnyato 'praṇihitamapraṇihitataḥ | ānimittamānimittataḥ paśyāmi mamaite dharmāstaddhetostatpratyayasya taccittaṃ na praskandatyā(tya)dhyāśayamvādhyāśayato [a]pi nirvāṇama(ta)smimānaṃ nirba(viba)ndhakā(ka)raṃ vibandhakāra iti laghu laghveva prajñayā pratividhya, svarasānupravṛttau manaskāramutsṛjya, bahirdhā jñeyālambanād vyāvartya, mā(ma)naskārapraviṣṭāṃ, (Śbh_Sh 498) manaskārānugatāṃ, satyavyavacārā(ra)ṇāmārabhate | sa utpannotpannaṃ cittaṃ nirudhyamānamanantarotpannena cittena bhajyamānaṃ paśyati | pravāhānuprabandhayogena | sa tathācittena cittamālambanīkarotyavaṣṭabhate | yathāsya yo 'sau manaskārānupraviṣṭo 'smimāno vipakṣa(bandha)karaḥ sa tasyāvakāśaḥ | punarbhavavyutpattaye ||
tathā prayukto 'yaṃ yogī yattasyāścittasantateḥ anyonyatāṃ navanavatāmāpāyikatāṃ tāvatkālikatāmitvarapratyupasthāyitāñca paurvāparyeṇa paśyatīdamasyā [a]nityatāyā yattasyāścittasantateḥ upādānaskandhānupraviṣṭatāṃ paśyatīdamasya duḥkhatāyāstatra yaccittaṃ dharmaṃ nopalabhate | idamatra śūnyatāyāstatra yasyā eva cittasantateḥ pratītyasamutpannatāmasvatantrāmpaśyatīdamasyānātmatāyā[ḥ |] evaṃ tāvad duḥkhasatyamavatīrṇo bhavati |
(Śbh_Sh 499)
tasyaivaṃ bhavatīyamapi me cittasantatiḥ | tṛṣṇāhaitukī, tṛṣṇāsamudayā, tṛṣṇāprabhavā, tṛṣṇāpratyayā [|] asyā api cittasanteteryo nirodhaḥ so 'pi śāntaḥ | asyā api yo nirodhagāmī mārgaḥ | sa nairyāṇika ityevamaparīkṣitamanaskāraparīkṣāyogena sūkṣmayā prajñayā na tānyāryasatyānyavatīrṇo bhavati | tasyaivamāsevanānvayādbhāvanānvayāttasyāḥ samasamālambyālambakājñānamutpadyate | yenāsyaudārikatvāsmimāno nirvāṇābhirataye vibandhakaraḥ samudācarataḥ | prahīyate | nirvāṇe cādhyāyataścittaṃ pradadhataḥ praskandati | napratyudāvartate(yati) (|) mānasaṃ | paritamanāmupādāya | adhyāśayataścābhiratiṃ gṛhṇāti | tathābhūtasyāsya mṛdukṣāntisahagataṃ samasamālambyālambakajñānaṃ tadūṣmagatamityucyate | yanmadhyakṣāntiparigṛhītaṃ tanmūḍhe(ḍhami)tyucyate | yadadhimātrakṣāntisaṃgṛhītaṃ tanmadhyānulomā kṣāntirityucyate ||
sa evambibandhakaramasmimānaṃ prahāya nirvāṇe cādhyāśayaratiṃ parigṛhyayo 'sāvuttarottaraścittaparikṣayābhisaṃskāraḥ | tamabhisaṃskāraṃ samutsṛjya anabhisaṃskāratāyāṃ nirvikalpacittamupanikṣipati | tasya taccittaṃ tasmin samaye niruddhamiva khyāti | na ca taṃ (tan) niruddhaṃ bhavatyanālambanamiva khyāti | na ca tadālambanaṃ bhavati | tasya taccittaṃ praśāntaṃ vigatamiva (Śbh_Sh 500) khyāti | na ca tadvigataṃ bhavati | na ca punastasmiṃ(smin) samaye madhukaramiddhāvaṣṭabdhamapi taccittaṃ niruddhamiva khyāti | na ca tanniruddhaṃ bhavati | yattadekatyānāṃ [mandānāṃ] momūhānāmabhisamayā [yā]bhimānāya bhavatīdaṃ punaścittamabhisamayāyaiva, na cirasyedānīṃ samyaktvaṃ(ttva) (|) nyāmāvakrāntirbhaviṣyatīti | yadi yamīdṛśī cittasyāvasthā bhavati | tasya tatsarvapaścimanirvikalpaṃcittaṃ yasyānantaraṃ pūrvavicāriteṣu satveṣvadhyātmamābhogaṃ karoti | te laukikā agradharmāḥ |
tasmātpareṇāsya lokottarameva cittamutpadyate | na laukikaṃ [|] sīmā eṣā laukikānāṃ saṃskārāṇāṃ, paryanta eṣastenocyante laukikā agradharmā iti | teṣāṃ samanantarapūrvāvicāritāni satyā[nyā]bhra(vra)jati | ābhogasamanantaraṃ yathāpūrvānukramaḥ [|]
vicāriteṣu satyeṣu anupūrveṇaiva nirvikalpapratyakṣaparokṣeṣu || niścayajñānaṃ pratyakṣajñānamutpadyate | tasyotpādāt traidhātukāvacarāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ kleśānāṃ pakṣyaṃ dauṣṭhulyasanniśrayasanniviṣṭaṃ tatprahīyate | tasya prahāṇāt sacetpūrvameva kāmebhyo vītarāgo bhavati | saha sa(ga?)tyābhisamayāt | tasminsamaye (Śbh_Sh 501) 'nāgāmītyucyate | tasya tānyeva liṃgāni veditavyāni | yāni pūrvamuktāni vītarāgasyāyantu viśeṣaḥ | ayamaupapāduko bhavati | tatra parinirvāyī | anāgantā punarimaṃ lokaṃ [|]
sa cet punaryadbhūyo vītarāgo bhavati | saha gatyā abhisamayāt sakṛdāgāmī bhavati |
sacetpunaravītarāgo bhavati | sa bhūyassa tasya dauṣṭhulyasya pratipraśrabdheḥ srota āpanno bhavati | jñeyena jñānaṃ samāgataṃ bhavati | pratyakṣatayā | tenocyate [a]bhisamayataḥ | tadyathā kṣatriyaḥ kṣatriyeṇa | sārdhaṃ sammukhībhāvaṃ tadanvabhisamayāgata ityucyate | evaṃ brāhmaṇādayo veditavyāḥ |
tasyemāni liṃgāni catvāri jñānānyanena pratilabdhāni bhavanti | sattvacāravihāramanasikāreṣu tīrayato dharmamātrajñānamanucchedajñānamaśāśvatajñānaṃ | pratītyasamutpannasaṃskāramāyopamajñānaviṣayo 'pi cāsya carataḥ, sutīvramapi kleśaparyavasthānaṃ | yadyapi smṛtisaṃpramoṣādutpadyate | tadapyasyābhogamātrāllaghu laghveva vigacchati | tathā agantā bhavatyapāyāṃ (yān) na saṃcidhyaṇikṣāṃ (vidhya[ti] śikṣāṃ) vyatikrāmati | ca tiryagyoni(kṛtaṃ) gataṃ prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayati | (Śbh_Sh 502) na śikṣāṃ pratyākhyāya hānāyārvattate | abhavyo bhavati pañcānāmānantaryāṇāṃ karmaṇāṃ karaṇatāyai | na svayaṃkṛtasukhaduḥkhaṃ paryeti, na parakṛtaṃ, na svayaṃkṛtaṃ ca parakṛtaṃ ca, na svayaṃkārāparakārāhetusamutpannaṃ | na ito bahirdhānyaṃ śāstāraṃ paryeṣate | na dakṣiṇīyaṃ | na pareṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ sukhāvalokako bhavati | sukhaparīkṣakaḥ | nānyatra dṛṣṭadharmāḥ, prāptadharmā, paryavagāḍhadharmā, tīrṇakāṃkṣastīrṇavicikitsaḥ, aparapratyayo 'nanyaneyaḥ, śāstuḥ śāsane dharmeṣu vaiśāradyaprāptaḥ | sa na kautūhalamaṃgalābhyāṃ śuddhiṃ pratyeti | nāpyaṣṭamaṃ bhavamabhinirvarttayati | caturbhiravetyaprasādaiḥ samanvāgato bhavati | tasya yāvallaukikebhyo 'gradharmebhya adhimokṣiko manaskāraḥ satyānyabhisamitavataḥ darśanaprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣu prāvivekyo manaskāraḥ, prahāṇāya ca |
(Śbh_Sh 503)
ata ūrdhvaṃ yathāpratilabdhaṃ mārgaṃ bhāvayato 'bhyasyataḥ kāmāvacarāṇāmadhimātramadhyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāt sakṛdāgāmī bhavati | tasyāpi yāni srota āpannasya liṃgāni | sarvāṇi veditavyāni | ayañca viśeṣo yadviṣaye 'dharakleśasthānīyeṣu adhimātraparyavasthānīye 'pi baddhaṃ kleśaparyavasthānamutpādayatyāśu cāpanayati | sakṛccemaṃ lokamāgamya duḥkhasyāntaṃ karoti | anāgāmī | anāgāmiliṃgāni ca pūrvoktānītyeva tatra sarvo bhāvanāmārgaḥ pratyavekṣya pratyavekṣya mīmānsā(māṃsa) manaskāreṇa prahīṇāprahīṇatāṃ yathāpratilabdhamārgābhyāmaprabhāvitaḥ |
tatra bhāvanāyāḥ katamaḥ svabhāvaḥ [|] katamatkarma | katamaḥ prakārabhedaḥ | yaḥ samāhitabhūmikena manaskāreṇa laukikalokottareṇaiṣāṃ kuśalānāṃ saṃskṛtānāṃ dharmāṇāmabhyāsaḥ | paricayaḥ, sātatyasatkṛtya kriyā | cittasantatestanmayatā copanaya[na]mayamucyate bhāvanā svabhāvaḥ |
tatra bhāvanāyā aṣṭavidhaṃ karma | ekatyāndharmānbhāvayan pratilabhate | ekatyāndharmānbhāvanayā niṣevate | ekatyāndharmānviśodhayatyekatyāndharmānprativinodayatyekatyāndharmān parijānāti | ekatyāndharmānprajahātyekatyān (Śbh_Sh 504) dharmān prajahātyekatyān dharmān sākṣātkarotyekatyāndharmāndūrīkaroti | tatra ye tāvadapratilabdhā dharmāḥ kuśalā vaiśeṣikāstān pratilabhate | ekatyā(tye) dharmābhāvanayā labdhāḥ, saṃmukhībhūtāśca vartta[n]te | tānniṣevate | tatra ye pratilabdhā, na ca saṃmukhībhūtāste tajjātīyairdharmairniṣevyamāṇau(ṇai)rāyatyāṃ saṃmukhīkriyamāṇā[ḥ], pariśuddhatarā[ḥ], paryavadātatarāścotpadyante tatra ye smṛtisaṃpramoṣā(t) kliṣṭā(n)dharmānsamudācaranti | tānkuśaladharmābhyāsabalenādhivāsayati | prajahāti | vinodayati | vyantīkarotyanutpannāneva vā prahātavyāndharmānrogataḥ parijānāti | vidūṣayati | śalyato, gaṇḍataḥ, aghataḥ, anityato, duḥkhataḥ, śūnyato, [a]nātmataśca parijānāti | vidūṣayati | tasya parijñānābhyāsādānantaryamārga utpadyate | kleśānāṃ prahāṇāya, yena prajahāti | prahīṇe ca punarvimuktiṃ sākṣātkaroti | yathā ca yathoparimāṃ bhūmimākramate | tathā tathā adhobhūmikāḥ prahāṇādharmā dūrī bhavanti | yāvanniṣṭhāgamanādidaṃ bhāvanīyamaṣṭavidhaṃ karma veditavyam ||
tatra bhāvanāyāme (yā e)kādaśavidhaḥ prakārabhedo (Śbh_Sh 505) veditavyaḥ tadyathā śamathabhāvanā, vipaśyanābhāvanā, [pūrvavadeva tatra] laukikamārgabhāvanā, lokottaramārgabhāvanā, mṛdumadhyādhimātrabhāvanā, prayogamārgabhāvanā, ānantaryavimuktiviśeṣamārgabhāvanā [|]
tatra śamathabhāvanā navākārāyāścittasthityā[ṃ](ñcittasthityāṃ) pūrvavat |
vipaśyanābhāvanā pūrvavadeva | tatra laukikamārgabhāvanā[ya]dadhobhūmikānāmaudārikadarśanatayā uparibhūmīnāṃ ca śāntadarśanatayā, yāvadākiñcanyāyatanavairāgyagamanaṃ [|]
tatra lokottaramārgabhāvanā duḥkhaṃ vā duḥkhato manasikurvataḥ, yāvanmārgamvā mārgato manasikurvataḥ | yadanāsraveṇa mārgeṇa samyagdṛṣṭyādikena yāvannaivasaṃjñā nāsaṃjñāyatanavairāgyagamanaṃ [|]
tatra mṛdumārgabhāvanā yayaudārikānadhimātrān kleśānprajahāti | tatra madhyamārgabhāvanā yayā madhyān kleśān prajahāti | tatrādhi[mātra]mārgabhāvanā yayā mṛduṃ kleśaprakāraṃ prajahāti | sarvampaścātpraheyaṃ |
tatra prayogamārgabhāvanā yayā prayogamārabhate kleśa prahāṇāya | tatrānantaryamārgabhāvanā yayā prajahāti | (Śbh_Sh 506) tatra vimuktimārgabhāvanā yayā samanantaraprahīṇe kleśavimuktiṃ sākṣātkaroti | tatra viśeṣamārgabhāvanā yayāsta (yayā ta)ta ūrdhvaṃ yāvadanyabhūmikasya kleśaprayogamārabdhavyaṃ nārabhate | niṣṭhāgato vā nārabhate | ityayamekādaśavidho bhāvanāyāḥ prakārabhedo veditavyaḥ |
tasyaivaṃ bhāvanāprayuktasya kālena ca kālaṃ kleśānāṃ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmānsa(māṃsa)taḥ (mānasya?) kālena kālaṃ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu cittaṃ samvejayataḥ, kālenakālamabhipramodanīyeṣvabhipramodayataḥ so 'sya bhavati [rati]saṃgrāha[ko] manaskāraḥ | tasyāsya ratisaṃgrāhakasya manaskārasyāsevanānvayād bhāvanānvayādbahulīkārānvayānniravaśeṣabhāvanāprahātavyā[ḥ] kleśaprahāṇāya sarvapaścimaḥ śaikṣo vajropamaḥ samādhirutpadyate | tasyotpādātsarve bhāvanāprahātavyāḥ kleśāḥ prahīyante |
kena kāraṇena vajropama ityucyate | tadyathā (Śbh_Sh 507) vajra[ṃ] sarveṣāṃ tadanyeṣāṃ maṇimuktāvaiḍūryaśaṃkhaśilāpravāḍā(lā)dīnāṃ maṇīnāṃ sarvasāraṃ sarvadṛḍhaṃ tadanyānvilikhati | na tvanyairmaṇibhirvilikhyate | evamevāyaṃ samādhiḥ sarvaśaikṣasamādhīnāmagryaḥ, śreṣṭhaḥ sarvasāraḥ sarvakleśānabhibhavati | na ca punarutpattikleśairabhibhūyate | tasmādvajropama ityucyate |
tasya vajropamasya samādheḥ samanantaraṃ sarvakleśapakṣyaṃ dauṣṭhulyabījasamuddhātādatyantatāyai cittamadhimucyate | (Śbh_Sh 508) gotrapariśuddhiṃ cānuprāpnoti [|] sarva dauṣṭhulya kleśondhakṣayāya jñānamutpadyate | hetukṣayāccāyatyāṃ duḥkhasya sarveṇa sarvamaprādurbhāvāyānutpāda jñānamutpadyate | sa tasmin samaye 'rhan bhavati | kṣīṇāsravaḥ, kṛtakṛtyaḥ, kṛtakaraṇīyo 'nuprāptasvakāryaḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaḥ samyagājñāsuvimuktacittaḥ | daśabhiraśaikṣairdharmaiḥ samanvāgataḥ | aśaikṣayā samyagdṛṣṭyā samyaksaṃkalpena yāvadaśaikṣayā samyagvimuktyā samyagjñānena [|] svacittavaśavartī ca bhavati | vihāre ca manasikāre ca | samayena yena kāṃkṣate | vihāreṇāryeṇa vā, divyena vā, brāhmeṇa vā, tena tena viharati | yaṃ yamevākāṃkṣate dharmaṃ manasi karttuṃ kuśalamarthopasaṃhitaṃ | laukikaṃ vā lokottaramvā, taṃ tameva manasi karoti |
tatrāryo vihāraḥ śūnya[tā]vihāro(ra [ā])nimittavihāro 'praṇihitavihāro nirodhasamāpattivihāraśca | divyo vihāro dhyānārūpyavihāraḥ | brāhmo vihāro maitrīkaruṇāmuditopekṣāvihāraḥ | atyantanirmalobhavatyatyantavimalo 'tyantabrahmacaryaparyavasānaḥ | nirgata ivāsi utkṣipta pari............................................. ityapi paṃcāṃgaprahīṇaṣaḍaṃgasamanvāgataḥ (e)kārakta............................................... (Śbh_Sh (Śbh_Sh: 509) śe(śre)-ttu(tra)(kṣetra?) dharmāśrayaḥ | praṇunnaḥ pratye...............................................praviyu(mu)kta cittaḥ, suvimuktaprajñaḥ kevalo ukṣi..........cca...........li puruṣa ityucyate | pa ścitu.............samanvāgato bhavati | pā laṃ dṛṣṭvā caivaṃ sumanāḥ |
bhavati suṣṭhumanāḥ upekṣako bhavati smṛtaḥ samprajā[nā]naḥ | evaṃ śrotreṇa śabdān, ghrāṇena gandhān, jihvayā rasān, kāyena spraṣṭavyān, manasā dharmān vijñāya | me va........tadūrdhva | upekṣako viharati smṛtaḥ saṃprajā[nā]naḥ | sa tasmin samaye apariśeṣarāgakṣayaṃ pratisaṃvedayati | sa kṣayādrāgadveṣamohānāṃ yattyāgaṃ (yastyāgaḥ), tanna karoti...........
samacittaśca bhavati vāsī candanakalpaḥ sendro pitryāṇāṃ devānāṃ mānyaśca pūjyaśca mārgakāśeṣadhātupratiṣṭhite ca bhavati tīrṇaḥ pāragato 'ntimādehadhārītyucyate | pūrvakarmakleśāviddhānāṃ pañca skandhānāṃ svarasaṃ..........nānu pādānāt vā, nirupadhiśeṣanirvāṇadhātau (praviṣṭaḥ/praviśati)
......parinirvṛto bhavati | yathā na saṃsṛto (tau) nānyatra yad duḥkhaṃ tanniruddhaṃ tavyupaśāntaṃ tacchītībhūtaṃ bhava iṃ gataṃ | śāntaṃ śāntamidaṃ padaṃ | yaduta sarvopadhipratiniḥsarvasaṃjñākṣayo virāgo nirodho nirvāṇaṃ tasyemāni liṃgānyevaṃ bhāgīyāni veditavyāni | (Śbh_Sh 510) pañca sthānānyu..........bhikṣuḥ kṣīṇāsravaḥ prati | vi vine | kta manyamasaṃ tathā
prāpayituṃ mandadā tra ma brahmacaryaṃ maithunaṃ dharmaṃ pratiṣevituṃ | saṃprajānā(no) mṛṣāpabhāṣitumabhavyaḥ mandavikāreṇa kāmānparibhoktuṃ | tathā bhavyaḥ svayaṃ kṛtaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ pratyetuṃ | pūrvavadyāvatsvayaṃkāyakāro 'hetusamutpannamugraduḥkhaṃ praṇītamamavyāya kṛtastubhiḥ(tiḥ) | satrāsaṃ māṃsaṃ bhakṣya(vya).........
'anyatāmānyatamvā bhayabhairavaṃ........saṃtrāsamāpattu rayamasau vajropamaḥ samādhirayaṃ prayoganiṣṭho manaskāraḥ yaḥ punaragraphalārhattvasaṃgṛhītamanaskāro 'yaṃ prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ | ebhiḥ saptabhirmanaskārairlokottareṇa mārgeṇātyantaniṣṭhāt ā/prā pā taḥ-ta
ityayamucyate sā/mo dha ka sarveṣāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃyuktānāṃ nirdeśasthānīyānāṃ sākṣātkā[ra]sthānīyānāṃ tadyathā sarvanāmakāyapadakāyavyaṃjanakāyakāvyamanu śāstrāṇi || mātṛkā ||
|| uddānam ||
lakṣaṇapratisaṃvedī syāttathaivādhimokṣikaḥ |
prāvivekyaratigrāhī tadvyāmīmānsa(māṃsa)kaḥ ||
punaḥ prayoganiṣṭhā kṛtyuttaratatphalaḥ paścimo bhavet |
(Śbh_Sh 511)
manaskāraśca, dhyānānāṃ ārūpyānā(ṇāṃ) vibhāgatā ||
samāpattī(ttira)abhijñāśca upapattiśca liṅgatā |
satyānāṃ vyavacāraśca prativedhastathaiva ca ||
bhāvanāyā vibhaṅgaśca niṣṭhā bhavati paścimā ||
|| śrāvakabhūmau caturthaṃ yogasthānam ||
|| samāptā śrāvakabhūmiḥ ||