Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_2-3u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển II-III (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā II-III)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 8 / 8 (50.000 ký tự/trang)
ti prajñāpārainitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? rūpasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad rūpam evam api na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na tad vijñānam evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ yāvat sarvajñatāyā aparipūrṇatā paripūrṇatā vā yā na sā sarvajñatā evam api na carati carati prajñāpāramitāyām. iti rūpādyaparipūriprayoga. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś cākhyātaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte svākhyātaḥ. subhūte tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṅgaś cāsaṅgaś ca. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. cakṣuḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ saṅgam asaṅgam iti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ sarvāyataneṣu dhātuṣu ca dānapāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati, carati prajñāpāramitāyām, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitā sasaṅgāsaṅgeti na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati carati prajñāpāramitāyāṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvaśūnyatāḥ sasaṅgā asaṅgā iti na carati caṛati prajñāpāramitāyām. evaṃ daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saṛvajñatā sasaṅgāsaṅgeti (PSP_2-3:173) na carati carati prajñāpāramitāyām. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ sasaṅgam asaṅgam iti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ sasaṅgam asaṅgam iti saṃjānīte. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitāśūnyatābodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasamādhidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na sasaṅgā asaṇgā iti saṃjānīte. prajñāpāramitāyāṃ caran sarvajñatā na sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabodhir nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. sasaṅgāsaṅgeti saṃjānīte. iti rūpādiṣv asaṅgaprayogaḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryam etad bhagavan yāvad iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte prajñāpāramitā deśyamānāpi na hīyate, adeśyamānāpi na hīyate, deśyamānāpi na vardhate, adeśyamānāpi na vardhate. tadyathāpi nāma subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho yāvajjīvaṃ tiṣṭhann ākāśasya varṇaṃ bhāṣeta avarṇaṃ vā, na khalu punar ākāśasya varṇe bhāṣyamāṇe vṛddhir avarṇe bhāṣyamāṇe hāniḥ, na cākāśaṃ varṇena vardhate avarṇena hīyate. ity adhikāraprayogaḥ tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣo varṇe bhāṣyamāṇe na vardhate, avarṇe bhāṣyamāṇe na parihīyate, varṇe bhāṣyamāṇe nānunīyate, avarṇe bhāṣyamāṇena pratihanyate. evam eva subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā deśitāpi tāvaty eva, adeśitāpi tāvaty eva. ity akartṛprayogaḥ subhūtir āha: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ na saṃsīdati, na vipṛṣṭhībhavati mānasam, atra ca prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyate, na ca pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, na cākāśe prajñāpāramitā prajñāyate, na dhyānapāramitā na vīryapāramitā na kṣāntipāramitā na śīlapāramitā na dānapāramitā prajñāyate. nākāśe rūpaṃ prajñāyate, na vedanā na saṃjñā na (PSP_2-3:174) saṃskārā nākāśe vijñāyate. nākāśe 'dhyātmaśūnyatā prajñāyate, na bahirdhāśūnyatā prajñāyate, nādhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. nākāśe smṛtyupasthānāni prajñāyante. nākāśe samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. nākāśa āryasatyāni prajñāyante. nākāśe 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante. nākāśe śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe samādhidhāraṇīmukhāni prajñāyante. nākāśe śamathavipaśyanā prajñāyate. nākāśe daśatathāgatabalāni prajñāyante. nākāśe catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante. nākāśe 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante. nākāśe srotaāpattiphalaṃ prajñāyate. nākāśe sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'nāgāmiphalaṃ prajñāyate. nākāśe 'rhattvaṃ prajñāyate. nākāśe pratyekabodhiḥ prajñāyate. nākāśe 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate. subhūtir āha: namaskaromi bhagavan bodhisattvebhyo mahāsattvebhyo yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ākāśasya te bhagavan kṛtaśaḥ prayoktukāmā yatitukāmā dhyāyatukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. mahāsaṃnāhasaṃnaddhās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye ākāśasamānāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. ity uddeśaduṣkaratāprayogaḥ ākāśaṃ te bhagavann antarīkṣam utkṣeptukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyante. iti prayogaduṣkaratāprayogaḥ mahāvīryapāramitāprāptās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? saced bhagavann ayaṃ trisāhasramahāsāhasro lokadhātus tathāgataiḥ paripūrṇaḥ syāt, tadyathāpi nāma naḍasvanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te tathāgatāḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimānān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. evam ekaikasyāṃ diśi yāvad daśasu dikṣu sarvalokadhātavas tathāgataiḥ paripūrṇā (PSP_2-3:175) bhaveyuḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā, te ca tathāgatās tiṣṭhantaḥ kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā dharmaṃ deśayeyuḥ, ekaikaś ca tathāgato 'prameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayet, na ca bhagavan sattvadhātor ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate. tat kasya hetoḥ? sattvāsadbhūtatām upādāya, sattvaviviktatām upādāya. anena bhagavan paryāyeṇaivaṃ vadāmi; ākāśaṃ te bhagavan parimocayitukāmā ye sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmāḥ. iti kāritraduṣkaratāprayogaḥ. atha khalv anyatarasya bhikṣor etad abhavat: namaskaromi bhagavan bhagavatyai prajñāpāramitāyai yatra na kaścid dharma upalabhyate na nirudhyate, śīlaskandhaś ca prajñāyate, samādhiskandhaś ca prajñāyate, prajñāskandhaś ca prajñāyate, vimuktiskandhaś ca prajñāyate, vimuktijñānadarśanaskandhaś ca prajñāyate, srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, anāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabuddhatvaṃ prajñāyate, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñāyate, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddhadharmasaṃgharatnāni prajñayante, dharmacakrapravartanaṃ prajñāyate. ity avandhyaprayogaḥ atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yo bhadanta subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvo mahāsattvo yogam āpatsyate kva yogam āpatsyate? subhūtir āha: ākāśe sa kauśika yogam āpatsyate yo 'tra gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ maṃsyate. atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati kāmam ahaṃ bhagavaṃs tasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi. subhūtir āha: samanupaśyasi tvaṃ kauśika taṃ dharmaṃ yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum icchasi? śakra āha: nāhaṃ bhadanta subhūte taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yasya rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyāmi. subhūtir āha: sacet kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā yathopadiṣṭāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sthāsyanti saivaiṣāṃ rakṣāvaraṇaguptir bhaviṣyati. atha (PSP_2-3:176) virahitā bhaviṣyanti yathopadiṣṭayā prajñāpāramitayā lapsyante teṣāṃ manuṣyāś cāmanuṣyāś cāvatāram. ākāśasya sa kauśika rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsaprativiṃbagandharvanagarāṇāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum. śakra āha: no bhadanta subhūte. subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta, sa yāvad eva vighātasya klamathasya ca bhāgī syāt tat kiṃ manyase? kauśika pratibalas tvaṃ tathāgatasya vā tathāgatanirmitasya vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum. śakra āha: no bhadanta subhūte. subhūtir āha: evam etat kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. tat kiṃ manyase? kauśika pratibalastvaṃ dharmadhātor bhūtakoṭes tathatāyā acintyadhāto rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātum. śakra āha: no bhadanta subhūte. subhūtir āha: evam eva kauśika yo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāṃ caratāṃ rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhātavyāṃ manyeta sa yāvad eva vighatasya klamathasya ca bhāgī syāt. ity aparapratyayaprayogaḥ śakra āha: kiyatā bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā svapnopamāḥ sarvadharmā māyopamā marīcyupamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamā gandharvanagaropamā nirmitopamāḥ sarvadharmāś caparijñātā bhavanti. subhūtir āha: yadā bodhisattvā mahāsattvāḥ svapnam api na manyante, svapnena na manyante, svapnaṃ mameti na manyante, svapne 'pi na manyante. evaṃ yāvad nirmitam api na manyante, nirmitena na manyante, nirmitaṃ mameti na manyante, nirmite 'pi na manyante, tadā bodhisattvair mahāsattvaiḥ svapnopamāḥ sarvadharmā yāvan nirmitopamāś ca sarvadharmāḥ parijñātā bhavanti. iti saptavidhābhijñānaprayoga ity uktaḥ prayogaḥ punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran (PSP_2-3:177) rūpaṃ na manyate, rūpeṇa na manyate, rūpaṃ mameti na manyate, rūpe 'pi manyate. svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ na manyate, vijñānena na manyate, vijñānaṃ mameti na manyate, vijñāne 'pi na manyate. evaṃ vyastasamastāḥ skandhadhātvāyatanāni pratityasamutpādaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvajñatāṃ na manyate, sarvajñatayā na manyate, sarvajñatāṃ mameti na manyate, sarvajñatāyām api na manyate, svapnaṃ na manyate, svapnena na manyate, svapnaṃ mameti na manyate, svapne 'pi na manyate, yāvan nirmitaṃ na manyate, nirmitena na manyate, nirmitaṃ mameti na manyate, nirmite 'pi na manyate. ity uktā prayogasamatā atha khalu buddhānubhāvena ye 'smiṃs trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃṣā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ, yāvac chuddhāvasakāyikā devaputrās te sarve divyāni candanacūrṇāny abhyavakīrya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmanti sma, upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte 'tiṣṭhan. atha khalu catvāro mahārājānaḥ śakraś ca brahmāṇaś ca yāvac chuddhāvāsakāyikāś ca devaputrā buddhānubhāvena buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantīmām eva prajñāpāramitām. evaṃ pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho dikṣu sarvatra buddhasahasraṃ samanvāharanti sma, dharmaṃ deśayamānam ebhir evākṣarair ebhir eva nāmadheyaiḥ subhūtināmadheyair eva bhikṣubhir imām eva prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtāṃ, deśayamānaṃ sarvatra ca śakrāś ca devānām indrāḥ paripraśnayantimām eva prajñāpāramitām. atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: asminn eva subhūte pṛthivīpradeśe maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate. asminn eva pṛthivīpradeśe ye 'pi te bhaviṣyantiha bhadrakalpe tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās (PSP_2-3:178) te 'py anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imām eva prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyante. iti ṣoḍaśakṣaṇadarśanamārgasākṣibhāvajñāpanam atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamair bhagavann ākāraiḥ katamair liṅgaiḥ katamair nimittair maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyate? bhagavān āha: iha subhūte maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na rūpaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā, na rūpaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā na vijñānaṃ nityam anityaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na sukhaṃ na duḥkhaṃ nātmā nānātmā na vijñānaṃ śubham aśubhaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na vijñānaṃ baddhaṃ muktaṃ veti dharmaṃ deśayiṣyati. na rūpam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam atītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannam iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu daśabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvajñatā nātītā nānāgatā na pratyutpanneti evaṃ dharmaṃ deśayiṣyati. iti duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan maitreyo bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyatīti? bhagavān āha: rūpam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam atyantaviśuddham atyantaviśuddham iti dharmaṃ deśayiṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitā śūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ samādhidhāraṇīmukhāni yāvat sarvajñatātyantaviśuddhātyantaviśuddḥśti dharmaṃ deśayiṣyati. (PSP_2-3:179) iti duṣkhe dharmajñānam subhūtir āha: pariśuddhā bhagavan prajñāpāramitā. bhagavān āha: rūpapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānapariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavīhārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddadharmā yāvat sarvajñatāpariśuddhatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. iti duṣkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ. subhūtir āha: tat kasya heter? bhagavan rūpasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā, kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ kathaṃ vijñānasya pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda pāramitā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmāḥ, yāvat sarvajñatāyāḥ pariśuddhatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: rūpasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ rūpapariśuddhir, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ vijñānapariśuddhiḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasmutpādāṅgānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattināṃ śūnyatānimittāpraṇihititānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ buddhadharmapariśuddhiḥ, sarvajñatāyā notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ sarvajñatāpariśuddhiḥ. iti duṣkhe 'nvayajñānam punar aparaṃ subhūte ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann ākāśapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā anutpādānirodhāsaṃkleśāvyavadānapariśuddhyā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ ākāśanirupalepatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. (PSP_2-3:180) subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśanirupaletvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā nirupalepatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye dharmajñānam punar aparaṃ subhūte ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāgrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā agrāhyatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ ākāśāvyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāvyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: tadyathāpi subhūte ākāśe pratiśrutkā dvayasya śabdaḥ evam eva subhūte ākāśavad rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti samudaye 'nvayajñānam ākāśāpravyāhāratayā subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśāpravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścit pravyāhāraḥ. evam eva subhūte rūpasya yāvat sarvajñatāyā apravyāhāratayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann ākāśānupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: na hi subhūte ākāśasya kaścid upalambhaḥ. evam eva subhūte rūpasya yāyat saryajñatāyā anupalambhatayā pariśuddhā prajñāpāramitā. iti nirodhe dharmajñānam sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt subhūte pariśuddhā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmāṇām anutpādānirodhatvād asaṃkleśāvyavadānatvāt pariśuddhā prajñāpāramitā? bhagavān āha: rūpasya yāvat sarvajñatayā atyantaviśuddhatvāt pariśudhā prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ (PSP_2-3:181) subhūtir āha: yo hi kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśo manasikariṣyati, tasya na cakṣūrogo bhaviṣyati, na śrotrarogo na ghrāṇarogo na jihvārogo na kāyarogo bhaviṣyati, na manorogo bhaviṣyati, na hīnāṅgo bhaviṣyati, na jīrṇakāyo bhaviṣyati. nāpi sa kulaputro vā kuladuhitā vā viṣamāparihāreṇa kālaṃ kariṣyati. bahūni cāsya devatāsahasrāṇi pṛṣṭhataḥ samanubaddhāni bhaviṣyanti. dharmaśravaṇikāḥ cāturmahārājakāykā devā yāvac chuddhāvāsakāyikā devāḥ pṛṣṭhataḥ samanubaddhā bhaviṣyanti. aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca mahān devatāsaṃghaḥ saṃnipatiṣyati. yatra saddharmabhāṇakaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣiṣyāte. sa khalu punaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣamāṇo bahutarapuṇyaṃ prasavati. aprameyam asaṃkheyam aparimāṇam acintyam atulyaṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, aprameyam asaṃkhyeaṃ aparimāṇam acintyam atulyaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām aṣṭamyāṃ caturdasyāṃ pañcadasyāṃ ca bhāṣiṣyate tasya devaparṣadaḥ purato 'nubaddhā bhaviṣyanti. tat kasya hetor? mahāratnam idaṃ subhūte yad uta prajñāpāramitā. iti nirodhe 'nvayajñānam tatredaṃ subhūte prajñāpāramitāratnaṃ sevyamānaṃ nirayād mocayiṣyati, tiryagyoner mocayiṣyati, yamalokād mocayiṣyati, manuṣyadaridrād mocayiṣyati. kṣatriyamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, gṛhapatimahāśālakuleṣūpapādayiṣyati, cāturmahārājakāyikeṣūpapādayiṣyati, yāvān naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣūpapadayiṣyati. iyaṃ prajñāpāramitā srotaāpattiphalasya dātrī sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher dātrī. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ daśakuśalāḥ karmapathā vistareṇopadiṣṭā yatra pratiṣṭhā yatra kṣatriyamahāśālakulāni prajñāyante, brāhmāṇamahāśālakulāni prajñāyante, gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante. cāturmahārājakāyikā devās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇarataḥ paranirmitavasavartino devāḥ prajñāyante, brahmapārṣadyā devāḥ prajñāyante, brahmapurohitā devāḥ prajñāyante, mahābrahmāṇo devāḥ prajñāyante, parīttābhā devāḥ prajñāyante, apramāṇābhā devāḥ prajñāyante, ābhāsvarā devāḥ prajñāyante, parīttaśubhā devāḥ prajñāyante, apramāṇaśubhā (PSP_2-3:182) devāḥ prajñāyante, śubhakṛtsnā devāḥ prajñāyante, anabhrakā devāḥ prajñāyante, puṇyaprasavā devāḥ prajñāyante, bṛhatphalā devāḥ prajñāyante, śuddhāvāsā devāḥ prajñāyante, aspṛhā devāḥ prajñayante, atapā devāḥ prajñāyante, sudṛśā devāḥ prajñāyante, sudarśanā devāḥ prajñāyante, akaniṣṭhā devāḥ prajñāyante, akāśānantyāyatanā devāḥ prajñāyante, vijñānānantāyatanā devāḥ prajñāyante, akiñcanyāyatanā devāḥ prajñāyante, naivasaṃjñāsaṃjñāyatanā devāḥ prajñāyante. srotaāpattiphalaṃ prajñāyate, sakṛdāgāmiphalaṃ prajñāyate, arhattvaṃ prajñāyate, pratyekabodhiḥ prajñāyate, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prajñāyate. atra hi prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni prajñāyante, catvāry apramāṇāṃ prajñāyante, catasra ārūpyasamāpattayaḥ prajñāyante, dānapāramitā prajñāyate, śīlapāramitā prajñāyate, kṣāntipāramitā prajñāyate, vīryapāramitā prajñāyate, dhyānapāramitā prajñāyate, prajñāpāramitā prajñāyate, upāyakauśalapāramitā prajñāyate, praṇidhānapāramitā prajñāyate, balapāramitā prajñāyate, jñānapāramitā prajñāyte. smṛtyupasthānāni prajñāyante, samyakprahāṇarddhipādendriyabodhyaṅgamārgāḥ prajñāyante. adhyātmaśūnyatā prajñāyate, bahirdhāśūnyatā prajñāyate, adhyātmabahirdhāśūnyatā prajñāyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā prajñāyate. catvāry āryasatyāni prajñāyante, aṣṭavimokṣāḥ prajñāyante, navānupūrvavihārasamāpattayaḥ prajñāyante, śūnyatānimittāpraṇihitāni prajñāyante, ṣaḍabhijñāḥ prajñāyante, samādhayaḥ prajāyante, sarvadhāraṇīmukhāni prajñāyante, daśabodhisattvabhūmayaḥ prajñāyante, daśatathāgatabalāni prajñāyante, catvāri vaiśāradyāni prajñāyante, catasraḥ pratisaṃvidaḥ prajñāyante, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prajñāyante, yāvat sarvajñatā prajñāyate, bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāyante, trīṇi ratnāni prajñāyante, buddharatnaṃ prajñāyate, dharmaratnaṃ prajñāyate, saṃgharatnaṃ prajñāyate. iha prajñāpāramitāyāṃ evamādayo dharmā vistareṇopadiṣṭās tenocyate ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ na ca subhūte ratnapāramitāyāṃ kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā saṃkliśyate vā vyavadāyate vā parigṛhyate vā cchoryate vā. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye utpadyeran vā nirudhyeran vā saṃkliśyeyur vā vyavadāyeyur vā parigṛhyeyur vā cchoryeyur vā. nāpy asmin prajñāpāramitāratne kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā kuśalo vā akuśalo vā sāsravo vā anāsravo vā sāvadyo vā anavadyo vā saṃkleśo vā (PSP_2-3:183) niḥkleśo vā lokiko vā lokottaro vā saṃskṛto vā asaṃskṛto vā. anenāpi subhūte paryāyeṇa ratnapāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. iti mārge dharmajñānam nāpīyaṃ subhūte ratnapāramitā kenacid dharmeṇopalipyeta. tat kasya hetos? tathā hi te dharmā nopalabhyante yair upalipyeta, teneyaṃ subhūte nirupaliptā ratnapāramitā. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evam api na jānāti, evam api na vikalpayati, evam api nopalabhate, evam api na prapañcayiṣyati, cariṣyati prajñāpāramitāyāṃ, bhāvayiṣyati prajñāpāramitāṃ, buddhāṃś ca bhagavato drakṣyati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayitum arcayitum apacāyituṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāman sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, anuprāpsyati sarvajñatām. iti mārge 'nvayajñānam ity ukto darśanamārgaḥ seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāvāhikā na nirvāhikā na darśikā na nidarśikā na dāyikā na cchorikā notpādikā na nirodhikā nocchedikā na śāśvatikā naikārthikā na nānārthikā nāgamikā na nirgamikā na saṃkleśikā na viśodhikā na hānikārikā na vṛddhikārikā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. iti prathamasarvajñatādhikārasamāptidīpanam seyaṃ punaḥ subhūte prajñāpāramitā na kāmadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, na rūpadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā, nārūpyadhātusamatikramikā vā sthāpikā vā. na dānapāramitāyā dāyikā vā na mārgasya cchorikā vā, na śīlakṣāntivīryadhyānaprajñopāyapraṇidhibalajñānapāramitāyā dāyikā vā cchorikā vā. nādhyātmaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, na bahirdhāśūnyatāyā nādhyātmabahirdhāśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā, yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyā dāyikā vā cchorikā vā. nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā. na caturṇām āryasatyānāṃ nāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na navanupūrvavihārasamāpattīnāṃ na śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na ṣaṇṇām abhijñānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na smṛtyupasthānānāṃ dāyikā vā cchorikā vā. evaṃ na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na balānāṃ (PSP_2-3:184) na vaiśāradyānāṃ na pratisaṃvidāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na samādhīnāṃ na dhāraṇīmukhānāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na srotaāpattiphalasya dāyikā vā cchorikā vā, na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabuddhatvasya na sarvajñatāyā dāyikā vā cchorikā vā. iti dvitiyaṃ mārgajñatādhikārasamāptidīpanam sā khalu punar iyaṃ subhūte prajñāpāramitā na buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na pṛthagjanadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na śrāvakapratyekabuddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, nāpi buddhadharmāṇāṃ dāyikā vā cchorikā vā, na saṃskṛtadhātor dāyikā vā cchorikā vā. tat kasya hetor? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā. tāṃ tathāgato 'bhisaṃbudhyate 'py abhisamety apy abhisaṃbudhyābhisamety ācaṣṭe deśayati vivṛṇoti vibhajaty uttānīkaroti saṃprakāśayati. atha khalu saṃbahulāni devaputraśatasahasrāṇy upary antarīkṣe sthitvā kilikilāprakṣveḍitāny akārṣur divyāni cotpalakumudapuṇḍarīkapadmamāndāravāṇi puṣpāṇi kṣipanti sma. evaṃ ca vācam abhāṣanta, dvitīyaṃ batedaṃ dharmacakrapravartanaṃ jāmbūdvīpe paśyāmaḥ. prajñāpāramitāyāṃ nirdiśya mānāyāṃ tatrānekāni devaputrasahasrāṇy anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhante sma. atha khalu bhagavān sthaviraṃ subhūtim āmantrayāmāsa: nedaṃ subhūte dvitiyaṃ dharmacakrapravartanaṃ nāpy ekaṃ nāpīyaṃ prajñāpāramitā kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā. tat kasya hetor? abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya. subhūtir āha: katamā bhagavann abhāvasvabhāvaśūnyatā yad iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasya pravartanāya vā nivartanāya vā pratyupasthitā? bhagavān āha: prajñāpāramitā subhūte prajñāpāramitayā śūnyā. evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiṃ śīlaṃ dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaśūnyatayā śūnyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgā mārgaśūnyatayā (PSP_2-3:185) śūnyāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, āryasatyāny āryasatyaśūnyatayā śūnyāny, aṣṭavimokṣā aṣṭavimokṣaśūnyatayā śūnyāḥ, navānupūrvavihārasamāpattayo navānupūrvavihārasamāpattiśūnyatayā śūnyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittapraṇihitaśūnyatayā śūnyāni, ṣaḍabhijñāḥ ṣaḍabhijñāśūnyatayā śūnyāḥ, sarvasamādhayaḥ sarvasamādhiśūnyatayā śūnyāḥ, dhāraṇīmukhāni dhāraṇīmukhaśūnyatayā śūnyāṃ, daśabalāni daśabalaśūnyatayā śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaśūnyatayā śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvicchūnyatayā śūnyāḥ, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśūnyatayā śūnyāḥ, srotaāpattiphalaṃ srotaāpattiphalaśūnyatayā śūnyaṃ, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatā sarvajñatāśūnyatayā śūnyā. subhūtir āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. sarvadharmasvabhāvāś ca sarvadharmasvabhāvaiḥ śūnyāḥ. bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. na kaṃcid dharmam abhisaṃbudhyante dharmacakraṃ pravartanti, na kaṃcid dharmaṃ pravartayanti nivartayanti vā. na ca taiḥ kaścid dharmaḥ saṃdṛśyate, na kaścid dharmo dṛśyate. tat kasya hetos? tathā hi sarvadharmā nopalabhyante ye dharmāḥ pravartante vā nivartante vā. tat kasya hetos? tathā hy atyantānabhiniviṣṭāḥ sarvadharmāḥ. na hi śūnyatā pravartikā vā nivartikā vā, nānimittaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā, nāpraṇihitaṃ pravartakaṃ vā nivartakaṃ vā. yā evaṃdeśanā sā prajñāpāramitāyāḥ prakāśanā kathanā prajñāpanā prasthāpanā vivaraṇā vibhajanā sūcanā uttānīkaraṇaṃ saṃprakāśanā, iyaṃ sā pariśuddhā prajñāpāramitāyā deśanā. yā ca prajñāpāramitāyā deśanā na kenacid deśitā na kenacit pratīcchitā, sā na kenacit sākṣātkṛtā. yā na kenacit sākṣātkṛtā na tatra kaścit parinirvṛto nāpi tayā dharmadeśanayā kaścid dakṣiṇīyaḥ kṛtaḥ. iti tṛtiyaṃ sarvākārajñatādhikārasamāptidīpanam ity uktā sarvajñatā āryapañcaviṃśatiśāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvajñatādhikāracaryāviśeṣaparivartaḥ tṛtīyaḥ