Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)srabhusu.htmNguyên tác: Sanskrit

Luận Thanh Văn Địa (Śrāvakabhūmi)

Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 5 / 9 (50.000 ký tự/trang)
āḥ || cakṣuḥsaṃsparśa[jā] saṃjñā || śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā saṃjñā || saṃskāra[skandhaḥ] (Śbh_Sh 241) katamaḥ | ṣaṭcetanā kāyāḥ cakṣuḥ saṃsparśajā (Śbh_Sh 242) cetanā, śrotraghrāṇajihvakāyamanaḥ saṃsparśajā cetanā [|] cetanāṃ ca saṃjñā ca sthāpayitvā || ye tadanye caitasikā dharmāḥ ||
tatra vijñānaskandhaḥ katamaḥ | yaccittaṃ manovijñānaṃ [|] te punaḥ ṣaḍvijñānakāyāḥ | cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajihvakāyamanovijñānaṃ | sā caiṣā vedanā saṃjñā saṃskārastaccaitadvijñānaṃ | atītānāgatapratyutpannamādhyātmikaṃ (Śbh_Sh 243) vā bāhyamvā iti vistareṇa pūrvavat || ima ucyante skandhāḥ ||
skandhakauśalyaṃ katamat | ya etānyathoddiṣṭāndharmānnānātmakatayā ca jānāti | bahvātmakatayā ca, na tataḥ paramupalabhate | vikalpayati vā | idamucyate samāsataḥ skandhakauśalyam ||
tatra katamā nānātmakatā skandhānāmanya eva rūpaskandho (Śbh_Sh 244) 'nyo vedanāskandha evaṃ | anyo yāvadvijñānaskandha iyaṃ nānātmakatā ||
tatra katamā bahvātmakatā | yo rūpaskandho nekavidho nānāprakāraḥ | bhūtalaukikabhedenānāgatapratyutpannādikena ca | prakārabhedena [|] iyamucyate anekātmakatā | rūpaskandhasyaivamavaśiṣṭānāṃ skandhānāṃ yathāyogaṃ veditavyam | kiṃ ca na tasmātparaṃ upalabhate, vikalpayati | skandhamātramupalabhate | vastumātraṃ no tu skandhavyatirekeṇāhvā(tmā)namupalabhate | nityadhruvamavipariṇāmadharmakaṃ, nāpyātmīyaṃ kiṃcididaṃ nopalabhate | no vikalpayati tasmātpareṇa |
tatra katame dhātavaḥ | katamaddhātukauśalyaṃ | āha | (Śbh_Sh 245) aṣṭādaśa dhātavaḥ | cakṣurdhātū rūpadhātuścakṣurvijñānadhātuḥ | śrotradhātuḥ | śabdadhātuḥ | śrotravijñānadhātuḥ | ghrāṇadhātuḥ | gandhadhātuḥ | ghrāṇavijñānadhātuḥ | jihvadhātūrasadhātuḥ | jihvavijñānadhātuḥ | kāyadhātuḥ, spraṣṭavyadhātuḥ, kāyavijñānadhāturdharmadhāturmano vijñānadhāturimaucyante dhātavaḥ | yatpunaretānaṣṭādaśadharmānsvakasvakāddhātoḥ svakasvakādvījāt | svakasvakādgotrājjāyante nirvartante prādurbhavantīti | jānāti rocayatyupanidhyāti | idamucyate dhātukauśalyaṃ || yadaṣṭādaśānāṃ dharmāṇāṃ svarusvakāddhātoḥ pravṛttiṃ jānāti | tadevameti hetupratyakauśalyametadyaduta dhātukauśalyaṃ ||
tatra katamānyāyatanāni | katamadāyatanakauśalyamāha | dvādaśayatanāni | cakṣurāyatanaṃ, rūpāyatanaṃ | (Śbh_Sh 246) śrotrāyatanaṃ | śabdāyatanaṃ | ghrāṇāyatanaṃ | gandhāyatanaṃ | jihvāyatanaṃ | rasāyatanaṃ | kāyāyatanaṃ | spraṣṭavyāya tanaṃ, mana āyatanaṃ, dharmāyatanaṃ ca | imānyucyante āyatanāni | katamadāyatanakauśalyaṃ | tatra cakṣuradhipatiḥ rūpāṇyālambanaṃ cakṣurvijñānasya saṃprayogasyotpattaye [|] samanantaraniruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ | (Śbh_Sh 247) tatra śrotramadhipatiḥ | śabda ālambanaṃ | samana[ntara]niruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ | śrotravijñānasya sa saṃprayogasyotpattaye [|] evaṃ yāvanmanaḥ samanantaraṃ tajjo manasikārodhipatipratyayo dharmālambanaṃ (dharma ālambanaṃ) manovijñānasya saṃprayogasyotpattaye iti | tribhiḥ pratyayaiḥ samanantarapratyayena, ālambanapratyayenādhipatipratyayena ca | ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ pravṛttirbhavati | sasaṃprayogānā(ṇā)miti | yadevamādhyātmikabāhyeṣvāyataneṣu pratyayakauśalyamidamucyate āyatanakauśalyam ||
tatra katamaḥ pratītyasamutpādaḥ katamaḥ (mat) (Śbh_Sh 248) pratītyasamutpādakauśalyaṃ [|] āha | avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayamvijñānaṃ, vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ | vistareṇa yāvadevamasya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavatyayamucyate pratītyasamutpādaḥ | yatpurardharmā eva dharmānabhiṣpandayati(nti) dharmā eva dharmān pariṣpandayanti | saṃskārā eva dharmāṇāmāhārakāḥ tena hetusamutpannatvāt pratītyasamutpannatvātvādabhūtvā bhavanti | bhūtvā ca prativigacchanti | tasmādanityā ete saṃskārā ye punaranityāste jātidharmāṇo, jarāṃdharmāṇo, vyādhidharmāṇo, maraṇadharmāṇaḥ, śokaparidevaduḥkhādaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ | te jarā dharmitvādyāvadupāyāsadharmitvāt | duḥkhā, ye vā punarduḥkhā, asvatantrā, durbalāste anātmāna iti | yadebhirākāraiḥ (Śbh_Sh 249) pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu anityajñānaṃ, duḥkhajñānaṃ, nairātmyajñānaṃ | idamucyate pratītatyasamutpādakauśalyam ||
sthānāsthānakauśalyaṃ punaḥ pratītyasamutpāda eva veditavyaṃ || tatrāyaṃ viśeṣaḥ [|] sthānāsthānakauśalyenā viṣamahetukatāṃ jānāti | asti kuśalākuśalānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ | akuśalānāmaniṣṭa iti || yadevaṃ jñānamidamucyate sthānāsthānakauśalyaṃ || taccaitatpañcasthānakauśalyaṃ samāsataḥ svalakṣaṇakauśalyaṃ bhavati | sāmānyalakṣaṇakauśalyaṃ ca | tatra skandhakauśalyena svalakṣaṇakauśalyamākhyātaṃ | avaśiṣṭaiḥ sāmānyalakṣaṇakauśalyamidamucyate kauśalyālambanaṃ ||
tatra kleśaviśodhanamālambanaṃ katamat | āha | (Śbh_Sh 250) adhobhūmīnāmaudārikatvaṃ tadyathā kāmadhātau prathamadhyānasya evaṃ yāvannaiva saṃjñānāsaṃjñāyatanasya |
tatra katamā audārikatā | audārikatā dvividhā | svabhāvodārikatā (svabhāvaudārikatā) saṃkhyaudārikatā ca |
tatra svabhāvaudārikatā kāmadhātāvapi pañca skandhāḥ saṃvidyante | prathame tu dhyāne ye kāmāvacarāste sādīnavatarāśca duḥkhavihārata[rāś]ca | alpakāvasthāyitarāśca | hīnatarāḥ pratikruṣṭatarāśca [|] iyameṣāṃ svabhāvaudārikatā prathame tu dhyāne [|] tathā tena te śāntatarāḥ praṇītatarā ityucyante |
tatra saṃkhyaudārikatā katamā | kāmāvacaro rūpaskandhaḥ prabhūtataraḥ parijñeyaḥ | prahātavya evaṃ yāvadvijñānaskandha iyamucyate skandhaudārikatā || evamuparimābhūmiṣu svabhāvo (vau) dārikatā saṃkhyaudārikatā ca | yathāyogaṃ veditavyāḥ (:) |
iyaṃ tūparimāsu bhūmiṣu yāvadākiṃcanyāyatanā[t]tadaudārikata[rā]śca veditavyāḥ sarvā adharimā bhūmayaḥ | duḥkhavihārata[rā]śca alpāyuṣkatarāśca, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ punaḥ śāntameva upari śreṣṭhatayā bhūmerabhāvāt | yatra samāsata ādīnavārthaḥ | audārikatārthaḥ | yasyāṃ yasyāṃ bhūmau prabhūtataramā(ā)dīnavaṃ(vo) (Śbh_Sh 251) bhavati | sā ādīnavataḥ | audāriketyucyate | yasyāṃ laukikānāṃ bhūmāvalpatara mā(ā)dīnavaṃ(vo) bhavati | sā ādīnavataḥ śāntetyucyate | idaṃ laukikānāṃ laukikena mārgeṇa kleśaviśodhanamālambanaṃ tathāpi tasyādharimāṃ bhūmimādīnavataḥ paśyataḥ | rogataḥ, ayogakṣemataḥ, uparimāṃca bhūmiṃ śāntataḥ [|] ye adhobhūmikāḥ kleśā yāvadākiṃcanyāyatanabhūmikāḥ, kāmadhātumupādāya te prahīyante | na tvatyantataḥ prahīyante | te punareva te pratisandhikā bhavanti |
lokottareṇa vā punarmārgeṇa kleśaviśodhanamālambanaṃ caturvidhaṃ, tadyathā | duḥkhasatyaṃ, samudayasatyaṃ, nirodhasatyaṃ, mārgasatyañca ||
tatra duḥkhasatyaṃ katamat | tadyathā jātirduḥkhaṃ jarāpi [duḥkhaṃ] vyādhirmaraṇamapriyasaṃyogaḥ priyavinābhāva icchāvighātaśca | saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhā duḥkhaṃ [|]
(Śbh_Sh 252)
tatra samudaya āryasatyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatra tatrābhinandinī ||
tatra niro[dha ā]ryasatyaṃ yadasyā eva tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇaṃ ||
(Śbh_Sh 253)
mārgasatyaṃ āryāṣṭāṃgo mārgaḥ [|]
tatra kṛṣṇapakṣaṃ śuklapakṣaṃ copādāya hetuphalavyavasthānena catuḥsatyavyavasthānaṃ ||
tatra duḥkhasatyaṃ phalaṃ | samudayasatyaṃ hetuḥ | nirodhasatyaṃ phalaṃ | mārgasatyaṃ hetuḥ prāptaye, sparśanāyai | tatra duḥkhasatyaṃ vyādhisthānīyaṃ tatprathamataḥ parijñeyaṃ | samudayasatyaṃ vyādhinidānasthānīyaṃ | taccāntaramparivarjayitavyaṃ | nirodhasatyamārogyasthānīyaṃ | tacca sparśayitavyaṃ (spraṣṭavyam), sākṣātkartavyaṃ | mārgasatyaṃ bhaiṣajyasthānīyaṃ | taccāsevitavyaṃ, bhāvayitavyaṃ | bahulīkartavyaṃ | bhūtaṃ caitattathā avitathā (-thama)viparītamaviparyastaṃ (Śbh_Sh 254) duḥkhaṃ duḥkhārthena, yāvanmārgo mārgārthena tasmātsatyamityucyate | svalakṣaṇaṃ ca [na] visamvadati | taddarśanāccāviparītā buddhayaḥ pravarttante | tena satyamityucyate [|]
kasmātpunaretānyāryāṇāmeva satyāni bhavanti | āryā etāni paśyantyeva samānāni, satyatā (to) jānanti paśyanti (|) yathābhūtaṃ, bālāstu na jānanti, na paśyanti | yathābhūtaṃ tasmādāryasatyānītyucyante | bālānāmetaddharmatayā satyaṃ nāvabodheta (budhyate) | āryāṇāṃ tūbhayathā tatra jānāti (jñāyate) |
duḥkhamiti jāyamānasya duḥkhā vedanotpadyeta (|) kāyika caitasikī, na tu ja[ā]tireva duḥkhaṃ, duḥkhanidānaṃ sā, evaṃ yāvadicchāvighāto duḥkhamiti ||
(Śbh_Sh 255)
icchāvighātanidānaṃ duḥkhamutpadyeta | kāyikacaitasikaṃ, na tvicchāvighāta eva (|) duḥkhaṃ, duḥkhanidānaṃ punaḥ sa iti peyālam | saṃkṣepataḥ paṃcopādānaskandhāḥ duḥkhamityebhirjātyādibhiḥ paryāyai[ḥ] | duḥkhaduḥkhataiva paridīpitā | tatra vipaṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā cāvaśiṣṭā | sā punaḥ pañcaskandhaduḥkhatayā paridīpitā bhavati | tathā hi paṃcopādānaskandhāstrivedanāparigatāste tathoktāyāḥ dukhaduḥkhatāyā bhājanabhūtā[ḥ |] yā ca noktā vipariṇāmaduḥkhatā | saṃskāraduḥkhatā ca | sāpyeṣveva draṣṭavyā |
kena punaḥ kāraṇena bhagavatā duḥkhaduḥkhataiva parikīrttitā | svaśabdena vipariṇāmaduḥkhatā, saṃskāraduḥkhatā punaḥ paryāyeṇa [|] tathā hi duḥkhaduḥkhatāyā (Śbh_Sh 256) māryāṇāṃ bālānāñca tulyā duḥkhatābuddhiḥ pravarttate | saṃvejikātyarthaṃ duḥkhaduḥkhatā pūrvamakṛtaprajñānāmevaṃ ca deśyamāne sukhamavatāro bhavati | satyeṣu vineyānāṃ [|]
tatra trividhāyā duḥkhatāyāḥ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati | yattāvadduḥkhaṃ jātirduḥkhaṃ yāvadicchāvighāto duḥkhamityanena sādhiṣṭhānā duḥkhā vedanā ākhyātā || sā ca duḥkhaduḥkhatā [|] idaṃ duḥkhaduḥkhatāyā vyavasthānaṃ | ye vā punaretadvipakṣā dharmāstathā yauvanaṃ jarāyā, vyādherārogyaṃ, jīvitaṃ maraṇasya, priyasaṃprayogo 'priyasaṃprayogasya | apriyavinābhāvaḥ priyavinābhāvasya, icchāsampattiricchāvighātasya, ye ca duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ pravṛttāḥ kleśāḥ sādhiṣṭhānā, ye cārogyādiṣu sukhasthānīyeṣu dharmeṣu tannirjātāyāṃ ca vedanāyāṃ ye pravṛttāḥ kleśā iyamucyate vipariṇāma duḥkhatā ||
tatra sukhā vedanā sādhiṣṭhānā anityatayā pa[ri]ṇamantī | atyarthībhāvādhipateyaṃ duḥkhaṃ vidadhāti | kleśāḥ punaḥ sarvatra pravṛttāḥ paryavasthānaṣa(śa) eva duḥkhā bhavanti | vipariṇāmaśca sa cetasaḥ tasmādvipariṇāmaduḥkhatetyucyate || yathoktaṃ bhagavatā- avatīrṇavipariṇatena cittena mātṛgrāmasya hastigrahaṇaṃ ceti vistaraḥ || yathā coktaṃ- kāma[c]chandaparyavasthitaḥ | kāma[c]chandaparyavasthānapratyayaṃ tajjaṃ (Śbh_Sh 257) catasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayate | evaṃ vyāpādastyānamiddhāmauddha(middhauddha)tyakaukṛtyavicikitsāparyavasthitaḥ | tadanenāgamenāptena paramāptena kleśeṣu duḥkhārtopi lambate | vipariṇāmārtho(rtto)pi | tenocyate kleśavipariṇāma [duḥkhate ti [|] idaṃ vipariṇāma]duḥkhatāyā vyavasthānaṃ | saṃskāraduḥkhatā punaḥ | sarvatragā upādānaskandheṣu saṃkṣepata āryā ca dukhaduḥkhatā, yā ca kleśasaṃgṛhītā vipariṇāmadharmatā, ye (yā) ca sādhiṣṭhānā sukhā vedanā tāṃ sthāpayitvā, ye tadanye skandhāśca duḥkhāḥ(duḥkha)sahagatāstannirjātāstadutpattipratyayā stasya cotpannasya sthitibhājanā iyamucyate saṃskāraduḥkhatā || ye skandhā anityā udayavyayayuto(tāḥ) sopādānāstrivedanābhiranuṣaktā[ḥ] | dauṣṭhulyopagatā ayogakṣemapatitā avinirmuktāḥ | duḥkhaduḥkhatāyā vipariṇāmaduḥkhatāyā asvavaśavartinaśca [|] iyamucyate saṃskāraduḥkhatayā duḥkhatā [|] idaṃ saṃskāraduḥkhatāyā vyavasthānaṃ |
tabha(tra)tṛṣṇā prārthanābhilāṣobhinandaneti paryāyāḥ [|] sā punaḥ prārthanā tribhirmukhaiḥ pravṛttā(s)tadyathā punarbhavaprārthanā, viṣayaprārthanā ca | (Śbh_Sh 258) tatra yā punarbhavaprārthanā mā paunarbhavikī tṛṣṇā | viṣayaprārthanā punardvividhā [|] prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā, aprāpteṣu ca viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā [|] tatra yā prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā nandīrāgasahagatetyucyate | yā punaraprāpteṣu viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā tatra tatrābhinandinītyucyate |
nirodhopidvividhaḥ | kleśanirodhaḥ, upakleśanirodhaśca |
mārgopi dvividhaḥ | śaikṣaścāśaikṣaśca | idamālambanaṃ kleśaviśodhanaṃ lokottareṇa mārgeṇa veditavyaṃ | tenāha caturvidhamālambanaṃ | vyāpyālambanaṃ, caritaviśodhanaṃ, kauśalyālambanaṃ, kleśaviśodhanaṃ ceti ||
tatrāvavādaḥ katamaḥ | caturvidho [a]vavādaḥ | (Śbh_Sh 259) aviparītāvavādaḥ | anupūrvāvavādaḥ | āgamāvavādaḥ | adhigamāvavādaśca ||
tatrāviparītāvavādaḥ katamaḥ | yadaviparītaṃ dharmasattvaṃ ca deśayati | grāhayati | bhūtaṃ yadasya niryāti | samyagduḥkhakṣayāya | duḥkhasyāntakriyāyai [|] ayamucyate 'viparītāvavādaḥ |
anupūrvāvavādaḥ katamaḥ | yatkālena dharmaṃ deśayati | uttānottānāni [sthānāni] tatprathamato grāhayati | vācaya[ti] | tataḥ paścādgaṃbhīrāṇi prathamasya vā satyasyābhisamayāya tatprathamato 'vavadate | (Śbh_Sh 260) tataḥ paścātsamudayanirodhamārgasatyasya, prathamasya dhyānasya samāpattaye tatprathamatovavadate | tataḥ paścādanyāsāṃ dhyānasamāpattīnāmayamevaṃbhāgīyonupūrvāvavādo veditavyaḥ |
tatrāgamāvavādo yathā tena gurūṇāmantikādāgamitaṃ bhavati | gurusthānīyānāṃ, yogajñānāṃ, ācāryāṇāmupādhyāyasya vā, tathāgatasya vā, tathāgataśrāvakasya vā [|] tathaivānenānyūnamadhikaṃ kṛtvā parānavavadate | ayamucyate āgamāvavādaḥ |
tatrādhigamāvavādaḥ [|] yathānena tedharmā adhigatā bhavanti | sparśitāḥ (spṛṣṭāḥ) sākṣātkṛtā, ekākinā vyavakṛṣṭavihāriṇā | tañcaiva pareṣāṃ prāptaye | sparśanāyai sākṣātkriyāyai | avavadate [|] ayamucyate adhigamāvavādaḥ |
asti punaḥ sarvākāraparipūrṇovavādaḥ | sa punaḥ katamaḥ [|] yastribhiḥ (yat tribhiḥ) prātihāraryaivavadati | ṛddhiprātihāryeṇa, ādeśanāprātihāryeṇa | anuśāstiprātihāryeṇa | ṛddhiprātihāryeṇa, (Śbh_Sh 261) anekavidhamṛddhiviṣayamupadarśayatyātmani ca bahumānaṃ ja[na]yati | pareṣāṃ yathā tena bahumānajātāḥ | śrotrāvadhānayoge manasikāre ādarajātā bhavanti | tatra [|] deśanā prātihāryeṇa cittacaritaṃ samanveṣya anuśāstiprātihāryeṇa yathendriyaṃ, yathācaritaṃ, yathāvatāraṃdharmadeśanāṃ deśayati | pratipakṣe samanuśāsti | tenāyaṃ prātihāryatrayasaṃgṛhītaḥ paripūrṇāvavādo bhavati ||
tatra śikṣā katamā | āha | tisraḥ śikṣāḥ [|] adhiśīlaṃ śikṣā, adhicittamadhiprajñaṃ śikṣā ||
tatrādhiśīlaṃ śikṣā katamā | yathāpi tacchīlaṃ (Śbh_Sh 262) vā (tacchīlavān) viharatīti vistareṇa pūrvavat ||
tatrādhiśīlaṃ (cittaṃ) śikṣā viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakairakuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ, savicāraṃ, vivekajaṃ, prītisukhaṃ, cittaikāgratā[ñ]ca, prathamaṃ dhyānaṃ yāvaccaturthaṃ dhyānamupasampadya viharati | iyamadhicittaṃ, śikṣā | api khalu sarve ārūpyāstadanyāśca samādhisamāpattayaḥ | adhicittaṃ śikṣetyucyate | api tu dhyānāni niśritya tatprathamataḥ satyābhisamayomā vakrāntirbhavati | na tu sarveṇa sarvaṃ vinā dhyānaiḥ tasmātpradhānāni dhyānāni kṛtvā adhicittaṃ śikṣetyuktāni |
tatrādhiprajñaṃ śikṣā yā caturṣvāryasatyeṣu yathābhūtaṃ jñānaṃ [|]
(Śbh_Sh 263)
kena kāraṇena tisra eva śikṣā na tadūrdhvaṃ | āha | samādhipratiṣṭhārthena | jñānasaṃniśrayārthena | kṛtyakaraṇārthena ca [|] tatra samādhipratiṣṭhārthenādhiśīlaṃ | śikṣā | tathā hi śīlaṃ pratiṣṭhāya cittaikāgratāṃ spṛśati (||) cittasamādhiṃ [||] tatra jñānasanniśrayārthena adhicittaṃ śikṣā | tathā hi samāhitacittasyaikāgratā | smṛtyā jñeye vastuni yathābhūtaṃ jñānadarśanaṃ pravarttate | tatra kṛtyakaraṇārthena adhiprajñaṃ śikṣā | tathā hi suviśuddhena jñānadarśanena kleśaprahāṇaṃ sākṣātkaroti | eṣa hi svārtha e[tat] paramaṃ kṛtyaṃ yaduta kleśaprahāṇaṃ [|] tata uttarikaraṇīyaṃ punarnāsti | tena etāstisra eva śikṣāḥ |
kāḥ punarāsāṃ śikṣāṇāmānupūrvīṣu viśuddhaśīlasya vipratisāraḥ [|] avipratisāriṇaḥ prāmodyaṃ, prītiḥ, praśrabdhiḥ, sukhaṃ, sukhitasya cittasamādhiḥ [|] samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti | yathābhūtaṃ paśyati | yathābhūtaṃ jānanpaśyannirvidyate | nirviṇṇo (Śbh_Sh 264) virajyate | virakto vimucyate | vimukto [a]nupādāya parinirvāti | evamimāni śīlāni bhāvitāni agratāyāmupanayanti | yadutānupādāya parinirvāṇamiyamāsāṃ śikṣāṇāmānupūrvī |
tatra kena kāraṇenādhiśīlaṃ śikṣā adhiśīlamityucyate | evamadhicittamadhiprajñamadhikārārthenā(dhikārārthena) ca |
tatra kathamadhikārārthenā (nā a)dhicittamadhikṛtya yacchīlaṃ sā adhiśīlaṃ śikṣā | adhiprajñamadhikṛtya yaścittasamādhiḥ | sā adhicittaṃ śikṣā |
kleśaprahāṇamadhikṛtya yajjñānaṃ darśanaṃ | sā adhiprajñaṃ śikṣā |
yā cādhicittaṃ | yā cādhiprajñaṃ śikṣā | etāḥ śikṣāḥ asminneva śāsane asādhāraṇā ito bāhyairevamadhikārthena [|]
asti punaradhicittaṃ śikṣā yā adhiprajñaṃ śikṣāyā āvāhikā, astyadhiprajñaṃ śikṣā yā adhicittaṃ śikṣāyā āvāhikā | tadyathā | āryaśrāvakaḥ | alābhī mauladhyānānāṃ, śaikṣo, dṛṣṭapadaḥ, tataḥ paścādbhāvanāprahātavyānāṃ kleśānāṃ prahāṇāya prayujyamāna[ḥ] smṛtisaṃbodhyaṃgaṃ bhāvayati | iyamadhiprajñaṃ śikṣā (|) adhicittaṃ (Śbh_Sh 265) śikṣāyā āvāhikā | adhicittaṃ punaḥ śikṣā adhiprajñāyā āvāhikā pūrvamevoktā || tatra astyadhiśīlaṃ śikṣā | nādhicittaṃ, nādhiprajñaṃ | astyadhiśīlamadhicittaṃ, nādhiprajñaṃ | na tvastyadhiprajñaṃ śikṣā yā vinādhiśīlenādhicittena ca | ato yatrādhiprajñaṃ | śikṣā | tatra tisraḥ śikṣā veditavyā[ḥ] || idaṃ tāvacchikṣāvyavasthānaṃ | tatra yoginā yogaprayuktena śikṣitavyaṃ |
tatra trayaḥ pudgalāḥ satyānyabhisamāgacchanti | katame trayastadyathā | avītarāgaḥ yadbhūyo vītarāgaḥ, vītarāgaśca |
tatra sarveṇasarvamavītarāgaḥ satyānyabhisamāgacchan saha satyābhisamayātsrota (-yena strota) āpanno bhavati |
yadbhūyo vītarāgaḥ punaḥ sakṛdāgāmī bhavati |
vītarāgaḥ saha satyābhisamayād (yenā) nāgāmī bhavati |
(Śbh_Sh 266)
trīṇīndriyāṇi | anājñātamājñāsyāmīndriyaṃ | ājñendriyamājñātavata indriyaṃ |
eṣāmindriyāṇāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati | anabhisamitānāṃ (Śbh_Sh 267) satyānāṃ abhisamayāya prayuktasya anājñātamājñāsyāmīndriyavyavasthānaṃ | abhisamitavataḥ śaikṣasyājñendriyavyavasthānaṃ | kṛtakṛtyasyāśaikṣasyārhataḥ | ājñā[tāvīndriya]vyavasthānaṃ |
trīṇi vimokṣamukhāni | tadyathā śūnyatā [a]praṇihitamānimittemeṣāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati | āha [|] dvayamidaṃ saṃskṛtamasaṃskṛtañca |
tatra saṃskṛtaṃ traidhātukapratisaṃyuktāḥ pañcaskandhāḥ, [a]saṃskṛtaṃ punaḥ nirvāṇaṃ | idamubhayaṃ yacca saṃskṛtaṃ, yaccā saṃskṛtamityucyate |
(Śbh_Sh 268)
yatpunaridamucyate | ātmā vā, sattvo vā, jīvo vā, janturvā, idamasat | tatra saṃskṛte doṣadarśanādādīnavadarśanādapraṇidhānaṃ bhavati | apraṇidhānāccāpraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate | nirvāṇe punaḥ tatra praṇidhānavataḥ praṇidhānaṃ bhavati | śāntadarśanaṃ | praṇītadarśanaṃ | niḥsaraṇadarśanaṃ ca | niḥsaraṇadarśanācca punarānimittaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate | tatrāsatyasamvidyamāne naiva praṇidhānaṃ bhavati | tadyathaivāsattathaivāsaditi | jānataḥ paśyataḥ śūnyatāvimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate | evaṃ trayāṇāṃ vimokśamukhānāṃ vyavasthānaṃ bhavati ||
tatra katame śikṣānulomikā dharmāḥ | āha daśa śikṣāvilomā dharmāḥ | teṣāṃ pratipakṣeṇa daśa śikṣānulomikā [dharmā] veditavyāḥ |
tatra katame śikṣāvilomādharmāstadyathā | mātṛgrāmaḥ | śiśurudāravarṇo raṃjanīyaḥ | śikṣāprayuktasya kulaputrasyādhimātramantarāyakaraḥ paripanthakaḥ, satkāyaparyāpanneṣu saṃskāreṣu niyantirālasyaṃ, kausīdyaṃ | satkāyadṛṣṭeḥ kabaḍaṃkārāhāramupādāya rasarāgaḥ | lokākhyānakathāsvanekavidhāsu bahunānāprakārāsu citreṣu (trāsu) cha(ccha)ndarāgānunayaḥ, dharmacintā, yogamanasikārāpakṣālaḥ | sa punaḥ katamastadyathā (Śbh_Sh 269) raseṣu vā, satyeṣu vā, skandheṣu vā [|] karmaphale vā prahāṇaprayuktasya ca kāyadauṣṭhulyaśaithilikasya śamathavipaśyanāpakṣālamanasikāraḥ | styānamiddhena vā cittābhibhavaḥ | cittābhisaṃkṣepaḥ | anvārabdhavīryasya vā kāyikaklamaḥ | caitasika upāyāsaḥ | atilīnavīryasya viśeṣāsaṃprāptiḥ kuśalapakṣaparyādānaṃ | lobhena vā, yaśasāvā, praśaṃsayā vā, anyatamānyatamena vā sukhalavamātratvena, nandīsaumanasyamauddhatyamavyupaśamaḥ | audvignya mutplāvitatvaṃ | satkāyanirodhe nirvāṇe uttrāsaśṭha(ḥsta)mbhitatvaṃ | amātrayā prayogaḥ | atyabhijalpaḥ | dharmyāmapi kathāṃ kathayatā vigṛhya kathāmārabhyānuyogaḥ | pūrvadṛṣṭaśrutānubhūteṣu viṣayeṣvanekavidheṣu bahunānāprakāreṣu cittavisāraḥ cittākṣepaḥ | anityeṣu ca saṃskā[reṣu] nidhyāyitatvaṃ, ime dharmāścintāyogamanasikārāpakṣālā veditavyāḥ |
dhyāna[samāpatti]sukhāsvādanatā, ānimittaṃ samāpattukāmasya saṃskāranimittānusāritā | spṛṣṭasya śārīrikābhirvedanābhiḥ, duḥkhāmiryāvatprāṇahāriṇībhirjīvitaniyanti[ḥ] |, jīvitāśā tadāśānugatasya (Śbh_Sh 270) śocanā, klāmyanā, paridevanā iti | ime daśa śikṣāvilomā dharmāḥ [|]
katame daśa śikṣāpadānāṃ vilomānāṃ dharmāṇāṃ pratipakṣeṇa śikṣānulomikā bhavanti | tadyathā-aśubhasaṃjñā, anitye duḥkhasaṃjñā | duḥkhe anātmasaṃjñā | āhāre pratikūlasaṃjñā | sarvāloke anabhiratisaṃjñā | ālokasaṃjñā | virāgasaṃjñā | nirodhasaṃjñā | maraṇasaṃjñā | itīmā daśa saṃjñā[ḥ] | āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā daśavidhasya śikṣāparipanthakasya daśānāṃ śikṣāvilomānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya samvartante |
tatra dharmālokaḥ | arthālokaḥ | śamathāloko, vipaśyanālokaśca | etānālokānadhipatiṃ kṛtvā ālokasaṃjñā | asminnarthe abhipretā | dharmacintāyogamanasikāraḥ | paripanthasya prahāṇāya ||
tatrāpare daśa śikṣānulomikā dharmā veditavyāḥ | katame daśa [|] tadyathā pūrvako hetuḥ | ānulomika upadeśaḥ | yoniśaḥ prayogaḥ | sātatyasatkṛtyakāritā tīvra[c]chandatā, yogabalādhānatā, kāyacittadauṣṭhulyapratipraśrabdha(bdhi)rabhīkṣṇapratyavekṣa[ṇa]tā | aparitamanā, nirabhimānatā ca |
tatra pūrvako hetuḥ katamaḥ | yaḥ pūrvamindriyaparipākaḥ | (Śbh_Sh 271) indriyasamudāgamaśca | [tatrānulomika upadeśaḥ katamaḥ] ya upadeśo 'viparītaścāna(nu)pūrvikasya(śca) |
tatra yoniśaḥ prayogaḥ | yathaivā[va]vaditaḥ (voditaḥ) | tathaiva prayujyate | tathā prayujyamānaḥ samyagdṛṣṭimutpādayati ||
tatra sātatyasatkṛtyakāritā [|] ṣaḍrūpeṇa prayogeṇa abandhyañca kālaṃ karoti | kuśalapakṣeṇa kṣiprameva kuśalapakṣaṃ samudānayati |
tatra tīvra[c]chandatā [|] yathāpi taduttare vimokṣe spṛhāmutpādayati | kadā svidahaṃ tadāyatanamupasampadya vihariṣyāmi | yadāryā āyatanamupasaṃpadya viharantīti |
tatra yogabalādhānatā [|] dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ yogabalādhānaprāpto bhavati | prakṛtyaiva ca tīkṣṇendriyatayā, dīrghakālābhyāsaparicayena ca | tatra kāyacittadauṣṭhu[lyaṃ, prītiḥ] praśrabdhiryathāpi tacchrāntakāyasya klāntakāyasyotpadyate | kāyadauṣṭhulyaṃ, cittadauṣṭhulyaṃ | tadīryāpathāntarakalpanayā pratiprasrambhayati | ativitarkitenātivicāritenotpadyate | kāyacittadauṣṭhulyaṃ tadā [cātma]cetaḥ śamathānuyogena pratipraśrambhayati | (Śbh_Sh 272) cittābhisaṃkṣepeṇa cittalayena styānamiddhaparyavasthānaṃ | cotpadyate | kāyacittadauṣṭhulyaṃ tadadhiprajñaṃ dharmavipaśyanayā, prasadanīyena ca manaskāreṇa praśrambhayati | prakṛtyaiva vā prahīṇakleśasya kleśapakṣaṃ kāyacittadauṣṭhulyaṃ avigataṃ bhavati | sadānuṣaktaṃ tatsamyaṅmārgabhāvanayā pratipraśrambhayati |
tatrābhīkṣṇapratyavekṣā | abhīkṣṇaṃ śīlānyārabhya kukṛtaṃ pratyavekṣate | sukṛtañca | akṛtaṃ ca pratyavekṣate, kṛtaṃ ca | kukṛtāccākṛtād vyāvarttate | sukṛtācca kṛtānna pratyudāvarttate | tathā kleśānāṃ prahīṇāprahīṇānāṃ mīmānsā (māṃsā) manaskāramadhipatiṃ kṛtvā abhīkṣṇaṃ pratyavekṣate | tatra prahīṇatāṃ jñātvā punaḥ punastameva mārgaṃ bhāvayati |
tatrāparitamanāya (nayā) tatkālāntareṇa jñātavyaṃ | draṣṭavyaṃ, prāptavyaṃ | tadajānato [a]paśyato, nādhigacchataḥ | paritamanā utpadyate, caitasikaḥ klamaḥ | caitasikovighātaḥ | tāmutpannānnādhivāsayati | prajahāti |
nirabhimānatā | adhigame prāptau | sparśanāyāṃ nirabhimāno bhavati | aviparītagrāhī, prāpte prāpta saṃjñī, adhigate adhigatasaṃjñī [|] itīme daśa dharmāḥ śikṣākāmasya yoginaḥ || ādimadhyaparyavasānamupādāya śikṣāmanulomayati (nti), na vilomayanti | tenocyante śikṣānulomikā iti |
(Śbh_Sh 273)
tatra katamo yograbhaṃśaḥ | āha | catvāro yogabhraṃśāḥ | katame catvāraḥ | asti yogabhraṃśa ātyantikaḥ | asti tāvatkālikaḥ | asti pārihāṇikaḥ | asti mithyāpratipattikṛtaḥ |
tatrātyantiko yogabhraṃśaḥ | ayogasthānāṃ pudgalānāṃ veditavyaḥ | tasyāparinirvāṇadharmakatvādatyantaparibhraṣṭā eva yogādbhavanti |
tatra tāvatkālikaḥ | tadyathā gotrasthānāṃ parinirvāṇa dharmakāṇāṃ pratyayavikalānāṃ, te hi dūramapi, paramapi gatvā avaśyameva pratyayānāsādayiṣyanti | yogaṃ ca saṃmukhīkṛtya bhāvayitvā parinirvāsyanti | tenaiva teṣāṃ tāvatkālika eva bhraṃśo bhavati |
tatra prāptiparihāṇiko yogabhraṃśaḥ | yathāpīhaikatye prāptādadhigatā[j]jñānadarśanasparśavihārātparihīyante |
tatra mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśaḥ | yathāpīhaikatyeḥ | ayoniśaḥ prayujyamāno nārādhako bhavati (|) yogasya, nārādhayati (|) dhyāyyaṃ dharmaṃ kuśalaṃ [|] yathāpīhaikatyaḥ bahukleśo bhavati | prabhūtarajaskajātīyaḥ | mahāvijñānaśca bhavati | mahābuddhiḥ | mahatāyā (mahatyā) buddhayā samanvāgataḥ | sa śrutamudgṛhṇāti | śrutaṃ paryavāpnoti | alpamvā, prabhūtaṃ vā, araṇye vā punarviharati āgatāgatānāñca gṛhipravrajitānāṃ, rujakānāṃ, rujakajātīyānāṃ dharmadeśanayā (Śbh_Sh 274) cittamārādhayati | kuhanānucaritayā ca ceṣṭayā kāyavākyapratisaṃyuktayā, tasya tena hetubhāvena, tena pratyayenotpadyate | lābhasatkāraślokaḥ, sa jñāto bhavati | mahāsukho lābhī bhavati | cīvarapiṇḍapātaśayanāsana[glānapratya]yabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ, satkṛtaśca bhavati, gurukṛto, rājñāṃ rājāmātrāṇāṃ, yāvatsārthavāhānāṃ, arhatsampata(da)ḥ | tasyāntā varttante śrāvakāḥ, gṛhiṇaḥ, pravrajitāḥ | api adhvādenteṣu gredhaṃ nigamayamvā varttate (apyadhvānteṣu grāmo nigamo vā vartate) vā [...]yatasyaivaṃ bhavati | santi ye śrāvakā, gṛhipravrajitā, ye mayi saṃbhāvanājātā yeṣāṃ mahatsaṃsa(ma)taḥ te cedyā(nmā)mupasaṃkramya yoge manasikāre śamathavipaśyanāyā[ṃ] praśnaṃ pṛccheyuḥ | teṣāṃ cāhaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ na jānāmītyevaṃ sati yā saṃbhāvanā sā ca hīyenna (hīyeta, na) ca syāmarhatsammataḥ, yannvahaṃ svayameva cintayitvā, tulayitvopaparīkṣya yogaṃ vyavasthāpayeyaṃ | sa etamevārthamadhipatiṃ kṛtvā lābhasatkārābhigṛddha ekākī rahogataḥ svayameva cintayitvā, tulayitvā, tulayitvopaparīkṣya yogaṃvyavasthāpayati | sa cāsya yogo na sūtre bhavati | na vinaye saṃdṛśyate | dharmatāṃ ca vilomayati | mayete(ya ete) bhikṣavaḥ | sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharāsteṣāṃ tadyogasthānaṃ (Śbh_Sh 275) vinigūhati | na prakāśayati | yepyasya śrāvakā bhavanti | gṛhiṇaḥ, pravrajitāśca, tānapi yogapratiyuktaye ājñāpayati | tatkasya hetormā, maiva te sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharā, etadyogasthānaṃ śrutvā sūtrevatārayeyuḥ | tacca nāvatāraye(tare)dvinaye, saṃdarśayeyuḥ | tacca na saṃdṛśyate | dharmatayā upaparīkṣyeta | tacca dharmatāṃ virodhayet | te ca tato nidānam pratītā bhaveyurapratītavacanaiśca sāṃ codayeyuḥ | adhikaraṇāni cotpādayeyuḥ | evamahaṃ punarapi na satkṛtaḥ (|) syānna gurukṛto, rājñāṃ rājāmātrāṇāṃ yāvaddhanināṃ śreṣṭhināṃ sārthavāhānāṃ, na ca punarlābhī syāṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāmiti | sa tāmeva lābhasatkārakāmatāmadhipatiṃ kṛtvā adharme dharmasaṃjñī, vinidhāya saṃjñāṃ rūpi[ṇī]madharmaṃ dharmato dīpayati | saṃprakāśayati | tatra yesya dṛṣṭyanumatamāpadyante | tepyadharme | dharmasaṃjñino bhavanti | mandatvānmohatvātte adharme dharmasaṃjñino yathānuśiṣṭā api, pratipadyamānā mithyāpratipannā eva te veditavyāḥ | ayamevaṃ rūpo mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśassaddharmapratirūpako hyasaddharmaḥ saddharmasyāntardhānāya [|] itīme catvāro yogabhraṃśā dhyāyinā bhikṣuṇā yogācāreṇa parijñeyā varjayitavyāḥ ||
tatra yogaḥ katamaḥ | āha [|] caturvidho (Śbh_Sh 276) yogaḥ | tadyathā śraddhā, chando, vīryaṃ, upāyaśca ||
tatra śraddhā dvividhādhiṣṭhānā-abhisaṃpratyayākārā prasādākārā ca || dharmayuktivicāraṇādhiṣṭhānā pudgalānubhāvādhimuktyadhiṣṭhānā ca ||
chandopi caturvidhaḥ | tadyathā prāptaye [|] yathāpīhaikatyaḥ uttare vimokṣaspṛhāmutpādayati | vistareṇa pūrvavat | paripṛcchāyai | yathāpīhaikatyaḥ spṛhāmutpādayati vistareṇa pūrvavatparipṛcchāyai | ārāmaṃ gamanāya, vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ yogajñānāmantikamaśrutasya śravaṇāya, śrutasya ca paryavadānāya [|] saṃbhārasamudāgamācchandaḥ | yathāpīhaikatyaḥ śīlasamvarapāriśuddhaye, indriyaṃ saṃvarapāriśuddhaye, bhojane mātrajñatāyāṃ, jāgarikānuyoge, saṃprajānadvihāritāyāmuttarottarāṃ spṛhāmutpādayati | anuyogācchandaḥ | yā (yaḥ) sātatyaprayogatāyāṃ satkṛtyaprayo[gatā]yāṃ ca mārgabhāvanāyāṃ spṛhāmutpādayatyabhilāṣaṃ kartukāmatāmityayaṃ caturvidhaśchandaḥ | (ityayaṃ caturvidhaśchandaḥ) yaduta prāptaye | paripṛcchanāyai | saṃbhārasamudāgamāya | anuyogāya ca |
tatra vīryamapi caturvidha[ṃ] tadyathā śra[vaṇā]ya, cintanāyai, bhāvanāyai | āvaraṇapariśuddhaye ca |
(Śbh_Sh 277)
tatra śravaṇāya vīryaṃ | yadaśrutaṃ śṛṇvataḥ | paryavadāpayataḥ | cetaso [a]bhyutsāhaḥ | avinyastaprayogatā, evaṃ yathāśrutānāṃ dharmāṇāmekākino rahogatasyārthaṃ | cintayatastulayata upaparīkṣamāṇasya | evaṃ pratisaṃlayanapraviṣṭasya kālena kālaṃ śamathavipaśyanāṃ bhāvayata evamahorātrānuyuktasya caṃkramaniṣadyābhyā[ṃ] nivaraṇebhyaścittaṃ viśodhayataḥ | yaścetasobhyutsāhaḥ | avinyastayāgatā(prayogatā) [|] evaṃ yathāśrutānāṃ dharmāṇāmekākino rahogatasyārthaṃ cintayata ālayadīrghatā tatra |
upāyopi caturvidhastadyathā śīlasamvaramindriyasaṃvaramadhipatiṃ kṛtvā sūpasthitasmṛtitā | tathā copasthitasmṛterapramādaścetasa ārakṣā | kuśalānāṃ dharmāṇāṃ niṣevaṇā | tathā vāpramattasyādhyātmaṃ cetaḥśamathayogaḥ | adhiprajñañca dharmavipaśyanā [|] sa cāyaṃ yogaścaturvidhaḥ | ṣoḍaśākāro bhavati | tatra śraddhayā prāptavyamarthamadhipatiṃ saṃprāpnoti | prāptimabhisaṃpratyayātkartukāmatāmutpādayati | kuśaleṣu dharmeṣu [|] sa evaṃ kartukāmaḥ | ahorātrānuyukto viharati | utsāhī | dṛḍhaparākramaḥ | tacca vīryamupādāya parigṛhītamaprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya | asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai | samvarttate | tasmādime catvāro dharmā yoga ityucyate |
(Śbh_Sh 278)
tatra manasikāraḥ katamaḥ | catvāro manaskārāḥ katame catvāraḥ | (saṃsthāpayataśca dharmāḥ (dharmān) pravicinvataḥ | yāvanmanaskāraṃ na prāpnoti | tāvadasya balavāhano manaskāro bhavati | balādavaṣṭabhya taccittamekāgratāyāmavasthāpayati | tenocyate | balavāhana iti | sachidravāhano manaskāraḥ katamaḥ) tadyathā- balavāhanaḥ sa(c]chidravāhanaḥ, anābhogavāhanaśca |
tatra balavāhano manaskāraḥ katamaḥ | tadyathā ādikarmikasyādhyātmameva cittaṃ sthāpayataḥ | saṃsthāpayataśca | (Śbh_Sh 279) dharmān pravicinvataḥ | yāvanmanaskāraṃ na prāpnoti | tāvadasya balavāhano manaskāro bhavati | balādavaṣṭabhya taccittamekāgratāyāmavasthāpayati | tenocyate balavāhana iti |
sa[c]chidravāhano manaskāraḥ katamaḥ | yo labdhamanaskārasya ca laukikena mārgeṇa gacchato lokottareṇa vā (yo) lakṣaṇa pratisaṃvedī manaskāraḥ | tathā hi samādhistatra cintayā vyavathī(sthī)yate | naikāntena bhāvanākāreṇa pravarttate |
tatra ni[ś]chidravāhano manaskāraḥ | lakṣaṇapratisaṃvedino manaskārādūrdhvaṃ yāvat | prayoganiṣṭhānmanasikārāttathānābhogavāhano manaskāraḥ | yaḥ prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ ||
apare catvāro manaskārāḥ tadyathā ānulomikaḥ, prātipakṣikaḥ, prasadanīyaḥ, pratyavekṣaṇīyaśca [|]
tatrānulo[miko] manaskāraḥ | yenālambanaṃ vidūṣayati | samyakprayogaṃ cārabhate | no tu kleśaṃ prajahāti ||
tatra prātipakṣiko yena kleśaṃ prajahāti |
tatra prasadanīya yena līnaṃ cittaṃ pragrāhakairnimittairabhipramoca(da)yati | saṃ[praharṣa]yati | pragṛhṇāti | (Śbh_Sh 280) tatra pratyavekṣaṇīyo manaskāraḥ | tadyathā mimānsā(māṃsā)manaskāraḥ | yamadhipatiṃ kṛtvā prahīṇā prahīṇatāṃ kleśānāṃ pratyavekṣate |
tatrālambanaṃ manasi kurvatā kati nimittāni manasi karttavyāni bhavanti | āha | catvāri | tadyathā | ālambananimittaṃ | parivartta(rja)nīyaṃ nimittaṃ [|] niṣevaṇīyaṃ ca nimittaṃ | tatrālambananimittaṃ yat | jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbaṃ | pratibhāsaṃ (saḥ) ||
tatra nidānanimittaṃ tadyathā samādhisaṃbhāropacayaḥ | anulomika upadeśaḥ | bhāvanāsahagataḥ | tīvra[c]chandaḥ, saṃvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvegaḥ | vikṣepāvikṣepaparijñā | avadhānaṃ parataśca | saṃghahā manusya(ṣya) kṛto vā, ko (a)manuṣya kṛto vā, śabda kṛto vā, vyāpādakṛto vā | tathā vipaśyanāpūrvaṃgamaḥ | adhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepaḥ | uttaptatarāyā vipaśyanāyāḥ uttaratra nidānanimittaṃ, tathā śamathapūrvaṃgamā vipaśyanā, uttaptatarasya śamathasyottaratra nidānanimittaṃ |
tatra parivarjanīyanimittaṃ caturvidhaṃ | tadyathā | layanimittaṃ, auddhatyanimittaṃ, saṃganimittaṃ, vikṣepanimittaṃ ca | tatra layanimittaṃ yenālambananimittena nidānanimittena cittaṃ līnatvāya paraiti | (Śbh_Sh 281) tatrauddhatyaṃ yenālambananimittena nidānanimittena cittamutpadyate | tatra saṃganimittaṃ yenālambananimittena | nidānanimittena cittamālambane rajyate || saṃrajyate | saṃkliśyate | tatra vikṣepanimittaṃ | yenālambananimittena nidānanimittena cittambahirdhā vikṣipyate | tāni punarnimittāni yathā samāhitāyāṃ bhūmau ebhirmanaskārairālambanamadhimucyate |
katyadhimokṣā bhavanti | āha [|] navādhimokṣā stadyathā | prabhāsvaraścāprabhāsvaraśca | jaḍḥ, paṭuḥ, parītto, mahadgataḥ | apramāṇaḥ | pariśuddhaḥ | apariśuddhaśceti ||
(Śbh_Sh 282)
tatra prabhāsvarodhimokṣo ya ālokanimitte sūdgṛhīte ālokasahagataḥ |]
tatrāprabhāsvarodhimokṣaḥ | tadyathā ālokanimitte sūdgṛhīte andhakārasahagataḥ |
tatra jaḍo 'dhimokṣaḥ | yo mṛdvindriyasantānapatitaḥ |
tatra paṭuradhimokṣo yastīkṣṇendriyasantānapatitaḥ |
tatra parīttodhimokṣaḥ | yaḥ parīttaśraddhācha(ccha)ndasamādhiḥ parīttālambanaśca | iti manaskāraparīttatayā cālambanaparīttatayā ca parīttodhimokṣaḥ ||
tatra mahadgatodhimokṣaḥ | tatra yo mahadgataḥ śraddhācchandasahagato mahadgatamvā ālambanamadhimucyate | yodhimokṣa iti | manaskāramahadgata[ta]yā cālambanamahadgatatayā mahadgatodhimokṣaḥ |
tatrāpramāṇodhimokṣaḥ | apramāṇa[ḥ] śraddhācha(ccha)ndasahagataḥ | anantamvā aparyanta[mālamba]namadhimucyate | yo 'dhimokṣa iti | manaskārāpramāṇatayā cālambanapramāṇatayā cāpramāṇādhimokṣaḥ |
tatra pariśuddho 'dhimokṣaḥ yaḥ prabhāvitaḥ, pariniṣpannaḥ paryavasānagataḥ |
apariśuddho vā punaryo na subhāvito, na (Śbh_Sh 283) pariniṣpanno na paryavasānagataḥ |
tatra kati yogasya yogakaraṇīyāni | āha | catvāri | katamāni catvāri | tadyathā | āśrayanirodhaḥ | āśrayaparivarttaḥ | ālambanaparijñānaṃ | ālambanābhiratiśca |
tatratrāśrayanirodhaḥ prayogamanasikārabhāvanānuyuktasya yo dauṣṭhulyasahagata āśrayaḥ | so 'nupūrveṇa nirudhyate | prasrabdhisahagataścāśrayaḥ parivarttate | ayamāśrayanirodhoyamāśraya parivartaḥ | yogakaraṇīyaṃ |
tatrālambanaparijñānamālambanābhiratiśca | astyālambanaparijñānamālambanābhiratiḥ | āśrayanirodhaparivarttapūrvaṃgamaṃ | yadā cālambanaparijñānamālambanābhiratimadhipatiṃ kṛtvā āśrayo nirudhyate | parivarttate ca | astyālambanaparijñānamālambanābhiratiḥ | āśrayaviśuddhipūrvaṃgamaḥ | āśrayaviśuddhimadhipatiṃ (Śbh_Sh 284) kṛtvā suviśuddhamālambanajñānaṃ | kāryapariniṣpattikāle pravartate | abhiratiśca [|] tenocyate catvāri yogasya karaṇīyānīti ||
tatra kati yogācārāḥ | āha trayastadyathā | ādikarmikaḥ, kṛtaparicayaḥ | atikrāntamanaskāraśca ||
tatrādikarmiko yogācāraḥ | manaskārādikarmikaḥ | kleśaviśuddhyādikarmikaśca ||
tatra manaskārādikarmikaḥ | tatra prathamakarmika ekāgratāyāṃ yāvanmanaskāraṃ na prāpnoti | cittaikāgratāṃ na spṛśati |
tatra kleśaviśuddhyādikarmikaḥ | adhigatepi manaskāre kleśasya cittaṃ vimocayitukāmasya yallakṣaṇapratisaṃvedino manaskārasyārambhaḥ pratigrahaścābhyāsaḥ | ayaṃ kleśaviśuddhyādikarmikaḥ |
tatra kṛtaparicayaḥ katamaḥ | lakṣaṇapratisaṃvedinaṃ manaskāraṃ sthāpayitvā tadanyeṣu ṣaṭsu manaskāreṣu prayoganiṣṭhāpanneṣu kṛtaparicayo bhavati |
tatrātikrāntamanaskārāḥ (raḥ) prayoganiṣṭhāphalamanaskāre veditavyaḥ | atikrānto 'sau bhavati | pramo(yo)gabhāvanāmanaskāraṃ | sthito bhavati | bhāvanāphale [|] tasmādatikrāntamanaskāra ityucyate |
api ca kuśalaṃ dharma[c]chandamupādāya | prayujyamāno (Śbh_Sh 285) yāvannirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni notpādayati | tāvadādikarmiko bhavati | yadā punarnirvedhabhāgīyānyutpādayati | tadyathā ūṣmagatāni | mūrdhānaḥ (mūrdhnaḥ), satyānulomāḥ | kṣāntayo(ntīḥ) laukikānagradharmān | tadā kṛtaparicayo bhavati | yadā punaḥ samyaktvaṃ nyāmamavatarati | satyānyabhisamāgacchati | aparapratyayo bhavatyananyaneyaḥ | śāstuḥ śāsane tadātikrāntamanaskāro bhavati | parapratyayaṃ manaskāramatikramyāparapratyaye sthitaḥ | tasmādatikrāntamanaskāra ityucyate |
tatra yogabhāvanā katamā | āha | dvividhā | saṃjñābhāvanā bodhipakṣyā bhāvanā ca |
tatra saṃjñābhāvanā katamā | tadyathā laukikamārgaprayuktaḥ | (Śbh_Sh 286) sarvāsvadharimāsu bhūmiṣvādīnavasaṃjñā[ṃ] bhāvayati | [prahā]ṇāya vā punaḥ prayuktaḥ | prahāṇadhātau, virāgadhātau nirodhadhātau, śāntadarśī prahāṇasaṃjñāṃ, virāgasaṃjñāṃ, nirodhasaṃjñāñca bhāvayati | śamathāya vā punaḥ prayuktaḥ | ūrdhvamadhaḥ saṃjñāṃ śamathapakṣyāṃ (Śbh_Sh 287) bhāvayati | vipaśyanāyāṃ prayuktaḥ | paścātpunaḥ saṃjñāṃ vipaśyanāpakṣyāṃ bhāvayati | vipaśyanāyāṃ prayuktaḥ | paścātpura imameva kāyaṃ yathāsthitaṃ yathāpraṇihitaṃ ūrdhvaṃ pādatalādadhaḥ keśamastakātpūrṇaṃ nānāvidhasyāśuceḥ pratyavekṣate | santyasminkāye keśā romāṇīti pūrvavat | tatra paścātpunaḥ | saṃjñī tathā tadekatyena pratyavekṣaṇānimittameva | sādhu ca, suṣṭhu ca, sūdgṛhītaṃ bhavati | sumanasīkṛtaṃ, sūtkṛṣṭaṃ | supratividdhaṃ | tadyathā sthito niṣaṇṇaṃ pratyavekṣate | niṣaṇṇo vā nipannaṃ | purato vā gacchantaṃ, pṛṣṭhato gacchanpratyavekṣate | sā khalveṣā traiyadhvikānāṃ saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpannānāṃ vipaśyanākārā pratyavekṣāparidīpitā | tatra yattāvadāha- sthito niṣaṇṇaṃ (Śbh_Sh 288) pratyavekṣate | anena vartamānena manaskāreṇa anāgatajñeyaṃ pratyavekṣate | vartamānāpi manaskārāvasthā utpannā sthitetyucyate | anāgatā punaḥ jñeyāvasthā | anutpannatvādutpādābhimukhatvācca niṣaṇṇetyucyate | yatpunarāha | niṣaṇṇo vā nipannaṃ pratyavekṣata ityanena pratyutpannena manaskāreṇātītasya jñeyasya pratyavekṣaṇā paridīpitā | pratyutpannā hi manaskārāvasthā | nirodhābhimukhā niṣaṇṇetyucyate | atītā punaḥ niruddhatvājjñeyāvasthā nipannetyucyate | yatpunarāha | purato vā gacchantaṃ pratyavekṣata ityanena pratyutpannena manaskāreṇa | anantaraniruddhasya manaskārasya pratyavekṣā paridīpitā | tatra ya utpannotpanno manasikāro [a]nantaraniruddhaḥ sa purato yāyī [|] tatra anantarotpannaḥ | anantarotpanno manaskāraḥ | navanavo 'nantaraniruddhasyānantaraniruddhasya grāhakaḥ | sa pṛṣṭhato yāyī | tatra śamathaṃ ca vipaśyanāṃ ca bhāvayanstadubhayapakṣyāmālokasaṃjñāṃ bhāvayati | iyaṃ saṃjñābhāvanā |
tatra bodhipakṣyabhāvanā katamā | yaḥ ṣaṭ(sapta)triṃśatāṃ (Śbh_Sh 289) bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāmabhyāsaḥ | paricayaḥ | āsevanā bahulīkāra iyamucyate bodhipakṣyabhāvanā | tadyathā caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ, caturṇāṃ (Śbh_Sh 290) samyakprahāṇānāṃ, caturṇā ṛddhipādānāṃ | pañcānāmindriyāṇāṃ, paṃcānāṃ balānāṃ, saptānāṃ bodhyaṃgānāmāmāryāṣṭāṅgasya mārgasya [|]
kāyasmṛtyupasthānasya vedanācittadharmasmṛtyupasthānasya | anutpannānāṃ dharmāṇāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāmanutpādāya [c]chandaṃ janayati | vyāyacchate, vīryamārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti | pradadhāti | samyakprahāṇasya(ṇṇāya) | utpannānāṃ pāpakānāmakuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya | anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmutpādāya | utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye | asaṃmoṣāya bhāvanāparipūraye (ya yo) bhāvavṛddhivipulatāyai chandaṃ vyāyacchate | vīryamārabhate | cittaṃ pragṛhṇāti, pradadhātīti samyakprahāṇasya chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya (|) ṛddhipādasya, (Śbh_Sh 291) śraddhāvīryacittamīmānsā(māṃsā) samādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya, vīryacittamīmānsā(māṃsā)samādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya, śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyaśca śraddhāsmṛtisamādhiprajñābalānāṃ smṛtisaṃbodhyaṃgasya [|] samyagdṛṣṭeḥ | samyaksaṃkalpasya, samyagvākkarmāntājīvānāṃ, samyagvyāyāmasya, samyaksmṛteḥ samyaksamādheśca ||
tatra katamaḥ kāyaḥ | katamā kāye kāyānupaśyanā [|] katamā (|) smṛtiḥ [|] katamā[ni] (|) smṛterupasthānāni [|] āha | kāyaḥ pañcatriṃśadvidhaḥ | tadyathā ādhyātmiko, bāhyaśca | indriyasaṃgṛhītaḥ | (Śbh_Sh 292) anindriyasaṃgṛhītaśca | sattvasaṃkhyātā (to) 'sattvasaṃkhyātā (ta)śca | dauṣṭhulyasahagataḥ, praśrabdhisahagataśca | bhūtakāyaḥ, bhautikakāyaśca | nāmakāyo, rūpakāyaśca | nārakastairyagyonikaḥ | paitṛviṣayikaḥ | mānuṣyo, divyaśca | savijñānakaḥ | avijñānakaṃ (ko)vā | antaḥkāyo, bahiḥkāyaśca [|] vipariṇato [a]vipariṇataśca || strīkāyaḥ, puruṣakāyaḥ, ṣaṇḍa(ḍha)kakāyaśca | mitrakāyaḥ, amitrakāyaḥ | udāsīnakāyaśca | hīnakāyo, madhyakāyaḥ, praṇītakāyaśca, dahnakāyaḥ, yūna(yuva)kāyo, vṛddhakāyaśca | ayaṃ tāvatkāyaśca prabhedaḥ |
tatrānupaśyanā trividhā | yā kāyamadhipatiṃ kṛtvā- śrutamayī vā prajñābhāvanāmayī vā [|] yayā prajñayā sarvaṃkāyaṃ sarvākāraṃ samyagevopaparīkṣate | saṃtīrayatyanupraviśati | anuvupyate |
tatra smṛtipadasya kāyamadhipatiṃ kṛtvā (||) ye dharmā udgṛhītāsteṣāmeva ca dharmāṇāṃ yorthaḥ (|) cintito, ye (Śbh_Sh 293) ca bhāvanayā sākṣātkṛtā[ḥ] | tatra vyaṃjane, cārthe ca, sākṣākriyāyāṃ ca yaścetasaḥ asaṃmoṣaḥ sūdgṛhītā vā me te ete dharmā na veti || sūpalakṣitā vā tatra tatra prajñayā na veti | susaṃsparśitā[ḥ] (susaṃspṛṣṭāḥ) tatra tatra vimuktyā na veti rupasthitā bhavatīdaṃ smṛterupasthānaṃ | api ca smṛtyā rakṣāyai smṛterupasthānaṃ viṣayāsaṃkleśāyālambanopanibaddhāya (nibandhanāya) ca | tatra smṛtyā rakṣā yathoktaṃ pūrvamevārakṣitasmṛtirbhavati | nipakasmṛtiriti | tatra viṣayāsaṃkleśāya | yathoktaṃ smṛtyā rakṣitamānasaḥ | samāvasthācārako, na nimittagrāhī | nānuvyaṃjanagrāhī | yāvadvistareṇa rakṣati | mana indriyaṃ mana indriyeṇa samvaramāpadyate | tatrālambanopanibandhāya | yathoktaṃ caturvidhe ālambane smṛtimupanibadhnataḥ | tadyathā vyāpyālambane, caritaviśodhane, kauśalyālambane, kleśaviśodhane vā ebhistribhirākārairyā sūpasthitasmṛtitā idamucyate smṛterupasthānaṃ ||
tatra vedanā katamā [|] tadyathā sukhā, duḥkhā, (Śbh_Sh 294) aduḥkhāsukhā ca vedanā | tatra sukhāpi kāyikī | duḥkhāpyaduḥkhāsukhāpi [|] yathā kāyikī | evaṃ caitasikī | sukhāpi sāmiṣā, duḥkhāpyaduḥkhāsukhāpi | evaṃ nirāmiṣāpi, evaṃ gardha(vā) śrite (tā), naiṣkramyāśritā vedanā, sukhāpi duḥkhāpyaduḥkhāpyaduḥkhāsukhāpi | saiṣā ekaviṃśatividhā vedanā bhavati | navavidhā vā ||
tatra cittaṃ katamat | tadyathā- sarāgaṃ cittaṃ, sadveṣaṃ, vigatadveṣaṃ, samohaṃ, vigatamohaṃ, saṃkṣiptaṃ, vikṣiptaṃ, līnaṃ, pragṛhītaṃ | uddhatamanuddhataṃ, vyupaśāntamavyupaśāntaṃ | samāhitamasamāhitaṃ, subhāvitamasubhāvitaṃ | suvimuktaṃ cittamasuvimuktaṃ cittaṃ | tadetadabhisamasya viṃśatividhaṃ cittaṃ bhavati |
tatra dharmāḥ katame [|] rāgo, rāgavinayaśca | (Śbh_Sh 295) dveṣo, dveṣavinayaśca | moho mohavinayaśca | saṃkṣepo, vikṣepaḥ | layaḥ, pragraha, auddhatyamanauddhatyaṃ | vyupaśamaḥ | avyupaśamassusamāhi[ta]tā, na susamāhitatā | subhāvitamārgatā, na subhāvitamārgatā | subhāvitamuktatā, na subhāvitamuktatā ca | itīme kṛṣṇaśukla[pakṣa]vyavasthitā viṃśatidharmā veditavyāḥ | saṃkleśavyavadānapakṣye (kṣyāḥ) |
tatra sukhāvedanā yatsukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate [|] sātaṃ, veditaṃ, vedanāgataṃ | sā punaryā pañcavijñānasaṃprayuktā | sā kāyikī | yā manovijñānasaṃprayuktā sā caitasikī | yathā sukhavedanīyamevaṃ (Śbh_Sh 296) duḥkhavedanīyamaduḥkhāsukhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate asātaṃ, naivasātaṃ nāsātaṃ veditaṃ [vigatarāgaṃ] | vedanāgatamidamucyate duḥkhā aduḥkhāsukhā vedanā | sā punaryā pañcavijñānakāyasaṃprayuktā | sā kāyikī | yā manovijñānasaṃprayuktā | sā caitasikī | yā nirvāṇānukūlā[sā]nairvedhikī | atyantaniṣṭhatāyai atyantavimalatāyai | atyantabrahmacaryaparyavasānāyai (ya?) | samvarttate | sā nirāmiṣā || yā punardhātupatitā, bhavapatitā sā sāmiṣā [|] yā puna(nā) rūpārūpya pratisaṃyuktā, vairāgyānukūlā vā, sā naiṣkramyāśritā | yā punaḥ kāyapratisaṃyuktā, na ca vairāgyānukūlā, sā gardhāśritā ||
tatra sarāgaṃ cittaṃ | yadraṃjanīye vastuni rāgaparyavasthitaṃ [|]
(Śbh_Sh 297)
vigatarāṃgaṃ yadrāgaparyavasthānāpagataṃ [|]
sadveṣe(ṣaṃ) ya[d]dveṣaṇīye vastuni dveṣaparyavasthitaṃ |
vigatadveṣaṃ yaddveṣaparyavasthānāpagataṃ |
tatra sammo(mo)haṃ | yanmohanīye vastuni [....]
tānyetāni ṣaṭcittāni cārasahagatāni veditavyāni | tatra trīṇi saṃkleśapakṣyāṇi | trīṇi saṃkleśaprātipakṣikāṇi |
tatra saṃkṣiptacittaṃ yacchamathākāreṇādhyātmamātmanopanibaddhaṃ |
vikṣiptaṃ | yadbahirdhā pañcasu kāmaguṇeṣvanuvisṛtaṃ |
tatra līnaṃ cittaṃ | yatstyānamiddhasahagataṃ, pragrahītaṃ yat prasadanīyenālambanena saṃpratiṣṭhitaṃ [|]
uddhataṃ cittaṃ yadati saṃpragrahādauddhatyaparyavasthitamanubaddhacittaṃ yatpragrahakāle cābhisaṃkṣepakāle copekṣā prāptaṃ [|]
tatra praśāntaṃcittaṃ yannivaraṇebhyo vimuktamavyupaśāntaṃ punaryadavimuktaṃ |
tatra samāhitaṃ cittaṃ yannivaraṇavimokṣānmauladhyānapraviṣṭaṃ, na susamāhitaṃ yadapraviṣṭaṃ [|]
tatra subhāvitaṃ cittaṃ yadasyaiva samādherdīrghakālaparicayānnikāmalābhī bhavatyakṛcchralābhī | āśusamāpattā |
(Śbh_Sh 298)
tatra na subhāvitaṃ cittametadpiryayeṇa veditavyam |
tatra suvimuktaṃ cittaṃ yatsarvataścātyantataśca vimuktaṃ [|]
na suvimuktaṃ | cittaṃ yanna sarvato nā(nā)pyatyantato vimuktamitīmāni caturdaśa cittāni (|) vihāragatāni veditavyāni |
tatra nivaraṇabhūviśuddhā (ddhi)bhūmimārabhya vihāragatānyaṣṭau cittāni veditavyāni | vikṣiptaṃ saṃkṣiptaṃ yāvad vyupaśāntamavyupaśāntamiti | kleśaviśuddhiṃ punarārabhya vihāragatāni ṣaṭ cittāni yāvatsuvimuktaṃ cittaṃ na suvimuktamiti [|]
yatpunaḥ satyadhyātmaṃ nivaraṇe asti me nivaraṇamiti jānāti | asati nivaraṇe nāsti me nivaraṇamiti jānāti | yathā cānutpannasya vivaraṇasyotpādo bhavati | tadapi yathā yotpannasya vigamo bhavati | tadapi prajānāti | yatra sati cakṣuḥsaṃyojane yāvatpunaḥ (nmana) (Śbh_Sh 299) saṃyojane asti me yāvatpunaḥ (manaḥ) saṃyojanamiti | asati yāvatpunaḥ (nmanaḥ) saṃyojane nāsti me manaḥ saṃyojanamiti prajānāti | yathā cānutpannasya yāvanmanaḥ saṃyojanasyotpādo bhavati | tadapi prajānāti | yathā cotpannasya nirodho bhavati | tadapi prajānāti | satyadhyātmaṃ smṛtisaṃbodhyaṃge asti me [smṛti] saṃbodhyaṃgamiti prajānāti | asati nāsti me prajānāti | yathā cānutpannasya smṛtisaṃbodhyaṃgasyotpādo bhavati | tadapi prajānāti | yathā cotpannasya sthitirbhavati | asaṃmoṣo bhāvanā (|) paripūrirbhūyo bhāvavṛddhirvipulatā tadapi prajānāti | satyadhyātmaṃ smṛtisaṃbodhyaṃgamevaṃ dharmavinayavīryapraśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṃgaṃ veditavyamiti yadevaṃ svabhāvādīnavapratipakṣākāraiḥ saṃkliṣṭadharmaparijñānamidaṃ śarīraṃ dharmasmṛtyupasthānasya, yathā kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānapakṣame (kṣae) vaṃ vedanā[yāṃ] yaccitte (yāvaccite) dharmeṣu yathāyogaṃ veditavyam |
tatra kathamadhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati | kathaṃ bahirdhā kathamadhyātmabahirdhā [|] yadā adhyātmaṃ pratyātmaṃ satva(ttva)saṃkhyāte kāye kāyānupaśyī (darśī) viharati | evamadhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati | (Śbh_Sh 300) kathaṃ bahirdhā kathamadhyātmabahirdhā [|] yadā adhyātmaṃ pratyātmaṃ, yadā bahirdhā asattvasaṃkhyātaṃ rūpamālambanīkarotyevaṃ bahirdhākāye kāyānudarśī viharati | yadā bahirdhā (rdho)paraktaṃ sattvasaṃkhyātaṃ rūpamālambanīkarotyevamadhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati |
tatrādhyātmaṃ rūpamupādāya | sūkṣmaṃ sattvasaṃkhyātaṃ | yā utpannā vedanā, cittaṃ, dharmāstānālambanīkurvan [|] adhyātmaṃ vedanā[yāṃ], citte, dharmeṣu dharmānudarśī viharati | bāhyamasattvasaṃkhyātaṃ rūpamupādāya | yā utpannā vedanā, cittaṃ, dharmāstānālambanīkurvan | bahirdhā vedanāyāṃ, citte, dharmeṣu dharmānudarśī viharati | bahirdhā bāhyaṃ rūpasattvamupādāya | yā utpannā vedanā, cittaṃ, dharmāstānālambanīkurvannadhyātmabahirdhā vedanāyāṃ, citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati ||
aparaḥ paryāyaḥ | indriyasaṃgṛhītaṃ rūpamālambanīkurvan, adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī (darśī) viharati | anindriyasaṃgṛhītaṃ | rūpagatamanupādattamālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati | anindriyasaṃgṛhītameva | rūpamadhyātmamupagatamupādattaṃ rūpamālambanīkurvannadhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyī (darśī) viharati | [anindriyasaṃgṛhītaṃ rūpagatamanupādattamālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī (Śbh_Sh 301) viharati | anindriyasaṃgṛhītameva rūpamadhyātmamupagatamupādattaṃ rūpamālambanīkurvannadhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati] [|] evaṃ pūrvaṃ [ṃ] trividhaṃ rūpamupādāya | yadu (yo)tpannā vedanā, cittaṃ, dharmāstānyathāyogamālambanīkurvan tathādarśī viharatīti veditavyaṃ |
aparaḥ paryāyaḥ | yatsamāhitabhūmikaṃ praśrabdhisahagataṃ rūpamālambanīkarotyevamadhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati | yatsūkṣmamevādhyātmaṃ samāhitabhūmikaṃ dauṣṭhulyasahagataṃ rūpamālambanīkaroti | evaṃ bahirdhā kāye kāyānupaśyī (darśī) viharati | paradauṣṭhulyasahagataṃ praśrabdhisahagataṃ ca rūpamālambanīkurvan adhyātmabahirdhā kāye | kāyānudarśī viharati | evaṃ tadupādāyotpannā vedanā, cittaṃ, dharmā yathāyogaṃ veditavyāḥ |
aparaḥ paryāyaḥ | adhyātmaṃ bhūtarūpamālambanīkurvannadhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati | bāhyaṃ bhūtarūpamālambanī kurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati | tacca bhūtarūpamupādāya | yadutpannamindriyaviṣayasaṃgṛhītamupādāya | rūpaṃ cālambanīkurvannadhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati | evaṃ tadupādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmāstepi yathāyogaṃ veditavyāḥ | aparaḥ paryāyaḥ | yadā savijñānakaṃ kāyamadhyātmamālambananīkaroti | evamadhyātmaṃ (Śbh_Sh 302) kāye kāyānudarśī viharati | avijñānakaṃ rūpaṃ sattvasaṃkhyātaṃ | vinīlakādiṣvavasthāsvālambanī kurvanbahirdhā kāye kāyānudarśī viharati | a(sa)vijñānakasya ca rūpasyātīte kāle savijñānatāṃ [|] avijñāna[ka]sya ca rūpasyānāgate kāle avijñānatāṃ, tulyadharmatāṃ, samadharmatāṃ ālambanīkurvannadhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharatyevaṃ tadupādāya, yā utpannā vedanā, cittaṃ, dharmāstepi yathāyogaṃ veditavyāḥ | aparaḥ paryāyaḥ [|] ātmanaḥ anta[ḥ] kāyaṃ keśaromanakhādibhiḥ ākārairālambanīkurvannadhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati || pareṣāmantaḥ kāyaṃ keśaromanakhādibhirākārairālambanīkurvanbahirdhā kāye kāyānudarśī viharatyadhyātmaṃ cittaṃ ca bahiḥkāyavipariṇataṃ vinīlakādibhirākāraiḥ | bahirdhā ca bahiḥkāyaṃ vipariṇatamavipariṇataṃ ca | vinīlakādibhirākāraistulyadharmatayā ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati | tadupādāya yā utpannā vedanā, cittaṃ, (Śbh_Sh 303) dharmāstepi yathāyogaṃ veditavyāḥ | ityevaṃbhāgīyā kāye vedanācittadharmaprabhedenabahavaḥ paryāyā veditavyāḥ | ime tu katipayāḥ (ye)paryāyāḥ | saṃprakāśitāḥ [|]
tatra caturṇāmviparyāsānāṃ pratipakṣeṇa bhagavatā catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni | tatrāśucau śucīti viparyāse pratipakṣeṇa kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | tathā hi bhagavatā kāyasmṛtyupasthānabhāvanāyāṃ | aśubhāpratisaṃyuktāścatasraḥ śivapathikā deśitāḥ | yā asya bahulaṃ kurvan manasikurvataḥ | aśucau śucīti viparyāsaḥ prahīyate | tatra sukhe sukhamiti | viparyāsapratipakṣeṇa vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | vedanānudarśī viharan | yatkiṃcidveditamidamatra duḥkhasyeti yathābhūtaṃ prajānātyevamasya yo duḥkhasukhe sukhamiti | viparyāsaḥ | sa prahāyate (Śbh_Sh 304) (prahīyate) | anitye nityamiti viparyāsaḥ | pratipakṣeṇa smṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | tasya sarāgādicittaprabhedena teṣāṃ teṣāṃ rātriṃdivasānāmatyayātkṣaṇalavamuhūrttānā (ṇā)manekavidhānāṃ bahunānāprakāratāṃ cittasyopalabhya yaḥ anitye nityamiti viparyāsaḥ [sa] prahīyate | yatrā[nā]tmanyātmeti viparyāsapratipakṣeṇa dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | tasya yeṣāṃ ātmadṛṣṭyādikā[nāṃ] saṃkleśānāṃ sadbhāvādyeṣāṃ nānātmadṛṣṭyādikānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāmasadbhāvātskandheṣvātma darśanaṃ bhavati | nānyasya, svalakṣaṇataḥ | sāmānyalakṣaṇataśca dharmādharmānudarśino yathābhūtaṃ paśyataḥ | yonātmanyātmeti viparyāsaḥ | sa prahīyate |
(Śbh_Sh 305)
aparaḥ paryāyaḥ | prāyeṇa hi loka evaṃ pravṛttaḥ | skandheṣu skandhamātraṃ, dharmamātraṃ, yathābhūtamaprajānan yathā kāye āśritaḥ | yadāśritaśca sukhaduḥkha ja dharmādharmābhyāṃ saṃkliśyate vyavadā(dī)yate ca | tatrātmana āśrayavastusaṃmohāpanayanārthaṃ | kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | tasyaivātmanaḥ anubhavanavastusaṃmohāpanayanārthaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitaṃ | yatraiva ca te citte, manasi, vijñāne, ātmagrāheṇa saṃmūḍhā, ātmavastusammohāpanayanārthaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam |
aparaḥ paryāyaḥ | yatra ca karma karoti | yadarthaṃ ca karoti | yaśca karma karoti | (yadarthaṃ ca karoti | yaśca [karma] karoti |) (..) yena ca (Śbh_Sh 306) karoti | tatsarvamekatyamabhisaṃkṣipya catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni | tatra kāye karoti | vedanārthaṃ | cittena kuśalākuśalairdharmaiḥ |
aparaḥ paryāyaḥ | yatr