Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển I (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I)

tathā hi śāriputra yā bodhisattvasya prajñā sā sarvasattvānāṃ nirvāṇāya pratyupasthitā, tiṣṭhatu śāriputrāyañ jambudvīpaḥ paripūrṇaḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair (PvsP1-1: 55) bhikṣubhiḥ.
sa cec chāriputra trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ paripūrṇo bhavec chāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti. tiṣṭhatu śāriputra trisāhasramahāsāhasro lokadhātuḥ paripūrṇaḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ.
sa cec chāriputra pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra paścimāyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ (PvsP1-1: 56) carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra uttarasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃvā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy (PvsP1-1: 57) upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadibālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy, upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā, teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputrādhastād diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
sa cec chāriputra ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadībālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇā bhaveyuḥ śāriputramaudgalyāyanasadṛśair bhikṣubhiḥ, tadyathāpi nāma naḍavanaṃ vā veṇuvanaṃ vā ikṣuvanaṃ vā śaravanaṃ (PvsP1-1: 58) vā śālivanaṃ vā tilavanaṃ vā teṣāṃ yā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasyaikadivasabhāvitāyāḥ prajñāyāḥ śatatamīm api kalāṃ nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti.
atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: yeyaṃ bhagavan srotaāpannasya prajñā sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhataḥ pratyekabuddhasya prajñā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya prajñā sarvā etāḥ prajñā abhinnā viviktā anutpannā asvabhāvāḥ śūnyāḥ, na ca bhagavann abhinnasya viviktasya anutpannasyāsvabhāvasya śūnyasya nānākaraṇam upalabhyate viśeṣo vā, tat kathaṃ punar bhagavan yā bodhisattvasyaikadivasabhāvitā prajñā sā prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñā sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ prajñām abhibhavati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra yena kāryeṇa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ekadivasabhāvitā prajñā pratyupasthitā sarvākāravaropetā sarvajñatāyāṃ carataḥ sarvasattvānām arthaṃ kurvataḥ sarvākāraṃ sarvadharmān buddhā sarvasattvāḥ parinirvāpayitavyā iti, api nu śāriputra tena kṛtyena sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ prajñā pratyupasthitā.
śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? śāriputra api nu sarvaśrāvakapratyekabuddhānām evaṃ bhavati, asmābhir anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvā nirupadhiśeṣanirvāṇadhātau parinirvāpayitavyā iti.
śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tad anenāpi te śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yeyaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ prajñā sā bodhisattvasya prajñā yā ekadivasabhāvitāyāḥ śatatamīm api kālaṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy (PvsP1-1: 59) upaniṣadam apy upaniśām api nopaiti, tat kiṃ manyase? śāriputrāpi nu sarvaśrāvakapratyekabuddhānām evaṃ bhavati, vayaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritvā sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya daśatathāgatabalāni paripūrya catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūryānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti.
śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: bodhisattvasya mahāsattvasya punaḥ śāriputraivaṃ bhavati, ahaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritvā sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya daśatathāgatabalāni paripūrya catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūryānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti, tadyathāpi nāma śāriputra na bhavati khadyotakasya prāṇakajātasya mamābhayā jambudvīpo 'vabhāsyateti, mamābhayā jambudvīpaḥ sphuṭo bhaved iti, evam eva śāriputra sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ naivaṃ bhavati, ekasyāpy ahaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritvā sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya daśatathāgatabalāni paripūrya catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāmīti, tadyathāpi nāma śāriputra sūryamaṇḍalam udayan sarvaṃ jambudvīpam avabhāsena sphuṭīkaroti, evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritvā sattvān paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhya daśatathāgatabalāni paripūrya catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrya anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayati.
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ cātikramya avinivartanīyabhūmim anuprāpnoti bodhimārgaṃ ca pariśodhayati.
(PvsP1-1: 60)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu sarveṣu sthitvā śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ cātikrāmati, avinivartanīyabhūmim anuprāpnoti bodhimārgaṃ ca pariśodhayati.
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: katamasyāṃ bhagavan bhūmau sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ satatasamitaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ dakṣiṇīyo bhavati.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: prathamacittotpādam upādāya śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran yāvadā bodhimaṇḍād atrāntare satatasamitaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ dakṣiṇīyo bhavati, tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarveṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati, yad uta daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ pañcānāṃ śikṣāpadānām aṣṭāṅgasamanvāgatasya poṣadhasya caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ pañcānām abhijñānāṃ caturṇām āryasatyānāṃ caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya loke prādurbhāvo bhavati, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ loke prādurbhāvo bhavati, ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ loke prādurbhāvo bhavati, eteṣāṃ ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ loke prādurbhāvāt kṣatriyamahāśālakulāni prajñāyante, brāhmaṇamahāśālakulāni prajñāyante, gṛhapatimahāśālakulāni prajñāyante, cāturmahārājakāyikā devāḥ prajñāyante, trayastriṃśā devāḥ prajñāyante, yāmā devāḥ prajñāyante, tuṣitā devāḥ prajñāyante, nirmāṇaratayo devāḥ prajñāyante, paranirmitavaśavartino devāḥ prajñāyante, brahmakāyikā devāḥ prajñāyante, brahmapurohitā devāḥ prajñāyante, mahābrahmaṇo devāḥ prajñāyante, parīttābhā devāḥ prajñāyante, (PvsP1-1: 61) apramāṇābhā devāḥ prajñāyante, ābhāsvarā devāḥ prajñāyante, parīttaśubhā devāḥ prajñāyante, apramāṇaśubhā devāḥ prajñāyante, śubhakṛtsnā devāḥ prajñāyante, anabhrakā devāḥ prajñāyante, puṇyaprasavā devāḥ prajñāyante, vṛhatphalā devāḥ prajñāyante, asaṃjñisattvā devāḥ prajñāyante, śuddhāvāsā devāḥ prajñāyante, aspṛhā devāḥ prajñāyante, atapā devāḥ prajñāyante, sudṛśā devāḥ prajñāyante, sudarśanā devāḥ prajñāyante, akaniṣṭhā devāḥ prajñāyante, ākāśānantyāyatanā devāḥ prajñāyante, vijñānānantyāyatanā devāḥ prajñāyante, ākiñcanyāyatanā devāḥ prajñāyante, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanādevāḥ prajñāyante, srotaāpannā loke utpadyante, sakṛdāgāmino loke utpadyante, anāgāmino loke utpadyante, arhanto loke utpadyante, pratyekabuddhā loke utpadyante, bodhisattvā loke utpadyante, tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā loke utpadyante.
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dakṣiṇāṃ śodhayati uta neti.
bhagavān āha: na hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvo dakṣiṇāṃ śodhayati, tat kasya hetoḥ? ātyantaśuddhaiva dakṣiṇā bodhisattvasya mahāsattvasya, tat kasya hetoḥ? dāyakaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ. kasya dāyakaḥ? kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dāyakaḥ. katameṣāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ dāyakaḥ? yad uta daśānāṃ kuśalānāṃ karmapathānāṃ pañcānāṃ śikṣāpadāṇām aṣṭāṅgasamanvāgatasya poṣadhasya caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasmām ārūpyasamāpattīnāṃ pañcānām abhijñānāṃ caturṇām āryasatyānāṃ caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dāyakaḥ.
iti pratipattyavavādaḥ
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ (PvsP1-1: 62) yujyamāno bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvo rūpaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ. vedanāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, saṃjñāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, saṃskāraśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, vijñānaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaś cakṣuḥśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, śrotraśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, ghrāṇaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, jihvāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, kāyaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, manaḥśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, rūpaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, śabdaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, gandhaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, rasaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, spraṣṭavyaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, dharmaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, cakṣurvijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, śrotravijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, ghrāṇavijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktabvyaḥ, jihvāvijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, kāyavijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, manovijñānadhātuśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, duḥkhaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, samudayaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, nirodhaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, mārgaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, avidyāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, saṃskāraśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, vijñānaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, nāmarūpaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, ṣaḍāyatanaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, sparśaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, vedanāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, tṛṣṇāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, upādānaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, bhavaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, jātiśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaśūnyatāyāṃ (PvsP1-1: 63) yukto yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, bahirdhāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ, yāvat parabhāvaśūnyatāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ,
evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann āsu sarvāsu śūnyatāsu yukto yukta iti vaktavyaḥ, sa ābhiḥ śūnyatābhiḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na tāvad bodhisattvo mahāsattvo yukto yukta iti vaktavyo 'yukta iti. tat kasya hetoḥ? tathā hi na sa rūpaṃ na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ yuktam iti vā ayuktam iti vā samanupaśyati.
iti duḥkhasatyāvavādaḥ
sa na rūpam utpādadharmi vā nirodhadharmi vā samanupaśyati, na vedanām utpādadharmiṇīṃ vā nirodhadharmiṇīṃ vā samanupaśyati na saṃjñām utpādadharmiṇīṃ vā nirodhadharmiṇīṃ vā samanupaśyati, na saṃskārān utpādadharmiṇo vā nirodhadharmiṇo vā samanupaśyati, na vijñānām utpādadharmi vā nirodhadharmi vā samanupaśyati, na rūpaṃ saṃkleśadharmi vā vyavadānadharmi vā samanupaśyati, na vedanāṃ saṃkleśadharmiṇīṃ vā vyavadānadharmiṇīṃ vā samanupaśyati, na saṃjñāṃ saṃkleśadharmiṇīṃ vā vyavadānadharmiṇīṃ vā samanupaśyati, na saṃskārān saṃkleśadharmiṇo vā vyavadānadharmiṇo vā samanupaśyati, na vijñānaṃ saṃkleśadharmi vā vyavadānadharmi vā samanupaśyati.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na rūpaṃ vedanāyāṃ samavasaratīti samanupaśyati, na vedanā saṃjñāyāṃ samavasaratīti samanupaśyati, na saṃjñā saṃskāreṣu samavasaratīti samanupaśyati, na saṃskārā vijñāne samavasarantīti samanupaśyati, na vijñānaṃ dharme samavasaratīti samanupaśyati, na dharmaḥ kvacid dharme samavasaratīti samanupaśyati, tat kasya hetoḥ? na hi kaścid dharmaḥ kvacid dharme samavasarati prakṛtiśūnyatām upādāya, tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra yā rūpasya śūnyatā na tad rūpam, yā vedanāyāḥ śūnyatā na sā vedanā, yā (PvsP1-1: 64) saṃjñāyāḥ śūnyatā na sā saṃjñā, yā saṃskārāṇāṃ śūnyatā na te saṃskārāḥ, yā vijñānasya śūnyatā na tad vijñānam. tat kasya hetoḥ? tathā hi yā rūpaśūnyatā na sā rūpayati, yā vedanāśūnyatā na sā vedayati, yā saṃjñāśūnyatā na sā saṃjānīte, yā saṃskāraśūnyatā na sābhisaṃskāroti, yā vijñānaśūnyatā na sā vijānāti, tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra nānyad rūpam anyā śūnyatā, nānyā śūnyatā anyad rūpaṃ, rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpam, nānyā vedanā anyā śūnyatā, nānyā śūnyatā anyā vedanā, vedanaiva śūnyatā śūnyataiva vedanā, nānyā saṃjñā anyāśūnyatā, nānyā śūnyatā anyā saṃjñā, saṃjñaiva śūnyatā śūnyataivasaṃjñā, nānye saṃskārā anyā śūnyatā, nānyā śūnyatā anye saṃskārāḥ, saṃskārā eva śūnyatā śūnyataiva saṃskārāḥ, nānyad vijñānam anyā śūyatā, nānyā śūnyatā anyad vijñānaṃ, vijñānam eva śūnyatā śūnyataiva vijñānam.
iti samudayasatyāvavādaḥ
śūnyatā śāriputra notpadyate na nirudhyate, na saṃkliśyate na vyavadāyate, na hīyate na vardhate, nātītā nānāgatā na pratyutpannā, yā ca īdṛśī na tatra rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na pṛthivīdhātur nābdhātur na tejodhātur na vāyudhātur nākāśadhātur na vijñānadhātur na cakṣurāyāyatanaṃ na rūpāyatanaṃ na śrotrāyatanaṃna śabdāyatanaṃ na ghrāṇāyatanaṃ na gandhāyatanaṃ na jihvāyatanaṃ rasāyatanaṃ na kāyāyatanaṃ spraṣṭavyāyatanaṃ na manaāyatanaṃ dharmāyatanam, na cakṣurdhātur na rūpadhātur na cakṣurvijñānadhātuḥ, na śrotradhātur na śabdadhātur na śrotravijñānadhātuḥ, na ghrāṇadhātur na gandhadhātur na ghrāṇavijñānadhātuḥ, na jihvādhātur na rasadhātur na jihvāvijñānadhātuḥ, na kāyadhātur na spraṣṭavyadhātur na kāyavijñānadhātuḥ na manodhātur na dharmadhātur na manovijñānadhātuḥ, nāvidyotpādo nāvidyānirodhaḥ, na saṃskārotpādo na saṃskāranirodhaḥ, na vijñānotpādo na vijñānanirodhaḥ, na nāmarūpotpādo na nāmarūpanirodhaḥ, na ṣaḍāyatanotpādo na ṣaḍāyatananirodhaḥ, na sparśotpādo na sparśanirodhaḥ, na vedanotpādo na vedanānirodhaḥ, na tṛṣṇotpādo na tṛṣṇānirodhaḥ, na upādānotpādo nopādānanirodhaḥ, na bhavotpādo na (PvsP1-1: 65) bhavanirodhaḥ, na jātyutpādo na jātinirodhaḥ na jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsotpādo na jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsanirodhaḥ, na duḥkhaṃ na samudayo na nirodho na mārgo na prāptir nābhisamayo na srotaāpanno na srotaāpattiphalaṃ, na sakṛdāgāmī na sakṛdāgāmiphalaṃ, nānāgāmīnānāgāmiphalaṃ, nārhattvaṃ nārhattvaphalaṃ, na pratyekabuddho na pratyekabodhiḥ, na buddho na bodhiḥ, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukto yukta iti vaktavyaḥ.
iti nirodhasatyāvavādaḥ
sa prajñāpāramitāyāṃ caran na dānapāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā ātmānaṃ samanupaśyati, na śīlapāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na kṣāntipāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na vīryapāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na dhyānapāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na rūpe yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na vedanāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na saṃjñāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na saṃskāreṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na vijñāne yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na cakṣuṣi yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na śrotre yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na ghrāṇe yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na jihvāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na kāye yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na manasi yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na rūpe yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na śabde yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na gandhe yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na rase yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na spraṣṭavye yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na dharme yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na smṛtyupasthāneṣu (PvsP1-1: 66) yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na samyakprahāṇeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na ṛddhipādeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, nendriyeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na baleṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na bodhyaṅgeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na mārgeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na caturṣu satyeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na caturṣu vaiśāradyeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na catasṛṣu pratisaṃvitsu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, nābhijñāsu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na daśasu tathāgatabaleṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, nāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, yāvan na sarvākārajñatāyāṃ yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, na sarvajñajñāne yukta iti vā ayukta iti vā samanupaśyati, tad anenāpi te śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ bodhisattvo mahāsattva evaṃ prajñāpāramitāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na śūnyatāyāṃ śūnyatayā yojayati, na śūnyatāyogaḥ, nānimittam ānimittena yojayati nānimittayogaṃ, nāpraṇihitam apraṇihitena yojayati nāpraṇihitayogam. tat kasya hetoḥ? tathā hi śūnyatā na yogo nāyogaḥ, evam ānimittam apraṇihitaṃ na yogo nāyogaḥ. evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukto yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāṃ svalakṣaṇaśūnyatām avatarati, evam eva taran na rūpaṃ yojayati na viyojayati na vedanāṃ yojayati na viyojayati, na saṃjñāṃ yojayati na viyojayati, na saṃskārān yojayati na viyojayati, na vijñānaṃ yojayati na viyojayati, na rūpaṃ pūrvāntena yojayati na viyojayati, pūrvāntam eva na samanupaśyati, na rūpam aparāntena yojayati na viyojayati, aparāntam eva na samanupaśyati, na rūpaṃ pratyutpannena yojayati na vāyojayati, pratyutpannam eva na samanuupaśyati, na vedanāṃ pūrvāntena yojayati na viyojayati, pūrvāntam eva na samanupāśyati, na (PvsP1-1: 67) vedanām aparāntena yojayati na viyojayati, aparāntam eva na samanupaśyati, na vedanāṃ pratyutpannena yojayati na viyojayati, pratyutpannam eva na samanupaśyati, na saṃjñāṃ pūrvāntena yojayati na viyojayati, pūrvāntam eva na samanupaśyati, na saṃjñām aparāntena yojayati na viyojayati, aparāntam eva na samanupaśyati, na saṃjñāṃ pratyutpannena yojayati na viyojayati, pratyutpannam eva na samanupaśyati, na saṃskārān pūrvāntena yojayati na viyojayati, pūrvāntam eva na samanupaśyati, na saṃskārān aparāntena yojayati na viyojayati, aparāntam eva na samanupaśyati, na saṃskārān pratyutpannena yojayati na viyojayati, pratyutpannam eva na samanupaśyati, na vijñānaṃ pūrvāntena yojayati na viyojayati, pūrvāntam eva na samanupaśyati, na vijñānam aparāntena yojayati na viyojayati, aparāntam eva na samanupaśyati, na vijñānaṃ pratyutpannena yojayati na viyojayati, pratyutpannam eva na samanupaśyati.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na pūrvāntam aparāntena yojayati nāparāntaṃ pūrvāntena yojayati, na pratyutpannaṃ pūrvāntena vā aparāntena vā yojayati, nāparāntaṃ pūrvāntena vā pratyutpannena vā yojayati, na pūrvāntam aparāntena vā pratyutpannena vā yojayati, adhvaśūnyatām upādāya. evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran evaṃ yujyate, yathā yujyamāno na sarvākārajñatām atītena yojayati, atītam eva na samanupaśyati, katham atītena sarvākārajñatāṃ yojayati. na sarvākārajñatām anāgatena yojayati, anāgatam eva na samanupaśyati, katham anāgatena sarvākārajñatāṃ yojayati. na sarvākārajñatāṃ pratyutpannena yojayati, pratyutpannam eva samanupaśyati, kathaṃ pratyutpannena sarvākārajñatāṃ yojayati, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
iti mārgasatyāvavādaḥ
(PvsP1-1: 68)
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na rūpaṃ sarvākārajñatayā yojayati rūpam eva na samanupaśyati, na vedanāṃ sarvākārajñatayā yojayati vedanām eva na samanupaśyati, na saṃjñāṃ sarvākārajñatayā yojayati saṃjñām eva na samanupaśyati, na saṃskārān sarvākārajñatayā yojayati saṃskārān eva na samanupaśyati, na vijñānaṃ sarvākārajñatayā yojayati vijñānam eva na samanupaśyati, na cakṣuḥ sarvākārajñatayā yojayati cakṣur eva na samanupaśyati, na śrotraṃ sarvākārajñatayā yojayati śrotram eva na samanupaśyati, na ghrāṇaṃ sarvākārajñatayā yojayati ghrāṇam eva na samanupaśyati, na jihvāṃ sarvākārajñatayā yojayati jihvām eva na samanupaśyati, na kāyañ sarvākārajñatayā yojayati kāyam eva na samanupaśyati, na manaḥ sarvākārajñatayā yojayati mana eva na samanupaśyati, na rūpaṃ sarvākārajñatayā yojayati rūpam eva na samanupaśyati, na śabdān sarvākārajñatayāyojayati śabdān eva na samanupaśyati, na gandhān sarvākārajñatayā yojayati gandhān eva na samanupaśyati, na rasān sarvākārajñatayā yojayati rasān eva na samanupaśyati, na spraṣṭavyaṃ sarvākārajñatayā yojayati spraṣṭavyaṃ eva na samanupaśyati, na dharmān sarvākārajñatayā yojayati dharmān eva na samanupaśyati, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na dānapāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati dānapāramitām eva na samanupaśyati, na śīlapāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati śīlapāramitām eva na samanupaśyati, na kṣāntipāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati kṣāntipāramitām eva na samanupaśyati, na vīryapāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati vīryapāramitām eva na samanupaśyati, na dhyānapāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati, dhyānapāramitām eva na samanupaśyati, na prajñāpāramitāṃ sarvākārajñatayā yojayati prajñāpāramitām eva na samanupaśyati, na smṛtyupasthānāni sarvākārajñatayā yojayati smṛtyupasthānāny eva na samanupaśyati, na samyakprahāṇāni (PvsP1-1: 69) sarvākārajñatayā yojayati samyakprahāṇāny eva na samanupaśyati, na ṛddhipādān sarvākārajñatayā yojayati ṛddhipādān eva na samanupaśyati, nendriyāṇi sarvākārajñatayā yojayati indriyāṇy eva na samanupaśyati, na balāni sarvākārajñatayā yojayati balāny eva na samanupaśyati, na bodhyaṅgāni sarvākārajñatayā yojayati bodhyaṅgāny eva na samanupaśyati, na mārgān sarvākārajñatayā yojayati mārgān eva na samanupaśyati, na pratisaṃvideiḥ sarvākārajñatayā yojayati pratisaṃvida eva na samanupaśyati, na vaiśāradyāni sarvākārajñatayā yojayati vaiśāradyāny eva na samanupaśyati, nābhijñāḥ sarvākārajñatayā yojayaty abhijñā eva na samanupaśyati, na daśatathāgatabalāni sarvākārajñatayā yojayati daśatathāgatabalāny eva na samanupaśyati, nāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān sarvākārajñatayā yojayaty aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān eva na samanupaśyati, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahasattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na buddhaṃ sarvākārajñatayā yojayati buddham eva na samanupaśyati, na sarvākārajñatāṃ buddhena yojayati sarvākārajñatām eva na samanupaśyati, na bodhiṃ sarvākārajñatayā yojayati bodhim eva na samanupaśyati, na sarvākārajñatāṃ bodhyā yojayati sarvākārajñatām eva na samanupaśyati, tat kasya hetoḥ? buddha eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva buddhaḥ, bodhir eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva bodhiḥ, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
iti buddharatnāvavādaḥ
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na rūpaṃ bhavatīti yojayati na rūpaṃ vibhavatīti yojayati, na vedanā bhavatīti yojayati na vedanā vibhavatīti yojayati, na saṃjñā bhavatīti yojayati na saṃjñā vibhavatīti yojayati, na saṃskārā bhavatīti (PvsP1-1: 70) yojayati na saṃskārā vibhavatīti yojayati, na vijñānaṃ bhavatīti yojayati na vijñānaṃ vibhavatīti yojayati, na rūpaṃ nityam iti yojayati na rūpam anityam iti yojayati, na rūpaṃ sukham iti yojayati na rūpaṃ duḥkham iti yojayati, na rūpam ātmeti yojayati na rūpam anātmeti yojayati, na rūpaṃ śāntam iti yojayati, na rūpam aśāntam iti yojayati, na vedanā nityeti yojayati na vedanā anityeti yojayati, na vedanā sukheti yojayati na vedanā duḥkheti yojayati, na vedanā ātmeti yojayati na vedanā anātmeti yojayati, na vedanā śānteti yojayati na vedanā aśānteti yojayati, na saṃjñā nityeti yojayati na saṃjñā anityeti yojayati, na saṃjñā sukheti yojayati na saṃjñā duḥkheti yojayati, na saṃjñā ātmeti yojayati na saṃjñā anātmeti yojayati, na saṃjñā śānteti yojayati na saṃjñā aśānteti yojayati, na saṃskārā nityā iti yojayati na saṃskārā anityā iti yojayati, na saṃskārāḥ sukhā iti yojayati na saṃskārā duḥkhā iti yojayati, na saṃskārā ātmāna iti yojayati na saṃskārā anātmāna iti yojayati, na saṃskārāḥ śāntā iti yojayati na saṃskārā aśāntā iti yojayati, na vijñānaṃ nityam iti yojayati na vijñānam anityam iti yojayati, na vijñānaṃ sukham iti yojayati na vijñānaṃ duḥkham iti yojayati, na vijñānam ātmeti yojayati na vijñānam anātmeti yojayati, na vijñānaṃ śāntam iti yojayati na vijñānam aśāntam iti yojayati, na rūpaṃ śūnyam iti yojayati na rūpam aśūnyam iti yojayati, na rūpaṃ sanimittam iti vā carati na rupam animittam iti vā carati, na rūpaṃ sapraṇihitam iti vā carati na rūpam apraṇihitam iti vā carati, na vedanā śūnyā iti vā carati na vedanā aśūnyā iti vā carati, na vedanā sanimittā iti vā carati na vedanā animittā iti vā carati, na vedanā sapraṇihitā iti vā carati na vedanā apraṇihitā iti vā carati, na saṃjñā śūnyā iti vā carati na saṃjñā aśūnyā iti vā carati, na saṃjñā sanimittā iti vā carati na saṃjñā animittā iti vā carati, na saṃjñā sapraṇihitā iti vā carati na saṃjñā apraṇihitā iti vā carati, na saṃskārāḥ śūnyā iti vā carati na saṃskārā aśūnyā iti vā carati, na saṃskārāḥ sanimittā iti vā carati na saṃskārā animittā iti (PvsP1-1: 71) vā carati, na saṃskārāḥ sapraṇihitā iti vā carati na saṃskārā apraṇihitā iti vā carati, na vijñānaṃ śūnyam iti vā carati na vijñānam aśūnyam iti vā carati, na vijñānaṃ sanimittam iti vā carati na vijñānam animittam iti vā carati, na vijñānaṃ sapraṇihitam iti vā carati na vijñānam apraṇihitam iti vā carati, ya evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ caratīti nopaiti na caratīti nopaiti, carati ca na carati ceti nopaiti, naiva carati
na caratīti nopaiti, evaṃ caran śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na dānapāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na śīlapāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na kṣāntipāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na vīryapāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na dhyānapāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāvinivartanīyabhūmeḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na sattvaparipākahetoḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na buddhakṣetrapariśuddhihetoḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na daśānāṃ tathāgatabalānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nādhyātmaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na bahirdhāśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nādhyātmabahirdhāśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na śūnyatāśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na mahāśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na paramārthaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na saṃskṛtaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāsaṃskṛtaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nātyantaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nānavarāgraśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nānavakāraśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na prakṛtiśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ (PvsP1-1: 72) prajñāpāramitāyāṃ carati, na sarvadharmaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na svalakṣaṇaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nānupalambhaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na bhāvaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nābhāvaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na svabhāvaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na parabhāvaśūnyatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na tathatāyāḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na dharmadhātoḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na bhūtakoṭeḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, tat kasya hetoḥ? na hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya saṃbhedaṃ samanupaśyati. evaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na divyasya cakṣuṣaḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na divyasya śrotrasya kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na paracittajñānasya kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na pūrvanivāsānusmṛteḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, na ṛddhividheḥ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitām eva na samanupaśyati, kuta eva bodhisattvaṃ kuta eva sarvākāraṃ sarvābhijñāḥ, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ (PvsP1-1: 73) divyena cakṣuṣā paścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdāṃ śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā uttarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdāṃ śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā pūrvadakṣinasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā adhastād diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu (PvsP1-1: 74) sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, ahaṃ divyena cakṣuṣā ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ cyutopapādaṃ jñāsyāmīti, divyena śrotreṇaiṣāṃ śabdān śroṣyāmīti, teṣām eva ca cittāni jñāsyāmīti, teṣām eva ca pūrvanivāsam anusmṛtya ṛddhyā gatvā dharmaṃ deśayiṣyāmīti.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayan yukta iti vaktavyaḥ.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate, sarve cāsyānye 'pi laukikā ye kecit kleśās te sarve dalitā bhavanti.
ye 'pi te śāriputra pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.
ye 'pi te śāriputra dakṣiṇasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā, ye ca pratyekabuddhā, ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.
ye 'pi te śāriputra paścimāyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ (PvsP1-1: 75) paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parītābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.
ye 'pi te śāriputra uttarasyāṃ diśi buddhā bhagavanto gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devās trayastriṃśā yāmās tuṣitā nirmāṇaratayaḥ paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmaṇaḥ parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarāḥ parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnā anabhrakāḥ puṇyaprasavā bṛhatphalā asaṃjñisattvāḥ śuddhāvāsā avṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhā devās te 'pi taṃ (PvsP1-1: 76) bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ rakṣanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasya kaścid antarāyaṅ kārṣīt, ye 'py asya kecit kāyikā doṣās te 'py asya dṛṣṭadhārmikā bhavanti, tat kasya hetoḥ? tathā hi sa sarvasattvān maitryā spharati.
ye 'pi te śāriputra uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.
ye 'pi te śāriputra pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.
ye 'pi te śāriputra dakṣiṇapaścimāyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniśṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.
ye 'pi te śāriputra paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu
lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniśṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.
ye 'pi te śāriputra adhastād diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca (PvsP1-1: 77) deśayanti, ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti,
ye 'pi te śāriputra ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti,
ye ca teṣāṃ śrāvakā ye ca pratyekabuddhā ye ca cāturmahārājakāyikā devā yāvad akaniṣṭhā devās te 'pi tasya bodhisattvasya mahāsattvasya rakṣāṃ kurvanti, mā khalv asya bodhisattvasya mahāsattvasyāntarāyo 'bhūd iti.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, alpakṛcchreṇa dhāraṇīmukhāni samādhimukhāni cāmukhībhavanti sarvopapattyāyataneṣu ca tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayati nanu kadācid buddhair bhagavadbhir virahito bhavati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya iti, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, asti sa kaścid dharmo yo dharmaiḥ saha saṃyujyate vā visaṃyujyate vā.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, kañcid ahaṃ kṣiprataraṃ dharmadhātum abhisaṃbudhyeyaṃ vā na cābhisaṃbudhyeyaṃ, tat kasya hetoḥ? na hi dharmadhātur dharmadhātunābhisaṃbudhyate, evaṃ hi śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kiñcid dharmadhātor vyatiriktaṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātor dharmanānākaraṇaṃ karoti, nāpy asyaivaṃ bhavati, ayaṃ dharmadhātur evaṃ pratividhyate na vā pratividhyata iti, tathā hi na sa kañcid dharmaṃ samanupaśyati yena dharmeṇa tāṃ dharmatāṃ pratividhyed iti, tathā hi sa na dharmadhātuṃ śūnyam iti yojayati nāśūnyam iti yojayati, evaṃ hi (PvsP1-1: 78) śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yukta iti vaktavyaḥ.
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na cakṣurdhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurdhātunā yojayanti, na rūpadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ rūpadhātunā yojayati, na cakṣurvijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurvijñānadhātunā yojayati.
na śrotradhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ śrotradhātunā yojayati, na śabdadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ śabdadhātunā yojayanti, na śrotravijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ cakṣurdhātunā yojayati.
na ghrāṇadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ ghrāṇadhātunā yojayanti, na gandhadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ gandhadhātunā yojayati, na ghrāṇavijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ ghrāṇavijñānadhātunā yojayati.
na jihvādhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ jihvādhātunā yojayanti, na rasadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ rasadhātunā yojayati, na jihvāvijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ jihvāvijñānadhātunā yojayati.
na kāyadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ kāyadhātunā yojayati, na spraṣṭavyadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ spraṣṭavyadhātunā yojayati, na kāyavijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ kāyavijñānadhātunā yojayati.
na manodhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ manodhātunā yojayanti, na dharmadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ dharmadhātunā yojayati, na manovijñānadhātuṃ śūnyatayā yojayati na śūnyatāṃ manovijñānadhātunā yojayati. tat kasya hetoḥ? eṣa hi śāriputra paramo yogo bodhisattvasya mahāsattvasya yad uta śūnyatāyogaḥ, śūnyatāyāṃ śāriputra caran bodhisattvo mahāsattvo na śrāvakapratyekabuddhabhūmau patati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvān paripācayati kṣipraṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
ye kecic chāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya yogās teṣāṃ prajñāpāramitāyogo (PvsP1-1: 79) 'gra ākhyāyate śreṣṭha ākhyāyate jyeṣṭha ākhyāyate varaḥ pravara uttamo 'nuttamo niruttamo 'samo 'samasamaḥ praṇīta ākhyāyate. tat kasya hetoḥ? niruttamo hy eṣaḥ śāriputra yogo yad uta prajñāpāramitāyogaḥ śūnyatāyoga ānimittayogo 'praṇihitayogaḥ, evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo vyākṛta iti dhārayitavyaḥ, āsannībhūto vyākaraṇasya.
evaṃ yujyamānaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'prameyāṇām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām arthaṃ kariṣyati, na cāsyaivaṃ bhaviṣyati, māṃ buddhā bhagavanto vyākariṣyantīti, aham āsannībhūto vyākaraṇasyeti, ahaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmīti, ahaṃ sattvān paripācayiṣyāmīti, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayiṣyāmīti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa dharmadhātuṃ na viviktīkaroti, na ca dharmadhātor anyadharmaṃ samanupaśyati, yaḥ prajñāpāramitāyāṃ caret, yo vā buddhair bhagavadbhir vyākriyeta anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na sattvasaṃjñotpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sattvo notpadyate na nirūdhyate, anutpādānirodhadharmatvāt, yasya ca notpādo na nirodhaḥ sa kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati. evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānutpādatayā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvaśūnyatayā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvānupalabdhyā prajñāpāramitāyāṃ carati, sattvaviviktatayā prajñāpāramitāyāṃ carati.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paramo yogo yad uta śūnyatāyogaḥ sarvān anyān yogān abhibhūyāvatiṣṭhate, atra hi śāriputra yoge caran bodhisattvo mahāsattvo mahākaruṇām abhinirharati, mahāmaitrīm abhinirharati, na ca mātsaryacittam utpādayati, na dauḥśīlyacittam utpādayati, na vyāpādacittam utpādayati, na kuśīdacittam utpādayati, na vikṣiptacittam utpādayati, na dauṣprajñācittam utpādayati.
iti dharmaratnāvavādaḥ
(PvsP1-1: 80)
evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo 'nena prajñāpāramitāvihāreṇa viharati sa kutaś cyuta ihopapadyate, ito vā cyutaḥ kutropapatsyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'nena prajñāpāramitāvihāreṇa viharati sa itaś cyuta ihaiva buddhakṣetre upapadyate, anyebhyo vā buddhakṣetrebhyaś cyutas tuṣitebhyo vā devebhyaś cyuta ihopapadyate.
iti bodhisattvo 'ṣṭamakaḥ
tatra śāriputra yo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo manuṣyebhya eva cyutvā manuṣyāṇām eva sabhāgatāyām upapadyate, tasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyān bodhisattvān mahāsattvān sthāpayitvā dhanvānīndriyāṇi bhavanti, na ca kṣipraṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, na cāsya dhāraṇīmukham abhimukhībhavati na ca samādhimukham,
yat punaḥ śāriputra evaṃ vadasi, yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaimaṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate sa itaś cyutaḥ kutropapadyata iti, yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva imaṃ prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, sa ito buddhakṣetrāc cyutaḥ buddhakṣetrād buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, tatra buddhakṣetre buddhān bhagavata ārāgayiṣyati, na kadācid buddhavirahito bhaviṣyati.
iti bodhisattvaśraddhānusārī
yaḥ punaḥ śāriputrāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyaś cyuta ihopapadyate tasya tīkṣṇānīndriyāṇi bhavanti, sa kṣipram imaṃ yogam āpadyate, yad uta prajñāpāramitāyogam, tasya jātivyativṛttasyāpy amī gambhīragambhīrā dharmā abhimukhībhavanti, sa paścāt prajñāpāramitāyogaṃ samāpadyate, yatra yatra buddhakṣetre upapadyate tatra tatra tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ārāgayiṣyati.
yaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ tuṣitebhyo devebhyaś cyutvā ihopapanno bhavati tasyāpi paṭutarāṇīndriyāṇi bhavanti, avipramuṣitāḥ ṣaṭ pāramitāḥ sarvadhāraṇīsamādhimukhāni cābhimukhībhavanti.
(PvsP1-1: 81)
iti bodhisattvadharmānusārī
santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranto ghaṭamānā vyāyacchantaḥ sattvaparipākāyopāyakauśalyabalena srotaāpattiphalaṃ sākṣātkurvanti, na ca tena manyante.
iti srotaāpannaḥ
santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā anupāyakuśalā ye catvāri dhyānāni niṣpādayanti pāramitāsu ca caranti, tena ca dhyānalābhena dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyante, sacet tataś cyutvā manuṣyeṣu deveṣu copapadyante, buddhāṃś ca bhagavata ārāgayiṣyanti, teṣām api dhanvānīndriyāṇi bhavanti na tīkṣṇāni.
santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvā dhyānāni ca samāpadyante prajñāpāramitāyāṃ ca caranti, te cānupāyakauśalyena dhyānāny utsṛjya kāmadhātāv upapadyante, teṣām api śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dhanvānīndriyāṇi bhavanti na tīkṣṇāni.
iti dvitīyatṛtīyaphalapratipannakaḥ śraddhādhimuktaḥ
santi śāriputra bodhisattvā mahāsattvāś catvāri dhyānāny utpādya catvāry apramāṇāni samāpadyante, catasra ārūpyasamāpattīḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān samāpadyante, mahākāruṇikā upāyakauśaly