Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_2-3u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển II-III (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā II-III)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 1 / 8 (50.000 ký tự/trang)
(PSP_2-3:1)
Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā II
atha khalu ye 'smiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahārājānas te sarve 'nekair devaputrasahasraiḥ sārdhaṃ tatraiva pariṣadi saṃnipatitā abhūvan, evaṃ śakro devānām indro yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā yāvan mahābrahmāṇo ye ceha trisāhasramahāsāhasre lokadhātau parīttābhā yāvac chuddhāvāsakāyikāś ca devaputrā anekaiḥ śuddhāvāsakāyikair devaputrakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sārdhaṃ tatraiva pariṣadi saṃnipatitā. yaś ca teṣāṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devaputrāṇāṃ karmavipākajaḥ. kāyāvabhāsaḥ, yaś ca trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ yāvac chuddhāvāsakāyikānāṃ devaputrāṇāṃ karmavipākajaḥ kāyāvabhāsaḥ, sa tathāgataprakṛtiprabhāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam api nopaiti, na kṣamate tathāgataprabhāyāḥ purataḥ sā devānāṃ prabhā. tathāgataprabhaivāgrākhyate jyeṣṭhā śreṣṭhā varā pravarā praṇītā anuttarā niruttarā uttarottarā cākhyāyate. tadyathāpi nāma jambūnadasya suvarṇasya purataḥ kṛṣṇalauhaṃ na bhrājate na tapati na virocate, evam eva tathāgatasya prakṛtiprabhāyāḥ purataḥ sā devānāṃ karmavipākajaprabhā na bhrājate na tapati na virocate. tathāgataprabhaiva teṣām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhā varā pravarā (PSP_2-3:2) praṇītā anuttarā niruttarā uttarottarā cākhāyate.
iti dhyāmīkaraṇabhā deyānām
atha khalu śakro devānām indra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ete bhadanta subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau ye cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino devā yāvac chuddhāvāsakāyikā devaputrās te sarve saṃnipatitā āyuṣmataḥ subhūteḥ prajñāpāramitānirdeśaśravaṇāya prajñāpāramitopadeśaṃ śrotukāmāḥ. kathaṃ ca bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam? katamā ca bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā? iti yogyatā
evam ukte, āyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika upadekṣyāmi buddhānubhāvena buddhādhiṣṭhānena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāṃ yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ, yaiś ca devaputrair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ notpāditaṃ tair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam. ye punar avakrāntaniyāmās te 'pratibalā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayituṃ. tat kasya hetor? baddhasīmāno hi te saṃsārasrotasaḥ.
iti viṣayapratiniyamaḥ
api tu khalu punas teṣām apy anumode te ced anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayeyuḥ. iti vyāptiḥ
nāhaṃ teṣāṃ kuśalapakṣasyāntarāyaṃ karomi.iti svabhāvaḥ
viśiṣṭebhyo dharmebhyo viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyāḥ.
iti kāritram ity uktāni dhyāmīkaraṇādīni
tatra kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya katamā prajñāpāramitā, iha bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ rūpam anityato manasikaroti duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam. evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ, evaṃ pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātum anityato manasikaroti duḥkhato (PSP_2-3:3) 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktena cittotpādena. evam avidyāpratyayān saṃskārān anityato manasikaroti duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravataḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānaṃ vijñānapratyayaṃ nāmarūpaṃ nāmarūpapratyayaṃ ṣaḍāyatanaṃ ṣaḍāyatanapratyayaḥ sparśaḥ sparśapratyayā vedanā vedanāpratyayā tṛṣṇā tṛṣṇāpratyayam upādānam upādānapratyayo bhavo bhavapratyayā jātir jātipratyayā jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati tac cānityato duḥkhato 'nātmataḥ śāntato rogato gaṇḍataḥ śalyato 'ghataḥ parataḥ pralopadharmataś calataḥ prabhaṅgurato bhayata upasargata upadravato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktena cittotpādena. avidyānirodhāt saṃskāranirodha iti manasikaroti nirātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyato 'nimittato 'praṇihitato 'nabhisaṃskārataḥ saṃskāranirodhād vijñānanirodho vijñānanirodhād nāmarūpanirodho nāmarūpanirodhāt ṣaḍāyatananirodhaḥ ṣaḍāyatananirodhāt sparśanirodhaḥ sparśanirodhād vedanānirodho vedanānirodhāt tṛṣṇānirodhas tṛṣṇānirodhād upādānanirodha upādānanirodhād bhavanirodho bhavanirodhāj jātinirodho jātinirodhāj jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā nirudhyante. evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya nirodho bhavati tac ca nirātmataḥ śāntato viviktataḥ śūnyato 'nimittato 'praṇihitato 'nabhisaṃskārato manasikaroti tac cānupalambhayogena sarvajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktena cittena catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati tac cānupalambhayogena. evaṃ catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaṃ catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattīr daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān (PSP_2-3:4) buddhadharmān bhāvayati sarvajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāpratisaṃyuktena cittotpādena dānapāramitāṃ carati tac cānupalambhayogena. evaṃ sarvajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃdharmeṇa dharmān yojayati. evaṃdharmeṇa dharmān abhiṣyandayan pariṣyandayan paripūrayan parisphāran pratyavekṣate nirātmakā hy ete sarvadharmā ātmātmīyavigatāḥ. tat kasya hetos? tathā hi yad bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlacittaṃ tad bodhicittenāsamavahitaṃ yat pariṇāmanācittaṃ tad bodhicittakuśalamūlacittābhyām asamavahitaṃ yad bodhicittaṃ tat pariṇāmanācittenāsamavahitaṃ. tat kasya hetor? yat kauśika bodhicittaṃ tat pariṇāmanācitte na saṃvidyate nopalabhyate. yat pariṇāmanācittaṃ tad bodhicitte na saṃvidyate nopalabhyate. iyaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā yad evaṃ sarvadharmāṃś ca pratyavekṣate na ca kaṃcid dharmam abhiniviśate nopalabhate.
evam ukte śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtim etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte pariṇāmanācittaṃ bodhicittenāsamavahitaṃ? kathaṃ bodheś cittaṃ pariṇāmanācittenāsamavahitaṃ? kathaṃ vā pariṇāmanācitte bodhicittaṃ na saṃvidyate nopalabhyate? kathaṃ bodhicitte pariṇāmanācittaṃ na saṃvidyate nopalabhyate?
subhūtir āha : yat kauśika pariṇāmanācittaṃ tad acittaṃ yad bodhicittaṃ tad acittaṃ na hy acittatācittatāyāṃ pariṇāmayati. iti hi yad acittaṃ tad acintyaṃ yad acintyaṃ tad acittam acittatācittatāyāṃ pariṇāmayati. iyaṃ kauśika bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.
iti śrāvakamārgasya catuḥsatyālambanaṣoḍaśākāravyavasthānam.
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu (PSP_2-3:5) subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitām upadiśasi, utsāhaṃ dadāsi.
subhūtir āha: kṛtajñena mayā bhagavan bhavitavyaṃ nākṛtajñena, tathā hi bhagavan pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran pūrvakāṇāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike taiḥ śrāvakaiḥ ṣaṭsu pāramitāsv avavadito 'nuśiṣṭaḥ saṃdarśitaḥ samuttejitaḥ saṃpraharṣitaḥ samādāpito niveśitaḥ pratiṣṭhāpito yato bhagavān bodhisattvabhūtaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ. evam eva bhagavann asmābhir api bodhisattvā mahāsattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsv avavaditavyā anuśāsitavyāḥ. saṃdarśayitavyāḥ samādāpayitavyāḥ samuttejayitavyāḥ saṃpraharṣayitavyā niveśayitavyāḥ pratiṣṭhāpayitavyā asmābhir api bodhisattvā mahāsattvā avavaditā anuśiṣṭāḥ saṃdarśitāḥ samuttejjitāḥ saṃpraharṣitāḥ samādāpitā niveśitāḥ pratiṣṭhāpitā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānām indram etad avocat: tena hi kauśika śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ yathā pratipattavyaṃ rūpaṃ kauśika rūpeṇa śūnyaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ kauśika vijñānena śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi kauśika yā ca rūpaśūnyatā, yā ca vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaśūnyatā, yā ca bodhisattvaśūnyatā, advayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika cakṣuś cakṣuṣā śūnyam. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano manasā śūnyaṃ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi yā ca cakṣuḥśūnyatā, yā ca śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥśūnyatā, yā ca bodhisattvaśūnyatā, advayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātunā śūnyaḥ. evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur vijñānadhātunā śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi pṛthivīdhātuśūnyatā cābdhātuśūnyatā ca tejodhātuśūnyatā ca vāyudhātusūnyatā cākāśadhātuśūnyatā ca vijñānadhātuśūnyatā (PSP_2-3:6) ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika, avidyāvidyayā śūnyā. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇaṃ jarāmaraṇena sūnyam. avidyānirodho 'vidyānirodhena śūnyaḥ. evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇopādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇanirodho jarāmaraṇanirodhena śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hy avidyāśūnyatā cāvidyānirodhaśūnyatā yāvaj jarāmaraṇaśūnyatā ca jarāmaraṇanirodhaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam.
punar aparaṃ kauśika dānapāramitā dānapāramitayā śūnyā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā, bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi dānapāramitāśūnyatā ca śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyatayā śūnyā. evaṃ bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hy adhyātmaśūnyatā ca bahirdhāśūnyatā cādhyātmabahirdhāśūnyatā ca yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānaiḥ śūnyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ śūnyā bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi smṛtyupasthānaśūnyatā ca yāvad āveṇikabuddhadharmaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika samādhiḥ samādhinā śūnyaḥ. dhāraṇīmukhāni (PSP_2-3:7) dhāraṇīmukhaiḥ śūnyāni bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ, iti hi samādhiśūnyatā ca dhāraṇīmukhaśūnyatā ca bodhisattvaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram.
punar aparaṃ kauśika śrāvakayānaṃ śrāvakayānena śūnyaṃ pratyekabuddhayānaṃ pratyekabuddhayānena śūnyaṃ mahāyānaṃ mahāyānena śūnyaṃ śrāvakaḥ śrāvakatvena śūnyaḥ pratyekabuddhaḥ pratyekabuddhatvena śūnyaḥ bodhisattvo bodhisattvena śūnyaḥ buddho buddhatvena śūnyaḥ, iti hi śrāvakayānaśūnyatā ca yāvan mahāyānaśūnyatā ca śrāvakaśūnyatā ca yāvad buddhaśūnyatā cādvayam etad advaidhīkāram. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam. ity uṣmagatam
atha khalu sakro devānām indraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ?
subhūtir āha: iha kauśika bodhisattvena mahāsattvena rūpe na sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu vijñāne na sthātavyam upalambhayogena. cakṣuṣi na sthātavyaṃ rūpe na sthātavyaṃ cakṣurvijñāne na sthātavyaṃ cakṣuḥsaṃsparśe na sthātavyaṃ cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na sthātavyam, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanasi na sthātavyaṃ dharmeṣu na sthātavyaṃ manovijñāne na sthātavyaṃ manaḥsaṃsparśe na sthātavyaṃ manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ na sthātavyam upalambhayogena. pṛthivīdhātau na sthātavyaṃ abdhātau na sthātavyaṃ tejodhātau na sthātavyaṃ vāyudhātau na sthātavyam ākāśadhātau na sthātavyaṃ vijñānadhātau na sthātavyam upalambhayogena. smṛtyupasthāneṣu na sthātavyam. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgābhijñāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na sthātavyam upalambhayogena. srotaāpattiphale na sthātavyam evaṃ sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattvaphale pratyekabuddhatvaphale yāvad buddhatve na sthātavyam upalambhayogena. iti mūrdhagatam
rūpaṃ nityam iti na sthātavyam, evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmety anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyaṃ, rūpaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena. vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ (PSP_2-3:8) nityam iti na sthātavyam evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmety anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyam. vijñānaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamupādāṅgeṣu pāramitāsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu satyābhijñāsu samādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyāṃ sarveṣu teṣu nityam iti na sthātavyam evam anityam iti sukham iti duḥkham ity ātmeti anātmeti śāntam ity aśāntam iti viviktam ity aviviktam iti na sthātavyaṃ, śūnyam iti aśūnyam iti nimittam ity animittam iti praṇihitam ity apraṇihitam iti na sthātavyam upalambhayogena.
punar aparaṃ kauśika srotaāpattiphalam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyam evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyaṃ, buddhatvam asaṃskṛtaprabhāvitam iti na sthātavyaṃ. srotaāpanno dakṣiṇīya iti na sthātavyam, evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato dakṣiṇīya iti na sthātavyam upalambhayogena. iti kṣāntigatam
punar aparaṃ kauśika bodhisattvena mahāsattvena prathamāyāṃ bhūmau na sthātavyam. evaṃ dvitīyāyāṃ bhūmau tṛtīyāyāṃ bhūmau caturthyāṃ bhūmau pañcamyāṃ bhūmau ṣaṣṭhyāṃ bhūmau saptamyāṃ bhūmāv aṣṭamyāṃ bhūmau navamyāṃ bhūmau daśamyāṃ bhūmau na sthātavyam upalambhayogena. prathamacittotpāde sthitvā dānapāramitāṃ paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam. evaṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān paripūrayiṣyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. bodhisattvaniyāmam avakrāmayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. bodhisattvaniyāmam avakramyāvinivartanīyabhūmau sthāsyāmīti, evam api bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. pañcābhijñāḥ paripūrayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. pañcasu bodhisattvābhijñāsu sthitvāsaṃkhyeyāny aprameyāny aparimāṇāni buddhakṣetrāṇy upasaṃkramiṣyāmīti, (PSP_2-3:9) buddhāṃś ca bhagavato darśanāya vandanāya pūjanāya paryupāsanāya dharmaśravaṇāya ca śrutvā ca tathatvāya pratipatsye pareṣāṃ ca dharmaṃ deśayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. yādṛśāni ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhakṣetrāṇi tādṛśāni niṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau paripācayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu lokadhātuṣv gatvā tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān satkariṣyāmīti gurukariṣyāmīti mānayiṣyāmīti puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāduṣyakoṭīniyutaśatasahasrais tāṃs tathāgatān pūjayiṣyāmīti, evam api na sthātavyam aprameyān asaṃkhyeyān sattvān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyaṃ. pañca cakṣūṃṣi utpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ māṃsacakṣur divyacakṣuḥ prajñācakṣur dharmacakṣur buddhacakṣur utpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ sarvasamādhīn niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. yena yena punaḥ samādhinākāṅkṣiṣyāmi vikrīḍituṃ tena tena samādhinā vikrīḍiṣyāmīti na sthātavyaṃ sarvadhāraṇīmukhāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. apramāṇadhyānārūpyasamāpattir niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. daśatathāgatabalāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. catvāri vaiśāradyāni niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyaṃ. catasraḥ pratisaṃvido niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān pariniṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. dvātriṃśac ca mahāpuruṣalakṣaṇāni kāye niṣpādayiṣyāmīti na sthātavyam. aśītyanuvyañjanāni niṣpādayiṣyāmīti bodhisattvena mahāsattvena na sthātavyam upalambhayogena. śraddhānusārī dharmānusāry aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ saptakṛtvo bhavaparama iti na sthātavyam. kulaṃkula iti ekavīcika iti na sthātavyam. samaśīrṣaḥ pudgala iti na sthātavyam. āyuḥkṣaye kleśakṣaye ca na sthātavyam. srotaāpanno 'vinipātadharma iti na sthātavyaṃ. sakṛdāgāmī sakṛd imaṃ lokam āgamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyāntaṃ kariṣyāmīti na sthātavyam. anāgāmy anāgāmiphalaṃ sākṣātkriyāyai pratipanna iti na sthātavyam. anāgāmī tatraiva parinirvāyīti na sthātavyam. arhann arhatphalaṃ sākṣātkriyāyai pratipanna iti na sthātavyam. arhann (PSP_2-3:10) ihaivānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāyīti na sthātavyam. pratyekabuddha iti na sthātavyam. bodhisattvo 'tikramya śrāvakābhūmiṃ ca pratyekabuddhabhūmiṃ ca bodhisattvabhūmau ca sthāsyāmīti na sthātavyam. mārgajñatājñāne na sthātavyam upalambhayogena. sarvākāreṇa sarvadharmān abhisaṃbuddhya sarvavāsanānusaṃdhikleśakṣayāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyāmīti na sthātavyam. buddhakṛtyaṃ kṛtvāsaṃkhyeyān aprameyān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti, evam api na sthātavyam. caturṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu sthitvā tathārūpaṃ samādhiṃ samāpatsye yathārūpeṇa samādhinā gaṅgānadīvālukopamān kalpān sthāsyāmīti na sthātavyam upalambhayogena. aparimitaṃ ma āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyatīti na sthātavyam upalambhayogena. dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv ekaikalakṣaṇaṃ śatapuṇyapariniṣpannaṃ bhaviṣyatīti na sthātavyaṃ. yāvantaḥ pūrveṇa gaṅgānadīvālukopamā lokadhātava evaṃ dakṣiṇapaścimottareṇa gaṅgānadivālukopamā lokadhātavas tāvat mamaikaikaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyatīti na sthātavyam. vajramayo me trisāhasramahāsāhasro lokadhātur bhaviṣyatīti na sthātavyam. bodhivṛkṣān me tādṛggandho niścared, yas taṃ gandhaṃ ghrāyeta tasya sarvakāyasya na rāgo bādheta, na dveṣo bādheta, na moho bādheta, na kasyacic chrāvakacittaṃ vā pratyekabuddhacittaṃ vā syāt, sarve ca te sattvā niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ye ca te sattvās taṃ gandhaṃ ghrāsyanti teṣāṃ na kaścid vyādhir bhaved iti evam api na sthātavyaṃ. tatra ca buddhakṣetre na rūpaśabdo, na vedanāyā, na saṃjñāyā, na saṃskārāṇāṃ, na vijñānaśabdo bhaviṣyatīti na sthātavyam. na dānapāramitāyāḥ śabdo bhaviṣyatīti, evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ śabdo bhaviṣyatīti na sthātavyam. na smṛtyupasthānaśabdo bhaviṣyatīti, na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāryasatyadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaśabdo bhaviṣyatīti, evaṃ na yāvat srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhatpratyekabuddhabodhisattvabuddhaśabdo bhaviṣyatīti na sthātavyaṃ, vistareṇa kartavyam. tat kasya hetos? tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya (PSP_2-3:11) sarvadharmā nopalabdhāḥ. evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upalambhayogena na sthātavyam.
atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: kathaṃ punar bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam? iti.
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? tvam āyuṣmañ śāriputra kva tathāgataḥ sthita iti
śāriputra āha: na kvacid āyuṣman subhūte tathāgataḥ sthitaḥ. apratiṣṭhitamānasaḥ sa khalu punas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sa na rūpe sthito na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthito na saṃskṛte dhātau sthito nāsaṃskṛte dhātau sthitaḥ. evaṃ na vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgeṣu na pāramitāsu na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nābhijñāsu na satyeṣu sthito na sarvaśūnyatāsu na sarvasamādhiṣu na sarvadhāraṇīmukheṣu sthitaḥ, na balavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthito na sarvajñatāyāṃ sthitaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evaṃ hy āyuṣmañ śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ. yathā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na rūpe sthito nāsthitaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthito nāsthitaḥ. evaṃ hy āyuṣmañ śariputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ. sthāsyāmīty asthānayogena. ity agradharmagatam ity uktaḥ śrāvakamārgaḥ
atha khalu tatra pariṣadi keṣāṃcid devaputrāṇām etad abhavat: yāni tāni yakṣāṇāṃ yakṣarutāni yakṣapadāni yakṣamantritāni yakṣapravyāhṛtāni prajñāyante tāni jalpyamānāni. idaṃ punar na vijñāyate yad āryasthaviraḥ subhūtiḥ prajñāpāramitāṃ bhāṣate pravyāharati deśayaty upadiśati.
atha khalv āyuṣmān subhūtis teṣāṃ devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥiparivitarkam ājñāya tān devaputrān āmantrayāmāsa: na vijñāyate devaputrā yan mantryate? (PSP_2-3:12)
devaputrā āhuh: na vijñāyate āryasubhūte.
subhūtir āha: tathā hi devaputrā ekākṣaram apy atra na pravyāhriyate, tan na śrūyate, tan na vijñāyate, tat kasya hetoḥ? anakṣarā hi prajñāpāramitā tasmān nāsti jñātā na śrotā na deśayitā anakṣarā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ bodhiḥ. tadyathāpi nāma devaputrās tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho buddhanirmitaṃ nirmimīyāc catasraś ca pariṣado bhikṣubhikṣuṇyupāsakopāsikāḥ so 'bhinirmāya tāsāṃ catasṛṇāṃ pariṣadāṃ dharmaṃ deśayet, tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kiṃcid deśitaṃ vā śrutaṃ vājñātaṃ vā.
devaputrā āhuh: no bhadanta.
subhūtir āha: evam eva devaputrāḥ. sarvadharmā nirmitopamās tatra na kenacid deśitaṃ na kenacic chrutaṃ na kenacid ājñātam. tadyathāpi nāma devaputrāḥ puruṣaḥ suptaḥ. svapnāntaragatas tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyed dharmaṃ deśayantaṃ. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kiṃcid deśitaṃ vā śrutaṃ vājñātaṃ vā.
devaputrā āhuḥ.: na bhadanta subhūte.
subhūtir āha : evaṃ devaputrāḥ svapnopamāḥ. sarve dharmās tatra na kenacic chrutaṃ na kenacid deśitaṃ na kenacid ājñātam. tadyathāpi nāma devaputrā dvau puruṣau parvatakandare sthitvā buddhasya varṇaṃ bhāṣeyātāṃ dharmasya varṇaṃ bhāṣeyātāṃ saṃghasya varṇaṃ bhāṣeyātām. tato dvayor api tayoḥ pratiśrutkāsvaro niścaret. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tayā pratiśrutkayā dvitīyaḥ. pratiśrutkāśabdo vijñāpito bhavet.
devaputrā āhuḥ: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva devaputraḥ. sarvadharmāḥ pratiśrutkopamās tatra na kiṃcid deśyate na śrūyate na vijñāyate. tadyathāpi nāma devaputrā dakṣo māyākāro vā māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ nirmimīyāc catasraś ca pariṣadaḥ so 'bhinirmāya nirmitānāṃ catasṛṇāṃ pariṣadāṃ dharmaṃ deśayet. tat kiṃ manyadhve? devaputrā api nu tatra kenacid deśitaṃ vā śrutaṃ vā vijñātaṃ vā bhavet.
devaputrā āhuḥ: no bhadanta subhūte.
subhūtir āha: evam eva devaputrā māyopamāḥ sarvadharmā na tatra kaścid (PSP_2-3:13) deśayitā na śrotā na vijñātā. iti paropadeśavaiyarthyam
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: uttānīkariṣyati batāyam āryasubhūtiḥ prajñāpāramitām iti, atha punar gambhirād gambhīrataraṃ deśayati, sūkṣmāt sūkṣmataraṃ deśayati. iti jñānagambhīratā
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: na hi devaputrā rūpaṃ gambhīraṃ vā sūkṣmaṃ vā, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ gambhīraṃ vā sūkṣmaṃ vā. tat kasya hetor? na rūpasya svabhāvo gambhiro na sūkṣmaḥ na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na cakṣuṣaḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ na śrotasya na ghrāṇasya na jihvāyā na kāyasya na manasaḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na pṛthivīdhātoḥ. svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, nābdhātor na tejodhātor na vāyudhātor nākāśadhātor na vijñānadhātoḥ. svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na dānapāramitāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na prajñāpāramitāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ nādhyātmaśūnyatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ, na bahirdhāśūnyatāyā nādhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. na smṛtyupasthānānāṃ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ. evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya satyānām abhijñānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ caturṇāṃ dhyānānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛnāṃ pratisaṃvidām aṣṭādāśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ na sarvasamādhidhāraṇīmukhānāṃ svabhāvo gambhiro na sūkṣmaḥ, yāvan na sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo gambhīro na sūkṣmaḥ.
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: na khalu punar asyāṃ dharmadeśanāyāṃ rūpaṃ prajñaptaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ prajñaptaṃ, yāvan na dhātavo nāyatanāni na pratityasamutpādaḥ prajñapto na pāramitā prajñaptā na bodhipakṣā dharmāḥ prajñaptāḥ, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattavaḥ, na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayaḥ na sarvadhāraṇīmukhāni (PSP_2-3:14) na daśatathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmāḥ prajñaptāḥ. nāpīha dharmadeśanāyāṃ srotaāpattiphalaṃ prajñaptaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na bodhisattvatvaṃ prajñaptaṃ na bodhiḥ prajñaptā nākṣarāṇi prajñaptāni.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān āmantrayāmāsa: evam etad devaputrā evam etad, anabhilapyā tathāgatānāṃ bodhir apravyāhārā, sā na kenacid deśitā na kenacic chrutā na kenacid vijñātā. tena hi devaputrā ye srotaāpattiphale sthātukāmāḥ, ye srotaāpattiphalaṃ sākṣātkartukāmā nemāṃ kṣāntim anāgamya, ye sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ, ye pratyekabuddhatve sthātukāmāḥ, ye pratyekabuddhatvaṃ prāptukāmā nemāṃ kṣāntim anāgamya. evaṃ hi devaputrā bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam apravyāhārāśravaṇatām upādāya.
iti pratyekabuddhānāṃ grāhyavikalpaprahāṇam
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇām etad abhavat: kiyadrūpāḥ sthavirasya subhūter dharmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtis teṣāṃ devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya tān devaputrān etad avocat: māyopamā mama devaputrā dharmaśravaṇikā eṣṭavyā nirmitopamā mama dharmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ. te naiva kiṃcic chroṣyanti na paryavāpsyanti na sākṣātkariṣyanti.
atha khalu te devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtisthaviram evam āhuḥ: kiṃ punar bhadanta subhūte māyopamās te sattvā māyopamās te dharmaśravaṇikā nirmitopamās te sattvā nirmitopamās te dharmaśravaṇikāḥ?
subhūtir āha: evam etad devaputrā evam etat, māyopamās te sattvā māyopamās te dharmaśravaṇikā, nirmitopamās te sattvā nirmitopamās te dharmaśravaṇikāḥ. rūpam api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. cakṣur api devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamaṃ. rūpam api devaputrāḥ svapnopamaṃ (PSP_2-3:15) māyopamaṃ. evaṃ śabdagandharasasparśadharmā api devaputrāḥ. svapnopamā māyopamāś. cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā svapnopamā māyopamāḥ. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśajā vedanā svapnopamā māyopamā. dānapāramitāpi svapnopamā māyopamā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramītā vīryapārmitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpi svapnopamā māyopamā. evam adhyātmaśūmyatā bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpi svapnopamā māyopamā. smṛtyupasthānāny api svapnopamāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, abhijñā satyāni daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā api buddhadharmāḥ svapnopamā māyopamāḥ. srotaāpattiphalam api svapnopamaṃ māyopamaṃ. srotaāpanno 'pi svapnopamo māyopamaḥ. evaṃ sakṛdāgāmiphalam api sakṛdāgāmy apy anāgāmiphalam apy anāgāmy apy arhatphalam apy arhann api svapnopamo māyopamaḥ pratyekabodhir api svapnopamā māyopamā, pratyekabuddho 'pi svapnopamo māyopamaḥ. bodhisattvatvam api svapnopamaṃ māyopamaṃ, bodhisattvo 'pi svapnopamo māyopamo. anuttarā samyaksaṃbodhir api svapnopamā māyopamā, buddho 'pi svapnopamo māyopamaḥ.
atha khalu te devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: buddhatvam api sthavira subhūte svapnopamaṃ māyopamam iti vadasi. tat kiṃ manyase? nirvāṇam api svapnopamaṃ māyopamaṃ.
subhūtir āha: nirvāṇam apy ahaṃ devaputrāḥ svapnopamaṃ māyopamam iti vadāmi, saced ahaṃ devaputrā nirvāṇād api kaṃcid dharmaviśiṣṭataraṃ jāniyāṃ, tam apy ahaṃ svapnopamaṃ māyopamaṃ vadeyaṃ. tat kasya hetos? tathā hi devaputrāḥ svapnaś ca māyā ca nirvāṇaṃ cādvayam etad advaidhīkāram.
iti pratyekabuddhānāṃ grāhakavikalpāprahāṇam
atha khalv āyuṣmāñ śāriputra āyuṣmāṃś ca mahāmaudgalyāyana āyuṣmāṃś ca mahākauṣṭhila āyuṣmāṃś ca mahākātyāyana āyuṣmāṃś ca pūrṇo maitrāyaṇiputra āyuṣmāṃś ca mahākāśyapo 'nekāni ca devakoṭīniyutaśatasahasrāṇy āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram evam āhuḥ: ke 'syā bhadanta subhūte evaṃ gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā (PSP_2-3:16) evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti?
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān mahāśrāvakāṃs tāṃś ca devaputrān etad avocat: avinivartanīyā āyuṣmanto bodhisattvā mahāsattvā asyāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti. dṛṣṭasatyā vā pudgalā arhanto vā kṣīṇāsravāḥ paripūrṇasaṃkalpāḥ, pūrvajinakṛtādhikārā bahubuddhakoṭiṣv avaropitakuśalamūlā vā kalyāṇamitraparigṛhitā vā. te kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāsyāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā evam atarkāyā evam atarkāvacarāyā evaṃ sūkṣmāyā evaṃ nipuṇāyā evaṃ durdṛśāyā evaṃ duranubodhāyā evaṃ śāntāyā evaṃ praṇītāyā evam alamāryāyā evaṃ paṇḍitavijñavedanīyāyā deśyamānāyāḥ pratyeṣakā bhaviṣyanti.
tena khalu punar na rūpaṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. na rūpam ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti. na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. na rūpam apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ rūpam iti vikalpayiṣyanti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānam apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ vijñānam iti vikalpayiṣyanti. evaṃ nānutpāda iti, nānirodha iti, na śāntam iti, na viviktam iti vikalpayiṣyanti. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitām, evam adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām evaṃ smṛtyupasthānāni samyakprahāṇāny ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ abhijñāsatyāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni (PSP_2-3:17) catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni, evaṃ na srotaāpattiphalaṃ na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ na pratyekabuddhatvaṃ na sarvākārajñatāṃ śūnyeti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām ānimitteti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām apraṇihiteti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatām anirodha iti vikalpayiṣyanti, nānirodhaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatāṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na sarvākārajñatāṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktaṃ sarvākārajñateti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatāṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuu apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātum anirodha iti vikalpayiṣyanti, nānirodhaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. na saṃskṛtadhātuṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktaṃ saṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ śūnyam iti vikalpayiṣyanti, na śūnyatām asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum ānimittam iti vikalpayiṣyanti, nānimittam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum apraṇihitam iti vikalpayiṣyanti, nāpraṇihitam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum anutpāda iti vikalpayiṣyanti, nānutpādam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātum anirodha iti vikalpayiṣyanti, nānirodham asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ śāntam iti vikalpayiṣyanti, na śāntam (PSP_2-3:18) asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti. nāsaṃskṛtadhātuṃ viviktam iti vikalpayiṣyanti, na viviktam asaṃskṛtadhātur iti vikalpayiṣyanti.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: nāsyā devaputrāḥ prajñāpāramitāyā evaṃ gambhīrāyā yāvad alamāryāyāḥ paṇḍitavijñavedanīyāyāḥ kaścit pratyeṣako bhaviṣyati tat kasya hetos? tathā hy atra na kaścid dharmo deśyate na sūcyate na paridīpyate, yathaivātra na kaścid dharmo deśyate na sūcyate na paridīpyate tathaivātra na kaścit pratyeṣako bhaviṣyati.
atha khalv āyuṣmāñ śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: nanv āyuṣman subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiśyante yad uta śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ samyaksaṃbuddhayānaṃ, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigraha upadiśyate prathamacittotpādam upādāya yāvad daśamaś cittotpāda iti bodhisattvamārgaś copadiśyate yad uta dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā smṛtyupasthānāni samyakprahāṇāny ṛddhipādā indriyāṇi balāṇi bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaś catvāry apramāṇāṃ catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo 'bhijñāḥ satyāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigraha upadiṣyate evaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nopapāduko bhaviṣyati. evam abhijñābhir aparihāṇadharmā buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti yaiś ca kuśalamūlair ākāṅkṣiṣyanti buddhān bhagavataḥ satkartuṃ gurukartuṃ mānayituṃ pūjayituṃ tāny asya kuśalamūlāni samṛddhiṃ yāsyanti. yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike dharmaṃ śroṣyanti sarvo 'sya dharmo na jātv antarā vicchetsyati yāvan nānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddheti sadā samāhitaś ca bhaviṣyati avikṣiptacittaḥ. samāhitayogena, asaṅgapratibhānaś ca bhaviṣyati, anācchedyapratibhānaḥ samāhitapratibhāno yuktapratibhānaḥ śliṣṭapratibhāno 'rthavatpratibhānaḥ sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhānaś ca bhaviṣyati.
(PSP_2-3:19)
subhūtir āha: evam etad āyuṣmañ śāriputra evam etat. tathaiva tadyathā vadasi vistareṇeha prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāny upadiṣṭāni yad uta śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānaṃ mahāyānaṃ, bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ saṃparigrahā upadiṣṭā yāvad bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhānā bhaviṣyanti. tac cānupalambhayogena kasyānupalambhayogena? ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasyānupalambhayogena. rūpasyānupalambhayogena, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānupalambhayogena. cakṣuṣo 'nupalambhayogena, evaṃ śrotrasya ghrāṇasya jihvāyāḥ kāyasya manaso 'nupalambhayogena. cakṣurviñānasya cakṣuḥsaṃsparśasya cakṣuḥsaṃsparśajāyā vedanāyā anupalambhayogena, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasya manaḥsaṃsparśasya manaḥsaṃsparśajāyā vedanāyā anupalambhayogena. evaṃ rūpaśabdagandharasasparśadharmāṇām anupalambhayogena. pṛthivīdhātor anupalambhayogena, evam abdhātos tejodhātor vāyudhātor ākāśadhātor vijñānadhātor anupalambhayogena. dānapāramitāyā anupalambhayogena, evaṃ śīlapāramitāyāḥ. kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā anupalambhayogena. adhyātmaśūnyatāyā anupalambhayogena yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā anupalambhayogena. smṛtyupasthānānām anupalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasyānupalambhayogena. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānām āryasatyānām anupalambhayogena. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām āveṇikabuddhadharmāṇām anupalambhayogena. sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ sarvajñatāyā anupalambhayogena.
atha khalv āyuṣmāñ chāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kena kāraṇenāyuṣman subhūte iha prajñāpāramitāyāṃ triṇi yānāni vistareṇopadiśyante anupalambhayogena? kena kāraṇena bodhisattvasya mahāsattvasya saṃparigraha upadiśyate yāvat sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhāno bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati anupalambhayogena?
subhūtir āha: adhyātmaśūnyatām upādāyāyuṣmañ śāriputra triṇi yānāni vistareṇopodiśyante anupalambhayogena. bahirdhāśūnyatām upādāyādhyātmabahirdhāśūnyatām (PSP_2-3:20) upādāya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya trīṇi yānāni vistareṇopadiśyante anupalambhayogena, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya bodhisattvasya mahāsattvasya saṃparigraha upadiśyate yāvat sarvalokābhyudgataviśiṣṭapratibhāno bodhisattvasya mahāsattvasya bhaviṣyati anupalambhayogena.
atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: asyā dharmadṛṣṭeḥ subhūtinā sthavireṇa bhāṣyamāṇāyā yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās teṣāṃ caitad abhavat: asyā dharmadṛṣṭeḥ subhūtinā sthavireṇa bhāṣyamāṇāyā yan nu vayaṃ puṣpāṇy abhinirmāya taiḥ puṣpair buddhaṃ bhagavantaṃ bodhisattvaṃ bhikṣusaṃghaṃ ca subhūtiṃ ca sthaviram imāṃ prajñāpāramitām abhyavakirema.
atha khalu śakro devānām indras te trisāhasramahāsāhasre lokadhātau cāturmahārājakāyikān devān upādāya yāvad akaniṣṭhā devā divyāni māndāravāṇi puṣpāṇy abhinirmāya, taiḥ puṣpair buddhaṃ bhagavantaṃ bodhisattvaṃ bhikṣusaṃghaṃ ca subhūtiṃ ca sthaviram imāṃ ca prajñāpāramitām abhyavakiranti sma, abhiprakiranti sma, samanantarāvakīrṇāni ca tāni puṣpāṇi śakreṇa devānām indreṇa, taiś ca yāvad akaniṣṭhair devaiḥ.
atha khalu sarvasmiṃs trisāhasramahāsāhasre lokadhātau puṣpasaṃstaraḥ saṃstṛto 'bhūt. upariṣṭāc cāntarīkṣe puṣpakūṭāgāraṃ saṃsthitam abhūt ramaṇīyaṃ manoramam.
atha khalu subhūteḥ sthavirasyaitad abhavat: na punar imāni puṣpāṇi mayā sarvadevabhavaṇeṣu dṛṣṭapūrvāṇi pracaranti yānīmāni puṣpāṇi devaputrair abhyavakīrṇāni nirmitānīmāni puṣpāṇi na vṛkṣagulmalatānirjātāni, yānīmāni devaputrair abhyavakīrṇāni manomayāny etāni puṣpāṇi naitāni puṣpāṇi vṛkṣagulmalatānirjātānīmāni devaputrair abhyavakīrṇāni.
atha khalu śakro devānām indraḥ sthaviraṃ subhūtiṃ etad avocat: anirjātānīmāni bhadanta subhūte puṣpāṇi naitāni puṣpāṇi manonirjātāni nāpi (PSP_2-3:21) vṛkṣagulmalatānirjātāni.
subhūtir āha: yat kauśikaivaṃ vadasi, anirjātānīmāni puṣpāṇi naitāni manonirjātāni nāpi vṛkṣagulmalatānirjātānīti. yāni kauśikānirjātāni na tāni puṣpāṇi śakro devānām indra āha: kiṃ punar bhadanta subhūte imāny eva puṣpāny anirjātāni, atha rūpam apy anirjātaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ vijñānam apy anirjātaṃ?
subhūtiḥ sthavira āha: na kauśika imāny eva puṣpāṇy anirjātāni, rūpam api kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tad rūpam. vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ vijñānaṃ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tad vijñānaṃ. cakṣuḥ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tac cakṣuḥ, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tan manaḥ. pṛthivīdhātuḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa pṛthivīdhātur, evam abdhātus tejodhātur ākāśadhātur vijñānadhatuḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa vijñānadhātuḥ. dānapāramitā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā prajñāpāramitā. adhyātmaśūnyatā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā kauśika anirjātā yā cānirjātā na sā abhāvasvabhāvaśūnyatā, smṛtyupasthānāni kauśika anirjātāni yāni cānirjātāni na tāni smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇāny ṛddhipādāḥ indriyāṇi balāni bodhyaṅgāny āryāṣṭaṅgo mārgaḥ kauśika, anirjāto yaś cānirjāto na sa mārgaḥ. evam abhijñāḥ satyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikābuddhadharmāḥ kauśika anirjātā ye cānirjātā na te buddhadharmāḥ. srotaāpattiphalaṃ kauśika anirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tat srotaāpattiphalaṃ, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhatvaṃ sarvajñatvaṃ kauśikānirjātaṃ yac cānirjātaṃ na tat sarvajñatvaṃ. srotaāpannaḥ kauśika anirjāto yaś cānirjāto na sa srotaāpannaḥ, evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ kauśikānirjāto yaś cānirjāto na sa samyaksaṃbuddhaḥ. ity adhigamādhāragotram
(PSP_2-3:22)
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīraprajño batāyam āryasubhūtiḥ. sthaviro yatprajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati.
atha khalu bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: evam etat kauśikaivam etat, gambhīraprajño batāyam āryasubhūtiḥ sthaviro yatprajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati.
atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan subhūtiḥ sthaviraḥ prajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati?
bhagavān āha: rūpaṃ kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśasti ca. vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhaty upadiśati ca. tat kasya hetor? yā dharmatā sā na virudhyate yā na virudhyate tāṃ ca subhūtiḥ sthavira upadiśati na virodhayati, evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgeṣu, evaṃ dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ. evaṃ smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādendriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu daśatathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu, evaṃ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabuddhatve sarvajñatve srotaāpanna iti kauśika prajñaptimātraṃ yat prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśati ca. evaṃ sakṛdāgāmī, anāgāmī, arhan pratyekabuddhas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti kauśika prajñaptimātraṃ yac ca prajñaptimātraṃ sā dharmatā, tāṃ ca subhūtiḥ sthaviro na virodhayaty upadiśati ca. tat kasya hetor? yā kauśika dharmatā sā na virudhyate, yā na virudhyate tāṃ subhūtiḥ sthavira upadiśati na ca virodhayati, evaṃ hi kauśika subhūtiḥ sthaviraḥ prajñaptiṃ ca na virodhayati dharmatāṃ copadiśati.
(PSP_2-3:23)
subhūtir āha: evam etat kauśikaivam etat. yathā bhagavatā prajñaptimātrāḥ sarvadharmā upadiṣṭā evaṃ hi kauśika bodhisattvena mahāsattvena prajñaptimātrān sarvadharmān viditvā prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam evaṃ śikṣamāṇaḥ punaḥ kauśika bodhisattvo mahāsattvo na rūpe śikṣate na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne śikṣate. tat kasya hetos? thathā hi rūpaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān vijñānaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ kauśika bodhisattvo mahāsattvo na dānapāramitāyāṃ śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa dānapāramitāṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. evaṃ na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati yatra śikṣate. adhyātmaśūnyatāyām api na śikṣate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām api na śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi so 'dhyātmaśūnyatāṃ na samanupaśyati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām api na samanupaśyati yatra śikṣate. smṛtyupasthāneṣv api na śikṣate. evaṃ samyakprahāneṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu baleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣv api na śikṣate. na srotaāpattiphale na sakṛdāgāmiphale nānāgāmiphale nārhattve na pratyekabuddhatve śikṣate sarvajñatve 'pi na śikṣate. tat kasya hetos? tathā hi sa sarvajñatvaṃ na samanupaśyati yatra śikṣate.
atha khalu śakro devānām indraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kena kāraṇena bhadanta subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ samanupaśyati na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ samanupaśyati. evaṃ vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābodhipakṣyān dharmān na samanupaśyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr na samanupaśyati. satyāny abhijñādaśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati yatra śikṣate yāvat sarvajñatvaṃ api na samanupaśyati yatra śikṣate?
subhūtir āha: tathā hi kauśika rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ. evaṃ vyastasamastāni skandhadhātvāyatanāni (PSP_2-3:24) pratītyasamutpādāḥ pāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ satyāny abhijñā daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayā śūnyā. tat kasya hetoḥ? na hi kauśika rūpaśūnyatā rūpaśūnyatāṃ samanupaśyati yāvan na sarvajñatāśūnyatā sarvajñatāśūnyatāṃ samanupaśyati. yaḥ kauśika iha śūnyatāyāṃ śikṣate sa rūpaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. vedanāsaṃjñāsaṃskāreṣu vijñānaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. evaṃ vyastasamasteṣu skandhadhātvāyataneṣu pratītyasamutpādapāramitāsu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu satyeṣv abhijñāsu sarvaśūnyatāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśatathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvajñatāśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa. yaḥ kauśika rūpaśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa yāvat sarvajñatāśūnyatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa sa dānapāramitāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. adhyātmaśūnyatāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām api śikṣate advaidhīkāreṇa. smṛtyupasthāneṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādeṣv indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅge mārge śikṣate advaidhīkāreṇa. apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv abhijñāsu satyeṣu daśasu tathāgatabaleṣu vaiśāradyeṣu pratisaṃvitsv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. asaṃkhyeyeṣv aparimāṇeṣu buddhadharmeṣu śikṣate advaidhīkāreṇa. srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhatve pratyekabuddhatve śikṣate advaidhīkāreṇa. samyaksaṃbuddhatve sarvākārajñatāyāṃ śikṣate advaidhīkāreṇa.
iti pratyekabuddhamārge nirvedhabhāgiya uṣmagatam
na rūpasya hānaye śikṣate na vṛddhaye śikṣate. na vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasya hānaye śikṣate na vṛddhaye śikṣate. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. pratītyasamutpādasya na (PSP_2-3:25) hānaye na vṛddhaye śikṣate. dānapāramitāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. smṛtyupasthānānāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. evaṃ samyakprahāṇānām ṛddhipādānām indriyāṇāṃ balānāṃ bodhyaṅgānāṃ mārgasya na hānaye na vṛddhaye śikṣate. apramāṇānāṃ dhyānārūpyasamāpattīnāṃ na hānaye na vṛddhaye śikṣate. adhyātmaśūyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. satyānām abhijñānāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvajñatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate. yo rūpasya na hānaye na vṛddhaye śikṣate yāvat sarvajñatāyā na hānaye na vṛddhaye śikṣate sa na rūpasya parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ na vijñānasya parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādānāṃ na parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. evaṃ pāramitānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇam apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ satyānām abhijñānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ na parigrahāya śikṣate nāntardhānāya śikṣate. daśānāṃ tathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat sarvajñatāyā na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate.
iti tatraiva mūrdhagatam
śāriputra āha: kiṃ kāraṇam āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo na rūpasya parigrahāya nāntardhānāya śikṣate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate yāvat sarvajñatāyā na parigrahāya nāntardhānāya śikṣate?
subhūtir āha: tathā hy āyuṣmañ śāriputra rūpasya parigraho nāsti. tat kasya hetor? na rūpaṃ rūpaṃ parigṛhṇāti. na vedanā na saṃjñā na saṃskārās tathā hy āyuṣmañ śāriputra vijñānasya parigraho nāsti. tat kasya hetos? tathā hi na (PSP_2-3:26) vijñānaṃ vijñānaṃ parigṛhṇāti. evaṃ vyastasamastānāṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ pāramitānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ satyānām abhijñānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvasamādhīnāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśabalavaiśāradyānāṃ pratisa