Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_1u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển I (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 8 / 14 (50.000 ký tự/trang)
 yāvad ārūpyadhātuṃ nopalabhate.
iti tatraiva pañcamaḥ saṃkleśādhārātmavikalpaḥ
prathamaṃ dhyānaṃ nopalabhate, yāvad ārūpyasamāpattīr nopalabhate.
iti tatraiva ṣaṣṭo vairāgyādhārātmavikalpaḥ
āryasatyāni nopalabhate.
iti tatraiva saptamo darśanādhārātmavikalpaḥ
aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr nopalabhate.
iti tatraivāṣṭamo bhāvanādhārātmavikalpaḥ
daśabalāni nopalabhate, yāvat sarvākārajñatāṃ nopalabhate, kathaṃ nopalabhate? ātmatvena. tat kasya hetoḥ? ātmano 'tyantaviśuddhitām upādāya.
iti tatraiva navamaḥ kṛtārthatādhārātmavikalpaḥ
iti prathamo grāhakavikalpaḥ
(PvsP1-2: 1)
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan pṛcchet kim ayaṃ māyāpuruṣaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyan niryāsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt, yāvat saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati, sarvākārajñatāṃ prāpsyatīti, tasyaivaṃ pṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt?
bhagavān āha: tena hi subhūte tvām evātra pratiprakṣyāmi, yathā te kṣamate tathā vyākuryāḥ, tat kiṃ manyase subhūte, anyad rūpam anyā māyā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārāḥ, anyad vijñānam anyā māyā?
subhūtir āha: no bhagavan.
ity agradharmagatavikalpasaṃprayoge prathamaḥ skandhaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣuḥ, anyā māyā anyac chrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyaḥ, anyā māyā anyan manaḥ, anyā māyā anyad rūpaṃ, anyā māyā anyaḥ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaḥ, anyā māyā anye dharmāḥ.
subhūtir āha: no bhagavan. iti tatraiva dvitīya āyatanaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣūrūpacakṣurvijñānaṃ, anyā māyā anyac chrotraśabdaśrotravijñanaṃ ghrāṇagandhaghrāṇavijñānaṃ, jihvārasajihvāvijñānaṃ, kāyaspraṣṭavyakāyavijñānaṃ, anyā māyā anyan manodharmamanovijñānam, anyā māyā anyaś cakṣuḥsaṃsparśaḥ, anyā māyā anyaḥ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo (PvsP1_2: 2) jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ, anyā māyā anyo manaḥsaṃsparśaḥ.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac cakṣuḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyac chrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā? subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyaḥ pṛthivīdhātuḥ, anyā māyā anyo 'bdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātuḥ, anyā māyā anyo vijñānadhātuḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyaḥ pṛthivīdhātur anyā māyā, pṛthivīdhātur eva māyā māyaiva pṛthivīdhātuḥ, na bhagavann anyo 'bdhātur anyā māyā, abdhātur eva māyā māyaivābdhātuḥ, na bhagavann anyas tejodhātur anyā māyā, tejodhātur eva māyā māyaiva tejodhātuḥ, na bhagavann anyo vāyudhātur anyā māyā, vāyudhātur eva māyā māyaiva vāyudhātuḥ, na bhagavann anya ākāśadhātur anyā māyā, ākāśadhātur eva māyā māyaiva ākāsadhātuḥ, na bhagavann anyo vijñānadhātur anyā māyā, vijñānadhātur eva māyā māyaiva vijñānadhātuḥ.
iti tatraiva tṛtīyo dhātuprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyaḥ pratītyasamutpādaḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyā avidyā anyā māyā, avidyaiva māyā māyaivāvidyā, na bhagavann anye saṃskārā anyā māyā, saṃskārā eva māyā māyaiva saṃskārāḥ, na bhagavann anyad vijñānam anyā māyā, vijñānam eva māyā māyaiva vijñānaṃ, na bhagavann anyaṃ nāmarūpam anyā māyā, nāmarūpam eva māyā māyaiva nāmarūpaṃ, na bhagavann anyat ṣaḍāyatanam anyā māyā, ṣaḍāyatanam eva māyā māyaiva ṣaḍāyatanaṃ, (PvsP1-2: 3) na bhagavann anyaḥ sparśo 'nyā māyā, sparśa eva māyā māyaiva sparśaḥ, na bhagavann anyā vedanā anyā māyā, vedanaiva māyā māyaiva vedanā, na bhagavann anyā tṛṣṇā anyā māyā, tṛṣṇaiva māyā māyaiva tṛṣṇā, na bhagavann anyad upādānam anyā māyā, upādānam eva māyā māyaiva upādānaṃ, na bhagavann anyo bhavo 'nyā māyā, bhava eva māyā māyaiva bhavaḥ, na bhagavann anyā jātir anyā māyā, jātir eva māyā māyaiva jātiḥ, na bhagavann anyaj jarāmaraṇam anyā māyā, jarāmaraṇam eva māyā māyaiva jarāmaraṇam.
iti tatraiva caturthaḥ pratītyasamutpādaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anye saptatriṃśadbodhipakṣā dharmāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva pañcamo vyavadānaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā śūnyatā anyā māyā anyad ānimittam anyā māyā anyad apraṇihitam.
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva ṣaṣṭho darśanamārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā dhyānārūpyasamāpattayaḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraiva saptamo bhāvanāmārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyāḥ sarvaśūnyatāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
iti tatraivāṣṭamo viśeṣamārgaprajñaptivikalpaḥ
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyāni daśabalāni, anyā māyā anye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, anyā māyā anyā bodhiḥ?
subhūtir āha: na bhagavann anyā māyā anyad rūpaṃ, rūpam eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan rūpaṃ, na bhagavann anyā māyā anyā vedanā, vedanaiva bhagavan māyā māyaiva bhagavan vedanā, na bhagavann (PvsP1-2: 4) anyā māyā anyā saṃjñā, saṃjñaiva bhagavan māyā māyaiva bhagavan saṃjñā, na bhagavann anyā māyā anye saṃskāraḥ, saṃskārā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan saṃskārāḥ, na bhagavann anyā māyā anyad vijñānaṃ, vijñānam eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan vijñānam.
na bhagavann anyac cakṣur anyā māyā, na bhagavann anyad rūpam anyā māyā, na bhagavann anyac cakṣurvijñānam anyā māyā, na bhagavann anyaś cakṣuḥsaṃsparśo 'nyā māyā, na bhagavann anyac cakṣuḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā anyā māyā.
na bhagavann anyac chrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo 'nyā māyā, na bhagavann anyan mano 'nyā māyā, na bhagavann anye dharmā anyā māyā, na bhagavann anyan manovijñānam anyā māyā, na bhagavann anyo manaḥsaṃsparśo 'nyā māyā, na bhagavann anyan manaḥsaṃsparśapratyayād utpadyate vedayitaṃ sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā aduḥkhāsukhaṃ vā anyā māyā.
na bhagavann anyā māyā anye bodhipakṣyā dharmāḥ, bodhipakṣyā dharmā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan bodhipakṣyā dharmāḥ,
na bhagavann anyā māyā anye 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā eva bhagavan māyā māyaiva bhagavann aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, na bhagavann anyā māyā anyā bodhiḥ, bodhir eva bhagavan māyā māyaiva bhagavan bodhiḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, api nu māyāyā utpādo vā nirodho vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, māyāyāḥ saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, yasya notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānaṃ sa prajñāpāramitāyāṃ śikṣate? dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣate? apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śikṣate? saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣv abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu (PvsP1-2: 5) śikṣate? sarvajñatāyāṃ niryāsyati, yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, atraiṣā saṃjñā samajñā prajñaptir vyavahāro bodhisattva iti. pañcasūpādānaskandheṣu?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, saṃjñā samajñā prajñaptir vyavahāramātreṇa pañcānām upādānaskandhānām utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā upalabhyate?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, yasya na saṃjñā na samajñā na prajñaptir na vyavahāro na nāma na nāmaprajñaptir na kāyo na kāyakarma na vāk na vākkarma na mano na manaskarma notpādo na nirodho na saṃkleśo na vyavadānam api nu sa prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyati, anupalambhayogena.
subhūtir āha: evaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena māyāpuruṣeṇaiva śikṣitavyaṃ bhagavaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa eva māyāpuruṣo veditavyaḥ, yad uta pañcopādānaskandhāḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte, api tv amī pañcopādānaskandhāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyanti?
subhūtir āha: no bhagavaṃs, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ pañcopādānaskandhāḥ. evaṃ svapnopamāḥ pañcaskandhāḥsvapnaś cābhāvasvabhāvo nopalabhyate, tathaiva pañcaskandhā abhāvasvabhāvatayā nopalabhyante.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte pratiśrutkopamāḥ pañcaskandhāḥ, pratibhāsopamāḥ nirmitakopamāḥ pratibimbopamāḥ pañcaskandhāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatāyāṃ niryāsyanti?
(PvsP1-2: 6)
subhūtir āha: no bhagavaṃs, tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann abhāvasvabhāvāpratiśrutkā, evaṃ pratibhāso nirmitakaṃ pratibimbaṃ tathaiva pañcaskandhā abhāvasvabhāvatayā nopalabhyante, tathā hi bhagavan māyopamaṃ rūpaṃ māyopamā vedanā māyopamā saṃjñā māyopamāḥ saṃskārā māyopamaṃ vijñānaṃ, yac ca vijñānaṃ tat ṣaḍindriyaṃ te pañcaskandhās te cādhyātmaśūnyatayā nopalabhyante, bahirdhāśūnyatayā nopalabhyante, adhyātmabahirdhāśūnyatayā nopalabhyante, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā nopalabhyante. saced evaṃ bhagavan bhāṣyamāṇo yo bodhisattvo mahāsattvo nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, veditavyam ayaṃ bhagavan niryāsyati sarvajñatāyāṃ niryāsyati mārgajñatāyāṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati.
iti tatraiva navamo 'śaikṣamārgaprajñaptivikalpaḥ
iti dvitīyo grāhakavikalpaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mā khalu bhagavan navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattva imaṃ nirdeśaṃ śrutvā avalīyeta saṃlīyeta vipratisārī bhavet, uttrasyet saṃtrasyet saṃtrāsam āpadyeta.
bhagavān āha: sacet subhūte navayānasaṃprasthito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśalo bhaven na ca kalyāṇamitrahastagato bhaved uttrasyet saṃtrasyet saṃtrāsam āpadyeta.
subhūtir āha: katamad bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ yatra caran bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpam anityam iti pratyavekṣate na copalabhate, vedanā sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityeti pratyavekṣate na copalabhate, saṃjñāsarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityeti pratyavekṣate na copalabhate, saṃskārāḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittenānityā iti pratyavekṣate na copalabhate, vijñānaṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena (PvsP1-2: 7) cittenānityam iti pratyavekṣate na copalabhate, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpaṃ duḥkham iti pratyavekṣate na copalabhate, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vijñānaṃ duḥkham iti pratyavekṣate na copalabhate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena rūpaṃ śūnyam iti pratyavekṣate na copalabhate, rūpam anātmeti rūpaṃ śāntam iti rūpaṃ viviktam iti rūpaṃ śūnyam iti rūpam ānimittam iti rūpam apraṇihitam iti pratyavekṣate na copalabhate, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena vijñānaṃ śūnyam iti pratyavekṣate na copalabhate, vijñānam anātmeti vijñānaṃ śāntam iti vijñānaṃ viviktam iti vijñānaṃ śūnyam iti vijñānam ānimittam iti vijñānam apraṇihitam iti pratyavekṣate na copalabhate, sarvākārajñatāpratisaṃyuktena cittena. idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata upāyakauśalyaṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair yān dharmadeśanāṅ karoty anupalambhayogena iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇām aparāmarṣaṇatā iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇāṃ kṣamaṇārocanapratyavekṣaṇatā, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā, yā teṣām eva sarvākārajñatāpratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇāṃ anutsṛṣṭir, iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā, yā ca śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktānāṃ manasikārāṇām anavakāśadānatā anyeṣām api vā kuśalānāṃ dharmāṇām iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
(PvsP1-2: 8)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ pratyavekṣate na rūpaśūnyatayā rūpaṃ śūnyaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpam, na vedanāśūnyatayā vedanā śūnyā vedanaiva śūnyatā śūnyataiva vedanā, na saṃjñāśūnyatayā saṃjñā śūnyā saṃjñaiva śūnyatā śūnyataiva saṃjñā, na saṃskāraśūnyatayā saṃskārāḥ śūnyāḥ saṃskārā eva śūnyatā śūnyataiva saṃskārāḥ, na vijñānaśūnyatayā vijñānaṃ śūnyaṃ vijñānam eva śūnyatā śūnyataiva vijñānam.
evaṃ na cakṣuḥśūnyatayā cakṣuḥ śūnyaṃ cakṣur eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥ, na śrotraśūnyatayā śrotraṃ śūnyaṃ śrotram eva śūnyatā śūnyataiva śrotraṃ, na ghrāṇaśūnyatayā ghrāṇaṃ śūnyaṃ ghrāṇam eva śūnyatāśūnyataiva ghrāṇaṃ, na jihvāśūnyatayā jihvā śūnyā jihvaiva śūnyatāśūnyataiva jihvā, na kāyaśūnyatayā kāyaḥ śūnyaḥ kāya eva śūnyatāśūnyataiva kāyaḥ, na manaḥśūnyatayā manaḥ śūnyaṃ mana eva śūnyatāśūnyataiva manaḥ.
evaṃ na rūpaśūnyatayā rūpaṃ śūnyaṃ rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpaṃ, na śabdaśūnyatayā śabdaḥ śūnyaḥ śabda eva śūnyatā śūnyataiva śabdaḥ, na gandhaśūnyatayā gandhaḥ śūnyaḥ gandha eva śūnyatā śūnyataiva gandhaḥ, na rasaśūnyatayā rasaḥ śūnyaḥ rasa eva śūnyatā śūnyataiva rasaḥ, na spraṣṭavyaśūnyatayā spraṣṭavyaṃ śūnyaṃ spraṣṭavyam eva śūnyatā śūnyataiva spraṣṭavyaṃ, na dharmaśūnyatayā dharmāḥ śūnyāḥdharmā eva śūnyatā śūnyataiva dharmāḥ.
evaṃ na cakṣurvijñānaśūnyatayā cakṣurvijñānaṃ śūnyaṃ cakṣurvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣurvijñānaṃ, na śrotravijñānaśūnyatayā śrotravijñānaṃ śūnyaṃ śrotravijñānam eva śūnyatā śūnyataiva śrotravijñānaṃ, na ghrāṇavijñānaśūnyatayā ghrāṇavijñānaṃ śūnyaṃ ghrāṇavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇavijñānaṃ, na jihvāvijñānaśūnyatayā jihvāvijñānaṃ śūnyaṃ jihvāvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva jihvāvijñānaṃ, na kāyavijñānaśūnyatayā kāyavijñānaṃ śūnyaṃ kāyavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva kāyavijñānaṃ, na manovijñānaśūnyatayā manovijñānaṃ śūnyaṃ manovijñānam eva śūnyatā śūnyataiva manovijñānam.
evaṃ na cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatayā śūnyaś cakṣuḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśaḥ, evaṃ na śrotraghrāṇajihvākāyāḥ, na manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśaśūnyatayā śūnyo (PvsP1-2: 9) manaḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśaḥ.
evaṃ na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayāśūnyaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataivaśrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayāśūnyaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā, śūnyataiva jihvāsaṃsparśapratyayavedayitam, na kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatayā śūnyaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam.
na smṛtyupasthānaśūnyatayā smṛtyupasthānāni śūnyāni smṛtyupasthānāny eva śūnyatā śūnyataiva smṛtyupasthānāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, na mārgaśūnyatayā mārgaḥ śūnyo mārga eva śūnyatā śūnyataiva mārgaḥ, na balavaiśāradyāveṇikabuddhadharmaśūnyatayā buddhadharmāḥ śūnyā buddhadharmā eva śūnyatā śūnyataiva buddhadharmāḥ. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajnāpāramitāyāṃ caran nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
ity upāyakauśalaṃ prathamaḥ saṃparigrahaḥ
subhūtir āha: katamāni bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yaiḥ parigṛhīta imaṃ prajnāpāramitānirdeśaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāni yāny asya rūpam anityam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, (PvsP1-2: 10) tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam anityam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya rūpaṃ duḥkham iti dharmaṃ deśayanti, rūpam anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, vedanā saṃjñāsaṃskārāḥ, yāny asya vijñānaṃ duḥkham iti dharmaṃ deśayanti vijñānam anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya cakṣur anityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ, amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi yāny asya rūpam anityam iti dharmaṃ deśayanti duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, (PvsP1-2: 11) anyatra sarvākārajñatāyāḥ, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyaṃ dharmā anityā iti dharmaṃ deśayanti, duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. amūni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi yāny asya cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam anityam iti dharmaṃ deśayanti, duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ śrotravijñānaṃ śrotrasaṃsparśaḥ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, jihvāvijñānaṃ jihvāsaṃsparśo jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, kāyavijñānaṃ kāyasaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam anityam iti dharmaṃ deśayanti, duḥkham iti anātmeti śāntam iti viviktam iti śūnyam iti ānimittam iti apraṇihitam iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kalyāṇamitrāṇi yāny asya smṛtyupasthānāny anityānīti dharmaṃ deśayanti, duḥkhānīti anātmānīti śāntānīti viviktānīti śūnyānīti ānimittānīti apraṇihitānīti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgo 'nitya iti dharmaṃ deśayanti, duḥkha iti anātmeti śānta iti vivikta iti śūnya iti ānimitta iti apraṇihita iti dharmaṃ deśayanti tac (PvsP1-2: 12) cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evam apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'bhijñā anityā iti duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti, tac cānupalambhayogena tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ.
evaṃ vaiśāradyāni pratisaṃvido daśatathāgatabalāni aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā apy anityā iti dharmaṃ deśayanti, duḥkhā iti anātmāna iti śāntā iti viviktā iti śūnyā iti ānimittā iti apraṇihitā iti dharmaṃ deśayanti tac cānupalambhayogena, tāni ca kuśalamūlani na śrāvakapratyekabuddhabhūmau pariṇāmayanti, anyatra sarvākārajñatāyāḥ. imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi, yaiḥ parigṛhīta imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām anupāyakuśalo bhaviṣyati pāpamitrahastagataś ca bhaviṣyati, ya imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasiṣyati saṃtrasiṣyati saṃtrāsam āpatsyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'pagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca prajñāpāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca dhyānapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vīryapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca vīryapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ kṣāntipāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca kṣāntipāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca śīlapāramitayā manyate, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānapāramitāṃ bhāvayati upalabhate, tayā ca dānapāramitayā manyate.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (PvsP1-2: 13) carann apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārai rūpam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, rūpaṃ bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, rūpam adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad rūpam abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, evam apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tāṃ cādhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām upalabhate tābhiś ca śūnyatābhir manyate upalambhayogena.
cakṣur adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'dhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena. evaṃ rūpaśabdhagandharasaspraṣṭavyadharmeṣu karttavyaṃ, yāvac cakṣurvijñānaṃśrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānaṃ, evaṃ cakṣuḥsaṃsparśaḥ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśaḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūnyatā upalabhate tayā ca manyate upalambhayogena.
evam avidyā yāvaj jarāmaraṇam adhyātmaśūnyam iti manasikaroti, bahirdhāśūnyam iti manasikaroti, adhyātmabahirdhāśūnyam iti manasikaroti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyam iti manasikaroti, tāś ca śūanyatā upalabhate, tebhir manyate upalambhayogena.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (PvsP1-2: 14) carann apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ smṛtyupasthānāni bhāvayati tāni ca smṛtyupasthānāni upalabhate taiś ca manyate upalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādānīndriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgān apramāṇāni dhyānāni ārūpyasamāpattīḥ, abhijñāḥ pratisaṃvido daśatathāgatabalāni vaiśāradyāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān bhāvayati tāṃś ca buddhadharmān upalabhate taiś ca manyate upalambhayogena. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupāyakuśala imaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsam āpadyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ pāpamitraparigṛhīto bhavati, yena pāpamitraparigraheṇemaṃ prajñāpāramitānirdeśaṃ śrutvā uttrasyati saṃtrasyati saṃtrāsam āpadyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yaḥ prajñāpāramitāyā vivecayati, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā vivecayati, nātra śikṣitavyam iti naitat tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitam iti kavikṛtāny etāni kāvyāni naitāni śrotavyāni nodgrahītavyāni na paryavāptavyāni na dhārayitavyāni na vācayitavyāni na manasikartavyāni nāpi parebhyo deśayitavyāni, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ yo 'sya na mārakarmāṇy upadiśati, na māradoṣān ācaṣṭe, iti hi māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇa vivecayati bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ bravīti: kiṃ te kulaputra prajñāpāramitayā bhāvitayā? kiṃ te dhyānapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te vīryapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te kṣāntipāramitayā bhāvitayā? kiṃ te śīlapāramitayā bhāvitayā? kiṃ te dānapāramitayā bhāvitayā? idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇa śrāvakabhūmipratisaṃyuktāni sūtrāṇi geyaṃ vyākaraṇaṃ gāthodānaṃ nidānam itivṛttakaṃ jātakāni vaipulyam adbhutadharmāvadānopadeśam upadekṣyati prakāśayiṣyati vibhajiṣyati uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati, imāny evaṃrūpāṇi (PvsP1-2: 15) mārakarmāṇi cākhyātāni nāvabodhayati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; na te kulaputra kiṃcid bodhicittaṃ nāpi tvam avinivartanīyo nāpi tvaṃ śakṣyasy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇy ākhyātāni nāvabodhayati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; cakṣuḥ kulaputra śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manaḥ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, rūpaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śabdo gandho rasaḥ spraṣṭavyāni dharmāḥ śūnyā ātmanā cātmīyena ca, cakṣurvijñānaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotravijñānaṃ ghrāṇavijñānaṃ jihvāvijñānaṃ kāyavijñānaṃ manovijñānaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, cakṣuḥsaṃsparśaḥ śūnya ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśo manaḥsaṃsparśaḥ śūnya ātmanā cātmīyena ca, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyam ātmanā cātmīyena ca, dānapāramitā śūnyā ātmanā cātmīyena ca, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā śūnyā ātmanā cātmīyena ca, smṛtyupasthānāni śūnyāni ātmanā cātmīyena ca, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāni balāni bodhyaṅgāni mārgā yāvad āveṇikā buddhadharmāḥ śūnyā ātmanā cātmīyenaca, kiṃ kariṣyasy anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nācaṣṭe nopadiśati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ pratyekabuddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati; śūnyā kulaputra pūrvā dig buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiḥ śrāvakaiś ca nātra buddho na bodhir na bodhisattvo na śrāvakaḥ, evaṃ samantād daśa diśaḥ śūnyā (PvsP1-2: 16) buddhair bhagavadbhir bodhisattvaiḥ śrāvakaiś ca nātra buddho na bodhir na bodhisattvo na śrāvakaḥ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyanti, imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitrāṇi veditavyāni.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sarvākārajñatāpratisaṃyuktebhyo manasikārebhyo vivekṣya śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktair manasikārair anuśāsiṣyati avavadiṣyati, ya idam evaṃrūpaṃ mārakarma nopadekṣyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān upādhyāyācāryaveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ bodhisattvacaryāyā vivecayiṣyati sarvākārajñatāpratisaṃyuktebhyo manasikārebhyo vivecayiṣyati, smṛtyupasthāneṣu niyojayiṣyati samyakprahāṇeṣu ṛddhipādeṣu indriyeṣu baleṣu bodhyaṅgeṣu mārge niyojayiṣyati śūnyatāyām ānimitte 'praṇihite niyojayiṣyati, imāny evaṃrūpān dharmān sākṣātkṛtvā śrāvakabhūmiṃ sākṣātkuruṣva, kiṃ te kariṣyaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nācaṣṭe nopadiśati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān mātāpitṛveṣeṇopasaṃkramya bodhisattvaṃ mahāsattvam evaṃ vakṣyati; ehi tvaṃ kulaputra srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai yogam āpadyasva sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai anāgāmiphalasākṣātkriyāyai arhattvaphalasākṣātkriyāyai yogam āpadyasva kiṃ te 'nuttarayā samyaksaṃbodhyā abhisaṃbuddhayā yasyāḥ kṛtaśo 'saṃkhyeyān aprameyān kalpān saṃsāre saṃsaratā hastacchedāḥ pādacchedāś cānubhavitavyāḥ, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyati nākhyāsyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣeṇopasaṃkramya rūpam anityam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, rūpaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam anityam (PvsP1-2: 17) iti deśayiṣyaty upalambhayogena, vijnānaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'nityaṃ duḥkham anātmakaṃ śāntaṃ viviktaṃ śūnyam ānimittam apraṇihitam iti deśayiṣyaty upalambhayogena, evaṃ yāvat smṛtyupasthānāny anityāni duḥkhāny anātmakāni śāntāni viviktāni śūnyāni ānimittāni apraṇihitānīti deśayiṣyaty upalambhayogena, evaṃ samyakprahāṇāni ṛddhipādā indriyāṇi balāni bodhyaṅgāni mārgo 'nityo duḥkho 'nātmakaḥ śānto viviktaḥ śūnya ānimitto 'praṇihita iti deśayiṣyaty upalambhayogena, yāvad buddhadharmā api anityā duḥkhā anātmakāḥ śāntā viviktāḥ śūnyā ānimittā apraṇihitā iti deśayiṣyaty upalambhayogena, ya imāny evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi nopadekṣyati nākhyāsyati, idam api subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pāpamitraṃ veditavyaṃ viditvā ca parivarjayitavyam.
iti kalyāṇamitradvitīyasaṃparigrahaḥ
ity uktaṃ nirvedhāṅgaṃ caturvidham
subhūtir āha: bodhisattvo bodhisattva iti bhagavann ucyate, bodhisattva iti bhagavan kaḥ padārthaḥ?
bhagavān āha: apadārthaḥ subhūte bodhisattvapadārthaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte bodher utpādo 'stitā vā nāstitā vā vidyate vopalabhyate, tasmād apadārthaḥ subhūte bodhisattvapadārthaḥ.
iti gotrasvarūpam
tadyathāpi nāma subhūte ākāśe śakuneḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte svapnasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte marīcyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ pratiśrutkāyāḥ pratibhāsasya pratibiṃbasya gandharvanagarasya nirmitasyapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
(PvsP1-2: 18)
ity uṣmagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte bhūtakoṭyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathatāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam avitathatāyā ananyatathatāyā dharmatāyā dharmadhātor dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyāḥ satyatāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva bodhisattvasya padārtho na vidyate nopalabhyate.
iti mūrdhagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya rūpasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya vijñānasya padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya cakṣuṣaḥ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāḥ,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya manasaḥ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇāṃ padārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya cakṣurūpacakṣurvijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñānaghrāṇagandhaghrāṇavijñānajihvārasajihvāvijñānakāyaspraṣṭavyakāyavijñānapadārthaḥ, (PvsP1-2: 19)
tadyathā 'pi nāma subhūte māyāpuruṣasya manodharmamanovijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti kṣāntigatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya adhyātmaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya bahirdhāśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, yāvad vistareṇa,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte māyāpuruṣasya pāramitāsu smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣv apramāṇeṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu skandheṣu dhātuṣu āyataneṣu pratītyasamutpādeṣu dhyānārūpyasamāpattyabhijñāsu carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
ity agradharmagatādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya rūpapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya (PvsP1-2: 20) mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya cakṣuḥpadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥpadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvabodhipakṣyadharmabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmeṣu carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte asaṃskṛtadhātau saṃskṛtadhātupadaṃ na vidyate nopalabhyate, saṃskṛtadhātāv asaṃskṛtadhātupadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajnāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti darśanamārgādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte anutpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajnāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
(PvsP1-2: 21)
tadyathāpi nāma subhūte anirodhānabhisaṃskārāprādurbhāvānupalambhāsaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte avyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ, vijñānasya subhūte utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte nirodhābhisaṃskāraprādurbhāvopalambhasaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte nirodhābhisaṃskāraprādurbhāvopalambhasaṃkleśapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tat kasya hetoḥ? rūpasya subhūte vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ vijñānasya subhūte vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte vyastasamastānāṃ skandhānāṃ dhātūnām āyatanānāṃ pratyītyasamutpādasya utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, yāvat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ saptatriṃśad bodhipakṣyadharmā pramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāpratisaṃviddaśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇām utpādapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ yāvad vyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ yāvat saṃkleśavyavadānapadārtho na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
(PvsP1-2: 22)
tadyathāpi nāma subhūte rūpasyātyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ,
tadyathāpi nāma subhūte vijñānasyātyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte vyastasamasteṣu skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣv atyantaviviktatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte smṛtyupasthānām atyantaviśuddhatvānnimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyabhijñāpratisaṃviddaśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmāṇām atyantaviśuddhatvān nimittapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate,
tadyathāpi nāma subhūte ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakānāṃ viśuddhau padaṃ na vidyate nopalabhyate, ātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakāsattām upādāya, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti bhāvanāmārgādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte ādityasyodāgacchataḥ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti pratipakṣādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte kalpoddāhe vartamāne sarvasaṃskāre (PvsP1-2: 23) padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti vipakṣaprahānādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śīle dauḥśīlyapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya samādhau vikṣepapadaṃ na vidyate nopalabhyate, tathāgataprajñāyāṃ dauṣprajñapadaṃ na vidyate nopalabhyate, tathāgatavimuktāv avimuktipadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyavimuktijñānadarśane vimuktijñānadarśanapadaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti pratipakṣavipakṣavikalpaprahāṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte sūryacandramasoḥ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti prajñākaruṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte śrāvakapratyekabuddhagrahanakṣatramaṇiratnajyotiṣāṃ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
ity asādhāraṇaguṇādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ devānāṃ yāmānāṃ devānāṃ tuṣitānāṃ devānāṃ nirmāṇaratīnāṃ devānāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ brahmapārṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ devānāṃ mahābrahmaṇāṃ (PvsP1-2: 24) devānāṃ yāvad akaniṣṭhānāṃ devānāṃ prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate.
iti parārthānukramādhāraḥ
tadyathāpi nāma subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya prabhāyāḥ padaṃ na vidyate nopalabhyate, evam eva subhūate bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvapadārtho na vidyate nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yayā bodhyā bodhisattvapadārthaḥ yaś ca bodhisattvapadārthaḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpino 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ, sarvadharmāṇāṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena asaktatāyām asadbhūtatāyāṃ śikṣitavyaṃ, akalpanatām akalpanatāṃ copādāya, sarvadharmāś ca subhūte bodhisattvena mahāsattvenāvaboddhavyāḥ.
ity anābhoge pravṛttajñānādhāraḥ
ity uktaḥ pratipattyādhāraḥ
subhūtir āha: katame bhagavan sarvadharmāḥ? kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmāṇām asadbhūtatāyāṃ śikṣitavyam? kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā avaboddhavyāḥ?
bhagavān āha: sarvadharmā ucyante kuśalāś cākuśalāś ca vyākṛtāś cāvyākṛtāś ca laukikāś ca lokottarāś ca sāsravāś cānāsravāś ca saṃskṛtāś cāsaṃskṛtāś ca sādhāraṇāś cāsādhāraṇāś ca, imam ucyante subhūte sarvadharmā yatra bodhisattvena mahāsattvenāsadbhūtatāyāṃ śikṣitavyaṃ, ime subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā avaboddhavyāḥ.
ity ālambanasvarūpam
subhūtir āha: katame bhagavan kuśalā laukikā dharmāḥ.
bhagavān āha: kuśalā laukikā dharmā ucyante, mātreyatā pitreyatā śrāmaṇyatā brāhmaṇyatā kule jyeṣṭhāpacāyitā, dānam ayaṃ puṇyakriyāvastu śīlam ayaṃ puṇyakriyāvastu, bhāvanām ayaṃ puṇyakriyāvastu, vaiyāvṛtyasahagatam upāyakauśalaṃ, daśakuśalāḥ karmapathāḥ, laukikyo navasaṃjñā, ādhmātakasaṃjñā vipaḍumakasaṃjñā vipūyakasaṃjñā vilohitakasaṃjñā vinīlakasaṃjñā vikhāditakasaṃjñā vikṣiptakasaṃjñā (PvsP1-2: 25) asthisaṃjñā vidagdhakasaṃjñā, laukikāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, laukikyaḥ pañcābhijñāḥ, laukikyo daśānusmṛtayaḥ, yad uta buddhānusmṛtir dharmānusmṛtiḥ saṃghānusmṛtiḥ śīlānusmṛtiḥ tyāgānusmṛtir devatānusmṛtir ānāpānānusmṛtir maraṇānusmṛtiḥ kāyagatānusmṛtir udvegānusmṛtiḥ, ima ucyante kuśalā laukikādharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan laukikā akuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: prāṇātipāto 'dattādānaṃ kāmamithyācāro mṛṣāvādaḥ paiśunyaṃ pāruṣyaṃ saṃbhinnapralāpo 'bhidhyā vyāpādo mithyādarśanaṃ daśākuśalāḥ karmapathāḥ, krodhopanāhau mrakṣaḥ pradāśo vihiṃsā īrṣyā mātsaryaṃ māno mithyāmānaḥ, ima ucyante laukikā akuśalā dharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavann avyākṛtā dharmāḥ?
bhagavān āha: avyākṛtaṃ kāyakarma, avyākṛtaṃ vākkarma, avyākṛtaṃ manaḥkarma, avyākṛtāni catvāri mahābhūtāni, avyākṛtāni pañcendriyāṇi, avyākṛtāni ṣaḍ āyatanāni, avyākṛtāni arūpyāṇi skandhadhātvāyatanāni, avyākṛtā vipākāḥ, sarva ima ucyante avyākṛtādharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan laukikāḥ kuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: pañca skandhā dvādaśāyatanāny aṣṭādaśa dhātavo daśa kuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ pañcābhijñāḥ ye cānye laukikā dharmāḥ, ima ucyante laukikāḥ kuśalā dharmāḥ
subhūtir āha: katame bhagavan lokottarāḥ kuśalā dharmāḥ?
bhagavān āha: catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, śūnyatāvimokṣamukham ānimittavimokṣamukham apraṇihitavimokṣamukham, anājñātamājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātāvīndriyaṃ, savitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ, avitarkaḥ savicāraḥ samādhiḥ, avitarko 'vicāraḥ samādhiḥ, vidyāvimuktiḥ smṛtiḥ saṃprajanyaṃ yoniśomanaskāraḥ, aṣṭau vimokṣāḥ katame aṣṭau? rūpī rūpāṇi paśyati, (PvsP1-2: 26) ayaṃ prathamo vimokṣaḥ, adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati, ayaṃ dvitīyo vimokṣaḥ, śubhatāyām adhimukto bhavati, ayaṃ tṛtīyo vimokṣaḥ, sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt, pratighasaṃjñānām astaṅgamāt, nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśam ity ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ caturtho vimokṣaḥ, sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ pañcamo vimokṣaḥ, sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramāt, nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ ṣaṣṭho vimokṣaḥ, sarvaśa ākiñcanyāyatanasamatikramāt, naiva saṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, ayaṃ saptamo vimokṣaḥ, sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati, ayam aṣṭam vimokṣaḥ, ima aṣṭau vimokṣāḥ.
navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, catvāri dhyānāni, viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, prīter virāgād upekṣakaś ca viharati smṛtimān saṃprajānan sukhañ ca kāyena pratisaṃvedayate yat tadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimāṃś casukhavihārīti tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṅgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramāt pratighasaṃjñānām astaṅgamān nānātvasaṃjñānām amanasikārād anantam ākāśamiti ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasamatikramād anantaṃ vijñānam iti vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo vijñānānantyāyatanasamatikramān nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśa ākiñcanyāyatanasamatikramān naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, sa sarvaśo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamatikramāt saṃjñāvedayitanirodham upasaṃpadya viharati, etā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ.
(PvsP1-2: 27)
adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvidaḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ima ucyante lokottarāḥ kuśaladharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan sāsravā dharmāḥ?
bhagavān āha: pañca skandhā dvādaśāyatanāny aṣṭādaśa dhātavaś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ, ima ucyante sāsravā dharmāḥ.
subhūtir āha: katame bhagavan anāsravā dharmāḥ?
bhagavān āha: catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido yāvad aṣṭ