Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_2-3u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển II-III (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā II-III)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 6 / 8 (50.000 ký tự/trang)
jñānaṃ tathā cakṣuḥ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥ tathā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā tathā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ tathā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayas tathā āryasatyāni tathā aṣṭavimokṣās tathā navānupūrvavihārasamāpattayahi tathā trīṇi vimokṣamukhāni tathā ṣaḍabhijñās tathā sarvasamādhayas tathā sarvadhāraṇīmukhāni tathā daśa tathāgatabalāni tathā vaiśāradyāni tathā pratisaṃvidaḥ tathā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ. tatra katamad vastu? katamad ārambaṇaṃ? katamā bodhiḥ? katamac cittaṃ? katamāni kuśalamūlāni? katamat tad anumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu yad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati? maitreya āha: saced bhadanta subhūte bodhisattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritā abhaviṣyan, bahubuddhaparyupāsitā abhaviṣyann, avaropitakuśalamūlā abhaviṣyan, kalyāṇamitraparigṛhītā abhaviṣyan, svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu śikṣitā abhaviṣyan, na te tāni vastūni na tāny ārambaṇāni na tān buddhān bhagavato na tāni kuśalamūlāni na tāny anumodanāsahagatāni puṇyakriyāvastūni nimittikṛtyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayiṣyanti. api tu khalu punas tathā pariṇāmayiṣyanti yathā na dvayayogena nādvayayogena na nimittayogena nānimittayogena nopalambhayogena nānupalambhayogena na saṃkleśayogena na vyavadānayogena notpādayogena na nirodhayogena. sacet punar ete bodhisattvāḥ na ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitā abhaviṣyan, na buddhaparyupāsitā nāvaropitakuśalamūlā na kalyāṇamitraparigṛhītā na svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu śikṣitā abhaviṣyan, tāni vastūni tāny ārambaṇāni tāni kuśalamūlāni tān anumodanāsahagatāṃś cittotpādān nimittīkṛtyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayiṣyanti. na khalu punar iyaṃ bhadanta subhūte prajñāpāramitā evam upadiṣṭā navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyā. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyataivam upadiṣṭā navayānasaṃprasthitasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyā. tat kasya hetor? yad (PSP_2-3:126) api tasya syāc chraddhāmātrakaṃ prasādamātrakaṃ premamātrakaṃ gauravamātrakaṃ tad apy antardhīyetāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya purato bhāṣitavyopadeṣṭavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāṣitavyopadeṣṭavyā. sa evaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. sacet kalyāṇamitraparigṛhīto bhaviṣyati pūrvajinakṛtādhikāro 'varopitakuśalamūlo bahubuddhaparyupāsita, evaṃ ca punar bhadanta subhūte bodhisattvena mahāsattvenānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyam. yena cittenānumodya pariṇāmayati tac cittaṃ kṣīṇaṃ niruddhaṃ vigataṃ viparinataṃ, tāni ca vastūni tāny ārambaṇāni tāni ca kuśalamūlāni kṣīṇāni niruddhāni vigatāni vipariṇatāni, katamad anumodanāsahagataṃ cittaṃ? katamāni vastūni? katamāny ārambaṇāni? katamāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati? kiṃ cittena cittaṃ pariṇāmayati? yadā dvayoś cittayoḥ samavadhānaṃ nāsti, na ca yaś cittasvabhāvaḥ. sa śakyaḥ pariṇāmayitum. sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ jānīte abhāvaḥ prajñāpāramiteti, evaṃ dhyānapāramitāvīryapāramitākṣāntipāramitāśīlapāramitā dānapāramitety abhāvo, rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam ity abhāvaḥ. saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā abhāvo, 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'bhāvaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāny abhāvaḥ, ṣaḍabhijñā abhāvaḥ, sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny abhāvo, daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā ity abhāvo, bodhisattvena mahāsattvenānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyaṃ, yady evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kathaṃ bhadanta subhūte navayānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāny. anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitāni bhavanti. kathaṃ cānumodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu parigṛhya pariṇāmitaṃ bhavati? subhūtir āha: sacet maitreya navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati, tāṃ ca prajñāpāramitām anupalambhayogena grahīṣyati na nimittayogena. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ (PSP_2-3:127) śīlapāramitāṃ dānapāramitām anupalambhayogena grahīṣyati na nimittayogena. adhyātmaśūnyatāyām adhimuktibahulo bhavīṣyati. bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyām adhimuktibahulo bhaviṣyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣv āryasatyeṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. aṣṭavimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. śūnyatānimittāpraṇihiteṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. abhijñāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣv adhimuktibahulo bhaviṣyati. kalyāṇamitraparigṛhitaś ca bhaviṣyati. tāni cāsya kalyāṇamitrāṇimām eva prajñāpāramitāṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ sārthāṃ savyañjanām upadekṣyanti. tathā copadekṣyanti yathā prajñāpāramitayā avirahīto bhaviṣyaty evaṃ sarvābhiḥ pāramitābhir avirahito bhaviṣyati. yāvat sarvaśūnyatābhiḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair āryasatyair apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair aṣṭābhir vimokṣair navabhir anupūrvavīhārasamāpattibhiḥ sarvasamādhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabhiḥ tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭābaśabhir āveṇikair buddhadharmair avirahito bhaviṣyati. yāvad bodhisattvanyāmam avakrānto bhaviṣyati. mārakarmāṇi copadekṣyanti. tasya tāni mārakarmāṇi śrutvā na hānir na vṛddhir bhaviṣyati. tat kasya hetos? tathā hi teṣāṃ mārakarmaṇāṃ svabhāvo nopadṛśyate. buddhair bhagavadbhir avirahitaḥ syād yāvan bodhisattvanyāmam avakrānteti. tatra ca kuśalamūlāny avaropayiṣyati. taiś ca kuśalamūlair bodhisattvakulaṃ grahīṣyati. tena ca bodhisattvakulena na jātu virahito bhaviṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati. punar aparaṃ navayānasaṃprasthitena bodhisattvena mahāsattvena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ chinnavartmanāṃ chinnavartmanīnāṃ chinnaprapañcabhavanetrikāṇāṃ paryāttabāṣpāṇāṃ marditakaṇṭakānām apahṛtabhārāṇām anuprāptasvakārthānāṃ parikṣīṇabhavasaṃyojanānāṃ samyagājñāsuvimukticittānāṃ sarvacetavaśiparamapāramitāprāptānāṃ, ye te daśasu dikṣv aprameyeṣv asaṃkhyeyeṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ ye puṇyābhisaṃskārā yair vā tatra kuśalamulāny avaropitāni kṣatriyamahāśālakuleṣu (PSP_2-3:128) vā brāhmaṇamahāśālakuleṣu vā gṛhapatimahāśālakuleṣu vā cāturmahārājakāyikeṣu vā deveṣu, trāyastriṃśeṣu vā yāmeṣu vā tuṣiteṣu vā nirmāṇaratiṣu vā paranirmitavaśavartiṣu vā deveṣu, brahmapārṣadyeṣu vā brahmapurohiteṣu vā mahābrahmasu vā parīttābheṣu vā apramāṇābheṣu vā ābhāsvareṣu vā parīttaśubheṣu vā apramāṇaśubheṣu vā śubhakṛtsneṣu vā anabhrakeṣu vā puṇyaprasaveṣu vā bṛhatphaleṣu vā suddhāvāseṣu vā avṛheṣu vā atapeṣu vā sudṛśeṣu vā sudarśaneṣu vā akaniṣṭheṣu vā deveṣu kuśalamūlāny avaropitāni sarvāny abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā agrayānumodanayā śreṣṭhayā jyeṣṭhayā varayā pravarayā uttamayā anuttamayā anumodanayā anumodetānumodya cānumodanāsahagataṃ kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyam. ity anupalambhapariṇāmaḥ maitreya āha: saced bhadanta subhūte navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sarvakuśalamūlāni samanvāhṛtyāgrayā anumodanayā anumodate anumodya ca yāvad anuttamayā anumodanayā anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. kathaṃ na bodhisattvasya mahāsattvasya saṃjñāviparyāso bhavati, na citta viparyāso bhavati, na dṛṣṭiviparyāso bhavati? subhūtir āha: sacet maitreya bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavataḥ saśrāvakasaṃghān samanvāharati, tatra na buddhasaṃjñī na śrāvakasaṃjñī bhavati, na kuśalamūlasaṃjñī bhavati. yenāpi cittena pariṇāmayati tatrāpi cittena cittasaṃjñī bhavaty, evaṃ pariṇāmayato bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃjñāviparyāso bhavati, na cittaviparyāso bhavati, na dṛṣṭiviparyāso bhavati. saced bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavatas tāni ca kuśalamūlān samanvāhṛtya nimittīkaroti nimittīkṛtyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty evaṃ pariṇāmayataḥ saṃjñāviparyāsaś cittaviparyāso dṛṣṭiviparyāso bhavati. sacet punar bodhisattvo mahāsattvas tān buddhān bhagavatas tāni ca kuśalamūlāni yena ca cittena samanvāharati tāni tathaiva kṣīṇāni kṣīṇānīty evaṃ prajānāti. yac ca kṣīṇan na tac chakyaṃ pariṇamayitum. yenāpi cittena pariṇāmayati (PSP_2-3:129) tasyāpi cittasya saiva dharmatā. yatrāpi pariṇāmayati tasyāpi saiva dharmatā. saced evaṃ pariṇāmayati samena pariṇāmayati na viṣamena, na ca mithyā pariṇāmayati, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ bodhisattvena mahāsattvena. saced bodhisattvo mahāsattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yāvat prathamacittotpādam upādāya parinirvāṇaṃ yāvad ca saddharmāntardhānaṃ tac chrāvakāṇāṃ pratyekabuddhānāṃ ca yāvad yaiś ca tatra pṛthagjanaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni, yā ca dharmadeśanā śrutā śrutvā ca yaiś ca tatra devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni, kuśatriyamahāśālakulair vā brāhmaṇamahāśālakulair vā gṛhapatimahāśalakulair vā cāturmahārājakāyikair vā devair yāvac chuddhāvāsakāyikair vā devaiḥ saddharmaḥ śrutaḥ kuśalamūlāny avaropitāni, cittaṃ cotpāditam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tat sarvam abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvāgrayānumodanayānumodate jyeṣṭhayā śreṣṭhayā varayā pravarayā praṇitayā uttamayā anuttamayā asamayā asamasamayā anumodanayā anumodate anumodya tat sarvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati. sacet punar evaṃ saṃjānīte kṣīṇās te dharmā niruddhā vigatā vipariṇatā so 'pi dharmasvabhāvena śūnyo yatrāpi pariṇāmayati. saced evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. sacet punar evaṃ saṃjānīte na ca dharmādharmān pariṇāmayanti. tat kasya hetos? tathā hi svabhāvaśūnyāḥ sarvadharmāḥ. saced evaṃ pariṇāmayati pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. evaṃ hi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ carato na saṃjñāviparyāso na cittaviparyāso na dṛṣṭiviparyāso bhavati. tat kasya hetos? tathā hi bodhisattvo mahāsattvas tāṃ pariṇāmanāṃ nābhiniviśate, tāni kuśalamūlāni tadbodhicittaṃ ca na samanupaśyati yatrābhiniveśeta, idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyānuttaraṃ pariṇāmanam. ity aviparyastalakṣaṇapariṇāmaḥ sacet punar bodhisattvo mahāsattvas taṃ puṇyakriyāvastv abhisaṃskāraṃ viviktaṃ saṃjānīte skandhadhātvāyatanaiḥ, prajñāpāramitayā viviktaṃ saṃjānīte. evaṃ dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā (PSP_2-3:130) dānapāramitayā viviktaṃ saṃjānīte. adhyātmaśūnyatayā viviktaṃ saṃjānīte yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā viviktaṃ saṃjānīte. saptatriṃśadbodhipakṣair dharmair viviktaṃ saṃjānīte. daśabhir balaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair viviktaṃ saṃjānīte. evaṃ bodhisattvena mahāsattvena puṇyakriyāvastv abhisaṃskāraḥ pariṇāmito bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. sacet punar bodhisattvo mahāsattvo 'numodanāsahagataṃ puṇyakriyāvastu svabhāvena viviktaṃ saṃjānīte, viviktās te buddhā bhagavanto buddhasvabhāvena, kuśalamūlāny api kuśalamūlasvabhāvena viviktāni, abhisaṃskārā abhisaṃskārasvabhāvena viviktāḥ, bodhicittaṃ bodhicittasvabhāvena viviktaṃ, pariṇāmanācittaṃ pariṇāmanācittasvabhāvena viviktaṃ, bodhir api bodhisvabhāvena viviktā, prajñāpāramitā prajñāpāramitāsvabhāvena viviktā, dhyānapāramitā dhyānapāramitāsvabhāvena viviktā, vīryapāramitā vīryapāramitāsvabhāvena viviktā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitāsvabhāvena viviktā, śīlapāramitā śīlapāramitāsvabhāvena viviktā, dānapāramitā dānapāramitāsvabhāvena viviktā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatāsvabhāvena viviktā, bahirdhāśūnyatā bhirdhāśūnyatāsvabhāvena viviktā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatāsvabhāvena viviktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatāsvabhāvena viviktā, evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ catvāry āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattavo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvido, 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā buddhadharmasvabhāvena viviktāḥ. evaṃ hi bodhisattvena mahāsattvena viviktāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. iti viviktapariṇāmaḥ. punar aparaṃ bodhisattvena mahāsattvena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yat kuśalamūlaṃ tat sarvam anusmaratā evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yādṛśa eva sa pariṇāmas tādṛśam eva tac cittaṃ yena pariṇāmayati tajjātikaṃ tatsvabhāvam. saced evaṃ saṃjānīte pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, evaṃ pariṇāmayato na saṃjñāviparyāso bhavati na cittaviparyāso bhavati na dṛṣṭiviparyāso bhavati. sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prañāpāramitāyāṃ caran nimittayogena (PSP_2-3:131) teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ tāni kuśalamūlāni saṃjānīte, na pariṇāmayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, ye cātītā buddhā bhagavantaḥ parinirvṛtā animittā aviṣayāḥ. saced evam api samanvāharati nimittīkaroti, na pariṇāmayati tāni kuśalamūlāny anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, evaṃ cāsya saṃjñāviparyāso bhavati cittaviparyāso bhavati dṛṣṭiviparyāso bhavati. sacet tān buddhān bhagavatas tāni kuśalamulāni tāṃś cābhisaṃskārāṃs tāṃś cittotpādān saṃjānīte na nimittīkaroti, pariṇāmitāni tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye bhavati. evaṃ ca bodhisattvasya mahāsattvasya na saṃjñāviparyāso bhavati na cittaviparyāso bhavati na dṛṣṭiviparyāso bhavati. iti buddhakuśalamulajātīyasvabhāvānusmṛtipariṇāmaḥ maitreya āha: kathaṃ bhadanta subhūte bodhisattvo mahāsattvo na nimittīkaroti pariṇāmayati ca? subhūtir āha: atra hi tāni bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upāyakauśalāni śikṣitavyām. ata eva ca bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyām upāyakauśalaṃ veditavyaṃ, na ca prajñāpāramitām anāgamya śakyaṃ puṇyakriyāvastu pariṇāmayitum. maitreya āha: mā haivāsya syād bhadanta subhūte vacanīyam. na te buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāṃ saṃvidyante. nāpi tāni kuśalamūlāni, nāpi te 'bhisaṃskārā, nāpi te cittotpādā yāvan nānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. subhūtir āha: tatra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā evaṃ vyupaparīkṣitavyaṃ, niruddhās te ātmabhāvā tāni ca kuśalamūlāni te cābhisaṃskārās te ca cittotpādāḥ. atha ca punar nimittīkṛtya vikalpyante te buddhā bhagavantas tāni ca kuśalamūlāni te cābhisaṃskārās te ca cittotpādā nimittīkṛtya vikalpyante. na ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā evaṃ nimittayogena pariṇāmayato 'numodanām abhyanujānanti. tat kasya hetoḥ? eṣa evāsya mahān upalambho yat parinirvṛtān buddhān bhagavato nimittīkaroti vikalpayati copalabhate tasmād bodhisattvena mahāsattvena kuśalamūlāni pariṇāmayitukāmena na copalabhya nimittīkṛtya pariṇāmayitavyāni. na copalambhasaṃjñino na nimittasaṃjñinas, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pariṇāmatāṃ maharddhikām iti vadanti. tat hasya hetoḥ? saviṣaḥ saśalya eṣa pariṇāmaḥ. ity upāyakauśalapariṇāmaḥ (PSP_2-3:132) tadyathāpi nāma praṇītabhojanaṃ viṣasaṃsṛṣṭaṃ varṇena gandhena copetaṃ tad eva bālajātīyaḥ puruṣaḥ paribhoktavyaṃ manyeta, tasya tat paribhuñjānasya varṇato 'pi gandhato 'pi roceta, pariṇāme ca duṣkhavipākaṃ syāt. evam eva ihaikatyā durgṛhītena durupalakṣitena duḥsvādhyātena cārtham ajānanto 'budhyamānā evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvac ca nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvac ca saddharmāṇāṃ antarhitaḥ, yāny etasmin antare prajñāpāramitāyāṃ caradbhiḥ kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ caradbhiḥ kuśālamūlāny abhisaṃskṛtāni. yāni ca caturdhyānapratisaṃyuktāni caturapramāṇapratisaṃyuktāni caturārūpyasamāpattipratisaṃyuktāni saptatriṃśad bodhipakṣyadharma pratisaṃyuktāni catur āryasatya pratisaṃyuktāni śūnyatānimittāpraṇihitapratisaṃyuktāny aṣṭavimokṣa navānupūrvavihārasamāpattipratisaṃyuktāny abhijñāpratisaṃyuktāni sarvaśūnyatādhāraṇīmukhapratisaṃyuktāni daśatathāgatabalapratisaṃyuktāni caturvaiśāradyapratisaṃyuktāni, catuḥpratisaṃvitpratisaṃyuktāni kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmapratisaṃyuktāni kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, yaiś ca kuśalamūlābhisaṃskārair buddhakṣetrāni pariśodhitāni sattvāś ca paripācitāḥ, yaś ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ sarvākārajñatājñānam asaṃpramuṣitadharmatājñānaṃ sadopekṣāvihāritā teṣāṃ ca śrāvakāṇāṃ, yaiś ca tatra kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni, ye ca pratyekabuddhatve vyākṛtā, yaiś ca tatra devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragaiḥ kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni tāni sarvāny abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. evaṃ hi pariṇāmo nimittayogenopalambhayogena ca pariṇāmito viṣatvāya kalpayate. tadyathāpi nāma tat saviṣaṃ bhojanaṃ nāsty upalambhasaṃjñinaḥ pariṇāmaḥ. tat kasya hetoḥ? saviṣo hy upalambhaḥ sanimittaḥ sahetukaḥ sapratyayo ya evaṃ pariṇāmayati tena tathāgato 'bhyākhyāto bhavati. na ca sa tathāgatasyoktavādī bhavati na ca dharmavādī. tatra bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitrbhiś ca naivaṃ śikṣitavyam. ity animittapariṇāmaḥ (PSP_2-3:133) maitreya āha: kathaṃ punar atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ kuśalamūlāny anumodya pariṇāmayitavyāni? prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvac ca saddharmasthitiḥ saśrāvakasaṃghānām etasminn antare yāni prajñāpāramitāyāṃ caratā kuśalamūlāny abhisaṃskṛtāni yāvat sarvajñatā prāptā yāvad yaiś ca devanāgayakṣagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragamanuṣyāmanuṣyaiḥ kuśalamūlāny avaropitāni? kathaṃ cānumodya pariṇāmayitavyāni? kathaṃ ca pariṇāmayatas tāni kuśalamūlāni pariṇāmitāni bhavanty anuttarāyai samyaksaṃbodhaye? subhūtir aha: iha mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ caratā tathāgatam anabhyākhyātukāmena, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttarāyai samyaksaṃbodhaye. subhūtir āha: iha mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ caratā tathāgatam anabhyākhyātukāmena, evaṃ pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttareṇa buddhajñānena, tāni ca kuśalamūlāni yajjātikāni yatsvabhāvāni yallakṣaṇāni yayā dharmatayā saṃvidyante. tathāham apy anumode yathā te buddhā bhagavanto jānanti tathāham api pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ ca pariṇāmayitukāmena pariṇāmayitavyaṃ yathā te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā jānanti niruttareṇa buddhajñānena, tāni ca kuśalamūlāni yajjātikāni yatsvabhāvāni yallakṣaṇāni yayā dharmatayā saṃvidyante. tathāham apy anumode yathā te buddhā bhagavanto jānanti tathāham api pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ mahāyānikena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. evaṃ ca pariṇāmayaṃs tathāgatān nābhyācaṣṭe uktavādī ca bhavati. tathāgatasya dharmavādī, caivaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāmo nirviṣo bhavati. iti buddhānujñātapariṇāmaḥ punar aparaṃ mahāyānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prajñāpāramitāyāṃ (PSP_2-3:134) carataivaṃ tāni kuśalamūlāni pariṇāmayitavyāni, yathā rūpam aparyāpannaṃ kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānam aparyāpannaṃ kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ prajñāpāramitāpy aparyāpannā kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātum, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitāpy aparyāpannā kāmadhātuṃ rūpadhātum ārūpyadhātuṃ, yā cāparyāpannā na sātītā nānāgatā na pratyutpannā, evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā aparyāpannā kāmarūpārūpyadhātum, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātum, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'paryāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijāā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātum, evaṃ tathatā avitathatā anayatathatā dharmatā dharmadhātur dharmaniyāmatā dharmasthititā bhūtakoṭir acintyadhātur aparyāpannaḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni sarvākārajñatā asaṃpramuṣitadharmatā sadā copekṣāvihāritā aparyāpannā kāmarūpārūpyadhātuṃ, yac cāparyāpannaṃ tan nātītaṃ nānāgataṃ na pratyutpannaṃ. tat kasya hetoḥ? yathaiva tad aparyāpannam evaṃ pariṇāmo 'py aparyāpanno, yatrāpi dharme pariṇāmayati te 'pi dharmā aparyāpannā, yo 'pi pariṇāmayati so 'py aparyāpannas, te 'pi buddhā bhagavanto 'paryāpannāḥ kāmarūpārūpyadhātuṃ, tāny api kuśalamūlāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, te 'pi śrāvakapratyekabuddhā aparyāpannāḥ kāmarūpārūpya dhātuṃ, teṣām api tāni kuśalamūlāny aparyāpannāni kāmarūpārūpyadhātuṃ, yac cāparyāpannaṃ tan nātītan nānāgatan na pratyutpannam. saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjānīte, yad rūpaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpamam, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā yad vijñānaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpannam, evaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgānīti kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātvaparyāpannāni. saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjānīte, yad (PSP_2-3:135) rūpaṃ tat kāmadhāturūpadhātvārūpyadhātum aparyāpannaṃ, tan nātītan tan nānāgatan na pratyutpannan tan na śakyaṃ nimittayogena copalambhayogena vā pariṇāmayitum. tat kasya hetor? na hi tasya svabhāvaḥ saṃvidyate. yasya ca svabhāvo na saṃvidyate so 'bhāvo. na cābhāvo 'bhāvena śakyaḥ pariṇāmayitum. evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ dhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāny, evaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā, evaṃ adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, evaṃ yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ sarvajñatā asaṃpramuṣitadharmatā sadopekṣāvihāritā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā nārūpyadhātuparyāpannā, yā cāparyāpannā na sātītā nānāgatā na pratyutpannā na sā śakyā nimittayogena na copalambhayogena vā pariṇāmayitum. tat kasya hetor? na hi tasyāḥ svabhāvaḥ saṃvidyate. yo na saṃvidyate so 'bhāvo. na cābhāvo 'bhāvena śakyaḥ pariṇāmayitum. evaṃ hi bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāmo nirviṣo bhavati. yaḥ punar mahāyānasaṃprasthitaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā nimittayogena copalambhayogena ca tāni kuśalamūlāni pariṇāmayati tāni mithyā pariṇāmayati na ca mithyā pariṇāmaṃ samyakpariṇāmaṃ buddhā bhagavanto varṇayanti. yaṃ buddhā bhagavantaḥ pariṇāmaṃ na varṇayanti sa tena pariṇāmayati. na dānapāramitāyāṃ pariṇāmayati na śīlapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na dhyānapāramitāyāṃ na prajñāpāramitāyāṃ pariṇāmayati. na ṣaḍpāramitāḥ paripūrayiṣyati. na saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān paripūrayiṣyati. nādhyātmaśūnyatāṃ na bahirdhāśūnyatāṃ nādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattir nāryasatyāni nāṣṭavimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattir na śūnyatānimittāpraṇihitāni nābhijñā na daśatathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayiṣyati. na samādhīn na dhāraṇīmukhāni paripūrayiṣyati. na buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati. na sattvān paripācayiṣyati. (PSP_2-3:136) yo na buddhakṣetrāṃ pariśodhayiṣyati na sattvān paripācayiṣyati sa nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. tat kasya hetos? tathā hy asya pariṇāmaḥ saviṣaḥ. punar aparaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivam upaparīkṣitavyaṃ, yathā buddhā bhagavanto jānanti, anayā ca dharmatayā tat kuśalamūlaṃ pariṇāmayitavyam ity, evaṃ pariṇāmitaṃ bhavatīti, tathāham api tayā dharmatayā pariṇāmayāmy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. iti traidhātukāparyāpannapariṇāmaḥ atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: sādhu sādhu subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam eva bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pariṇāmanāskandham upadiśasi, animittayogenānupalambhayogenānutpādayogenāprādurbhāvayogenāsaṃkleśayogenāvyavadānayogenābhāvasvabhāvayogena svalakṣaṇaśūnyatāyogena dharmadhātuyogena tathatāyogenāvitathatāyogenānyatathatāyogena. sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ lābhino bhaveyuś, caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ pañcānām abhijñānāṃ lābhino bhaveyuḥ. tat kiṃ manyase? subhūte api nu te sattvās tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasaveyuḥ. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutataṃ puṇyaṃ prasavet, yaḥ kuśalamūlāni nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayed, evaṃ hi subhūte tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā kuśalamulapariṇāmo 'gra ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate vara ākhyāyate pravara ākhyāyate praṇīta ākhyāyate uttama ākhyāyate anuttama ākhyāyate niruttama ākhyāyate iti mṛdumahāpuṇyodayapariṇāmaḥ punar aparaṃ suhbute yāvantas trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve srotaāpannā bhaveyuḥ, sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhanto vā bhaveyus, tān sarvān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais. tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. (PSP_2-3:137) bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayet. punar aparaṃ subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve pratyekabuddhā bhaveyus, tān sarvān pratyekabuddhān kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā yāvajjīvaṃ satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais. tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayā pariṇāmayet. iti madhyamahāpuṇyodayapariṇāmaḥ punar aparaṃ subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃpratiṣṭheran, tatra ye pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarva ekaikaṃ bodhisattvaṃ gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyur, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyāṃ vidikṣūrdhvam adho diśi gaṅgānadīvālkopameṣu lokadhātuṣu ye sattvās te sarva ekaikaṃ bodhisattvaṃ gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyuḥ. tat kiṃ manyase? subhūte api nu te kulaputrā vā kuladuhitaro vā tatonidānaṃ bahutaraṃ puṇyaṃ prasaveyuḥ. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. aprameyam asaṃkhyeyam aparimāṇaṃ bhagavann upamāpi na sukarā kartuṃ tasya puṇyakriyāvastunaḥ. saced bhagavaṃs tat puṇyakriyāvastu rūpi bhavet, sarvaṃ tad gaṅgānadivālukopameṣu na māyet. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu subhūte sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam evaṃ bravīṣi. ataḥ subhūte sa kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya evaṃ kuśalamūlaṃ nirupalepapariṇāmanayānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayed. evaṃ subhūte tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā ayaṃ kuśalamulapariṇāmo 'gra ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate vara ākhyāyate pravara ākhyāyate (PSP_2-3:138) praṇīta ākhyāyate uttama ākhyāyate anuttama ākhyāte niruttama ākhyāyate. tasya subhūte nirupalepapariṇāmanāpuṇyaskandhasyāsau pūrvakaḥ puṇyaskandhaḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api koṭiniyutaśatasahasratamīm api saṃkhyam api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniśām apy upaniṣadam api na kṣamate. tat kasya hetos? tathā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś copalambhasaṃjñino ye daśakuśalakarmapathasamanvāgatāś caturdhyānacaturapramāṇacaturārūpyasamāpattipañcābhijñāsamanvāgatās. tat kasya hetoḥ? tathā hi te kulaputrāḥ kuladuhitaraś copalambhasaṃjñinas tān sarvasattvān srotaāpannabhūtān yāvad arhattvabhūtān sarvasattvān pratyekabuddhabhūtān satkuryur gurukuryur mānayeyuḥ pūjayeyuś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ sarvasukhopadhānair upatiṣṭheyus, tathā hi sa tān aupalambhikān bodhisattvān satkuryād gurukuryād mānayet pūjayet. ity adhimātrapuṇyodayapariṇāmaḥ atha khalu catvāro mahārājānaś cāturmahārājakāyikānāṃ ca devānāṃ viṃśatidevaputrasahasrāṇi prāñjalībhūtāni bhagavantaṃ namasyanti sma. evaṃ cāhur: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā pariṇāmayati yathā na dvayam upaiti nādvayam. atha khalu śakro devānām indras trāyastriṃśair devaputraiḥ sārdhaṃ divyapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhir divyatūryatāḍāvacaravādyaiś ca bhagavantaṃ pūjayāmāsa. evaṃ ca vācam abhāṣata: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati yathā na dvayam upaiti nādvayam. atha khalu suyāmo devaputraḥ saṃtuṣito nirmāṇaratiḥ paranirmitavaśavartī ca devaputro 'nekair devaputraśatasahasraiḥ sārdhaṃ bhagavantam etad avocat: mahāpariṇāmo batāyaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya yo 'yam upāyakauśalenānupalambhayogena nirupalepayogenānimittayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. tathā ca pariṇāmayati yathā na (PSP_2-3:139) dvayam upaiti nādvayam. atha khalu brahmapārṣadyānāṃ devānām anekāni devaputrakoṭīniyutaśatasahasrāṇi yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāny upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya śabdam akārṣuḥ, ghoṣam udīrayāmāsuḥ: āścaryaṃ bhagavan yathāpi nāma bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitayā parigṛhītā upāyakauśalyena ca teṣāṃ paurvakāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca aupalambhikānāṃ tāni kuśalamūlāny abhibhavanti. evaṃ brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā vṛhatphalāḥ śuddhāvāsāḥ sudṛśāḥ sudarśanā avṛhā atapā akaniṣṭhāḥ, anekair devaputrakoṭīniyutaśatasahasraiḥ sardhāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmann upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya śabdam akārṣuḥ, ghoṣam udīrayāmāsuh: āścaryaṃ bhagavan yathāpi nāma bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitayā parigṛhītā, upāyakauśalena ca teṣāṃ paurvakānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca aupalambhikānāṃ tāni kuśalamūlāny abhibhavanti. atha khalu bhagavāṃś cāturmahārājakāyikān devaputrān yāvad akaniṣṭhān devaputrān āmantrayāmāsa: yadi devaputrā ye trisāharamahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā bhaveyus, te sarve 'tītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ yāni kuśalamūlāni prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvac ca nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ ca śrāvakāṇāṃ teṣāṃ ca pratyekabuddhānāṃ tato 'nyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ yat kuśalamūlaṃ dānapāramitā nirjātam evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitānirjātaṃ śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandho 'nye cāparimāṇā buddhadharmās tat sarvam abhisaṃkṣipyānumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayeyur upalambhayogena. yaś ca kulaputro vā kuladuhitā vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito bhavet so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ prathamacittotpādam upādāya (PSP_2-3:140) yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare teṣāṃ sarveṣām anyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ yat kuśalamūlaṃ dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramita dhyānapāramitā prajñāpāramitā yāvad aparimāṇā buddhadharmās tat sarvam abhisaṃkṣipya piṇḍayitvā tulayitvā anupalambhayogenādvayayogenānimittayogena nirupalepayogena nirīhadharmayogena, agrayānumodanayānumodita anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayed, evaṃ sa kulaputro vā kuladuhitā vā teṣāṃ pūrvakānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇām antikād bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. idaṃ ca kuśalamūlaṃ tasya pūrvakasya kuśalamūlasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate. idaṃ bodhisattvena mahāsattvenānupalambhayogena pariṇāmitam agram ākhyāyate yāvad niruttaram ākhyāyate. iti pariṇāmakāritram ity uktaḥ pariṇāmamanaskāraḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavaṃs tasya kulaputrasya vā kuladuhitur vā sa ca kuśalamūlānumodanāpariṇāmanāpuṇyaskandha ekataḥ piṇḍīkṛto 'grayānumodanayā numoditaḥ. kathaṃ bhagavann agrānumodanā bhavati yāvan niruttarānumodanā bhavati? bhagavān āha: yadā sa kulaputro vā kuladuhitā vā atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānāṃ arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānām anyeṣāṃ ca sarvasattvānāṃ kuśalān dharmān na gṛhṇāti na muñcati na manyate nāvamanyate nopalabhate. evaṃ cāsya bhavati naivātra kaścid dharma utpadyate na nirudhyate na saṃkliśyate na vyavadāyate, na ca teṣāṃ dharmāṇāṃ hānir na vṛddhir nāgamo na nirgamo na rāśir nābhāvaḥ, etena paryāyeṇa yac caiṣām atītānāgatapratyutpannāṃ dharmāṇāṃ tathatāvitathatānanyatathatā dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā tathāham anumode anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayāmīti pariṇāmayet. evam anumodamānasya bodhisattvasya mahāsattvasyagrānumodanā bhavati yāvan niruttarānumodanā bhavati. asyāḥ khalu punaḥ subhūte anumodanāyā anyā yā anumodanās tāḥ. sarvā śatatamīm api kalāṃ nopayānti yāvad upaniṣadam api na kṣamante. iyaṃ cānumodanā anyābhyo 'numodanābhyo 'gra ākhyāyate. punar aparaṃ subhūte navayānasaṃprasthitena kulaputreṇa vā kuladuhitrā (PSP_2-3:141) vā teṣāṃ atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sapratyekabuddhānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvac cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvad anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kuśalamūlaṃ dānapāramitāpratisaṃyuktam evaṃ śilaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ yāvad aparimāṇabuddhadharmapratisaṃyuktaṃ, tato 'nyeṣām api sarvasattvānāṃ yāni kuśalamūlāni dānamayāni śilamayāni bhāvanāmayāni tāni sarvāṇy anumoditukāmena evam anumoditavyam. yathādhimuktis tathā dānam, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ yathādhimuktis tathā prajñā, yathādhimuktis tathā rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ yathādhimuktis tathā vijñānaṃ, yathādhimuktis tathā dhātava āyatanāni yathādhimuktis tathā pratītyasamutpādaḥ, yathādhimuktis tathādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvāśūnyatā, yathādhimuktis tathā saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, yathādhimuktis tathāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, yathādhimuktis tathāryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, yathādhimuktis tathā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni ṣaḍabhijñāḥ, yathādhimuktis tathā sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, yathādhimuktis tathā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yathādhimuktis tathā vimuktijñānadarśanaṃ, yathādhimuktis tathānumodanā, yathādhimuktis tathā te 'tītānāgatapratyutpannā buddhadharmāḥ, yathādhimuktis tathā buddhā bhagavantaḥ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām abhisaṃbodhiḥ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ parinirvāṇaṃ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ pratyekabuddhāḥ, yathādhimuktis tathā śrāvakapratyekabuddhaparirvāṇaṃ, yathādhimuktis tathā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ dharmatā, yathādhimuktis tathā teṣāṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ dharmatā, yathādhimuktis tathā sarvadharmāṇāṃ sarvasattvānāṃ muktānām aśāntānām akliṣṭānām aviśuddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, ajātānām asaṃjātānām anutpannānām aniruddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, 'tathānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayaty asaṃkrāntyavināśitām upādāya. iyaṃ sā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām agrā anumodanā yāvan niruttarā anumodanā. anayā ca subhūte anumodanayā samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram anuttarāṃ (PSP_2-3:142) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. punar aparaṃ subhūte daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye te buddhā bhagavantaḥ. saśrāvakasaṃghās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān kaścid eva mahāyānasaṃprasthitaḥ. kulaputro vā kuladuhitā vā tathāgatan arhataḥ samyaksaṃbuddhān saśrāvakasaṃghān yāvajjīvaṃ sarvasukhopadhānena satkuryād gurukuryād mānayet pūjayec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ parinirvṛtānāṃ ca teṣāṃ buddhāṃ bhagavatāṃ rātriṃdivam autsukyam āpadyeta satkaraṇagurukaraṇamānanapūjanaiḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ, śīle ca tiṣṭhed upalambhayogena kṣāntiṃ bhāvayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ ca bhāvayed upalambhayogena, yaś ca kulaputro vā kuladuhita vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodḥau saṃprasthito dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ carann anupalambhayogena tāni kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. asya puṇyābhisaṃskārasya kuśalamūlābhisaṃskārasya cāsau paurvakaḥ puṇyābhisaṃskāraḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti yāvad upaniṣadam api na kṣamate. ayaṃ sa pariṇāmaḥ, agra ākhyāyate yāvad niruttara ākhyāyate. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā upāyakauśalenānupalambhayogena tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyāni. ity anumodanāmanaskāra ity ukto 'numodanāmanaskāraḥ atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: avabhāsakarī bhagavan prajñāpāramitā, namaskaraṇīyā bhagavan prajñāpāramitā, namaskaromi bhagavan prajñāpāramitāyai, anupaliptā bhagavan prajñāpāramitā, sarvatraidhātukena vitimirakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarvakleśadṛṣṭyandhakāraprahāṇāya, agrakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarveṣāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ kṣemakarī bhagavan prajñāpāramitā, sarvabhayabhairavopadravaprahāṇāya, ālokakari bhagavan prajñāpāramitā pañcacakṣuḥparigrahāya, sattvānāṃ mārgadarśayitrī bhagavan prajñāpāramitā, kumārgaprayātānāiḥ sattvānām antadvayavivarjanatayā, sarvākārajñatākaraṇī bhagavan prajñāpāramitā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇatām upādāya, mātā bhagavan prajñāpāramitā (PSP_2-3:143) bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmajananatām upādāya, anutpannā niruddhā bhagavan prajñāpāramitā svalakṣaṇaśūnyatām upādāya, saṃsāravimokṣā bhagavan prajñāpāramitākūṭasthāvināśitām upādāya, anāthānāṃ sattvānāṃ nāthakarī bhagavan prajñāpāramitā sarvadharmaratnadātrītām upādāya, daśabalakarī bhagavan prajñāpāramitā anavamardanīyatām upādāya, triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartayitrī bhagavan prajñāpāramitā apravartanānivartanatām upādāya, sarvadharmāṇāṃ svabhāvasaṃdarśayitrī bhagavan prajñāpāramitā abhāvasvabhāvaśūnyatām upādāya. iti svabhayaḥ. kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam? bhagavān āha: yathā śāriputra śāstari tathā prajñāpāramitāyāṃ sthātavyaṃ, yathā śāstā namaskartavyas tathā prajñāpāramitā namaskatavyā. tat kasya hetor? eṣaiva prajñāpāramitā śāstā, na cānyaḥ śāstā anyā prajñāpāramitā, śāstaiva prajñāpāramitā prajñāpāramitaiva śāstā. ato hi śariputra prajñāpāramitāyāḥ sarve tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ prabhāvyante bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ pratyekabuddhāś cārhantaś cānāgāminaś ca sakṛdāgāminaś ca srotaāpannāś ca prabhāvyante. ataś ca daśakuśalāḥ karmapathāḥ prabhāvyante. catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ prabhāvyante. pañcābhijñāḥ, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśabodhisattvabhūmayaḥ prabhāvyante. daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prabhāvyante yāvat sarvākārajñatā prabhāvyate atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhūt: kuta iyam āyuṣmataḥ śāriputrasya pṛcchā jātā kiṃnidānā vā? atha khalv āyuṣmān śariputraḥ sakrasya devānām indrasya cetasaiva cetaḥparivitarkam ājñāya śakraṃ devānām indram etad avocat: yat kauśikaivaṃ vitarkayasi, kuta iyam āyuṣmataḥ śāriputrasya pṛcchā jātā kiṃnidānā veti. prajñāpāramitāparigṛhītāḥ kauśika bodhisattvā mahāsattvā upāyakauśalena ca teṣām atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhānāṃ yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kiṃcit kuśalaṃ tat sarvākārajñatāyai pariṇāmayantīty etannidānā me pṛcchā jātā. iyaṃ prajñāpāramitā kauśika bodhisattvānāṃ (PSP_2-3:144) mahāsattvānāṃ dānapāramitām abhibhavati. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānapāramitām abhibhavati. tadyathāpi nāma kauśika jātyandhānāṃ śataṃ vā sahasraṃ vā śatasahasraṃ vā pariṇāyakam abhavyaṃ mārgāvatārāya kuta eva nagarapraveśāya? evam eva kauśika imā pañcapāramitā jātyandhabhūtā bhavanti prajñāpāramitāṃ vinā pariṇāyakā abhavyā mārgāvatārāya kuta eva sarvākārajñatāmahānagaram anuprāptaye? yadā punaḥ kauśika pañcapāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā bhavanti tadā pañcapāramitāḥ sacakṣuskā bhavanti pāramitānāmadheyaṃ ca pratilabhante. śakra āha: yad bhadanta śāriputra evam āha, prajñāpāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitā pāramitānāmadheyaṃ labhante. na ca bhadanta śariputra dānapāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. evaṃ na śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāparigṛhītāḥ pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. śāriputra āha: evam etat kauśikaivam etat. na dānapāramitāparigṛhītāḥ kauśika pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. evaṃ na śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāparigṛhītāḥ kauśika pañcapāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante. tasmāt tarhi kauśika prajñāpāramitaiva pañcānāṃ pāramitānām agrā ākhyāyate śreṣṭhā ākhyāyate jyeṣṭhā ākhyāyate varā ākhyāyate pravarā ākhyāyate uttamā ākhyāyate anuttamā ākhyāyate asamā ākhyāyate asamasamā ākhyāyate. iti śreṣṭhatā atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitābhinirhartavyā? bhagavān āha: rūpasya śāriputrānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyānabhinirhārāyā prajñāpāramiṭābhinirhartvyā. evaṃ dhātūnām āyatanānāṃ pratītyasamutpādāṅgānāṃ dānapāramitānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitānabhinirhārāya prajñāpramitābhinirhartavyā. adhyātmaśūyatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā. sarvadharmānabhinirhārāya prajñāpramitābhinirhartavyā. evaṃ yāvāt sarvākārajñatānabhinirhārāya (PSP_2-3:145) prajñāpāramitābhinirhartavyā. śariputra āha: kathaṃ bhagavan rūpasyānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā? kathaṃ bhagavan yāvat sarvākārajñatānabhinirhārāya prajñāpāramitābhinirhartavyā? bhagvān āha: rūpasyānabhisaṃskārato 'nutpādato 'bhāvato 'jātito 'vināśato 'nupalabdhitaḥ, yāvat sarvākārajñatānabhisaṃskārato 'nutpādato 'bhāvato 'jātito 'vināśato 'nupalabdhitaḥ prajñāpāramitābhinirhartavyā. iti sarvadharmānabhisaṃskāraḥ śāriputra āha: evam abhinirhṛtā bhagavan prajñāpāramitā katamaṃ dharmam arpayati? bhagavān āha: evam abhinirhṛtā śāriputra prajñāpāramitā na kaṃcid dharmam arpayati, yato na kaṃcid dharmam arpayati tasmāt prajñāpāramiteti saṃkhyāṃ gacchati. śāriputra āha: katamaṃ dharmaṃ nārpayati? bhagavān āha: na kuśalaṃ dharmam arpayati nākuśalaṃ dharmam arpayati. evaṃ na sāvadyaṃ nānavadyaṃ na sāsravaṃ nānāsravaṃ na saṃskṛtaṃ nāsaṃskṛtaṃ na saṃkleśaṃ na niḥkleśaṃ na laukikaṃ na lokottaraṃ na saṃkliṣṭaṃ na vyavadānaṃ na saṃsāraṃ na nirvāṇam arpayati. tat kasya hetor? na hi prajñāpāramitā kasyacid dharmasyopalambhayogena pratyupasthitā tena kāraṇena na kaṃcid dharmam arpayati. atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kim iyaṃ bhagavan prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayati? bhagavān āha: yat kauśika evaṃ vadasi, kim iyaṃ prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayatīti. evam etat kauśikaivam etat, prajñāpāramitā kauśika na kaṃcid dharmam arpayati nopalabhate sarvākārajñatām api nārpayati nopalabhate. devendra āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitā sarvākārajñatām api nārpayati nopalabhate? bhagavān āha: na hi kauśika prajñāpramitā yathā nāma yathā nimittaṃ yathābhisaṃskāras tathārpayati. devendra āha: kathaiḥ punar bhagavann arpayati? bhagavān āha: yathā nopaiti nopādadāti nadhitiṣṭhati na prajahāti nābhiniviśate (PSP_2-3:146) tathārpayati yathā na kaṃcid dharmam arpayati muñcati na pratigṛhṇāti. evaṃ hi kauśika prajñāpāramitā sarvadharmān nārpayati na muñcati na pratigṛhṇāti. śakra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇām anutpādāya anirodhāya anabhisaṃskārāya anupalabdhaye avināśāya pratyupasthitā. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjñāsyati, prajñāpāramitā sarvadharmān nārpayatīti, riñciṣyati bhagavan prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bhagavan prajñāpāramitām. bhagavān āha: asti subhūte paryāyo yena paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvo riñcan prajñāpāramitāṃ dūrīkuryān prajñāpāramitām. saced bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ saṃjñāsyati, rikteyaṃ prajñāpāramiteyaṃ tucchā asārā vaśikeyaṃ prajñāpāramiteti, riñciṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām. ayaṃ subhūte paryāyo yena paryāyeṇa riñciṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ dūrīkariṣyati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām. subhūtir āha: prajñāpāramitayā bhagavan pratyarpitayā katame dharmāḥ pratyarpitā bhavanti? bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ na vijñānaṃ pratyarpitaṃ bhavati. na cakṣuḥ pratyarpitaṃ bhavati, na śrotraṃ na ghrāṇaṃ na jihvā na kāyo na manaḥ pratyarpitaṃ bhavati. na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati, na śabdo na gandho na raso na spraṣṭavyaṃ na dharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na dānapāramitā pratyarpitā bhavati, na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati. nādhyātmaśūnyatā pratyarpitā bhavati. na bahirdhāśūnyatā pratyarpitā bhavati. nādhyātmabahirdhāśūnyatā pratyarpitā bhavati yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatā pratyarpitā bhavati. na saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na daśabalavaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ pratyarpitā bhavanti. na srotaāpattiphalṃ pratyarpitaṃ bhavati. na sakṛdāgāmiphalaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nānāgāmiphalaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nārhattvaṃ pratyarpitaṃ bhavati. na pratyekabuddhatvaṃ pratyarpitaṃ bhavati. nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ pratyarpitā bhavati. (PSP_2-3:147) subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitayā pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati yāvad na sarvākārajñatā pratyarpitā bhavati? bhagavān āha: rūpasya subhūte 'nupalabdhyā prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati yāvat sarvākārajñatānupalabdhyā prajñāpāramitā pratyarpitā bhavati. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitayā pratyarpitayā na rūpaṃ pratyarpitaṃ bhavati yāvad na sarvākārajñatā pratyarpita bhavati. iti sarvadharmānupalambhābhisamayārpyaṇā subhūtir āha: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte katamena paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ yad uta prajñāpāramitā. subhūtir āha: na bhagavan rūpaṃ mahatkaroti nālpīkaroti, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān na vijñānaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. evaṃ dhātūn āyatanāni pratītyasamutpādāṅgāni na mahatkaroti nālpīkaroti. na dānapāramitāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ na prajñāpāramitāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. nādhyātmaśūnyatāṃ mahatkaroti nālpīkatoti yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān mahatkaroti nālpīkaroti. nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ na śūnyatānimittāpraṇihitāni nābhijñā mahatkaroti nālpīkaroti. na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān mahatkaroti nālpīkaroti. na bodhiṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na buddhadharmaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. yāvan na buddhaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na rūpaṃ vipulīkaroti na parittīkaroti. na rūpaṃ balavatkaroti na durbalīkaroti. anena bhagavan paryāyeṇa mahāpāramiteyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. sacet punar navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām āgamya dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitām āgamya evaṃ jñāsyati na prajñāpāramitā rūpaṃ mahatkaroti nālpīkaroti yāvan na buddhadharmaṃ mahatkaroti nālpīkaroti. na rūpaṃ balavatkaroti na durbalīkaroti. evaṃ saṃjānan bodhisattvo mahāsattvo na carati prajñāpāramitāyāṃ. tat kasya hetoḥ? naiṣa bhagavan niṣyandaḥ prajñāpāramitāyāḥ. yad rūpaṃ mahad alpaṃ vā kuryād yāvad buddhadharmaṃ mahad alpaṃ vā kuryān naiṣa prajñāpār