Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_1u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển I (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā I)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 6 / 14 (50.000 ký tự/trang)
aṃ na jihvārasajihvāvijñānaṃ na kāyaspraṣṭavyakāyavijñānaṃ na manodharmamanovijñānaṃ, nāvidyā evaṃ na saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaṃ bodhisattva iti, yāvan na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādo bodhisattva iti, na rūpatathatā bodhisattva iti, na vedanātathatā na saṃjñātathatā na saṃskāratathatā na (PvsP1-1: 139) vijñānatathatā yāvan na pṛthivīdhātutathatā nābdhātutathatā na tejodhātutathatā na vāyudhātutathatānākāśadhātutathatā na vijñānadhātutathatā,
na cakṣustathatā na śrotratathatā na ghrāṇatathatā na jihvātathatāna kāyatathatā na manastathatā,
na rūpatathatā na śabdatathatā na gandhatathatā na rasatathatāna spraṣṭavyatathatā na dharmatathatā,
na cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatā na śrotraśabdaśrotravijñānatathatā na ghrāṇagandhaghrāṇavijñānatathatā na jihvārasajihvāvijñānatathatā na kāyaspraṣṭavyakāyavijñānatathatā na manodharmamanovijñānatathatā,
nāvidyātathatā na saṃskāratathatā na vijñānatathatā na nāmarūpatathatā na ṣaḍāyatanatathatā na sparśatathatā na vedanātathatā na tṛṣṇātathatā nopādānatathatā na bhavatathatā na jātitathatā na jarāmaraṇatathatā yāvan na skandhadhātvāyatanatathatā na pratītyasamutpādatathatā bodhisattva iti.
subhūtir āha: atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto rūpaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate. tat kutaḥ pṛthivīdhātu bodhisattvo bhaviṣyati, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto rūpaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ śabdo gandho rasaḥ sparśo dharmo bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kutaś cakṣūrūpacakṣurvijñānāni bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñanāni ghrāṇagandhaghrāṇavijñānāni jihvārasajihvāvijñānāni (PvsP1-1: 140) kāyaspraṣṭavyakāyavijñānāni, manodharmamanovijñānāni bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyte nopalabhyate, tat kuto 'vidyā bodhisattvo bhaviṣyati. evaṃ saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kutaḥ punar asya rūpatathatopalapsyate, vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā vijñānatathatopalapsyate.
atyantataya bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya pṛthivīdhātutathatopalapsyate, evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātutathatopalapsyate.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya rūpatathatopalapsyate, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmatathatopalapsyate, evaṃ cakṣustathatā śrotratathatā ghrāṇatathatā jihvātathatā kāyatathatā manastathatopalapsyate, evaṃ cakṣūrūpacakṣurvijñānatathatopalapsyate, evaṃ śrotraśabdaśrotravijñānatathatā ghrāṇagandhaghrāṇavijñānatathatā jihvārasajihvāvijñānatathatā kāyaspraṣṭavyakāyavijñānatathatā manodharmamanovijñānatathatopalapsyate.
atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'syāvidyātathatopalapsyate, evaṃ saṃskāratathatā vijñānatathatā nāmarūpatathatā ṣaḍāyatanatathatā sparśatathatā vedanātathatā tṛṣṇātathatā upādānatathatā bhavatathatā jātitathatā jarāmaraṇatathatopalapsyate.
evam ekaikaśaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vyastasamasteṣv atyantatayā bhagavan bodhisattvo na vidyate nopalabhyate, tat kuto 'sya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatopalapsyate, naitat sthānaṃ vidyate.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sattvānupalabdhyā prajñāpāramitānupalabdhau śikṣitavyam.
(PvsP1-1: 141)
iti nirodhe 'nvayajñānam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte rūpasyaitad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyaitad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase subhūte rūpanityatāyā rūpānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, rūpasukhatāyā rūpaduḥkhatāyā rūpātmatāyā rūpānātmatāyā rūpaśāntatāyā rūpāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
tat kiṃ manyase subhūte vedanānityatāyā vedanānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vedanāsukhatāyā vedanāduḥkhatāyā vedanātmatāyā vedanānātmatāyā vedanāśāntatāyā vedanāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
tat kiṃ manyase subhūte saṃjñānityatāyā saṃjñānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, saṃjñāsukhatāyā saṃjñāduḥkhatāyā saṃjñātmatāyā saṃjñānātmatāyā saṃjñāśāntatāyā saṃjñāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
tat kiṃ manyase subhūte saṃskāranityatāyā saṃskārānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, saṃskārasukhatāyāḥ saṃskāraduḥkhatāyāḥ saṃskārātmatāyāḥ saṃskārānātmatāyāḥ saṃskāraśāntatāyāḥ saṃskārāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
tat kiṃ manyase subhūte vijñānanityatāyā vijñānānityatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti, vijñānasukhatāyā vijñānaduḥkhatāyā vijñānātmatāyā vijñānanātmatāyā vijñānaśāntatāyā vijñānāśāntatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
tat kiṃ manyase subhūte rūpaśūnyatāyā rūpāśūnyatāyā rūpanimittatāyā rūpānimittatāyā rūpapraṇihitatāyā rūpāpraṇihitatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti? evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
tat kiṃ manyase subhūte vijñānaśūnyatāyā vijñānāśūnyatāyā vijñānanimittatāyā (PvsP1-1: 142) vijñānānimittatāyā vijñānapraṇihitatāyā vijñānāpraṇihitatāyā etad adhivacanaṃ bodhisattva iti?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: kiṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśaṃ pratītya evaṃ vadasi: na rūpasya nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na rūpasya praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,
na vedanāyā nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na vedanāyāḥ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,
na saṃjñāyā nityatādhivacanam anityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na saṃjñāyāḥ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti,
na saṃskārānāṃ nityatādhivacanam anityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na saṃskārānāṃ praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ (PvsP1-1: 143) bodhisattva iti,
na vijñānasya nityatādhivacanaṃ nānityatādhivacanaṃ bodhisattva iti, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na vijñānasya praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattva iti.
subhūtir āha: atyantatayā bhagavan rūpaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantayā bhagavan vedanā na vidyate nopalabhyate, kuto vedanādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantatayā bhagavan saṃjñā na vidyate nopalabhyate, kutaḥ saṃjñādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantatayā bhagavan saṃskārā na vidyante nopalabhyante, kutaḥ saṃskārādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantatayā bhagavan vijñānaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.
atyantatayā bhagavan nityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpanityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantatayā bhagavann anityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto rūpānityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
atyantatayā bhagavan nityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānanityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati,
atyantatayā bhagavann anityaṃ na vidyate nopalabhyate, kuto vijñānānityatādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati, evaṃ na sukhādhivacanaṃ na duḥkhādhivacanaṃ nātmādhivacanaṃ nānātmādhivacanaṃ na śāntādhivacanaṃ (PvsP1-1: 144) nāśāntādhivacanaṃ na śūnyatādhivacanaṃ nāśūnyatādhivacanaṃ na nimittādhivacanaṃ nānimittādhivacanaṃ na praṇihitādhivacanaṃ nāpraṇihitādhivacanaṃ bodhisattvo bhaviṣyati.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpādhivacanam anupalabhamānena vedanādhivacanam anupalabhamānena saṃjñādhivacanam anupalabhamānena saṃskārādhivacanam anupalabhamānena vijñānādhivacanam anupalabhamānena.
rūpasya nityānityādhivacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmanānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,
vedanāyā nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,
saṃjñāyā nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmanānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,
saṃskārāṇāṃ nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena,
vijñānasya nityānityādhivacacanam anupalabhamānena sukhaduḥkhādhivacanam anupalabhamānena ātmānātmādhivacanam anupalabhamānena (PvsP1-1: 145) śāntāśāntādhivacanam anupalabhamānena śūnyāśūnyādhivacanam anupalabhamānena nimittānimittādhivacanam anupalabhamānena praṇihitāpraṇihitādhivacanam anupalabhamānena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ
yad api subhūte evaṃ vadasi, nāhaṃ taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yad uta bodhisattva iti, na hi subhūte dharmo dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur dharmaṃ samanupaśyati.
iti mārge dharmajñānam
na subhūte rūpadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātū rūpadhātuṃ samanupaśyati,
na subhūte vedanādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur vedanādhātuṃ samanupaśyati,
na subhūte saṃjñādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur saṃjñādhātuṃ samanupaśyati,
na subhūte saṃskāradhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur saṃskāradhātuṃ samanupaśyati,
na subhūte vijñānadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur vijñānadhātuṃ samanupaśyati,
na cakṣurdhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātuś cakṣurdhātuṃ samanupaśyati,
na śrotradhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātuḥ śrotradhātuṃ samanupaśyati,
na ghrāṇadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur ghrāṇadhātuṃ samanupaśyati,
na jihvādhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur jihvādhātuṃ samanupaśyati,
na kāyadhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur kāyadhātuṃ samanupaśyati,
na manodhātur dharmadhātuṃ samanupaśyati, nāpi dharmadhātur (PvsP1-1: 146) manodhātuṃ samanupaśyati.
iti marge 'nvayajñānakṣāntiḥ
na subhūte saṃskṛtadhātur asaṃskṛtadhātuṃ samanupaśyati, nāpy asaṃskṛtadhātuḥ saṃskṛtadhātuṃ samanupaśyati.
iti mārge 'nvayajñānam
iti darśanamārgāvavādaḥ
na ca subhūte saṃskṛtavyatirekeṇāsaṃskṛtaṃ śakyaṃ prajñapayituṃ, nāpy asaṃskṛtavyatirekeṇa saṃskṛtaṃ śakyaṃ prajñapayitum.
evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmaṃ samanupaśyati, asamanupaśyan nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, na cāsya kvacid dharmacittam avalīyate, na vipratisārī bhavati mānasam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ na samanupaśyati, vedanāṃ na samanupaśyati, saṃjñāṃ na samanupaśyati, saṃskārān na samanupaśyati, vijñānaṃ na samanupaśyati.
cakṣur na samanupaśyati, śrotraṃ na samanupaśyati, ghrāṇaṃ na samanupaśyati, jihvāṃ na samanupaśyati, kāyaṃ na samanupaśyati, mano na samanupaśyati.
rūpāṇi na samanupaśyati, śabdān na samanupaśyati, gandhān na samanupaśyati, rasān na samanupaśyati, spraṣṭavyān na samanupaśyati, dharmān na samanupaśyati.
pṛthivīdhātum abdhātuṃ tejodhātuṃ vāyudhātum ākāśadhātuṃ vijñānadhātuṃ na samanupaśyati.
avidyāṃ na samanupaśyati, saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsān na samanupaśyati.
rāgaṃ na samanupaśyati, dveṣaṃ na samanupaśyati, mohaṃ na samanupaśyati.
ātmānaṃ na samanupaśyati, sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajanakapaśyakān na samanupaśyati.
kāmadhātuṃ na samanupaśyati, rūpadhātuṃ na samanupaśyati, ārūpyadhātuṃ na samanupaśyati, ākāśadhātuṃ na samanupaśyati. (PvsP1-1: 147) śrāvakaṃ na samanupaśyati, pratyekabuddhaṃ na samanupaśyati, bodhisattvaṃ na samanupaśyati, śrāvakadharmān na samanupaśyati, pratyekabuddhadharmān na samanupaśyati, bodhisattvadharmān na samanupaśyati, buddhaṃ na samanupaśyati, buddhadharmān na samanupaśyati, bodhiṃ na samanupaśyati, yāvat sarvadharmān na samanupaśyati, sarvadharmān asamanupaśyan, nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate?
bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaś cittacaitasikān dharmān nopalabhate na samanupaśyati. evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya nottrasyati mānasam?
bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo manaś ca manodhātuṃ ca nopalabhate na samanupasyati, evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nottrasyati mānasam. evaṃ hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmān upalabdhya prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
sacet subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tāṃ prajñāpāramitāṃ nopalabhate na samanupaśyati, tañ ca bodhisattvaṃ, tac ca bodhisattvanāma, tac ca bodhicittaṃ nopalabhate na samanupaśyati, eṣa eva bodhisattvasya mahāsattvasyāvavādaḥ prajñāpāramitāyām eṣaivānuśāsaṃ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: rūpaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, saṃjñāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajnāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, saṃskārān parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, vijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena (PvsP1-1: 148) mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
cakṣuḥ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotraṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ghrāṇaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, jihvāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, kāyaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, manaḥ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
rūpaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śabdaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, gandhaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, rasaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, sparśaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, dharmaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
cakṣurvijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotravijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ghrāṇavijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, jihvāvijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, kāyavijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, manovijñānaṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
cakṣuḥsaṃsparśaṃ cakṣuḥsaṃsparśajāṃ vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, śrotrasaṃsparśaṃ śrotrasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, ghrāṇasaṃsparśaṃ ghrāṇasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, jihvāsaṃsparśaṃ jihvāsaṃsparśajāṃ vedanāṃ, kāyasaṃsparśaṃ kāyasaṃsparśajāṃ vedanāṃ, manaḥsaṃsparśaṃ manaḥsaṃsparśajāṃ vedanāṃ parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena (PvsP1-1: 149) mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
rāgadveṣamohān prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam, evaṃ satkāyadṛṣṭiṃ śīlavrataparāmarśaṃ vicikitsāṃ kāmarāgaṃ vyāpādaṃ rūparāgam ārūpyarāgaṃ saṃyojanānuśayaparyutthānāni prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam.
punar aparaṃ caturo yogān oghān granthān upādānāni caturo viparyāsān prahātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāparamitāyāṃ śikṣitavyam.
daśākuśalān karmapathān prahātukāmena, daśakuśalān karmapathān parijñātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catur ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryaṣṭāṅgamārgaṃ catasraḥ pratisaṃvidaś catvāri vaiśāradyāni ṣaḍ abhijñā daśa tathāgatabalāni aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayitukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
bodhyaṅgaṃ nāma samādhiṃ pratilabdhukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
siṃhavikrīḍitaṃ samādhiṃ, siṃhavijṛmbhitaṃ samādhiṃ, sarvadhāraṇīmukhaṃ samādhiṃ, śūraṅgamaṃ samādhiṃ, ratnamudraṃ samādhiṃ, candraprabhaṃ samādhiṃ, candradhvajaketuṃ samādhiṃ, sarvadharmamudrāgataṃ samādhiṃ, avalokitamudraṃ samādhiṃ, dharmadhātuniyataṃ samādhiṃ, niyatadhvajaketuṃ samādhiṃ, vajropamaṃ samādhiṃ, sarvadharmapraveśamukhaṃ samādhiṃ, samādhirājaṃ samādhiṃ, gaganagañjamudraṃ samādhiṃ, balaviśuddhaṃ samādhiṃ, samudgataṃ samādhiṃ, sarvadharmaniruktiniyatapraveśaṃ samādhiṃ, sarvadharmajñānamudrāpraveśaṃ samādhiṃ, sarvadharmamudrādhāraṇīmukhaṃ samādhiṃ, sarvadharmāsaṃpramoṣaṃ samādhiṃ, sarvadharmasamavasaraṇākāramudraṃ (PvsP1-1: 150) samādhiṃ, ākāśāvasthitaṃ samādhiṃ, trimaṇḍalapariśuddhiṃ samādhiṃ, acyutānugāminyabhijñāṃ samādhiṃ, pātragataṃ samādhiṃ, dhvajāgrakeyūraṃ samādhiṃ, sarvakleśanirdahanaṃ samādhiṃ, caturmārabalavikaraṇaṃ samādhiṃ, jñānolkāṃ samādhiṃ, daśabalodgataṃ samādhiṃ, ākāśāsaṃganiruktinirūpalepaṃ nāma samādhiṃ, etāni cānyāni ca samādhimukhāni pratilabdhukāmea na bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām abhiprāyaṃ paripūrayitukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvakuśalamūlāni paripūrayitukāmena yaiḥ kuśalamūlaiḥ paripūrṇair nāpāyeṣūpapadyate, na hīnakuleṣūpapadyate, na ca śrāvakabhūmiṃ vā na ca pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, na ca bodhisattvamūrdhāmaṃ vā patati prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
śāriputra āha: kathaṃ cāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo mūrdhāmaṃ patati?
subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo 'nupāyakuśalaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carann upāyakauśalam ajānan śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn āgamya naiva śrāvakabhūmiṃ naiva pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati naiva bodhisattvanyāmam avakrāmati, ayam ucyate bodhisattvamūrdhāmaḥ.
śāriputra āha: kena kāraṇena āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāyam āmaḥ?
subhūtir āha: āma ity āyuṣman śāriputra ucyate bodhisattvasya mahāsattvasya dharmatṛṣṇā.
iti bhāvanāmārgāvavādaḥ
ity ukto 'vavādaḥ
śāriputra āha: katamā āyuṣman subhūte dharmatṛṣṇā?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam anityam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na (PvsP1-1: 151) saṃjānīte, duḥkhaṃ śūnyam anātmakam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, rūpaṃ śūnyam ity apraṇihitam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam anityam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, duḥkhaṃ śūnyam anātmakam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, vijñānaṃ śūnyam ity apraṇihitam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte. iyam āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya ānulomikī dharmatṛṣṇā āmaḥ.
iti duḥkhasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
evaṃ rūpaṃ prahātavyam anena rūpaṃ prahātavyam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, evaṃ vedanā prahātavyā anena vedanā prahātavyeti, evaṃ saṃjñā prahātavyā anena saṃjñā prahātavyeti, evaṃ saṃskārāḥ prahātavyā anena saṃskārāḥ prahātavyā iti, evaṃ vijñānaṃ prahātavyam anena vijñānaṃ prahātavyam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte, evaṃ duḥkhaṃ parijñeyam anena duḥkhaṃ parijñeyam iti, evaṃ samudayaḥ prahātavyo 'nena samudayaḥ prahātavya iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte.
iti samudayasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
evaṃ nirodhaḥ sākṣātkartavyo 'nena nirodhaḥ sākṣātkartavya iti, evaṃ mārgo bhāvayitavyo 'nena mārgo bhāvayitavya iti, ayaṃ saṃkleśa idaṃ vyavadānam iti, ime dharmāḥ sevitavyā ime dharmā na sevitavyā iti, iha caritavyam iha na caritavyam, ayaṃ mārgo bhāvayitavyo 'yaṃ na bhāvayitavyaḥ, iyaṃ bodhisattvasya śikṣā iyam aśikṣā, iyaṃ bodhisattvasya dānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya śīlapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya kṣāntipāramitā, iyaṃ bodhisattvasya vīryapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya dhyānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya prajñāpāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na dānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na śīlapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na kṣāntipāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na vīryapāramitā, iyaṃ bodhisattvasya na dhyānapāramitā, iyaṃ bodhisattvasyana prajñāpāramitā, idaṃ bodhisattvasyopāyakauśalam idam anupāyakauśalam iti nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte. ayaṃ bodhisattvasya mūrdhāmaḥ.
(PvsP1-1: 152)
saced āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran imān dharmān evaṃ nābhiniviśate nādhitiṣṭhati na saṃjānīte 'yaṃ bodhisattvasyānulomikī dharmatṛṣṇā āmaḥ.
śāriputra āha: katamaḥ punar āyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya nyāmaḥ?
subhūtir āha: ihāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nādhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, na bahirdhāśūnyatayā adhyātmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāśūnyatayā bahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, nādhyātmabahirdhāśūnyatayā śūnyatāśūnyatāṃ samanupaśyati, na śūnyatāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ samanupaśyati, na śūnyatāśūnyatayā mahāśūnyatāṃ samanupaśyati, na mahāśūnyatayā śūnyatāśūnyatāṃ samanupaśyati, na mahāśūnyatayā paramārthaśūnyatāṃ samanupaśyati, na paramārthaśūnyatayā mahāśūnyatāṃ samanupaśyati, na paramārthaśūnyatayā saṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, na saṃskṛtaśūnyatayā paramārthaśūnyatāṃ samanupaśyati, na saṃskṛtaśūnyatayā asaṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nāsaṃskṛtaśūnyatayā saṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nāsaṃskṛtaśūnyatayā atyantaśūnyatāṃ samanupaśyati, nātyantaśūnyatayā asaṃskṛtaśūnyatāṃ samanupaśyati, nātyantaśūnyatayā anavarāgraśūnyatāṃsamanupaśyati, nānavarāgraśūnyatayā atyantaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavarāgraśūnyatayā anavakāraśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavakāraśūnyatayā anavarāgraśūnyatāṃ samanupaśyati, nānavakāraśūnyatayā prakṛtiśūnyatāṃ samanupaśyati, na prakṛtiśūnyatayā anavakāraśūnyatāṃ samanupaśyati, na prakṛtiśūnyatayā sarvadharmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na sarvadharmaśūnyatayā prakṛtiśūnyatāṃ samanupaśyati, na sarvadharmaśūnyatayā svalakṣaṇaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svalakṣaṇaśūnyatayā sarvadharmaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svalakṣaṇaśūnyatayā anupalambhaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānupalambhaśūnyatayā svalakṣaṇaśūnyatāṃ samanupaśyati, nānupalambhaśūnyatayā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvasvabhāvaśūnyatayā anupalambhaśūnyatāṃ (PvsP1-1: 153) samanupaśyati, nābhāvasvabhāvaśūnyatayā bhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bhāvaśūnyatayā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na bhāvaśūnyatayā abhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvaśūnyatayā bhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, nābhāvaśūnyatayā svabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svabhāvaśūnyatayā abhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na svabhāvaśūnyatayā parabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati, na parabhāvaśūnyatayā svabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyati.
ayaṃ hi śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvanyāmaḥ
iti nirodhasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
punar aparaṃ śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ śikṣitavyam. yathā śikṣamāṇena rūpaṃ jñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ jñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, cakṣur jñātavyam evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo manojñātavyaṃ na ca tena mantavyaṃ, śabdagandharasaspraṣṭavyadharmā jñātavyā na ca tair mantavyaṃ, dānapāramitā jñātavyā śīlapāramitā jñātavyā kṣāntipāramitā jñātavyā vīryapāramitā jñātavyā dhyānapāramitā jñātavyā prajñāpāramitā jñātavyā na ca tābhir mantavyaṃ, evaṃ pañcābhijñāḥ pañca cakṣūṃṣi catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā bhāvayitavyā na ca tair mantavyaṃ, catvāri vaiśāradyāni daśatathāgatabalāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyā na ca tair mantavyam.
evaṃ hi śāriputra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhicittaṃ nāma jñātavyam asamacittaṃ nāmodāracittaṃ nāma jñātavyaṃ na ca tena mantavyam. tat kasya hetoḥ? tathā tac cittam acittaṃ prakṛtiś cittasya prabhāsvarā.
śāriputra āha: kā punar āyuṣman subhūte cittasya prabhāsvaratā?
subhūtir āha: yad āyuṣman śāriputra cittaṃ na rāgeṇa saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na dveṣeṇa mohena saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na paryutthānaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, nāvaraṇaiḥ saṃyuktaṃ na (PvsP1-1: 154) visaṃyuktaṃ, nānuśayaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na saṃyojanaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na dṛṣṭikṛtaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, na śrāvakapratyekabuddhacittaiḥ saṃyuktaṃ na visaṃyuktam. iyaṃ śāriputra cittasya prabhāsvaratā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte asti tac cittaṃ yac cittam acittam?
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣman śāriputra yā acittatā tatrāstitā vā nāstitā vā vidyate vā upalabhyate vā?
śāriputra āha: na khalv āyuṣman subhūte.
subhūtir āha: saced āyuṣman śāriputra tatrācittatāyām astitā vā nāstitā vā na vidyate vā nopalabhyate vā, api nu te yukta eṣa paryanuyogaḥ, yad āyuṣman śāriputra evam āha, asti tac cittaṃ yac cittam acittam iti.
śāriputra āha: kā punar eṣā āyuṣman subhūte acittatā?
subhūtir āha: avikārā āyuṣman śāriputra avikalpā acittatā yā sarvadharmāṇāṃ dharmatā, iyam ucyate acittatā.
śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte yathaiva tac cittam avikāram avikalpaṃ tathaiva rūpam apy avikāram avikalpaṃ, vedanāpy avikārā avikalpā saṃjñāpy avikārā avikalpā saṃskārā apy avikārā avikalpā vijñānam apy avikāram avikalpaṃ, evam eva cakṣurdhātū rūpadhātuś cakṣurvijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, ghrāṇadhātur gandhadhātur ghrāṇavijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, jihvādhātū rasadhātur jihvāvijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ, manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātur avikāro 'vikalpaḥ. evam āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pāramitā abhijñāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgavaiśāradyapratisaṃvidbalāveṇikā buddhadharmā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir avikārā avikalpā.
subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra yathaiva cittam avikāram (PvsP1-1: 155) avikalpaṃ tathaiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapāramitābhijñābodhipakṣyā dharmā daśatathāgatabalavaiśāradyāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
śāriputra āha: sādhu sādhu āyuṣman subhūte tadyathāpi nāma bhagavataḥ putra auraso mukhato jāto dharmajo dharmanirmito dharmadāyādo nāmiṣadāyādaḥ pratyakṣacakṣudharmeṣu kāyasākṣī yathāpi nāmāgrāro 'raṇāvihāriṇāṃ bhagavatā agratāyāṃ nirdiṣṭasyāyam upadeśaḥ.
evam āyuṣman subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, ataś ca bodhisattvo mahasattvo 'vinivartanīya upaparīkṣitavyo 'virahitaś ca prajñāpāramitayā veditavyaḥ.
iti mārgasatyādhikāreṇa mṛdūṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
śrāvakabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
pratyekabuddhabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
bodhisattvabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
buddhabhūmāv api āyuṣman subhūte śikṣitukāmena bodhisattvena mahāsattvena iyam eva prajñāpāramitā śrotavyodgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā yoniśaś ca upaparīkṣitavyā.
tat kasya hetoḥ? tathā hy atra prajñāpāramitāyāṃ trīṇi yānāni vistareṇopadiṣṭāni yatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā bodhisattvabhūmau vā śikṣitavyam.
iti sarveṣāṃ hetutvaviśeṣaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo 'haṃ bhagavan na bodhisattvaṃ na prajñāpāramitāṃ vindāmi nopalabhe na (PvsP1-1: 156) samanupaśyāmi. tat katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ vastu na vindāmi nopalabhe na samanupaśyāmi so 'haṃ bhagavan vastv avindann anupalabhamāno 'samanupaśyan katamena dharmeṇa katamaṃ dharmam avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi? etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ sarvadhharmān avindann anupalabhamāno 'samanupaśyan nāmadheyamātreṇāyavyayaṃ kuryāṃ bodhisattva iti vā prajñāpāramiteti vā.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam, rūpasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, vedanāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, saṃjñāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, saṃskārāṇām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ canopalabhe na samanupaśyāmi, vijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavan rūpādīnām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti?
anena bhagavan paryāyeṇa tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
cakṣuṣo 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, śrotrasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, ghrāṇasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, jihvāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, kāyasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, manaso 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe.
api tu khalu punar bhagavan yad api tad rūpaṃ nāma vedanā nāma saṃjñā nāma saṃskārā nāma vijñānaṃ nāma cakṣuḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ (PvsP1-1: 157) jihvā kāyo mana iti nāma, etāni nāmadheyāni na sthitāni nāsthitāni na viṣṭitāni nāviṣṭitāni. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena teṣāṃ nāmadheyānāṃ, evaṃ tāni nāmadheyāni na sthitāni nāsthitāni na viṣṭitāni nāviṣṭitāni, rūpasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe. evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇām āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, so 'haṃ bhagavan rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, cakṣurvijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, evaṃ śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, so 'haṃ bhagavaṃś cakṣurvijñānasya śrotravijñānasya ghrāṇavijñānasya jihvāvijñānasya kāyavijñānasya manovijñānasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyann anupalambhamānaḥ kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, cakṣuḥsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvac cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, śrotrasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvac chrotrasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, ghrāṇasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvad ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, jihvāsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvad jihvāsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, kāyasaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvat kāyasaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, manaḥsaṃsparśasyāhaṃ bhagavan yāvan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitasyāyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, (PvsP1-1: 158) pṛthivīdhātor evam abdhātos tejodhātor vāyudhātor ākāśadhātor vijñānadhātor āyañ ca vyayañ ca na sanupaśyāmi nopalabhe.
evam avidyā yāvaj jarāmaraṇasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, evam avidyānirodhasya yāvaj jarāmaraṇanirodhasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, rāgadveṣamohānām ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe, paryutthānāvaraṇānuśayasaṃyojanadṛṣṭikṛtānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca na samanupaśyāmi nopalabhe.
dānapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, śīlapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, kṣāntipāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ cavyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, vīryapāramitāyā ahaṃ bhagavannāyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, dhyānapāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, prajñāpāramitāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
ātmano 'haṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ sattvajīvapoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
smṛtyupashānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ samyakprahāṇarddhipādenadriyabalabodhyaṅgamārgasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, śūnyatāyā ānimittasyāpraṇihitasyāhaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇām apramāṇānāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, buddhānusmṛter dharmānusmṛteḥ saṃghānusmṛteḥ śīlānusmṛtes tyāgānusmṛter devatānusmṛter āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, ānāpānānusmṛter maraṇānusmṛter āyañ ca (PvsP1-1: 159) vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, pañcānāṃ cakṣuṣām abhijñānāṃ vaiśāradyānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, aṣṭādaśānām āveṇikānām ahaṃ bhagavan buddhadharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavann aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan kasya nāmadheyaṃ kariṣyāmi bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
svapnopamānām ahaṃ bhagavan pañcānām upādānaskandhānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ māyopamānāṃ pratiśrutkopamānāṃ pratibhāsopamānāṃ pratibimbopāmānāṃ marīcyupamānāṃ udakacandropamānāṃ nirmitakopamānām ahaṃ bhagavan pañcānām upādānaskandhānām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi. evaṃ viviktasya śāntasyānutpādasyānirodhasyāsaṃkleśasyāvyavadānasya ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi. evaṃ dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭer dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyā ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
evaṃ kuśalānām akuśalānāṃ sāvadyānām anavadyānāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ saṃkleśānāṃ niḥkleśānāṃ laukikānāṃ lokottarāṇāṃ saṃskṛtānām asaṃskṛtānāṃ saṃkleśānāṃ vyavadānānāṃ saṃsārikāṇāṃ nairvāṇikānām ahaṃ bhagavan dharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi.
atītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇām āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, bhagavato 'py ahaṃ bhagavan āyañ ca vyayañ canopalabhe na samanupaśyāmi.
pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhanāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānām (PvsP1-1: 160) ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, paścimasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, uttarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, uttarapūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, pūrvadakṣiṇasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣulokadhātuṣu, dakṣiṇapaścimasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, paścimottarasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, ūrdhvaṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu, adho diśi gaṅgānadīvālukopameṣulokadhātuṣu, tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānām ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavaṃs tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ sabodhisattvasaṃghānāmāyañ ca vyayañ ca nopalaṃbhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, sarvadharmatathatāyā ahaṃ bhagavann āyañ ca vyayañ ca nopalabhe na samanupaśyāmi, so 'haṃ bhagavan sarvadharmatathatāyām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyām avavadiṣyāmy anuśāsiṣyāmi.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam.
iti madhyoṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
yāpīyaṃ bhagavan dharmasāṃketikī dharmaprajñaptir yad uta bodhisattva iti, sā na kenacid vacanīyā skandhena vā dhātunā vā āyatanena vā yāvad āveṇikena vā buddhadharmeṇa, yāvad evaiṣā dharmaprajñaptiḥ, tadyathāpi nāma bhagavan svapno na kenacid vacanīyaḥ pratiśrutko pratibhāsaḥ pratibimbaṃ nirmitakaṃ na kenacid vacanīyaṃ, tadyathāpi nāma bhagavan pṛthivyāptejovāyvākāśaṃ nāma na kenacid (PvsP1-1: 161) vacanīyam, tadyathāpi nāma bhagavan śīlam iti samādhir iti prajñeti vimuktir iti vimuktijñā anadarśanam iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, srotaāpanna iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, sakṛdāgāmīti, anāgāmīti, arhann iti, pratyekabuddha iti, yāvad bodhisattvadharma iti tathāgata iti buddha iti tathateti buddhadharma iti nāma na kenacid vacanīyaṃ, kuśalena vā akuśalena vā sāvadyena vā anavadyena vā sukhena vā duḥkhenavā ātmanā vā anātmanā vā śāntena vā aśāntena vā viviktena vā aviviktenavā nimittena vā animittena vā bhāvena vā abhāvena vā imam apy ahaṃ bhagavan arthavaśaṃ pratītya evaṃ vadāmi etad eva me bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ sarvadharmāṇām āyañ ca vyayañ cānupalabhamāno 'samanupaśyan nāmadheyamātreṇāyañ ca vyayañ ca kuryāṃ bodhisattva iti.
api tu khalu punar bhagavaṃs tad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam, tat kasya hetoḥ? avidyamānatvāt tasya nāmadheyasya, evaṃ taṃ nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ, saced bhagavann evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati, mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate niyataṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartaṇīyāyāṃ bodhisattvabhūmau sthito veditavyaḥ susthito 'sthānayogena.
iti adhimātroṣmagatasyālambanākāraviśeṣaḥ
punar aparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthātavyaṃ tena na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyaṃ, tena na rūpe sthātavyaṃ na śabde na gandhe na rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyaṃ, tena na cakṣurvijñāne sthātavyan na śrotravijñāne na ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyaṃ, tena na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyan na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na śrotrasaṃsparśe na śrotrasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na ghrāṇasaṃsparśe (PvsP1-1: 162) na ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na jihvāsaṃsparśe na jihvāsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na kāyasaṃsparśe na kāyasaṃsparśapratyayavedayite sthātavyaṃ, na manaḥsaṃsparśe na manaḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam. na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyaṃ, tena nāvidyāyāṃ sthātavyaṃ na saṃskāreṣuna vijñāne na nāmarūpe na ṣaḍāyatane na sparse na vedanāyāṃ na tṛṣṇāyāṃ nopādāne na bhave na jātau na jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaumanasyopayāseṣu sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpatvena śūnyaṃ, vedanāvedanātvena śūnyā, saṃjñā saṃjñātvena śūnyā, saṃskārāḥ saṃskāratvena śūnyāḥ, vijñānaṃ vijñānatvena śūnyaṃ, yā ca bhagavan rūpasya śūnyatā na tad rūpaṃ, na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ, rūpam eva śūnyatāśūnyataiva rūpaṃ, yā ca bhagavan vedanāyāḥ śūnyatā na sā vedanā, na cānyatra śūnyatāyā vedanā, vedanaiva śūnyatā śūnyataiva vedanā, yā ca bhagavan saṃjñāyāḥ śūnyatā na sā saṃjñā, na cānyatra śūnyatāyāḥ saṃjñā, saṃjñaiva śūnyatā śūnyataiva saṃjñā, yā ca bhagavan saṃskārāṇāṃ śūnyatā na te saṃskārāḥ, na cānyatra śūnyatāyāḥ saṃskārāḥ, saṃskārā eva śūnyatā śūnyataiva saṃskārāḥ, yā ca bhagavan vijñānasya śūnyatā na tad vijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā vijñānaṃ, vijñānam eva śūnyatā śūnyataiva vijñānam.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sthātavyam.
na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan pṛthivīdhātuḥ pṛthivīdhātutvena śūnyā, yā ca pṛthivīdhātuśūnyatā nāsau pṛthivīdhātur na cānyatra śūnyatāyāḥ pṛthivīdhātuḥ, pṛthivīdhātur eva śūnyatā, śūnyataiva pṛthivīdhātuḥ, evam abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātus tathā hi bhagavan vijñānadhātur vijñānadhātutvena śūnyā, yā ca vijñānadhātuśūnyatā nāsau vijñānadhātur na cānyatra śūnyatāyā vijñānadhātur vijñānadhātur eva śūnyatā, śūnyataiva (PvsP1-1: 163) vijñānadhātuḥ. anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na pṛthivīdhātau sthātavyaṃ nābdhātau na tejodhātau na vāyudhātau nākāśadhātau na vijñānadhātau sthātavyam.
na rūpe sthātavyan na śabde na gandhena rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpatvena śūnyaṃ, yā ca rūpe śūnyatā na tad rūpaṃ, na cānyatra śūnyatāyā rūpaṃ, rūpam eva śūnyatā śūnyataiva rūpaṃ, tathā hi śabdaḥ śabdatvena śūnyā, yā ca śabdaśūnyatā na sa śabdo, na cānyatra śūnyatāyāḥ śabdaḥ, śabda eva śūnyatā śūnyataiva śabdaḥ, tathā hi gandho gandhatvena śūnyo, yā ca gandhaśūnyatā na sa gandho, na cānyatra śūnyatāyā gandho, gandha eva śūnyatā śūnyataiva gandhaḥ, tathā hi raso rasatvena śūnyo, yā ca rasaśūnyatā na sa raso, na cānyatra śūnyatāyā raso, rasa eva śūnyatā śūnyataiva rasaḥ, tathā hi spraṣṭavyaṃ spraṣṭavyatvena śūnyaṃ, yā ca spraṣṭavyaśūnyatā na tat spraṣṭavyaṃ, na cānyatra śūnyatāyāḥ spraṣṭavyaṃ, spraṣṭavyam eva śūnyatā śūnyataiva spraṣṭavyaṃ, tathā hi bhagavan dharmo dharmatvena śūnyo, yā ca dharmaśūnyatā na te dharmā, na cānyatra śūnyatāyā dharmā, dharmā eva śūnyatā śūnyataiva dharmāḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na rūpe sthātavyaṃ na śabde na gandhe na rase na spraṣṭavye na dharme sthātavyaṃ, na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuś cakṣutvena śūnyaṃ, yā ca cakṣuḥśūnyatā na tac cakṣur, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣuś, cakṣur eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥ, tathā hi śrotraṃ śrotratvena śūnyaṃ yā ca śrotraśūnyatā na tac chrotraṃ, na cānyatra śūnyatāyāḥ śrotraṃ, śrotram eva śūnyatā śūnyataiva śrotraṃ, tathā hi ghrāṇaṃ ghrāṇatvena śūnyaṃ, yā ca ghrāṇaśūnyatā na tad ghrāṇaṃ, na cānyatra śūnyatāyā ghrāṇaṃ, ghrāṇam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇaṃ, tathā hi jihvā jihvātvena śūnyā, yā ca jihvāśūnyatā na sā jihvā, na cānyatra śūnyatāyā jihvā, jihvaiva śūnyatā śūnyataiva jihvā, tathā hi kāyaḥ kāyatvena śūnyā, yā ca kāyaśūnyatā na sa kāyo, na cānyatra śūnyatāyāḥ kāyaḥ, kāya eva śūnyatā (PvsP1-1: 164) śūnyataiva kāyaḥ, tathā hi bhagavan mano manastvena śūnyaṃ, yā ca manaḥśūnyatā na taṃ mano, na cānyatra śūnyatāyā mano, mana eva śūnyatā śūnyataiva manaḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuṣi sthātavyaṃ na śrotre na ghrāṇe na jihvāyāṃ na kāye na manasi sthātavyaṃ, na cakṣurvijñāne sthātavyaṃ na śrotravijñānena ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣurvijñānaṃ cakṣurvijñānatvena śūnyaṃ, yā ca cakṣurvijñānaśūnyatā na tac cakṣurvijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣurvijñānaṃ, cakṣurvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣurvijñānaṃ, tathā hi śrotravijñānaṃ śrotravijñānatvena śūnyaṃ, yā ca śrotravijñānaśūnyatā na tac chrotravijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś śrotravijñānaṃ, śrotravijñānam eva śūnyatā śūnyataiva śrotravijñānaṃ, tathā hi ghrāṇavijñānaṃ ghrāṇavijñānatvena śūnyaṃ, yā ca ghrāṇavijñānaśūnyatā na tad ghrāṇavijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā ghrāṇavijñānaṃ, ghrāṇavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva ghrāṇavijñānaṃ, tathā hi jihvāvijñānaṃ jihvāvijñānatvena śūnyaṃ, yā ca jihvāvijñānaśūnyatā na taj jihvāvijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś jihvāvijñānaṃ, jihvāvijñānam eva śūnyatā śūnyataiva jihvāvijñānaṃ, tathā hi kāyavijñānaṃ kāyavijñānatvena śūnyaṃ, yā ca kāyavijñānaśūnyatā na tat kāyavijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyāś kāyavijñānaṃ, kāyavijñānam eva śūnyatā śūnyataiva kāyavijñānaṃ, tathā hi manovijñānaṃ manovijñānatvena śūnyaṃ, yā ca manovijñānaśūnyatā na tan manovijñānaṃ, na cānyatra śūnyatāyā manovijñānaṃ, manovijñānam eva śūnyatā śūnyataiva manovijñānaṃ,
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣurvijñāne sthātavyan na śrotravijñāne na ghrāṇavijñāne na jihvāvijñāne na kāyavijñāne na manovijñāne sthātavyaṃ, na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyaṃ na śrotrasaṃsparśe na ghrāṇasaṃsparśena jihvāsaṃsparśe na kāyasaṃsparśe na manaḥsaṃsparśe sthātavyam.
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśatvena (PvsP1-1: 165) śūnyaḥ, yā ca cakṣuḥsaṃsparśaśūnyatā na sa cakṣuḥsaṃsparśaḥ, na cānyatra śūnyatāyāś cakṣuḥsaṃsparśaś, cakṣuḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśaḥ, evaṃ śrotrasaṃsparśo ghrāṇasaṃsparśo jihvāsaṃsparśaḥ kāyasaṃsparśaḥ, tathā hi bhagavan manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśatvena śūnyo, yā ca manaḥsaṃsparśaśūnyatā na sa manaḥsaṃsparśo, na cānyatra śūnyatāyā manaḥsaṃsparśo, manaḥsaṃsparśa eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśaḥ.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyaṃ na śrotrasaṃsparśe na ghrāṇasaṃsparśe na jihvāsaṃsparśe na kāyasaṃsparśe na manaḥsaṃsparśe sthātavyam.
na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam evaṃ yāvan na manaḥsaṃsparśapratyayavedayite sthātavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitatvena śūnyaṃ, yā ca cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaśūnyatāna tac cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na cānyatra śūnyatāyāścakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, evaṃ śrotrasaṃsparśapratyayavedayitaṃ ghrāṇasaṃsparśapratyayavedayitaṃ jihvāsaṃsparśapratyayavedayitaṃ kāyasaṃsparśapratyayavedayitaṃ, tathā hi bhagavan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ manaḥsaṃsparśapratyayavedayitatvena śūnyaṃ, yā ca manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ śūnyatā na tan manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, na cānyatra śūnyatāyā manaḥsaṃsparśapratyayavedayitaṃ, manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam eva śūnyatā śūnyataiva manaḥsaṃsparśapratyayavedayitam.
anena bhagavan paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na cakṣuḥsaṃsparśapratyayotpanne vedayite sthātavyaṃ, na śrotrasaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na ghrāṇasaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na jihvāsaṃsparśapratyayotpanne vedayite, na kāyasaṃsparśapratyayotpanne vedayite na kāyasaṃsparśapratyayotpanne vedayite na manaḥsaṃsparśapratyayotpanne vedayite sthātavyam.
nāvidyāyāṃ sthātavyam evaṃ yāvan na jarāmaraṇe sthātavyam. tat (PvsP1-1: 166) kasya hetoḥ? tathā hi bhagavann avidyā avidyātvena śūnyā, yā cāvidyāśūnyatā na sāvidyā, na cānyatra śūnyatāyā avidyā, avidyaiva śūnyatāśūnyataivāvidyā, evaṃ saṃskārāḥ saṃskāratvena