Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển I (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I)

ā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ pratyekabuddhatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iyantaḥ sattvāḥ sarvajñatve pratiṣṭhāpayitavyā iyanto na pratiṣṭhāpayitavyā iti.
api tu khalu punar asaṃkhyeyāḥ sattvā aprameyāḥ sattvāḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ saptatriṃśad bodhipakṣeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyāḥ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale anāgāmiphale arhattve pratyekabuddhatve asaṃkhyeyā aprameyāḥ sattvā buddhatve pratiṣṭhāpayitavyāḥ.
iti śamathasaṃbhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyam asaṃkhyeyam aprameyaṃ nirmāya taṃ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpayet, yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpayed evam eva subhūte bodhisattvena mahāsattvena tāṃs tāvataḥ sattvān asaṃkhyeyān aprameyān ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpya yāvat sarvākāravaropete sarvajñajñāne pratiṣṭhāpya na kaścit sattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu pratiṣṭhāpito bhavati. tat kasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ yad imāṃ māyādharmatām upādāya.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā asannāhasannaddho batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ vijñānena śūnyaṃ, cakṣuś cakṣuṣā śūnyam, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano manasā śūnyam, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmā dharmaiḥ śūnyāḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānena śūnyam, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ manovijñānena śūnyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśena śūnyaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśena śūnyaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ (PvsP1-2: 54) cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, ghrāṇasaṃsparśa apratyayavedayitaṃ, jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitena śūnyam.
dānapāramitāpi bhagavan dānapāramitayā śūnyā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā prajñāpāramitayā śūnyā,
adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayā śūnyā, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyatayā śūnyā, adhyātmabahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyā,
saptatriṃśad bodhipakṣā dharmā bodhipakṣair dharmaiḥ śūnyāḥ, daśatathāgatabalāni daśabhis tathāgatabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmaiḥ śūnyā, bodhisattvo 'pi bhagavan bodhisattvena śūnyaḥ, mahāyānasannāho 'pi bhagavan mahāyānasannāhena śūnyaḥ. anena bhagavan paryāyeṇa asannāhasannaddho bodhisattvo veditavyaḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte yathā vadasi. tat kasya hetoḥ? akṛtā hi subhūte sarvākārajñatā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ.
bhagavān āha: kārakānupalabdhitām upādāya subhūte sarvākārajñatā akṛtā vikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte rūpaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ, na vijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotraṃ na ghrāṇaṃna jihvā na kāyo na manaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na rūpaṃ (PvsP1-2: 55) karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śabdo na gandho na raso na spraṣṭavyaṃ na dharmāḥ kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti.
na cakṣurvijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotravijñānaṃ na ghrāṇavijñānaṃ na jihvāvijñānaṃ na kāyavijñānaṃ na manovijñānaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśo na ghrāṇasaṃsparśo na jihvāsaṃsparśo na kāyasaṃsparśo na manaḥsaṃsparśaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti.
na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, na śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ na kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ na manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
ātmā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ na sattvo na jīvo na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
svapnaḥ subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti, evaṃ pratiśrutkā pratibhāsaḥ pratibimbaṃ marīcir na nirmāṇaṃ karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete na vidyante nopalabhyante.
adhyātmaśūnyatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmaśūnyatā atyantatayā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, bahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, adhyātmabahirdhāśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy adhyātmabahirdhāśūnyatā na vidyate nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvaśūnyatā na vidyate (PvsP1-2: 56) nopalabhyate, atyantānupalabdhitām upādāya.
saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante, daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na kurvanti na vikurvanti nābhisaṃskurvanti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.
tathatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathatā hy atyantatayā na vidyate nopalabhyate, evam avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir acintyadhātur bodhiḥ sarvākārajñatā subhūte na karoti na vikaroti nābhisaṃskaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā na vidyante nopalabhyante.
anena subhūte paryāyeṇa sarvākārajñatā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtā, te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsannāhaḥ sannaddhaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsannāhasannaddha ity ucyate.
iti vidarśanāsaṃbhāraḥ
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, rūpaṃ bhagavann abaddham amuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ bhagavann abaddham amuktam.
pūrṇo maitrāyaṇīputra āha: rūpam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam āyuṣman subhūte abaddham amuktam iti vadasi.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman pūrṇa.
pūrṇa āha: katamat tad āyuṣman subhūte rūpaṃ yad abaddham amuktam? katame te vedanā saṃjñā saṃskārāḥ? katamat tad vijñānaṃ yad abaddham amuktam?
subhūtir āha: yad etad āyuṣman pūrṇa svapnopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete svapnopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etat svapnopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam, evaṃ pratiśrutkopamā māyopamā marīcyupamā pratibhāsopamā yad etad āyuṣman pūrṇa (PvsP1-2: 57) nirmitopamaṃ rūpaṃ tad abaddham amuktam, ya ete nirmitopamā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yad etaṃ nirmitopamaṃ vijñānaṃ tad abaddham amuktam.
atītam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, atītā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, atītam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam, evam anāgataṃ pratyutpannam āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam, pratyutpannā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, pratyutpannam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād āyuṣman pūrṇa rūpasya, evaṃ tad rūpam abaddham amuktam, asattvād āyuṣman pūrṇa vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām, asattvād āyuṣman pūrṇa vijñānasyaivaṃ tad vijñānam abaddham amuktam, evaṃ viviktatvāc chāntatvāc chūnyatvād ānimittatvād apraṇihitatvād asaṃskṛtatvād anutpannatvāt kuśalam akuśalaṃ saṃkleśaṃ niṣkleśaṃ sāvadyam anavadyaṃ sāsravam anāsravaṃ laukikaṃ lokottaraṃ saṃkliṣṭaṃ vyavadānam, āyuṣman pūrṇa rūpam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād rūpasyaivaṃ tad rūpam abaddham amuktaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, saṃkliṣṭaṃ vyavadānam āyuṣman pūrṇa vijñānam abaddham amuktam. tat kasya hetoḥ? asattvād vijñānasya evaṃ tad vijñānam abaddham amuktam.
sarvadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ.
dānapāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
adhyātmaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
saptatriṃśad āyuṣman pūrṇa bodhipakṣyā dharmā abaddhā amuktā, evaṃ daśa balāni catvāri vaiśāradyāni yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktāḥ. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktāḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktāḥ.
(PvsP1-2: 58)
bodhir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, sarvākārajñatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, bodhisattvo 'py abaddho 'muktaḥ, tat kasya hetoḥ? asattvād abaddho 'muktaḥ, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddho 'muktaḥ.
tathatāpy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā, avitathatāpy ananyatathatāpi dharmatāpi dharmadhātur api dharmaniyāmatāpi bhūtakoṭir apy āyuṣman pūrṇa abaddhā amuktā. tat kasya hetoḥ? asattvād abaddhā amuktā, evaṃ viviktatvād yāvad anutpannatvād abaddhā amuktā.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvo 'baddho 'muktaḥ, evaṃ ṣaḍ api pāramitā abaddhā amuktāḥ, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, yāvat sarvākārajñatāpy abaddhā amuktā, sattvān api yān parinirvāpayiṣyati, te 'py abaddhā amuktāḥ, buddhakṣetrāṇy api yāni pariśodhayiṣyati, tāny apy abaddhāny amuktāni, yān api buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyate te 'py abaddhā amuktāḥ, yam api dharmaṃ śroṣyati so 'py abaddho 'muktaḥ, buddhair bhagavadbhir na jātu virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, nābhijñābhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, na pañcabhiś cakṣurbhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, tathā nānyaiḥ samādhibhir virahito bhaviṣyaty abaddho 'muktaḥ, abaddhām amuktāṃ mārgākārajñatām utpādayiṣyati, abaddhām amuktāṃ sarvākārajñatām avabhotsyate, abaddham amuktaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati, abaddhān amuktān sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayiṣyaty abaddho amuktaḥ.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir abaddho 'muktaḥ sarvadharmān abhisaṃbhotsyate asattvam upādāya, evaṃ viviktatāṃ yāvad anutpannatām upādāya.
evaṃ hy āyuṣman pūrṇa bodhisattvasya mahāsattvasya abaddho 'mukto mahāyānasannāho veditavyaḥ.
iti yuganaddhamārgasaṃbhāraḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam? kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo mahāyanasaṃprasthito veditavyaḥ? kutas tad yānaṃ niryāsyati? kva vā tad yānaṃ sthāsyati? ko vā tena yānena niryāsyati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūte (PvsP1-2: 59) evaṃ vadasi, katamad bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam iti. ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam. katamāḥ ṣaṭ? dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādair dānaṃ dadāti yad utādhyātmikabāhyāni vastūni tāni ca sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, parāṃś ca tatra samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca daśa kuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśa kuśale karmapathe samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya aparāmṛṣṭā śīlapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktaiś cittotpādaiḥ, ātmanā ca kṣāntisamāpanno bhavati, parāṃś ca kṣāntau samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ pañcasu pāramitāsu anikṣiptadhuro viharati, parāṃś ca tāsu pañcasu pāramitāsu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpadyate, (PvsP1-2: 60) na ca teṣāṃ vaśenopapadyate, parāṃś ca dhyāneṣu samādāpayaty anupalambhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā.
subhūtir āha: katamā bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena sarvadharmān nābhiniviśate, sarvadharmāṇāṃ ca prakṛtiṃ pratyavekṣate, sarvadharmaprakṛtipratyavekṣāyāṃ ca sattvāṃś ca samādāpayaty anupalaṃbhayogena. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā.
idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
ity upāyakauśalasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ yad utādhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā mahāśūnyatā paramārthaśūnyatā saṃskṛtaśūnyatā asaṃskṛtaśūnyatā atyantaśūnyatā anavarāgraśūnyatā anavakāraśūnyatā prakṛtiśūnyatā sarvadharmaśūnyatā svalakṣaṇaśūnyatā anupalambhaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvaśūnyatā abhāvaśūnyatā svabhāvaśūnyatā parabhāvaśūnyatā.
tatra katamā adhyātmaśūnyatā? adhyātmikā dharmā ucyante cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ, tatra cakṣuś cakṣuṣā śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, śrotraṃ śrotreṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ghrāṇaṃ ghrāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, jihvā jihvayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, kāyaḥ kāyena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, mano manasāśūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate adhyātmaśūnyatā.
tatra katamā bahirdhāśūnyatā? ye bahirdhā dharmās tadyathā rūpaśabdagandharasasparśadharmāḥ, tatra rūpaṃ rūpeṇa śūnyam akūṭasthāvināśitām (PvsP1-2: 61) upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, evaṃ śabdagandharasasparśāḥ, dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate bahirdhāśūnyatā.
tatra katamā adhyātmabahirdhāśūnyatā? ṣaḍ ādhyātmikāny āyatanāni ṣaḍ bāhyāny āyatanāni, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.
tatra katame adhyātmikā dharmā bahirdhādharmaiḥ śūnyāḥ? cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanāṃsy adhyātmikāni rūpaśabdagandharasasparśadharmaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā.
tatra katame bahirdhā dharmā adhyātmikair dharmaiḥ śūnyāḥ? rūpaśabdagandharasasparśadharmāś cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanobhiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate adhyātmabahirdhāśūnyatā.
tatra katamā śūnyatāśūnyatā? yā sarvadharmāṇāṃ śūnyatā tayā śūnyatayā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate śūnyatāśūnyatā.
tatra katamā mahāśūnyatā? pūrvā dik pūrvayā diśā śūnyā, evaṃ dakṣiṇā paścimā uttarā uttarapūrvā pūrvadakṣiṇā dakṣiṇapaścimā paścimottarā adha ūrdhvā dik ūrdhvayā diśā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir āsām eṣā, iyam ucyate mahāśūnyatā.
tatra katamā paramārthaśūnyatā? paramārtha ucyate nirvāṇaṃ, tac ca nirvāṇena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate paramārthaśūnyatā.
tatra katamā saṃskṛtaśūnyatā? saṃskṛta ucyate kāmadhātū rūpadhātur ārūpyadhātuś ca, tatra kāmadhātuḥ kāmadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, rūpadhātū rūpadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, ārūpyadhātur ārūpyadhātunā śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate saṃskṛtaśūnyatā.
tatra katamā asaṃskṛtaśūnyatā? asaṃskṛta ucyate yasya notpādo na nirodho na sthitir nānyathātvam, idam ucyate asaṃskṛtam (PvsP1-2: 62) asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate asaṃskṛtaśūnyatā.
tatra katamā atyantaśūnyatā? yasyānto nopalabhyate tad atyantam atyantena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate atyantaśūnyatā.
tatra katamā anavarāgraśūnyatā? yasya naivāgraṃ nāvaram upalabhyate, tasya madhyābhāvaḥ, yasya ca nādir na madhyaṃ nāvaram upalabhyate tasya nāgatir na gatiḥ, ādimadhyāvasānāny api ādimadhyāvasānaiḥ śūnyāny akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anavarāgraśūnyatā.
tatra katamā anavakāraśūnyatā? yasya dharmasya na kaścid avakāraḥ, avakāro nāma avikiraṇaṃ choraṇam utsargaḥ, anavakāro 'navakāreṇa śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate anavakāraśūnyatā.
tatra katamā prakṛtiśūnyatā, yā sarvadharmāṇāṃ prakṛtiḥ saṃskṛtānāṃ vā asaṃskṛtānāṃ vā na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhaiḥ kṛtā na tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kṛtā nāpakṛtā, prakṛtiḥ prakṛtyā śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyā eṣā, iyam ucyate prakṛtiśūnyatā.
tatra katamā sarvadharmaśūnyatā? sarvadharmā ucyante rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manorūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā cakṣurvijñānaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā śrotrasaṃsparśapratyayā vedanā ghrāṇasaṃsparśapratyayā vedanā jihvāsaṃsparśapratyayā vedanā kāyasaṃsparśapratyayā vedanā manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā saṃskṛtā dharmā asaṃskṛtā dharmā ima ucyante sarvadharmāḥ. tatra dharmā dharmaiḥ śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate sarvadharmaśūnyatā.
tatra katamā svalakṣaṇaśūnyatā? rūpeṇālakṣaṇaṃ rūpam, anubhavalakṣaṇā (PvsP1-2: 63) vedanā, udgrahaṇalakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskāralakṣaṇāḥ saṃskārā, vijānanālakṣaṇaṃ vijñānaṃ vistareṇa kartavyaṃ, yac ca saṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ, yac cāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇālakṣaṇaṃ sarva ete dharmāḥ svalakṣaṇeṇa śūnyā akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate svalakṣaṇaśūnyatā.
tatra katamā anupalambhaśūnyatā? ye dharmā atītānāgatapratyutpannās te nopalabhyante. tat kasya hetoḥ? nātīta anāgatā upalabhyante nāpy anāgata atītā, na pratyutpanne 'tītānāgatā upalabhyante, nāpy atītānāgatayoḥ pratyutpannā eṣām iyam anupalabdhir ādiviśuddhitvād akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir eṣām eṣā, iyam ucyate anupalambhaśūnyatā.
tatra katamā abhāvasvabhāvaśūnyatā? nāsti sāṃyogikasya dharmasya svabhāvaḥ pratītyasamutpannatvāt, saṃyogaḥ saṃyogena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvasvabhāvaśūnyatā.
tatra katamā bhāvaśūnyatā? bhāva ucyate pañcopādānaskandhāḥ, sa ca bhāvo bhāvena śūnyo 'kūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate bhāvaśūnyatā.
tatra katamā abhāvaśūnyatā? abhāva ucyate asaṃskṛtaṃ, tac cāsaṃskṛtam asaṃskṛtena śūnyam akūṭasthāvināśitām upādāya. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate abhāvaśūnyatā.
tatra katamā svabhāvaśūnyatā? svabhāvo hi prakṛtir aviparītatā tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā jñānena darśanena ca kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate svabhāvaśūnyatā.
tatra katamā parabhāvaśūnyatā? yā utpādād vā tathāgatānāṃ anutpādād vā sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmadhātur dharmaniyāmatā tathatā avitathatā ananyatathatā bhūtakoṭis tasyā yā tayā śūnyatā akūṭasthāvināśitām upādāya, na sā pareṇa kṛtā. tat kasya hetoḥ? prakṛtir asyaiṣā, iyam ucyate parabhāvaśūnyatā.
idam ucyate subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānam.
iti jñānasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, (PvsP1-2: 64) yad uta śūraṅgamo nāma samādhiḥ, ratnamudro nāma samādhiḥ, siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ, sucandro nāma samādhiḥ, candradhvajaketur nāma samādhiḥ, sarvadharmodgato nāma samādhiḥ, avalokitamūrdhvā nāma samādhiḥ, dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ, niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāma samādhiḥ, dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ, samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ, raśmipramukto nāma samādhiḥ, balavyūho nāma samādhiḥ, samudgato nāma samādhiḥ, niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ, adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ, digvilokito nāma samādhiḥ, ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ, asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ, sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ, ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ, tejovatī nāma samādhiḥ, apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ, asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ, raṇajaho nāma samādhiḥ, vairocano nāma samādhiḥ, animiṣo nāma samādhiḥ, aniketasthito nāma samādhiḥ, niścitto nāma samādhiḥ, vimalapradīpo nāma samādhiḥ, anantaprabho nāma samādhiḥ, prabhākaro nāma samādhiḥ, samantāvabhāso nāma samādhiḥ, śuddhasāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, ratikaro nāma samādhiḥ, vidyutpradīpo nāma samādhiḥ, akṣayo nāma samādhiḥ, vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ, akṣayāpagato nāma samādhiḥ, aniñjyo nāma samādhiḥ, vivṛto nāma samādhiḥ, sūryapradīpo nāma samādhiḥ, candravimalo nāmasamādhiḥ, śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ, ālokakaro nāma samādhiḥ, kārākāro nāma samādhiḥ, jñānaketur nāma samādhiḥ, vajropamo nāmasamādhiḥ, cittasthitir nāma samādhiḥ, samantāvaloko nāma samādhiḥ, supratiṣṭhito nāma samādhiḥ, ratnakoṭir nāma samādhiḥ, varadharmamudro nāma samādhiḥ, sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ, ratijaho nāmasamādhiḥ, sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ, vikiraṇo nāma samādhiḥ, sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ, samākṣaro nāma samādhiḥ, akṣarāpagato nāma samādhiḥ, ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ, avikāro nāma samādhiḥ, aprakāro nāma samādhiḥ, nāma nimittāpraveśo nāma samādhiḥ, aniketacārī nāma samādhiḥ, timirāpagato nāma samādhiḥ, cāritravatī nāma samādhiḥ, acalo nāma samādhiḥ, viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ, sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ, cittasthitiniścito nāma (PvsP1-2: 65) samādhiḥ, śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ, bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ, anantapratibhāso nāma samādhiḥ, asamasamo nāma samādhiḥ, sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ, paricchedakaro nāma samādhiḥ, vimativikiraṇo nāma samādhiḥ, niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ, ekavyūho nāma samādhiḥ, ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ, ekākāravyūho nāma samādhiḥ, akārānavakāro nāma samādhiḥ, nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ, saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ, gītanirghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ, jvalanolko nāma samādhiḥ, lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ, anabhilakṣito nāma samādhiḥ, sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ, sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ, akṣayākāro nāma samādhiḥ, dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ, sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ, sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ, anusārapratisāro nāma samādhiḥ, vimalaprabho nāma samādhiḥ, sāravatī nāma samādhiḥ, paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ, mahāvyūho nāma samādhiḥ, sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ, samādhisamatā nāma samādhiḥ, araṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, araṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ, anilāniketo nāma samādhiḥ, tathatāsthitiniścito nāma samādhiḥ, kāyakalisaṃpramathano
nāma samādhiḥ, vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ, gaganakalpo nāma samādhiḥ, ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śūraṅgamo nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhīnāṃ gocaram anubhavati, ayam ucyate śūraṅgamo nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratnamudro nāma samādhiḥ? yena samādhinā sarvasamādhayo mudritā, ayam ucyate ratnamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir vikrīḍati, ayam ucyate siṃhavikrīḍito nāma samādhiḥ,
tatra katamaḥ sucandro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati, ayam ucyate sucandro nāma samadhiḥ.
tatra katamaś candradhvajaketur nāma samādhiḥ? yaḥ sarvasamādhīnāṃ dhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate candradhvajaketur nāmasamādhiḥ.
(PvsP1-2: 66)
tatra katamaḥ sarvadharmodgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir udgacchati, ayam ucyate sarvadharmodgato nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'valokitamūrdhnā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mūrdhnānam avalokayati, ayam ucyate avalokitamūrdhnā nāma samādhiḥ.
tatra katamo dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā dharmadhātor niścayaṃ gacchati, ayam ucyate dharmadhātuniyato nāma samādhiḥ.
tatra katamo niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niyatadhvajaṃ dhārayati, ayam ucyate niyatadhvajaketur nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhir na bhidyate, ayam ucyate vajropamo nāma samādhiḥ.
tatra katamo dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrāṃ praviśati, ayam ucyate dharmapraveśamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rājasupratiṣṭhānena pratitiṣṭhati, ayam ucyate samādhirājasupratiṣṭhito nāma samādhiḥ.
tatra katamo raśmipramukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmīn avasṛjati, ayam ucyate raśmipramukto nāma samādhiḥ.
tatra katamo balavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balavyūhaṃ dhārayati, ayam ucyate balavyūho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samudgato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhayaḥ samudāgacchanti, ayam ucyate samudgato nāma samādhiḥ.
tatra katamo niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niruktinirdeśaṃ praviśati, ayam ucyate niruktinirdeśapraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'dhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ? yatra (PvsP1-2: 67) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām adhivacananāmadheyāni praviśati, ayam ucyate adhivacanasaṃpraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo digvilokito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ diśo vyavalokyante, ayam ucyate digvilokito nāma samādhiḥ.
tatra katama ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ mudrā ādhārayati, ayam ucyate ādhāraṇamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'saṃpramuṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na pramuṣyante, ayam ucyate asaṃpramuṣito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ saṃgrahaṃ samavasaraṇatāṃ gacchanti, ayam ucyate sarvadharmasamavasaraṇasāgaramudro nāma samādhiḥ.
tatra katama ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ākāśasphāraṇatayā spharati, ayam ucyate ākāśasphāraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamas tejovatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tejasā ca dhiyā ca jvalayati, tenocyate tejovatī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'pramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā apramāṇam avabhāsate, tenocyate apramāṇāvabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'saṅgānāvaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasaṃgarahitatām upādāya nirāvaraṇo 'vabhāsate, tenocyate asaṃgānāvaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmeṣu pravṛttiṃ samucchinatti tenocyate sarvadharmapravṛttisamucchedo nāma samādhiḥ.
tatra katamo raṇajaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (PvsP1-2: 68) sarvasamādhīnāṃ nimittāny api jahāti prāg evānyāni nimittāni kleśānāṃ, tenocyate raṇajaho nāma samādhiḥ.
tatra katamo vairocano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn avabhāsayati tapati virocate, tenocyate vairocano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nimiṣo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kaścid dharmam eṣati, tenocyate 'nimiṣo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niketasthito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu na kañcid dharmam aniketaṃ samanupaśyati tenocyate 'niketasthito nāma samādhiḥ.
tatra katamo niścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā nihīnāṃś cittacaitasikān dharmān na pravartayati tenocyate niścitto nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimalapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ dhārayati tenocyate vimalapradīpo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nantaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā anantāṃ prabhāṃ karoti tenocyate 'nantaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ prabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāṃ karoti tenocyate prabhākaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samantāvabhāso nāma samādhiḥ? yasya samādheḥ saha pratilambhena sarvasamādhimukhany avabhāsante, tenocyate samantāvabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śuddhasāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ śuddhasamatām anuprāpnoti, tenocyate śuddhasāro nāmasamādhiḥ.
tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ balam ākarṣayati sarvasamādhīn prabhāvayati, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratikaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ratim anubhavati, tenocyate ratikaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vidyutpradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ pradīpaṃ karoti, tenocyate vidyutpradīpo nāma samādhiḥ.
(PvsP1-2: 69)
tatra katamo 'kṣayo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ naivākṣayaṃ na kṣayaṃ samanupaśyati, tenocyate 'kṣayo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimaṇḍalāni dhārayati, ayam ucyate vajramaṇḍalo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ samanupaśyati tathā ca paśyati yathā aṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niñjyo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn neñjayati na manyate na spandati na prapañcayati, tenocyate 'niñjyo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vivṛto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn vivṛtān samanupaśyati, tenocyate vivṛto nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sūryapradīpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ raśmimukham avabhāsayati, tenocyate sūryapradīpo nāma samādhiḥ,
tatra katamaś candravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām andhakāraṃ vidhamayati, tenocyate candravimalo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate, tenocyate śuddhaprabhāso nāma samādhiḥ.
tatra katama ālokakaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhimukhānām ālokaṃ karoti, tenocyate ālokakaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ kārākāro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kāragatāṅ kriyāṅ karoti, tenocyate kārākāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo jñānaketur nāmasamādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ jñānaketuṃ samanupaśyati, tenocyate jñānaketur nāma samādhiḥ.
tatra katamo vajropamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (PvsP1-2: 70) sarvadharmān nirvidhyate samādhim api na samanupaśyati, tenocyate vajropamo nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cittasthitir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā cittaṃ na varṇayati na vivartate na pratibhāsate na vighātam āpatsyate na cāsyaivaṃ bhavati cittam iti, tenocyate cittasthitir nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samantāloko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samantālokaṃ samanupaśyati, tenocyate samantāloko nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ supratiṣṭhito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu pratiṣṭhito bhavati, tenocyate supratiṣṭhito nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratnakoṭir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayaḥ samantād ratnakotir iva saṃdṛśyante, tenocyate ratnakoṭir nāma samādhiḥ.
tatra katamo varadharmamudro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo mudritā bhavanti, ādimudrāmudritām upādāya, tenocyate varadharmamudro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kañcid dharmaṃ samatānirmuktaṃ samanupaśyati, tenocyate sarvadharmasamatā nāma samādhiḥ.
tatra katamo ratijaho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiratiḥ sarvadharmaratīr jahāti, tenocyate ratijaho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmaiś codgacchati sarvadharmaiś cāpūryate, tenocyate sarvadharmodgatapūrṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo vikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhibhiḥ sarvadharmān vikirati vidhamayati, tenocyate vikiraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ ca sarvadharmāṇāṃ ca padāni prabhinatti, tenocyate sarvadharmapadaprabhedo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samākṣaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā (PvsP1-2: 71) sarvasamādhīnāṃ samākṣaratāṃ pratilabhate, tenocyate samākṣaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākṣaram api nopalabhate, tenocyate 'kṣarāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katama ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ārambanaṃ cchidyate, tenocyate ārambaṇacchedo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'vikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ vikāraṃ nopalabhate, tenocyate 'vikāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'prakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ prakāram api nopalabhate, tenocyate 'prakāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ nāmanimittāni nopalabhate, tenocyate nāmanimittāpraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'niketacārī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ niketaṃ nopalabhate, tenocyate 'niketacārī nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ timirāpagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhi timiraṃ viśodhayati, tenocyate timirāpagato nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cāritravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cāritraṃ samanupaśyati, tenocyate cāritravatī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'calo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sattvānāṃ calitaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'calo nāma samādhiḥ.
tatra katamo viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ viṣayam atikrāmati, tenocyate viṣayatīrṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvaguṇānāṃ sarvasamādhīnāṃ ca saṃcayatām anuprāpnoti, tenocyate sarvaguṇasaṃcayopagato nāma samādhiḥ.
tatra katamaś cittasthitiniścitto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ cittaṃ na pravartate, tenocyate cittasthitiniścitto (PvsP1-2: 72) nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu śubhapuṣpitaśuddhiṃ pratilabhate, tenocyate śubhapuṣpitaśuddhir nāma samādhiḥ.
tatra katamo bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā saptabodhyaṅgāni pratilabhate, tenocyate bodhyaṅgavān nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā antadvayaṃ nopalabhate, tenocyate 'nantapratibhāso nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'samasamo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ samasamatāṃ na pratilabhate, tenocyate 'samasamo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvatraidhātukaṃ samatikrāmati, tenocyate sarvadharmātikramaṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ paricchedakaro nāma samādhiḥ? yatra samā adhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca paricchedaṃ kariṣyati, tenocyate paricchedakaro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimativikiraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhivimativikiraṇam anuprāpnoti, tenocyate vimativikiraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇāṃ sthānaṃ na samanupaśyati, tenocyate niradhiṣṭhāno nāma samādhiḥ.
tatra katama ekavyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā na kasyacid dharmasya dvayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ekavyūho nāma samādhiḥ.
tatra katama ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ cākārābhinirhāraṃ samanupaśyati, tenocyate ākārābhinirhāro nāma samādhiḥ.
tatra katama ekākāravyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ekākāratāṃ samanupaśyati, tenocyate ekākāravyūho nāma samādhiḥ.
(PvsP1-2: 73)
tatra katama ākārānavakāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām advayatāṃ samanupaśyati, tenocyate ākārānavakāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamadhīnāṃ nirvedhikaṃ jñānam anuprāpnoti yasyānuprāptito na kaścin na pratividhyate, tenocyate nirvedhikasarvabhāvatalādhikāro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ saṃketarutāni praviśati, tenocyate saṃketarutapraveśo nāma samādhiḥ.
tatra katamo gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn akṣaravimuktān samanupaśyati, tenocyate gīrghoṣākṣaravimukto nāma samādhiḥ.
tatra katamo jvalanolko nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīṃs tejasāvabhāsayati patati virocate, tenocyate jvalanolko nāma samādhiḥ.
tatrakatamo lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvalakṣaṇāni pariśodhayati, tenocyate lakṣaṇapariśodhano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīn abhilakṣayati abhilakṣayati, tenocyate 'nabhilakṣito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvākāravaropeto bhavati, tenocyate sarvākāravaropeto nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhiṣu sukhaduḥkhāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasukhaduḥkhanirabhinandī nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'kṣayākāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ kṣayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'kṣayākāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ? yatra samādhau (PvsP1-2: 74) sthitvā sarvasamādhīn ādhārayati, tenocyate dhāraṇīpratipattir nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā samādhṃāṃ samyaktvamithyātvāni na samanupaśyati, tenocyate sarvasamyaktvamithyātvasaṃgraho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ rodhanirodhān na samanupaśyati, tenocyate sarvarodhanirodhapraśamano nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām anusārapratisārān na samanupaśyati, tenocyate 'nusārapratisāro nāma samādhiḥ.
tatra katamo vimalaprabho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ prabhāmaṇḍalaṃ nopalabhyate, tenocyate vimalaprabho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sāravatī nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām asāratāṃ nopalabhyate, tenocyate sāravatī nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayaḥ paripūrṇā bhavanti, tadyathāpi nama candraḥ pūrṇamāsyāṃ, tenocyate paripūrṇacandravimalo nāma samādhiḥ.
tatra katamo mahāvyūho nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā tasya sarvasamādhayo mahāvyūhena samanvāgatā bhavanti, tenocyate mahāvyūho nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ sarvadharmāṇāṃ ca prabhāṃ karoti, tenocyate sarvākāraprabhākaro nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ samādhisamatā nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ na vikṣepaṃ naikāgratāṃ ca samanupaśyati, tenocyate samādhisamatā nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhayo na raṇanti, tenocyate 'raṇasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ? yatra (PvsP1-2: 75) samādhau sthitvā sarvasamādhīnām araṇasaraṇasarvasamavasaraṇatām anuprāpnoti, tenocyate 'raṇasaraṇasarvasamavasaraṇo nāma samādhiḥ.
tatra katamo 'nilāniketo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnām ālayaṃ na samanupaśyati, tenocyate 'nilāniketo nāma samādhiḥ.
tatra katamas tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ tathatāṃ na vyativartate, tenocyate tathatāsthitaniścito nāma samādhiḥ.
tatra katamaḥ kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhikāyaṃ nopalabhate, tenocyate kāyakalisaṃpramathano nāma samādhiḥ.
tatra katamo vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvasamādhīnāṃ vākkarma nopalabhate, tenocyate vākkalividhvaṃsano nāma samādhiḥ.
tatra katamo gaganakalpo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā gaganavad avabhāsate, tenocyate gaganakalpo nāma samādhiḥ.
tatra katama ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ? yatra samādhau sthitvā sarvadharmāṇām ākāśāsaṅgavimuktinirupalepanām anuprāpnoti, tenocyate ākāśāsaṅgavimuktinirupalepo nāma samādhiḥ.
idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato mahāyānam.
iti puṇyasaṃbhāraḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāyānaṃ, yad uta catvāri smṛtyupasthānāni, katamāni catvāri? kāyasmṛtyupasthānaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ cittasmṛtyupasthānaṃ dharmasmṛtyupasthānam.
tatra katamat kāyasmṛtyupasthānam? evaṃ yāvat katamad dharmasmṛtyupasthānam? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, na ca kāyasahagatān vitarkān vitarkayati tac (PvsP1-2: 76) cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye, evam adhyātmaṃ vedanāsu citte, adhyātmadharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, bahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, adhyātmabahirdhādharmeṣu dharmānupaśyī viharati, na ca dharmasahagatān vitarkān vitarkayati tac cānupalambhayogena, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caraṃś carāmīti prajānāti, sthitaḥ sthito 'smīti prajānāti, niṣaṇṇo niṣaṇṇo 'smīti prajānāti, śayānaḥ śayito 'smīti prajānāti, yathā yathāsya kāyaḥ sthito bhavati praṇītam apraṇītaṃ vā tathā tathainaṃ prajānāti, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, abhikrāman vā pratikrāman vā saṃprajānacārī bhavati, ālokite vilokite samiñjite prasārite saṃghāṭīpaṭapātracīvaradhāraṇe aśite pīte khādite śayite nidrāklamaprativinodane āgate gate sthite niṣaṇṇe supte jāgarite bhāṣite tuṣṇīmbhāve pratisaṃlayane evaṃ saṃprajānacārī bhavati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, tadyathāpi nāma subhūte cakraṃ bhrāmayan kumbhakāraḥ kumbhakārāntevāsī vā dīrgham āvidhyan dīrgham āvidhyāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvam āvidhyaṃ hrasvam āvidhyāmīti (PvsP1-2: 77) yathābhūtaṃ prajānāti. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ smṛta āśvasan smṛta āśvāsāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, smṛtaḥ praśvasan smṛtaḥ praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā āśvasan dīrghaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, dīrghaṃ vā praśvasan dīrghaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā āśvasan hrasvaṃ vā āśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti, hrasvaṃ vā praśvasan hrasvaṃ vā praśvasāmīti yathābhūtaṃ prajānāti. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīyaloke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ, tadyathāpi nāma subhūte goghātako vā goghātakāntevāsī vā tīkṣṇena śastreṇa gāṃ hanyāt gāṃ hatvā catvāri phalakāni kuryāt, catvāri phalakāni kṛtvā pratyavekṣeta sthito vā atha vā niṣaṇṇaḥ, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyaṃ dhātuśo yathābhūtaṃ pratyavekṣate, asty asmin kāye pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātuḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye tac cānupalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann imam eva kāyam ūrdhvapādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakparyantaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkā yakṛtklomaplīhā āmamantrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam ity asmin kāye yathābhūtaṃ pratyavekṣate, tadyathāpi nāma subhūte karmakārasya mūtoḍiḥ pūrṇo nānādhānyānāṃ śālīnāṃ brīhīnāṃ tilānāṃ taṇḍulānāṃ mudgānāṃ māṣāṇāṃ yavānāṃ godhūmānāṃ masūrāṇāṃ sarṣapāṇām apyi anyaś cakṣuṣmān puruṣo muktvā pratyavekṣamāṇaḥ, evaṃ jānīyād ayaṃ śāliḥ ayaṃ brihī (PvsP1-2: 78) amī tilāḥ amī taṇḍulāḥ amī mudgāḥ amī māṣāḥ amī yavāḥ ami godhūmāḥ amī masūrāḥ amī sarṣapā iti, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattva imam eva kāyam ūrdhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakān nakharomatvakcarmāntaṃ pūrṇaṃ nānāprakārasyāśucer yathābhūtaṃ pratyavekṣate, santy asmin kāye keśā romāṇi nakhā dantās tvakcarmamāṃsasnāyavaḥ śoṇitam asthimajjāhṛdayaṃ vṛkkāyakṛtklomaplīhā āmam antrāṇi antraguṇā udaraṃ purīṣaṃ mūtram aśrusvedo medaḥ kheṭaḥ siṃhāṇakaṃ pūyaṃ lohitaṃ pittaṃ śleṣmā vasā malo mastakaluṅgam akṣigūthakaṃ karṇagūthakam. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā śmaśānagataḥ paśyati nānārūpāṇi śmaśāne 'paviddhāni śivapathikāyām ujjhitāni ekāhamṛtāni vā dvyahamṛtāni vā tryahamṛtāni vā caturahamṛtāni vā pañcāhamṛtāni vā ādhmātakāni vinīlakāni vā vipūyakāni vā vikhāditakāni vā vikṣiptakāni vā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃ dharmā evaṃ svabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā mṛtaśarīrāṇi paśyati śmaśāna utsṛṣṭāni ṣaḍrātramṛtāni vā saptarātramṛtāni vā tāni kākair vā khādyamānāni kurarair vā gṛdhrair vā sṛgālair vā vṛkair vā śvabhir vā tad anyair vā nānāvidhaiḥ prāṇakajātaiḥ khādyamānāni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śmaśāna ujjhitāni khāditakāni aśucīni vipūtīni durgandhīni, sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
(PvsP1-2: 79)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ māṃsaśoṇitamrakṣitāṃ snāyuvinibaddhāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāni tāni paśyati mṛtaśarīrāṇi śivapathikāyām asthisaṃkalām apagatamāṃsaśoṇitasnāyubandhanāṃ tāṃ dṛṣṭvā sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthisaṃkalāṃ vigrahabandhanaviprayuktāṃ visaṃyuktāṃ yathāsaṃkhyāḥ pṛthivyāṃ vikṣiptāḥ sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke 'bhidhyādaurmanasye.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yadā paśyati śivapathikāyām asthīni digvidiśo vikṣiptāni yad utānyena pādāsthīni anyena jaṃghāsthīni anyena urvasthīni anyena śroṇīkaṭāhāsthīni anyena pṛṣṭhavaṃśāsthīni anyena pārśvakāsthīni anyena grīvāsthīni anyena bāhvasthīni anyena śiraḥkapālāsthīni sa imam eva kāyaṃ tatropasaṃharati, ayam api kāya evaṃdharmā evaṃsvabhāva etāṃ dharmatām avyativṛttaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bahirdhākāy