Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển II-III (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā II-III)

dhipariniṣpādanāya, na sattvān paripācayiṣyāmi, na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, kutaḥ punaḥ sarvajñatāṃ pratilapsye. tasyaivaṃ bhavati: saced ahaṃ duṣprajño bhaviṣyāmi, prajñopāyakauśalyena śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiṃ cātikramya sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvajñatām abhisaṃboddhuṃ nāhaṃ śikṣiṣyāmi sa evaṃ pratisaṃśikṣate, ayuktam (PSP_2-3:52) etat mama bhaved, yo 'haṃ mātsaryavaśena dānapāramitāṃ na paripūrayeyam, evaṃ dauḥśīlyavaśena śīlapāramitāṃ vyāpādavaśena kṣāntipāramitāṃ kauśīdyavaśena vīryapāramitāṃ vikṣepavaśena dhyānapāramitāṃ dauṣprajñāvaśena prajñāpāramitāṃ na paripūrayeyaṃ. aparipūrayan dānapāramitām evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitāṃ cāparipūrayan na niryāsyāmi sarvākārajñatāyām. evaṃ hi kauśika sa kulaputro vā kuladuhitā vā dṛṣṭadharmikān sāṃparāyikāṃś ca guṇānuśaṃsān pratilabhate ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati likhiṣyati likhāpayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, avirahitaś ca bhaviṣyati sarvajñatācittena.
iti mārge 'nvayajñānam ity ukto bodhisattvadarśanamārgaḥ
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paridamanāya pariṇamanāya ca pratyupasthitā.
bhagavān āha: kathaṃ punaḥ kauśika prajñāpāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paridamanāya pariṇamanāya ca pratyupasthitā?
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: iha bhagavan bodhisattvo mahāsattvo laukikyāṃ dānapāramitāyāṃ caran buddhebhyo bhagavadbhyaḥ pratyekabuddhebhyaḥ śrāvakebhyo dānāṃ dadāti. tasyaivaṃ bhavati: ahaṃ dānaṃ dadāmi buddhabodhisattvaśrāvakapratyekabuddhebhyaḥ kṛpaṇavanīkārthikayācanakebhyaḥ. sa etena dānenānupāyakauśalyenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ śīlaṃ rakṣata evaṃ bhavaty: ahaṃ śīlapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ śīlapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikīṃ kṣāntiṃ bhāvayata evaṃ bhavaty: ahaṃ kṣāntipāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ vīryam ārambhamāṇasyaivaṃ bhavati: ahaṃ vīryapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ vīryapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ dhyānaṃ samāpadyamānasyaivaṃ bhavaty: ahaṃ dhyānapāramitāyāṃ carāmi, ahaṃ dhyānapāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_2-3:53) laukikyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carato 'nupāyakauśalyenaivaṃ bhavaty: ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmi, prajñāpāramitāṃ paripūrayāmi, sa tenonnatiṃ gacchati. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya laukikyāṃ smṛtyupasthānabhāvanāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavaty: ahaṃ smṛtyupasthānāni, bhāvayāmi, ahaṃ samyakprahāṇāni, aham ṛddhipādān, aham indriyāṇi, ahaṃ balāni, ahaṃ bodhyaṅgāni, aham āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayāmi, ahaṃ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhiṃ bhāvayāmi, ahaṃ sarvasamādhīn, ahaṃ sarvadhāraṇīmukhāni, aham apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayāmi, ahaṃ catvāry āryasatyāni bhāvayāmi, aham abhijñā, ahaṃ daśabalāni, ahaṃ vaiśāradyāni, ahaṃ pratisaṃvidaḥ, aham aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayāmi, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmi, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmi, ahaṃ sarvākārajñatāṃ pariprāpsyāmi, sa tenāhaṃkāramamakārābhiniveśenonnatiṃ gacchati. evaṃ hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvo laukikeṣu dharmeṣu carann unnatiṃ gacchati. ahaṃkāramamakārābhiniveśena. tasya khalu punaḥ prajñāpāramitā paridamanāya pariṇāmanāya ca pratyupasthitā bhavati.
iha punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo lokottareṣu dharmeṣu caran dānaṃ dadad dāyakaṃ nopalabhate, pratigrāhakaṃ nopalabhate, deyaṃ ca nopalabhate. evaṃ hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paridamanāya pratyupasthito bhavati pariṇāmanāya. evaṃ śīlaṃ rakṣan kṣāntiṃ saṃpādayamāno vīryam ārambhamāṇo dhyānaṃ dhyāyan prajñāpāramitāṃ bhāvayan prajñāṃ nopalabhate. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayan nopalabhate. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, āryasatyāny abhijñāṃ bhāvayan nopalabhate. balāni vaiśāradyāṃ pratisaṃvidaḥ, aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayan nopalabhate. sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhin sarvadhāraṇīmukhāni bhāvayan nopalabhate. evaṃ mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca bhāvayan nopalabhate yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayan nopalabhate. evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paridamanāya pariṇāmanāya ca pratyupasthito bhavati. iti sarvato damananamanakāritram
(PSP_2-3:54)
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: yo hi kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇan vā dhārayan vā vācayan vā paryavāpnuvan vā pravartayan vā svādhyāyan vā yoniśo manasikurvan vā saṃgrāmaśīrṣam ārūḍhaḥ saṃgrāme vartamāne saṃgrāme 'vatīrṇo vā śayito vātikrānto vā niṣaṇṇo vā sthito vā syāt, asthānaṃ kauśikānavakāśo yat tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇato dhārayato vācayataḥ paryavāpnuvataḥ pravartayataḥ svādhyāyato yoniśo manasikurvato vā kaścid eva kāṇḍaṃ vā śastraṃ vā loṣṭaṃ vā kṣipet kṣiptāni vā tasya tāni śarīre praharaṇāni pateyuḥ, paropakramena vāsya jīvitāntarāyo bhaven naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā dīrgharātram iha prajñāpāramitāyāṃ caratā ātmano rāgakāṇḍāni rāgaśastrāṇi nirjitāni bhavanti. pareṣām api rāgakāṇḍāni rāgaśastrāṇi nirjitāni. ātmano doṣakāṇḍāni doṣaśastrāni mohakāṇḍāni mohaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām api doṣakāṇḍāni doṣaśastrāṇi mohakāṇḍāni mohaśastrāṇi nirjitām. ātmano dṛṣṭikṛtakāṇḍāni dṛṣṭikṛtaśastrāṇi nirjitāni pareṣām api dṛṣṭikṛtakāṇḍāni dṛṣṭikṛtaśastrāṇi nirjitāni. ātmanaḥ paryutthānakāṇḍāni paryutthānaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām api paryutthānakāṇḍāni paryutthānaśastrāṇi nirjitāni. ātmano 'nuśayakāṇḍāny anuśayaśastrāṇi nirjitāni. pareṣām apy anuśayakāṇḍāny anuśayaśastrāṇi nirjitāni. anena kauśika paryāyeṇa tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā kāṇḍaṃ vā śastraṃ vā śarīre kṣiptaṃ na patati. iti kleśanirjayakāritram
punar aparaṃ kauśika sacet kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, avirahitaś ca sarvajñatācittena bhaviṣyati tasya kaścid evābhaiṣajyam avakiret, kākhordaṃ vā kuryād agnikhadāṃ vopanāmayec chastreṇa vā hanyād viṣaṃ vā dadyād udake vainac chorayet sarvāṇy etāni tasya na krāmanti. tat kasya hetor? mahāvidyaiṣā kauśika yad uta prajñāpāramitā, anuttaraiṣā (PSP_2-3:55) kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā. atra hi kauśika śikṣamāṇaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā nātmavyābādhāya cetayate, na paravyābādhāya cetayate, nobhayavyābādhāya cetayate.
ity upakramādhisahyatākāritram
tat kasya hetos? tathā hi naivātmānam upalabhate. na parān nobhayam upalabhate. na rūpam upalabhate. na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam upalabhate. na yāvad vyastasamastān skandhadhātv āyatana pratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvaśūnyatāsarvasamādhisarvadhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān yāvat sarvākārajñatām api nopalabhate. anupalabhamāno nātmavyābādhāya cetayate, na paravyābādhāya cetayate, nobhayavyābādhāya cetayate. anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ pratilabhate sarvasattvāṃś cāvalokayati. tat kasya hetor? atra hi vidyāyāṃ śikṣamāṇair atītais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā. ye 'pi te bhaviṣyanti tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atra prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ye 'pi te daśadiglokadhātuṣv etarhi pratyutpannās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py atra prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. iti samyaksaṃbodhikāritram
punar aparaṃ kauśika yatremāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti pravartayiṣyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti, na tatra maṇuṣyo vā amanuṣyo vā avatāraprekṣī avatāragaveṣī avatāraṃ lapsyate. tat kasya hetos? tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ pūjārthāya trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devaputrās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā brahmapurohitā brahmapārṣadyā yāvad akaniṣṭhā devaputrā, ye 'py anyeṣv aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣu cāturmahārājakāyikā devaputrā yāvad akaniṣṭhā devāputrās te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ vā rakṣāvaraṇaguptiṃ saṃvidhāsyanti. (PSP_2-3:56) ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā dhārayiṣyanti vācayiṣyanti te ca devaputrā agatyemāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti pūjayitvā pratigamiṣyanti. ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā dhārayiṣyati vācayiṣyati tasyeme dṛṣṭadhārmikā guṇānuśaṃsā bhaviṣyanti. tadyathāpi nāma kauśika ye kecid bodhimaṇḍagatā vā bodhimaṇḍaparisāmantagatā vā bodhimaṇḍābhyantaragatā vā tiryagyonigatān apy upādāya na te śakyante manuṣyeṇa vā amanuṣyeṇa vā viheṭhayituṃ vā vihiṃsayituṃ vā. tat kasya hetor? atra hi niṣadya taiḥ paurvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā. anāgatair api pratyutpannair api tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbhotsyate abhisaṃbudhyate ca. abhisaṃbudhya ca sarvasattvān sukhe 'bhaye 'nudvege 'vaire 'nuttrāse 'vyābādhe 'sapatne pratiṣṭhāpayanti. sukhe 'bhaye 'nudvege 'nuttrāse 'vaire 'vyābādhe 'sapatne pratiṣṭhāpyāprameyān asaṃkhyeyān sattvān divyamānuṣyakāyaṃ saṃpattau pratiṣṭhāpayanti. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabuddhatve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. tat kasya hetor? anayaiva kauśika prajñāpāramitayā sapṛthivīpradeśaś caityabhūtaḥ kṛtaḥ sarvasattvānāṃ vandanīyaḥ satkaraṇīyo gurukaraṇīyo mānanīyaḥ pūjanīyo 'rcanīyo 'pacāyanīyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
ity ādhāradeśapūjyatākāritram ity uktaṃ kāritram
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: yo hi kaścid bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatām api kṛtvā dhārayet tāñ ca puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhir bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati, yaś ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya parinirvṛtasya śarīrāṇi stūpeṣu pratiṣṭhāpayiṣyati pratiṣṭhāpya pratigṛhṇīyād dhārayed vācayet tāni ca satkuryād gurukuryād (PSP_2-3:57) mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, kataras tato bahupuṇyaṃ prasavati?
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika tvām evātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ. tat kiṃ manyase? kauśika yeyaṃ tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvajñatā yo cāyaṃ tathāgatasyātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ, sa katarasyāṃ pratipadi śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ?
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ihaiva bhagavan śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena prajñāpāramitāyām anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā ayaṃ cātmabhāvo 'bhinirvṛttaḥ.
tasmāt tarhi kauśika nānenātmabhāvaśarīrapratilambhena tathāgatas tathāgata iti saṃkhyāṃ gacchati. sarvajñatāyāṃ tu pratilabdhāyāṃ tathāgatas tathāgata iti saṃkhyāṃ gacchati. yeyaṃ kauśika sarvajñatā sā prajñāpāramitā nirjātā. evam ayam ātmabhāvaśarīrapratilābhas tathāgatasya prajñāpāramitānirjātatvāt, sarvajñajñānasyāśrayabhūto bhavati. evaṃ cāśrayaṃ niśritya sarvajñajñānapratilābhaprabhāvanābuddhaprabhāvanādharmaprabhāvanāsaṃghaprabhāvanā bhavati. evam asya sarvajñajñānahetuko 'yam ātmabhāvapratilābhaḥ. āśrayabhūtatvāt sarvasattvānāṃ caityabhūto vandanīyaḥ satkaraṇīyo gurukaraṇīyo mānanīyaḥ pūjanīyo 'rcanīyo 'pacāyanīyaḥ saṃvṛttaḥ. evaṃ ca mama parinirvṛtasyāpi sata eṣāṃ śarīrāṇāṃ pūjā bhaviṣyati.
tasmāt tarhi kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā satkāreṇa vācayiṣyati dhārayiṣyati, puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhir bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati.
tat kasya hetoḥ? sarvajñajñānasya hi kauśika tena kulaputreṇa vā (PSP_2-3:58) kuladuhitrā vā pūjā kṛtā bhavet. yaḥ kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya saptaratnamaye stūpe śarīraṃ pratiṣṭhāpayet saptaratnamaye vā samudge vā kṛtvā parivahet, tac ca satkuryād yāvad apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir, yaś ca iha prajñāpāramitāyāṃ likhyāmānāyāṃ vā pustakagatāyāṃ vā satkāraṃ kuryād gurukāraṃ kuryād mānanāṃ pūjanām arcanām apacāyanāṃ kuryāt, ayaṃ tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
tat kasya hetoḥ? sarvajñajñānasya tena pūjā kṛtā bhaviṣyati ato nirjātā hi pañcapāramitā, ato nirjātā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, ato nirjātāni smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāni, ato nirjātā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ ato nirjātāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, ato nirjātāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, ato nirjātaḥ sarvasattvaparipākaḥ, ato nirjātā buddhakṣetrapariśuddhiḥ, ato nirjātā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulasaṃpad bhogasaṃpad parivārasaṃpad, ato nirjātā mahāmaitrī mahākaruṇā, ato nirjātā kṣatriyamahāśālakulatā brāhmaṇamahāśālakulatā gṛhapatimahāśālakulatā, ato nirjātā cāturmahārājakāyikā devaputrās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartmo brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇo yāvad akaniṣṭhā devaputrā, ato nirjātāḥ srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā, ato nirjātā bodhisattvā mahāsattvā, ato nirjātās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā, ato nirjātācintyā atulyā anuttarā niruttarā asamā asamasamā sarvākārajñatā.
iti svārthādhimuktimṛdumṛddhī
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: ya ime bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā imāṃ prajñāpāramitāṃ na satkurvanti na gurukurvanti na mānayanti na pūjayanti nārcayanti nāpacāyante puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ kiṃ nu bhagavañ jñāsyanti evaṃ maharddhikā prajñāpāramitāyāḥ pūjā kṛtā bhaviṣyatīti, evaṃ mahānuśaṃsā prajñāpāramitāyāḥ pūjā kṛtā bhaviṣyatīti, uta na jñāsyanti?
(PSP_2-3:59)
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: tat kiṃ manyase kauśika kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye buddhe niṣkāṅkṣā ye dharme niṣkāṅkṣā ye saṃghe niṣkāṅkṣā, ye buddhe niṣṭhāṃgatā ye dharme niṣṭhāṃgatā ye saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ?
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: alpakās te bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā ye saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatā, ye buddhe niṣkāṅkṣā ye dharme niṣkāṅkṣā ye saṃghe niṣkāṅkṣā, ye buddhe niṣṭhāṃgatā ye dharme niṣṭhāṃgatā ye saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase kauśika kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbādvīpakā manuṣyā ye 'ṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannā, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye rāgadoṣamohatanutvāt sakṛdāgāminaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād anāgāminaḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ, kiyantas te jāmbudvīpakā manuṣyā ye pratyekabodhaye saṃprasthitāḥ, kiyantas te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ?
śakra āha: alpatarakās te bhagavan jāmbūdvīpakā manuṣyā ye saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṃ dharmāṇāṃ lābhinaḥ, tato 'lpatarakā ye trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye 'ṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ lābhinas, tato 'lpatarakā ye ṣaṇṇām abhijñānāṃ lābhinaḥ. tato 'lpatarakās jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannāḥ, tato 'lpatarakās te ye rāgadoṣamohatanutvāt (PSP_2-3:60) sakṛdāgāminaḥ, tato 'lpatarakās te ye pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād anāgāminaḥ, tato 'lpatarakās te ye pañcānām ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ, tato 'lpatarakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye pratyekabodhaye saṃprasthitāḥ, tato 'lpatarakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye buddhe dharme saṃghe 'vetyaprasādena samanvāgatāḥ, ye buddhe dharme saṃghe niṣkāṅkṣāḥ, ye buddhe dharme saṃghe niṣṭhāṃgatāḥ. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakās te ye daśakuśalakarmapathasevinas, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakās te ye dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhāvanā yuktāḥ. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakās te ye saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān bhāvayanti. tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakā ye trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayanti. tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye 'ṣṭa vimokṣāṃ bhāvayanti, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye navānupūrvavihārasamāpattīr bhāvayanti, tebhyo 'py alpebhyo 'lpatarakā ye catasraḥ pratisaṃvido bhāvayanti, tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye ṣaḍ abhijñā bhāvayanti. tato 'lpatarakā ye srotaāpannāḥ, tato 'lpatarakā ye sakṛdāgāminaḥ, tato 'lpatarakā ye 'rhantaḥ, tato 'lpatarakā ye pratyekabuddhāḥ, tato 'lpatarakā ye 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitāḥ. tato 'lpebhyo 'lpatarakā ye bodhāya caranti.
tat kasya hetos? tathā hi taiḥ saṃsāre saṃsaradbhir na buddho dṛṣṭaḥ na dharmaḥ śrutaḥ na saṃghaḥ paryupāsitaḥ. na dānaṃ dattaṃ na śīlaṃ rakṣitaṃ na kṣāntir bhāvitā na vīryam ārabdhaṃ na dhyānaṃ sevitaṃ na prajñā bhāvitā, na dānapāramitā śrutā evaṃ na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā śrutā nopāyakauśalaṃ śrutaṃ nādhyātmaśūnyatā na bahirdhāśūnyatā nādhyātmabahirdhāśūnyatā na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā śrutā na saptatriṃśadbodhipakṣā dharmāḥ śrutā na samādhayo na sarvadhāraṇīmukhāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayāḥ śrutā nāryasatyāni nābhijñā na balāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ śrutā na sarvajñatā śrutā na bhāvitā na bahulī kṛtāḥ.
anena kauśika hetunālpakās te sattvā ye buddhe 'vetyaprasādena samanvāgatā ye dharme 'vetyaprasādena samanvāgatā ye saṃghe 'vetyaprasādena (PSP_2-3:61) samanvāgatāḥ, alpakās te sattvā ye buddhe dharme saṃghe niṣkāṅkṣā, alpakās te sattvā ye buddhe dharme saṃghe niṣṭhāṃgatā, alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye daśakuśalakarmapathasevinaḥ, alpakās te ye dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhāvanā yuktāḥ, alpakās te ye saptatriṃśadbodhipakṣyāṃ dharmāṃ bhāvayanti. alpakās te ye trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayanti. alpakās te ye 'ṣṭa vimokṣāṃ bhāvayanti alpakās te ye navānupūrvavihārasamāpattīr bhāvayanti. alpakās te ye catasraḥ pratisaṃvido bhāvayanti. alpakās te ṣaḍ abhijñā bhāvayanti. alpakās te jāmbūdvīpakā manuṣyā ye trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāt srotaāpannāḥ, rāgadoṣamohatanutvāt sakṛdāgāminaḥ, pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād ānāgāminaḥ, pañcānam ūrdhvabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād arhantaḥ. alpakās te jāmbudvīpakā manuṣyā ye pratyekabuddhayānaṃ saṃprasthitāḥ. tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ tebhyo 'lpebhyo 'lpatarakā ye bodhāya caranti. tato 'lpatarakā ye bodhicittam upabṛṃhayanti. tato 'lpatarakā ye prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyante. tato 'lpatarakā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti. tato 'lpatarakā ye 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau sthitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
ihāhaṃ kauśika paśyāmi anāvaraṇena buddhacakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi aprameyām asaṃkhyeyāṃ sattvām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalavirahitāṃs tata eko vā dvau vā bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatve 'vatiṣṭheyātāṃ, bhūyastvena te śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā saṃtiṣṭhante.
tat kasya hetor? durabhisaṃbhavā hi kauśika anuttarā samyaksaṃbodhiḥ kuśīdair hīnavīryair hīnādhimuktikair hīnasattvair duṣprajñaiḥ. evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu paśyāmy ahaṃ kauśika anāvaraṇena buddhacakṣuṣā aprameyān asaṃkhyeyān sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādya bodhāya carata upāyakauśalavirahitās tata eko vā dvau vā bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatve 'vatiṣṭheyātāṃ, bhūyastvena te śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā saṃtiṣṭhante.
tat kasya hetor? durabhisaṃbhavā hi kauśikānuttarā samyaksaṃbodhiḥ (PSP_2-3:62) kuśīdair hīnavīryair hīnādhimuktikair hīnasattvair duṣprajñaiḥ.
iti svārthādhimuktimṛdumadhyā
tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā kṣipraṃ ca sukhaṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena iyam eva prajñāpāramitā abhīkṣṇaṃ śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā paripraśnīkartavyā yoniśo manasikartavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca ye 'pi cānye kuśalā dharmā iha prajñāparamitāyām antargatās te 'py udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyāḥ paryavāptavyāḥ pravartayitavyā yoniśo manasikartavyāḥ tadyathāpi nāma dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahāmaitrī mahākaruṇā, anye cāparimāṇā buddhadharmā ye prajñāpāramitāyām antargatās te 'py udgrahītavyā yāvad yoniśo manasikartavyāḥ.
tat kasya hetos? tathā hi kauśika te kulaputrā vā kuladuhitaro vā evaṃ prajñāsyanti atra hi tathāgataḥ pūrvabodhisattvacārikāṃ caran śikṣito yaduta prajñāpāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyām adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu ṣaṭsu abhijñāsu daśatathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyām anyeṣu cāparimāṇeṣu buddhadharmeṣv asmābhir apy asyāṃ prajñāpāramitāyām anuśikṣamāṇaiḥ śikṣitavyam eṣāsmākaṃ śāstā, tiṣṭhato vā tathāgatasya parinirvṛtasya vā iyam eva prajñāpāramitā pratisartavyā bodhisattvair mahāsattvaiḥ.
(PSP_2-3:63)
iti svārthādhimuktir mṛdvadhimātrā
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kiyat sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati?
bhagavān āha: yaḥ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjāyai saptaratnamayaṃ stūpaṃ yojanocchritaṃ kārayet kārayitvā yāvajjīvaṃ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, samantāc ca satkuryād gurukuryād mānāyet pūjayet.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati parebhyaś ca vistareṇa saṃprakāśayiṣyati deśayiṣyati yoniśo manasikariṣyati avirahitaḥ sarvajñatācittena likhitāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
iti svārthādhimuktir madhyamṛddhī
tiṣṭhatu kauśika stūpo ratnamayaḥ sacet kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjākarmaṇe imaṃ jambūdvīpaṃ saptaratnamayaiḥ stūpaiḥ paripūrṇaṃ kuryād yojanocchritaiḥ, tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyed divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśo manasikariṣyati, avirahitaś sarvajñatācittena likhitāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir (PSP_2-3:64) bahuvidhābhiś ca pūjābhiḥ pūjayiṣyati. iti svārthādhimuktimadhyamadhyā
tiṣṭhatu kauśika jambūdvīpas tathāgatastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika ya imāṃ cāturmahādvīpakaṃ lokadhātuṃ tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayaiḥ stūpair yojanocchritaiḥ paripūrṇaṃ kuryāt tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyed divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśika api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayet arcayed apacāyet ayam eva tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
iti svārthādhimuktir madhyādhimātrā
tiṣṭhatu kauśika cāturmahādvīpako lokadhātus tathāgatastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika yaḥ sāhasraṃ lokadhātuṃ tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayaiḥ stūpair yojanocchritaiḥ pūrayet pūrayitvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet, divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśika api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryāt satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
iti svārthādhimuktir adhimātramṛddhī
tiṣṭhatu kauśika sāhasro lokadhātur nānāratnamayastūpaparipūrṇaḥ sacet kauśika dvisāhasraṃ lokadhātuṃ kaścid eva puruṣas tathāgatasya parinirvṛtasya (PSP_2-3:65) pūjārthaṃ nānāratnamayaiḥ stūpaiḥ paripūrṇaṃ kārayet kārayitvā ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ pūjayed arcayed apacāyet.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. iti svārthādhimuktir adhimātramadhyā
tiṣṭhatu kauśika dvisāhasro lokadhātur nānāratnamayastūpaparipūrṇo yaḥ. kaścit kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārtham imāṃ trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnamayais tathāgatastūpair yojanocchritaiḥ pūrayet pūrayitvā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitām antaśaḥ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyāt satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ. iti svārthādhimuktir adhimātrādhimātrā
tiṣṭhatu kauśika trisāhasramahāsāhasro lokadhātur nānāratnamayastupaparipūrṇaḥ pūjito ye kecit kauśika trisāhasre lokadhātau sattvāḥ sattvasaṃgraheṇa saṃgṛhītāḥ teṣām ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān kārayed yojanocchritāṃs tāṃś ca satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ.
(PSP_2-3:66)
tat kiṃ manyase kauśikāpi nu te sattvās tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ?
śakra āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakagatām api kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryād avirahitaḥ sarvajñatācittena puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet.
evam ukte sakro devānām indro bhagavantam etad avocat: evam etad bhagavann evam etat sugata, prajñāpāramitayā bhagavan satkṛtayā gurukṛtayā mānitayā pūjitayā atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ satkṛtā gurukṛtā mānitā pūjitāś ca, ye 'pi te bhagavan pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu trisāhasramahāsāhasreṣu lokadhātuṣu sattvās tebhya ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān pratiṣṭhāpayed yojanocchritāṃs tāṃś ca kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, api nu te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ.
evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās tebhya ekaikaḥ sattvas tathāgatasya parinirvṛtasya pūjārthaṃ saptaratnamayān stūpān pratiṣṭhāpayed yojanocchritāṃs tāṃś ca kalpaṃ vā kalpāvaśesaṃ vā satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, api nu te bhagavan kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ.
bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat.
śakra āha: ataḥ sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavati, ya imāṃ prajñāpāramitāṃ pustakalikhitāṃ kṛtvā udgṛhṇīyād dhārayed vācayet paryavāpnuyād yoniśaś ca manasikuryāt tāṃś ca (PSP_2-3:67) satkuryād gurukuryād mānayet pūjayed arcayed apacāyet divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiś ca pūjayed arcayed apacāyet, ayam eva bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā tasmāt pūrvakāt kulaputrād vā kuladuhitṛto vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, tathā hi bhagavann asyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarve kuśalā dharmā antargatāḥ. tadyathā daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāṃ catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmās trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāni ṣaḍ abhijñā aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ. pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahāmaitrī mahākaruṇā mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā, idaṃ tad buddhānāṃ bhagavatā śāsanaṃ yatra śikṣitvā atītānāgatapratyutpannā bodhisattvāḥ pratyekabuddhāḥ śrāvakāś ca nirjātā niryānti niryāsyanti ca.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, bahu te kulaputrāḥ kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyanti. aprameyam asaṃkhyeyam acintyam atulyam aparimāṇaṃ ya imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā udgṛhīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti uttare ca satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti arcayiṣyanti apacāyiṣyanti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ.
tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā nirjātā hi kauśika tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ pañca pāramitā sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāḥ pañca cakṣūṃṣi ṣaḍ abhijñā aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihāra samāpattayaḥ sattvaparipāko buddhakṣetrasaṃpat, prajñāpāramitānirjātā hi kauśika mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā, prajñāpāramitānirjātaṃ hi (PSP_2-3:68) kauśika śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ, prajñāpāramitānirjātā hi kauśika anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
tasmāt tarhi kauśika yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhitvā pustakagatāṃ kṛtvā udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati tāṃ ca satkariṣyati gurukariṣyati mānayiṣyati pūjayiṣyati arcayiṣyati apacāyiṣyati puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāvaijayantībhiḥ, asya puṇyābhisaṃskārasyāsau paurvakaḥ puṇyābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api yāvat koṭiniyutaśatasahasratamīm api kalāṃ nopaiti, saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api na kṣamate.
tat kasya hetor? yāvad iyaṃ hi kauśika prajñāpāramitā jāmbūdvīpe sthāsyati tāvad na buddharatnasyāntardhānaṃ bhaviṣyati na dharmaratnasya na saṃgharatnasyāntardhānaṃ bhaviṣyati, tāvad daśa kuśalāḥ karmapathā loke bhaviṣyanti catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānām āryasatyānāṃ ṣaṇṇām abhijñānām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ mārgākārajñatāyāḥ sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyāḥ kṣatryamahāśālakulānāṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ gṛhapatimahāśālakulānāṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trāyastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati yāvad akaniṣṭhānāṃ devānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, srotaāpattiphalasya sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samudāgamo bhavati. anuttarasya buddhajñānasya dharmacakrapravartanasya sattvaparipākasya buddhakṣetrapariśuddhiś ca prajñāyate.
iti svaparārthādhimuktimṛdumṛddhī
atha khalu ye 'smiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā (PSP_2-3:69) devā yāvad akaniṣṭhā devaputrās tān śakro devānām indra āmantrayāmāsa: udgrahītavyā mārṣāḥ prajñāpāramitā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā mārṣāḥ prajñāpāramitā yoniśo manasikartavyā prajñāpāramitā.
tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitāyā mārṣā udgrahītayā dhāritayā vācitayā paryavāptayā sarve 'kuśalā dharmāḥ parihīyante kuśalā dharmā vivardhante divyāḥ kāyā vivardhante asurāḥ kāyāḥ parihīyante, prajñāpāramitāyā mārṣā udgṛhītayā dhārtitayā vācitayā paryavāptayā na buddhanetrī samucchidyate na dharmanetrī na saṃghanetrī samucchidyate, triratnavaṃśānupacchedāya mārṣāḥ sarvāsāṃ pāramitānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣamukhānāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ ṣaṇṇām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati, sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ mārgākārajñatāyāḥ sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyā loke prādurbhāvo bhavati, bodhisattvacaryāyā loke prādurbhāvo bhavati, srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ loke prādurbhāvāḥ prajñāyante.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: udgrahāṇa tvaṃ kauśika prajñāpāramitāṃ dhāraya vācaya paryavāpnuhi tvaṃ kauśika prajñāpāramitām.
tat kasya hetor? yadā kauśika asurāṇām evaṃ samudācārā bhaviṣyanti devais trāyastriṃśaiḥ sārdhaṃ saṃgrāmayiṣyāma iti tadā tvaṃ kauśika imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāhareḥ svādhyāyeḥ evaṃ teṣām asurāṇāṃ te samudācārā antardhāsyanti, na ca punas tān vigrahacittotpādān utpādayiṣyanti, yeṣāṃ ca devaputrāṇāṃ devakanyānāṃ vā cyutikālo bhavet teṣām api purataḥ svādhyāyaṃ kuryās, te yady ātmano 'pāyopapattiṃ drakṣyanti teṣām enāṃ prajñāpārāmitāṃ śṛṇvatāṃ te 'pāyopapatticittotpādā antardhāsyanti, tatraiva devabhavane te utpatsyante evaṃ maharddhikā hy asyāḥ prajñāpāramitāyāḥ śravā yasya kasyacit kauśika kulaputrasya vā kuladuhitur vā devaputrasya vā devakanyāyā (PSP_2-3:70) vā iyaṃ prajñāpāramitā śrotrāvabhāsam āgamiṣyati. sarve te tena kuśalamūlenānupūrveṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: evam etad bhagavann evam etat sugata tathā hi bhagavan ye 'tīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā abhūvan, yeṣāṃ śrāvakā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhitās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ. ye 'pi te bhagavan bhaviṣyanti anāgate 'dhvani buddhā bhagavantaḥ saśrāvakasaṃghās te 'pīmām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. ye 'pi caitarhi daśadiśi loke pratyutpanne 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bhagavantaḥ sa śrāvakasaṃghās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
tat kasya hetos? tathā hi prajñāpāramitāyāṃ sarve buddhadharmā antargatāḥ sarve bodhisattvadharmāḥ sarve pratyekabuddhadharmāḥ sarve śrāvakadharmā antargatāḥ
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, mahāvidyeyaṃ kauśika yad uta prajñāpāramitā, anuttareyaṃ kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā, asamasameyaṃ kauśika vidyā yad uta prajñāpāramitā.
tat kasya hetos? tathā hi kauśika ye 'tītānāgatapratyutpannā daśadiśi loke tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sarve te imām eva prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante ca. imām eva prajñāpāramitām āgamya daśakuśalāḥ karmapathāḥ prajñāyante, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadhamāḥ prajñāyante. trīṇi vimokṣamukhāni aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ṣaḍ abhijñā dharmadhātur bhūtakoṭitathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā loke prajñāyate. pañca cakṣūṃṣi srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam (PSP_2-3:71) arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatā loke prajñāyate. bodhisattvaṃ punaḥ kauśikāgamya daśa kuśalāḥ karmapathā loke prabhāvyante. saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayas trīṇi vimokṣamukhāni ṣaḍ abhijñāḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mārgākārajñatā sarvajñatā sarvākārajñatā loke prajñāyate. dharmadhātur bhūtakoṭitathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā loke prajñāyate. pañca cakṣūṃṣi srotaāpattiphalaṃ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmiphalaṃ sakṛdāgāmī anāgāmiphalam anāgāmī arhattvam arhan pratyekabodhiḥ pratyekabuddhaḥ, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke prabhāvyate. tadyathāpi nāma kauśika candramaṇḍalam āgamya sarvauṣadhītārāgaṇāḥ prabhāvyante. evam eva kauśika bodhisattvacandramaṇḍalam āgamya daśakuśalāḥ karmapathāḥ. sarvakuśalacaryā samyakcaryā sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvaśūnyatāḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitasamādhyoṣadhayaḥ prabhāvyante. daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikā buddhadharmauṣadhayaḥ prabhāvyante. sarvaśaikṣāśaikṣasarvaśrāvakapratyekabuddhatārānakṣatrāṇi prajñāyante. sarvajñatā prabhāvyate. tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyante. yadāpi buddhā bhagavanto loke nābhisaṃbudhyante notpādas tathāgatānāṃ bhavati, tadāpi te bodhisattvā mahāsattvāḥ. sattvānāṃ laukikāṃś ca lokottarāṃś ca dharmān deśayanti.
tat kasya hetoḥ? bodhisattvanirjātāni hi devayānamanuṣyayānaśrāvakayānapratyekabuddhayānāni, tac ca bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ prajñāpāramitānirjātaṃ, yenopāyakauśalyena ṣaḍ pāramitāḥ paripūrayati sarvaśūnyatāṃ bhāvayati sarvasamādhīṃś ca samāpadyate sarvadhāraṇīmukhāni ca pratilabhate apramāṇadhyānārūpyasamāpattīś ca samāpadyate saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayati āryasatyāni bhāvayati aṣṭa vimokṣān bhāvayati navānupūrvavihārasamāpattīś ca samāpadyate abhijñā bhāvayati triṇi vimokṣamukhāni (PSP_2-3:72) bhāvayati daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pratilabhate dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni aśītyanuvyañjanāni pratilabhate. na ca śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣāt karoti. sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati bodhisattvasaṃpadaṃ ca parigṛhṇāti sarvajñatāṃ cānuprāpnoti.
punar aparaṃ kauśika yaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati sa ebhiḥ dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ samanvāgato bhaviṣyati.
evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: katamair bhagavan dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā samanvāgatā bhaviṣyanti ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti paryavāpsyanti yoniśaś ca manasikariṣyanti.
bhagavān āha: tena hi kauśika kulaputrā vā kuladuhitaro vā na viṣeṇa kālaṃ kariṣyanti nāgninā na śastreṇa nodakena kālaṃ kariṣyanti yāvan na kenacid vyādhinā kālaṃ kariṣyanti sthāpayitvā pūrvakarmavipākaṃ na ca rājakulād upadravā bhaviṣyanti. sacet kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyan rājakulaṃ praviśaty asyāvatāraprekṣiṇo 'vatāragaveṣiṇo 'vatāraṃ na lapsyante.
tat kasya hetos? tathā hy asyā eva prajñāpāramitāyās tejasā. sacet kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyaṃs tatra rājakulam upasaṃkramiṣyati, te cāsya tatra rājāno vā rājaputrā vā rājamahāmātrā vā pūrvam ālapitavyaṃ maṃsyante abhibhāṣitavyaṃ maṃsyante.
tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca sarvasattvānām antike maitracittaṃ pratyupasthitaṃ karuṇācittaṃ muditācittam upekṣācittaṃ pratyupasthitaṃ bhavati. ebhiḥ sa kauśika dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ kulaputro vā kuladuhitā vā samanvāgato bhaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.
punar aparaṃ kauśika kulaputro vā kuladuhitā vā ebhiḥ sāṃparāyikair (PSP_2-3:73) guṇaiḥ samanvāgato bhaviṣyati. ya imāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. yad uta na jātu daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathe 'virahito bhaviṣyati, na caturbhir dhyānair na caturbhir apramāṇair na catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir na pāramitābhir na saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair na satyair nāṣṭavimokṣair na navānupūrvavihārasamāpattibhir na tribhir vimokṣamukhair nābhijñābhir na sarvaśūnyatābhir na sarvasamādhibhir na sarvadhāraṇīmukhair na daśabhir balair na vaiśāradyair na pratisaṃvidbhir nāṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair virahito bhaviṣyati. na lakṣaṇānuvyañjanair virahito bhaviṣyati. sa na jātu nirayatiryagyoniyamalokeṣūpapatsyate. na jātv indriyavikalo bhaviṣyati na jātv aṅgahīno bhaviṣyati na jātu daridrakuleṣūpapatsyate na veṇukārakuleṣūpapatsyate na puṣkasakuleṣūpapatsyate na mauṣṭikakuleṣūpapatsyate na caṇḍālaurabhrikaśākunikakuleṣūpapatsyate na śūdrakuleṣūpapatsyate kṣatriyamahāśālakuleṣu vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu vā udārodāreṣūpapatsyate. sa tataḥ prabhṛti satatasamitaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānuvyañjanasamalaṃkṛtakāyo bhaviṣyati yatra vā lokadhātau buddhā bhagavanto bhaviṣyanti tatra buddhānāṃ bhagavatāṃ purataḥ padma aupapāduka upapatsyate. na jātv abhijñā virahito bhaviṣyati. sa ākāṅkṣaṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, tān buddhān bhagavataḥ paryupāsituṃ dharmaṃ ca śrotuṃ buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāman sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati.
tasmāt tarhi kauśika kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitā udgṛhītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca manasikartavyā sarvajñatācittena cāvirahitena bhavitavyaṃ. sa etair dṛṣṭadhārmikair guṇaiḥ sāṃparāyikair guṇair avirahito bhaviṣyati yāvan nānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbudhyate iti.
atha khalv anyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ śatam upārambhābhiprāyāṇāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmati sma.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: idam anyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ śatam upārambhābhiprāyāṇāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmati, yan nūnam ahaṃ yāvanmātraṃ mayā bhagavato 'ntikāt prajñāpāramitāyā udgrahītaṃ tāvanmātraṃ svādhyāyeyaṃ yad etad anyatīrthikānāṃ (PSP_2-3:74) parivrājakānāṃ śataṃ na bhagavantam upasaṃkrāmeyur nāntarāyaṃ prajñāpāramitāyāṃ kuryuḥ.
atha khalu śakro devānām indro yāvad anena bhagavato 'ntikāt prajñāpāramitāyā udgrahītaṃ tāvat svādhyāyati sma.
atha khalu te 'nyatīrthikāḥ parivrājakā dūrata eva bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ.
atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: kim atra kāraṇaṃ yenaite 'nyatīrthikāḥ parivrājakā upārambhābhiprāyā bhagavantaṃ dūrata eva pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ?
atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantaṃ śāriputram āmantrayate sma: śakreṇa śāriputra devānām indreṇa iyaṃ prajñāpāramitā samanvāhṛtā yenaite 'nyatīrthikāḥ parivrājakā dūrata eva bhagavantaṃ pradakṣiṇīkṛtya yenaiva mārgeṇāgatās tenaiva pratigatāḥ na hi śāriputra teṣām anyatīrthikānāṃ parivrājakānām ekasyāpi śuklaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, sarva ete 'nyatīrthikāḥ parivrājakāḥ pratihatacittā upārambhābhiprāyā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante, nāhaṃ taṃ śāriputra samanupaśyāmi sadevake loke samārake sabrahmake saśramaṇabrāhmaṇikāyāṃ prajāyām imāṃ prajñāpāramitām upārambhābhiprāyaḥ pratihatacitta upasaṃkrāmen, naitat sthānaṃ vidyate.
tat kasya hetos? tathā hi śāriputra ya iha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājikās trāyastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmakāyikā brahmapurohitā brahmapārṣadyā yāvad akaniṣṭhā devaputrā ye 'pi śrāvakā ye 'pi pratyekabuddhā ye 'pi bodhisattvā mahāsattvās tair apīyaṃ prajñāpāramitā parigṛhītā. tat kasya hetoḥ? tathā hi te prajñāpāramitānirjātāḥ.
punar aparaṃ śāriputra ye 'pi te pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu yāvad daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣv ekaikasyāṃ diśi buddhā bhagavantaḥ saśrāvakasaṃghāḥ sabodhisattvadevānāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragās tair api sarvair iyaṃ prajñāpāramitā parigṛhītā. tat kasya hetos? tathā hi te prajñāpāramitānirjātāḥ sarve.
atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhavad: imās tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya catasraḥ pariṣadaḥ saṃmukhaṃ sthitāḥ. amī ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrāḥ saṃmukhaṃ sthitā niḥsaṃśayam atra bodhisattvā (PSP_2-3:75) mahāsattvā vyākariṣyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yan nūnam ahaṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmeyaṃ vicakṣuḥkaraṇāyeti.
atha khalu māraḥ pāpīyāṃś caturaṅgabalakāyaṃ nirmāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitukāmo bhavet.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: māro batāyaṃ pāpīyāṃś caturaṅgabalakāyaṃ nirmāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitukāmaḥ. yo 'yaṃ mārasya pāpīyasaś caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ. na rājño bimbisārasya caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na prasenajitaś caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na śākyānāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na licchavīnāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyūhaḥ, na mallānāṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo vyuhaḥ, yo 'yaṃ caturaṅgasya balakāyasyaivaṃrūpo māreṇa pāpīyasā nirmitaḥ, dīrgharātraṃ khalu punar māraḥ pāpīyān bhagavato 'vatāraprekṣī avatāragaveṣī sattvānāṃ ca viheṭhanābhiprāyaḥ, yan nūnam aham imāṃ prajñāpāramitāṃ samanvāhareyaṃ smṛtyā svādhyāyaṃ kuryām.
atha khalu śakro devānām indraḥ prajñāparamitāṃ samanvājahāra smṛtyā svādhyāyam akarot, yathā yathā śakro devānām indraḥ smṛtyā imāṃ prajñāpāramitāṃ svādhyāyati sma tathā tathā māraḥ pāpīyāṃs tenaiva mārgeṇa tenaiva dvāreṇa punar eva pratyudāvṛtto 'bhūt.
atha khalu ye 'syāṃ pariṣadi cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te divyāni puṣpāṇy abhinirmāyāntarīkṣagatā eva yena bhagavāṃs tenākṣipanti sma tenābhyavakiranti sma.
evaṃ ca vācam abhāṣanta: ciraṃ bateyaṃ prajñāpāramitā jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyāṇāṃ pracaratu yāvad iyaṃ prajñāpāramitā jāmbūdvīpakānāṃ manuṣyānāṃ pracariṣyati tāvan na tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntardhānaṃ bhaviṣyati, saddharmaś cirasthitiko bhaviṣyati, saṃghasya loke prādurbhāvo bhaviṣyati. evaṃ trisāhasramahāsāhasre lokadhātau, evaṃ daśasu dikṣu sarvabuddhakṣetreṣu bodhisattvānāṃ caryāviśeṣaḥ prajñāsyate, yatra ca digbhāge imāṃ prajñāpāramitāṃ te kulaputrā vā kuladuhitaro vā likhitāṃ dhārayiṣyanti vācayiṣyanti pustakalikhitām api kṛtvā sthāpayiṣyanti, ālokajātā ca eṣā dig (PSP_2-3:76) bhaviṣyati, sanāthā vigatatamondhakārā ca eṣā dig bhaviṣyati, yatreyaṃ prajñāpāramitā pracariṣyati.
evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, yatra yatra diśi lokadhātuprasare iyaṃ prajñāpāramitā pracariṣyati, pustakalikhitā ālokajātā ca eṣā dig bhaviṣyati, sanāthā vigatatamondhakārā ca eṣā dig bhaviṣyati.
atha khalu te devaputrā divyāni kusumāny abhinirmāya yena bhagavāṃs tenābhyavakiranti sma.
evaṃ ca vācam abhāṣanta: yaḥ kaścit kulaputro vā kul