Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsu049_u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Tám ngàn bài tụng (Aṣṭasāhasrikā Prajñāpāramitā)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 1 / 15 (50.000 ký tự/trang)
// aṣṭasāhasrikā prajñāpāramitā //
om namo bhagavatyai āryaprajñāpāramitāyai /
_______________________________________________________________
ASP_1: sarvākārajñatācaryā prathamaḥ parivartaḥ /
evaṃ mayā śrutam / ekasmin samaye bhagavān rājagṛhe viharati sma gṛdhakūṭe parvate mahatā bhikṣusaṃghena sārdhamardhatrayodaśabhirbhikṣuśataiḥ, sarvairarhadbhiḥ kṣīṇāsravairniḥkleśairvaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñairājñairājāneyairmahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyairapahṛtabhārairanuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥ sarvacetovaśiparamapāramiprāptairekaṃ pudgalaṃ sthāpayitvā yaduta āyuṣmantamānandam //
(Vaidya 2) tatra khalu bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviramāmantrayate sma - pratibhātu te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāmārabhya yathā bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitā niryāyuriti //
atha khalvāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhavat - kimayamāyuṣmān subhūtiḥ sthavira ātmīyena svakena prajñāpratibhānabalādhānena svakena prajñāpratibhānabalādhiṣṭhānena bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāmupadekṣyati utāho buddhānubhāveneti?
atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena āyuṣmataḥ śāriputrasya imamevarūpaṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - yatkiṃcidāyuṣman śāriputra bhagavataḥ śrāvakā bhāṣante deśayanti upadiśanti udīrayanti prakāśayanti saṃprakāśayanti, sa sarvastathāgatasya puruṣakāro veditavyaḥ / tatkasya hetoḥ? yo hi tathāgatena dharmo deśitaḥ, tatra dharmadeśanāyāṃ śikṣamāṇāste tāṃ dharmatāṃ sākṣātkurvanti dhārayanti, tāṃ dharmatāṃ sākṣātkṛtya dhārayitvā yadyadeva bhāṣante, yadyadeva deśayanti, yadyadeva upadiśanti, yadyadevodīrayanti, yadyadeva (Vaidya 3) prakāśayanti, yadyadeva saṃprakāśayanti, sarvaṃ taddharmatayā aviruddham / tathāgatadharmadeśanāyā eva āyuṣman śāriputra eṣa niṣyandaḥ yatte kulaputrā upadiśantastāṃ dharmatāṃ dharmatayā na virodhayanti //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena bhagavantametadavocat - yadbhagavānevamāha - pratibhātu te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāmārabhya yathā bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāṃ niryāyuriti / bodhisattvo bodhisattva iti yadidaṃ bhagavannucyate, katamasyaitadbhagavan dharmasyādhivacanaṃ yaduta bodhisattva iti? nāhaṃ bhagavaṃstaṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yaduta bodhisattva iti / tamapyahaṃ bhagavan dharmaṃ na samanupaśyāmi yaduta prajñāpāramitā nāma / so 'haṃ bhagavan bodhisattvaṃ vā bodhisattvadharmaṃ vā avindan anupalabhamāno 'samanupaśyan, prajñāpāramitāmapyavindan anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyāmavavadiṣyāmi anuśāsiṣyāmi? api tu khalu punarbhagavan sacedevaṃ bhāṣyamāṇe deśyamāne upadiśyamāne bodhisattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na viṣīdati na viṣādamāpadyate, nāsya vipṛṣṭhībhavati mānasam, na bhagnapṛṣṭhībhavati, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, eṣa eva bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāmanuśāsanīyaḥ / eṣaivāsya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā veditavyā / eṣo 'vavādaḥ prajñāpāramitāyām / sacedevaṃ tiṣṭhati, eṣaivāsyāvavādānuśāsanī //
punaraparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ bhāvayatā evaṃ śikṣitavyaṃ yathā asau śikṣyamāṇastenāpi bodhicittena na manyeta / tatkasya hetoḥ? tathā hi - taccittamacittam / prakṛtiścittasya prabhāsvarā //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ punarāyuṣman subhūte asti taccittaṃ yaccittamacittam? evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat kiṃ punarāyuṣman śāriputra yā acittatā, tatra acittatāyāmastitā vā nāstitā vā vidyate vā upalabhyate vā? śāriputra āha - na hyetadāyuṣman subhūte /
subhūtirāha - sacedāyuṣman śāriputra tatra acittatāyāmastitā vā nāstitā vā na vidyate vā nopalabhyate vā, api nu te yukta eṣa paryanuyogo bhavati yadāyuṣmān śāriputra evamāha - asti taccittaṃ yaccittamacittamiti? evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kā punareṣā āyuṣman subhūte acittatā? subhūtirāha - avikārā āyuṣman śāriputra avikalpā acittatā //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmate subhūtaye sādhukāramadāt - sādhu sādhvāyuṣman subhūte / yathāpi nāma tvaṃ bhagavatā araṇāvihāriṇāmagratāyāṃ nirdiṣṭo nirdiśasi /
ataś ca bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodherupaparīkṣitavyaḥ, avirahitaś ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyā veditavyaḥ / śrāvakabhūmāv api śikṣitukāmena iyameva (Vaidya 4) prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā / ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ yogamāpattavyam / pratyekabuddhabhūmāv api śikṣitukāmena iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā / ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ yogamāpattavyam / bodhisattvabhūmāv api śikṣitukāmena iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā / ihaiva prajñāpāramitāyāmupāyakauśalyasamanvāgatena sarvabodhisattvadharmasamudāgamāya yogaḥ karaṇīyaḥ / tatkasya hetoḥ? ihaiva hi prajñāpāramitāyāṃ vistareṇa sarvabodhisattvadharmā upadiṣṭāḥ, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ yogamāpattavyam / anuttarāyām api samyaksaṃbodhau śikṣitukāmena iyameva prajñāpāramitā śrotavyā udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā / ihaiva prajñāpāramitāyāmupāyakauśalyasamanvāgatena sarvabuddhadharmasamudāgamāya yogaḥ karaṇīyaḥ / tatkasya hetoḥ? ihaiva hi prajñāpāramitāyāṃ vistareṇa sarvabuddha dharmā upadiṣṭāḥ, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ yogamāpattavyam //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yo 'haṃ bhagavan etadeva bodhisattvanāmadheyaṃ na vedmi nopalabhe na samanupaśyāmi, prajñāpāramitām api na vedmi nopalabhe na samanupaśyāmi / so 'haṃ bhagavan etadeva bodhisattvanāmadheyamavindan anupalabhamāno 'samanupaśyan prajñāpāramitām api avindan anupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ bodhisattvaṃ katamasyāṃ prajñāpāramitāyāmavavadiṣyāmi anuśāsiṣyāmi? etadeva bhagavan kaukṛtyaṃ syāt, yo 'haṃ vastvavindan anupalabhamāno 'samanupaśyan nāmadheyamātreṇa āyavyayaṃ kuryāṃ yaduta bodhisattva iti / api tu khalu punarbhagavaṃstad api nāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam / tatkasya hetoḥ? avidyamānatvena tasya nāmadheyasya / evaṃ tannāmadheyaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitam / sacedbodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ deśyamānāyāmupadiśyamānāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na viṣīdati na viṣādamāpadyate, nāsya vipṛṣṭhībhavati mānasam, na bhagnapṛṣṭhībhavati, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate / adhimucyate 'dhyāśayena avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyā veditavyaḥ, sthito 'vinivartanīyāyāṃ bodhisattvabhūmau, susthito 'sthānayogena / punaraparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāṃ bhāvayatā na rūpe sthātavyaṃ na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne sthātavyam / tatkasya hetoḥ? sacedrūpe tiṣṭhati, rūpābhisaṃskāre carati, na carati prajñāpāramitāyām / evaṃ sacedvedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu / sacedvijñāne tiṣṭhati, vijñānābhisaṃskāre carati, na carati prajñāpāramitāyām / tatkasya hetoḥ? na hi abhisaṃskāre caran prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, nāpi prajñāpāramitāyāṃ yogamāpadyate, nāpi prajñāpāramitāṃ paripūrayate / aparipūrayamāṇaḥ prajñāpāramitāṃ na niryāsyati (Vaidya 5) sarvajñatāyāmaparigṛhītaṃ parigṛhṇan / tatkasya hetoḥ? rūpaṃ hi aparigṛhītaṃ prajñāpāramitāyām / evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ / vijñānaṃ hi aparigṛhītaṃ prajñāpāramitāyām / yaś ca rūpasyāparigrahaḥ, na tadrūpam / evaṃ yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām / yo vijñānasyāparigrahaḥ, na tadvijñānam / sāpi prajñāpāramitā aparigṛhītā / evaṃ hyatra bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam / ayaṃ ca bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmāparigṛhīto nāma samādhirvipulaḥ puraskṛtaḥ apramāṇaniyato 'sādhāraṇaḥ / sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ sāpi sarvajñatā aparigṛhītā, na hi nimittato grahītavyā / sacennimittato grahītavyā abhaviṣyat, na ceha śreṇikaḥ parivrājakaḥ śraddhāmalapsyata / tatra hi śreṇikaḥ parivrājakaḥ sarvajñajñāne adhimucya śraddhānusārī prādeśikena jñānenāvatīrṇaḥ / so 'vatīrya na rūpaṃ parigṛhṇīte / evaṃ na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān / na vijñānaṃ parigṛhṇīte / nāpi tatra prītisukhena tajjñānaṃ samanupaśyati / nādhyātmaṃ rūpasya tajjñānaṃ samanupaśyati / na vahirdhā rūpasya tajjñānaṃ samanupaśyati / nādhyātmabahirdhā rūpasya tajjñānaṃ samanupaśyati / nāpyanyatra rūpāttajjñānaṃ samanupaśyati / evaṃ nādhyātmaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām / nādhyātmaṃ vijñānasya tajjñānaṃ samanupaśyati / na vahirdhā vijñānasya tajjñānaṃ samanupaśyati / nādhyātmavahirdhā vijñānasya tajjñānaṃ samanupaśyati / nāpyanyatra vijñānāttajjñānaṃ samanupaśyati / atra padaparyāye śreṇikaḥ parivrājako 'dhimuktaḥ / so 'tra sarvatra śraddhānusārī sarvajñajñāne dharmatāṃ pramāṇīkṛtya evamadhimukta iti / tena na kaściddharmaḥ parigṛhītaḥ / nāpi sa kaściddharmo ya upalabdhaḥ, yaṃ gṛhṇīyānmuñcedvā / sa nirvāṇam api na manyate / iyam api bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā veditavyā yadrūpaṃ na parigṛhṇīte / evaṃ yadvedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān / yadvijñānaṃ na parigṛhṇīte / na cāntarā parinirvāti, aparipūrṇairdaśabhistathāgatabalaiścaturbhistathāgatavaiśāradyairaṣṭādaśabhiś ca āveṇikairbuddhadharmaiḥ / tasmādiyam api bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā veditavyā //
punaraparaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāṃ bhāvayatā evamupaparīkṣitavyamevamupanidhyātavyam - katamaiṣā prajñāpāramitā? kasya caiṣā prajñāpāramitā? kiṃ yo dharmo na vidyate nopalabhyate, sā prajñāpāramiteti? sacedevamupaparīkṣamāṇaḥ evamupanidhyāyan nāvalīyate na saṃlīyate na viṣīdati na viṣādamāpadyate, nāsya vipṛṣṭhībhavati mānasam, na bhagnapṛṣṭhībhavati, notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā veditavyaḥ //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ kāraṇamāyuṣman subhūte avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā veditavyaḥ? yadā rūpameva virahitaṃ rūpasvabhāvena, evaṃ yadā vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva, yadā vijñānameva virahitaṃ vijñānasvabhāvena, yadā prajñāpāramitaiva virahitā prajñāpāramitāsvabhāvena, yadā sarvajñataiva virahitā sarvajñatāsvabhāvena //
(Vaidya 6) evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - etametadāyuṣman śāriputra evam etat / rūpamevāyuṣman śāriputra virahitaṃ rūpasvabhāvena / evaṃ vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva / vijñānamevāyuṣman śāriputra virahitaṃ vijñānasvabhāvena / prajñāpāramitaiva āyuṣman śāriputra virahitā prajñāpāramitāsvabhāvena / sarvajñataiva āyuṣman śāriputra virahitā sarvajñatāsvabhāvena / prajñāpāramitālakṣaṇenāpi prajñāpāramitā virahitā / lakṣaṇasvabhāvenāpi lakṣaṇaṃ virahitam / lakṣyasvabhāvenāpi lakṣyaṃ virahitam / svabhāvalakṣaṇenāpi svabhāvo virahitaḥ //
evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kiṃ punarāyuṣman subhūte yo bodhisattvo mahāsattvo 'tra śikṣiṣyate, sa niryāsyati sarvajñatāyām? āyuṣmān subhūtirāha - evametadāyuṣman śāriputra, evam etat / yo bodhisattvo mahāsattvo 'tra śikṣiṣyate, sa niryāsyati sarvajñatāyām / tatkasya hetoḥ? ajātā hyanirjātā hyāyuṣman śāriputra sarvadharmāḥ / evaṃ carata āyuṣman śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya sarvajñatā āsannībhavati / yathā yathā sarvajñatā āsannībhavati, tathā tathā sattvaparipācanāya kāyacittapariśuddhirlakṣaṇapariśuddhiḥ buddhakṣetraśuddhiḥ / buddhaiś ca samavadhānaṃ bhavati / evaṃ ca punarāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvajñatāyā āsannībhavati //
punaraparamāyuṣmān subhūtirbodhisattvaṃ mahāsattvamārabhyaivamāha - sacedrūpe carati, nimitte carati / sacedrūpanimitte carati, nimitte carati / sacedrūpaṃ nimittamiti carati, nimitte carati / sa cedrūpasyotpāde carati, nimitte carati / sacedrūpasya nirodhe carati, nimitte carati / sacedrūpasya vināśe carati, nimitte carati / sacedrūpaṃ śūnyamiti carati, nimitte carati / ahaṃ carāmīti carati, nimitte carati / ahaṃ bodhisattva iti carati, nimitte carati / ahaṃ bodhisattva iti hyupalambha eva sa carati / evaṃ sacedvidanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu / sacedvijñāne carati, nimitte carati / sacedvijñānanimitte carati, nimitte carati sacedvijñānaṃ nimittamiti carati, nimitte carati / sacedvijñānasyotpāde carati, nimitte carati / sacedvijñānasya nirodhe carati, nimitte carati / sacedvijñānasya vināśe carati, nimitte carati / sacedvijñānaṃ śūnyamiti carati, nimitte carati / ahaṃ carāmīti carati, nimitte carati / ahaṃ bodhisattva iti carati, nimitte carati / ahaṃ bodhisattva iti hyupalambha eva sa carati / sacetpunarasyaivaṃ bhavati - ya evaṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāṃ bhāvayatīti, nimitta eva sa carati / ayaṃ bodhisattvo 'nupāyakuśalo veditavyaḥ //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kathaṃ punarāyuṣman subhūte caran bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām? evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - sacedāyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na rūpe carati, na rūpanimitte carati, na rūpaṃ nimittamiti carati, na rūpasyotpāde carati, na rūpasya nirodhe (Vaidya 7) carati, na rūpasya vināśe carati, na rūpaṃ śūnyamiti carati, nāhaṃ carāmīti carati, nāhaṃ bodhisattva iti carati / evaṃ sacenna vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu / sacenna vijñāne carati, na vijñānanimitte carati, na vijñānaṃ nimittamiti carati, na vijñānasyotpāde carati, na vijñānasya nirodhe carati, na vijñānasya vināśe carati, na vijñānaṃ śūnyamiti carati, nāhaṃ carāmīti carati, nāhaṃ bodhisattva iti carati / sacetpunarnāsyaivaṃ bhavati - ya evaṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāṃ bhāvayatīti / evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaścarati prajñāpāramitāyām / sa hi caraṃścarāmīti nopaiti, na carāmīti nopaiti, carāmi ca na carāmi ceti nopaiti, naiva carāmi na na carāmīti nopaiti, cariṣyāmīti nopaiti, na cariṣyāmīti nopaiti, cariṣyāmi ca na cariṣyāmi ceti nopaiti, naiva cariṣyāmi na cariṣyāmīti nopaiti / tatkasya hetornopaiti? sarvadharmā hyanupagatā anupāttāḥ / ayamucyate sarvadharmānupādāno nāma samādhirbodhisattvasya mahāsattvasya, vipulaḥ puraskṛto 'pramāṇaniyato 'sādhāraṇaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ / anenaiva samādhinā viharan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate //
buddhānubhāvena āyuṣmān subhūtiḥ sthavira evamāha - vyākṛto 'yaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvakaistathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yo 'nena samādhinā viharati / sa tam api samādhiṃ na samanupaśyati, na ca tena samādhinā manyate - ahaṃ samāhitaḥ, ahaṃ samādhiṃ samāpatsye, ahaṃ samādhiṃ samāpadye, ahaṃ samādhisamāpannaḥ, iti, evaṃ tasya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na saṃvidyate //
evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - katamenāyuṣman subhūte samādhinā viharan bodhisattvo mahāsattvastathāgatairarhadbhiḥ samyaksaṃbuddhairvyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau? śakyaḥ sa samādhirdarśayitum? subhūtirāha - no hīdamāyuṣman śāriputra / tatkasya hetoḥ? tam api hi sa kulaputraḥ samādhiṃ na jānāti, na saṃjānīte / āyuṣmān śāriputra āha - na jānāti na saṃjānīte ityāyuṣman subhūte vadasi? āyuṣmān subhūtirāha - na jānāti na saṃjānīte ityāyuṣman śāriputra vadāmi / tatkasya hetorna jānāti na saṃjānīte? avidyamānatvena tasya samādhestaṃ samādhiṃ na jānāti na saṃjānīte / atha khalu bhagavān āyuṣmate subhūtaye sādhukāramadāt - sādhu sādhu subhūte / evametatsubhūte, evam etat / yathāpi nāma tathāgatānubhāvena te pratibhāti, tathāgatādhiṣṭhānenopadiśasi / evaṃ cātra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam / tatkasya hetoḥ? evaṃ hi śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate //
atha khalvāyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo (Vaidya 8) mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣate //
evamukte āyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ katamasmin dharme śikṣate? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvo na kasmiṃściddharme śikṣate / tatkasya hetoḥ? na hi te śāriputra dharmāstathā saṃvidyante yathā bālapṛthagjanā aśrutavanto 'bhiniviṣṭāḥ / āyuṣmān śāriputra āha - kathaṃ tarhi te bhagavan saṃvidyante? bhagavānāha - yathā śāriputra na saṃvidyante, tathā saṃvidyante evamavidyamānāḥ / tenocyante avidyeti / tān bālapṛthagjanā aśrutavanto 'bhiniviṣṭāḥ / tairasaṃvidyamānāḥ sarvadharmāḥ kalpitāḥ / te tān kalpayitvā dvayorantayoḥ saktāḥ tān dharmānna jānanti na paśyanti / tasmātte 'saṃvidyamānān sarvadharmān kalpayanti / kalpayitvā dvāvantāvabhiniviśante abhiniviśya tannidānamupalambhaṃ niśritya atītān dharmān kalpayanti, anāgatān dharmān kalpayanti, pratyutpannān dharmān kalpayanti te kalpayitvā nāmarūpe 'bhiniviṣṭāḥ / tairasaṃvidyamānāḥ sarvadharmāḥ kalpitāḥ / te tānasaṃvidyamānān sarvadharmān kalpayanto yathābhūtaṃ mārgaṃ na jānanti na paśyanti / yathābhūtaṃ mārgamajānanto 'paśyanto na niryānti traidhātukāt, na budhyante bhūtakoṭim / tena te bālā iti saṃjñāṃ gacchanti / te satyaṃ dharmaṃ na śraddhadhati / na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvā mahāsattvā kaṃciddharmamabhiniviśante //
evamukte āyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - evaṃ śikṣamāṇo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāyāṃ śikṣate? bhagavānāha - evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāyām api na śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu śikṣate / evaṃ śikṣamāṇaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvajñatāyāṃ śikṣate, sarvajñatāyā āsannībhavati, sarvajñatāyāṃ niryāsyati //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yo bhagavan evaṃ paripṛcchet - kimayaṃ māyāpuruṣāḥ sarvajñatāyāṃ śikṣiṣyate, sarvajñatāyā āsannībhaviṣyati, sarvajñatāyāṃ niryāsyatīti? tasya bhagavan evaṃ paripṛcchataḥ kathaṃ nirdeṣṭavyaṃ syāt? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tena hi subhūte tvāmevātra pratiprakṣyāmi / yathā te kṣamate, tathā vyākuryāḥ / sādhu bhagavannityāyuṣmān subhūtirbhagavataḥ pratyaśrauṣīt / bhagavānetadavocat - tatkiṃ manyase subhūte anyā sā māyā, anyattadrūpam, anyā sā māyā, anyā sā vedanā / anyā sā saṃjñā, anye te saṃskārāḥ / anyā sā māyā, anyattadvijñānam? subhūtirāha - na hyetadbhagavan / na hi bhagavan anyā sā māyā anyattadrūpam / rūpameva bhagavan māyā, māyaiva rūpam / na hi bhagavan anyā sā māyā anyā sā vedanā, anyā sā saṃjñā anye te saṃskārāḥ / vedanā saṃjñā (Vaidya 9) saṃskārā eva bhagavan māyā, māyaiva vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / na bhagavan anyā sā māyā anyattadvijñānam / vijñānameva bhagavan māyā, māyaiva vijñānam //
bhagavānāha - tatkiṃ manyase subhūte atraiṣāṃ saṃjñā samajñā prajñaptirvyavahāraḥ pañcasūpādānaskandheṣu yaduta bodhisattva iti? evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - evametadbhagavan, evametatsugata / tena hi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñapāramitāyāṃ śikṣamāṇena māyāpuruṣeṇeva śikṣitavyaṃ bhavatyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau / tatkasya hetoḥ? sa eva hi bhagavan māyāpuruṣo dhārayitavyo yaduta pañcopādānaskandhāḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavan māyopamaṃ rūpamuktaṃ bhagavatā / yacca rūpaṃ tatṣaḍindriyaṃ te pañca skandhāḥ / tathā hi bhagavan māyopamā vedanāsaṃjñāsaṃskārā uktāḥ / tathā hi bhagavan māyopamaṃ vijñānamuktaṃ bhagavatā / yacca vijñānaṃ tatṣaḍindriyaṃ te pañca skandhāḥ / mā bhagavan navayānasaṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvā imaṃ nirdeśaṃ śrutvā utrasiṣuḥ saṃtrasiṣuḥ saṃtrāsamāpatsyante / bhagavānāha - yadi subhūte navayānasaṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvāḥ pāpamitrahastagatā bhaviṣyanti, utrasiṣyanti saṃtrasiṣyanti saṃtrāsamāpatsyante / atha cetsubhūte navayānasaṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvāḥ kalyāṇamitrahastagatā bhaviṣyanti, notrasiṣyanti na saṃtrasiṣyanti na saṃtrāsamāpatsyante //
evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kāni punarbhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni? bhagavānāha - ya enaṃ pāramitāsu avavadanti anuśāsati / ye 'smai mārakarmāṇyupadiśanti / evaṃ māradoṣā boddhavyāḥ - ime māradoṣāḥ / evaṃ mārakarmāṇi boddhavyāni - imāni mārakarmāṇi / tāni tvayā buddhvā vivarjayitavyānīti / imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya mahāyānasaṃprasthitasya mahāyānasamārūḍhasya kalyāṇamitrāṇi veditavyāni / evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yadbhagavānevamāha - imāni subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya mahāyānasaṃprasthitasya mahāyānasamārūḍhasya kalyāṇamitrāṇi veditavyānīti / yacca bodhisattvo mahāsattva iti bhagavannucyate, tatra bodhisattva iti bhagavan kaḥ padārtha? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - apadārthaḥ subhūte bodhisattvapadārthaḥ / tatkasya hetoḥ? sarvadharmāṇāṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'saktatāyāṃ śikṣate / sarvadharmāṇāṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nubodhanārthena asaktatāyāmanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyate / bodhyarthena tu subhūte bodhisattvo mahāsattva ityucyate / subhūtirāha - yatpunarbhagavānevamāha - bodhisattvo mahāsattva iti, kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattva ityucyate? bhagavānāha - mahataḥ sattvarāśermahataḥ sattvanikāyasya agratāṃ kārayiṣyati, tenārthena bodhisattvo mahāsattva ityucyate //
atha khalvāyuṣmān śāriputro bhagavantametadavocat - mamāpi bhagavan pratibhātiyenārthena bodhisattvo mahāsattva ityucyate / bhagavānāha - pratibhātu te śāriputra yasyedānīṃ kālaṃ manyase / āyuṣmān śāriputra āha - mahatyā ātmadṛṣṭyāḥ sattvadṛṣṭyāḥ jīvadṛṣṭyāḥ pudgaladṛṣṭyāḥ (Vaidya 10) bhavadṛṣṭyāḥ vibhavadṛṣṭyāḥ ucchedadṛṣṭyāḥ śāśvatadṛṣṭyāḥ svakāyadṛṣṭyāḥ, etāsāmevamādyānāṃ dṛṣṭīnāṃ prahāṇāya dharmaṃ deśayiṣyatīti, tenārthena bodhisattvo mahāsattva ityucyate / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - mamāpi bhagavan pratibhāti yenārthena bodhisattvo mahāsattva ityucyate / bhagavānāha - pratibhātu te subhūte yasyedānīṃ kālaṃ manyase / subhūtirāha - bodhisattvo mahāsattva iti bhagavannucyate / yad api tadbhagavan bodhicittaṃ sarvajñatācittamanāsravaṃ cittamasamaṃ cittaṃ asamasamaṃ cittamasādhāraṇaṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ, tatrāpi citte asakto 'paryāpannaḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi tatsarvajñatācittamanāsravamaparyāpannaṃ tat, yad api tatsarvajñatācittamanāsravamaparyāpannam / tatrāpi citte asakto 'paryāpannaḥ / tenārthena bodhisattvo mahāsattva iti saṃkhyāṃ gacchati //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - kena kāraṇena āyuṣman subhūte tatrāpi citte asakto 'paryāpannaḥ? subhūtirāha - acittatvādāyuṣman śāriputra tatrāpi citte asakto 'paryāpannaḥ //
śāriputra āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte asti taccittaṃ yaccittamacittam? subhūtirāha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra tatra acittatāyāmastitā vā nāstitā vā vidyate vā upalabhyate vā? śāriputra āha - no hīdamāyuṣman subhūte / subhūtirāha - tadyadi āyuṣman śāriputra tatra acittatāyāmastitā vā nāstitā vā na vidyate vā nopalabhyate vā, tatkathamāyuṣmān śāriputra evamāha - asti taccittaṃ yaccittamacittamiti? śāriputra āha - sādhu sādhu āyuṣman subhūte / yathāpi nāma tvaṃ bhagavatā araṇāvihāriṇāmagratāyāṃ nirdiṣṭo nirdiśasi //
atha khalvāyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputro bhagavantametadavocat - mahāsattvo mahāsattva iti yadidaṃ bhagavannucyate, mahāsaṃnāhasaṃnaddhaḥ sa sattvaḥ / mahāyānasaṃprasthito mahāyānasamārūḍhaś ca sa sattvaḥ / tasmātsa mahāsattvo mahāsattva iti saṃkhyāṃ gacchati //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - mahāsaṃnāhasaṃnaddho mahāyānasaṃnaddha iti yadidaṃ bhagavannucyate, kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvo mahāsaṃnāhasaṃnaddho bhavati ? bhagavānāha - iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati - aprameyā mayā sattvāḥ parinirvāpayitavyā iti / asaṃkhyeyā mayā sattvāḥ parinirvāpayitavyā iti / na ca te santi yairye parinirvāpayitavyā iti / sa tāṃstāvataḥ sattvān parinirvāpayati / na ca sa kaścitsattvo yaḥ parinirvṛto yena ca parinirvāpito bhavati / tatkasya hetoḥ? dharmataiṣā subhūte dharmāṇāṃ māyādharmatāmupādāya syāt / yathāpi nāma subhūte dakṣo māyākaro vā māyākārāntevāsī vā caturmahāpathe mahāntaṃ janakāyamabhinirmimīte / abhinirmāya tasyaiva mahato janakāyasyāntardhānaṃ kuryāt / tatkiṃ manyase subhūte api nu tatra kenacitkaściddhato vā mṛto vā nāśito vā antarhito vā? subhūtirāha - no hīdaṃ bhagavan / bhagavānāha - evameva subhūte bodhisattvo (Vaidya 11) mahāsattvo 'prameyānasaṃkhyeyān sattvān parinirvāpayati / na ca sa kaścitsattvo yaḥ parinirvṛto yena ca parinirvāpito bhavati / sacedbodhisattvo mahāsattva imaṃ nirdeśamevaṃ nirdiśyamānaṃ śrutvā notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, iyatā ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāsaṃnāhasaṃnaddho veditavyaḥ //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi, tathā asaṃnāhasaṃnaddho batāyaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ / bhagavānāha - evametatsubhūte, evam etat / asaṃnāhasaṃnaddho batāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ / tatkasya hetoḥ? akṛtā hi subhūte sarvajñatā avikṛtā anabhisaṃskṛtā / te 'pi sattvā akṛtā avikṛtā anabhisaṃskṛtāḥ, yeṣāṃ sattvānāmarthāya ayaṃ saṃnāhasaṃnaddhaḥ //
evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - evametadbhagavan, evametatsugata / tatkasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpamabaddhamamuktam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / tathā hi bhagavan vijñānamabaddhamamuktam / rūpatathatāpi bhagavan abaddhā amuktā / evaṃ vedanātathatāpi saṃjñātathatāpi saṃskāratathatāpi / vijñānatathatāpi bhagavan abaddhā amuktā //
atha khalvāyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - rūpamāyuṣman subhūte abaddhamamuktamiti vadasi / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānamāyuṣman subhūte abaddhamamuktamiti vadasi / rūpatathatāpi āyuṣman subhūte abaddhā amukteti vadasi / evaṃ vedanātathatāpi saṃjñātathatāpi saṃskāratathatāpi / vijñānatathatāpyāyuṣman subhūte abaddhā amukteti vadasi / atha katamattadāyuṣman subhūte rūpaṃ yadrūpamabaddhamamuktamiti vadasi? evaṃ katamā sā vedanā, katamā sā saṃjñā, katame te saṃskārāḥ? katamattadāyuṣman subhūte vijñānaṃ yadvijñānamabaddhamamuktamiti vadasi? katamā sā āyuṣman subhūte rūpatathatā yā rūpatathatāpyabaddhā amukteti vadasi? evaṃ katamā sā vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā? katamā sā āyuṣman subhūte vijñānatathatā yā vijñānatathatāpyabaddhā amukteti vadasi? evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ pūrṇaṃ maitrāyaṇīputrametadavocat - yadāyuṣman pūrṇa māyāpuruṣasya rūpaṃ tadabaddhamamuktam / evaṃ yā māyāpuruṣasya vedanā, yā māyāpuruṣasya saṃjñā, ye māyāpuruṣasya saṃskārāḥ / yadāyuṣman pūrṇa māyāpuruṣasya vijñānaṃ tadabaddhamamuktam / yā āyuṣman pūrṇa māyāpuruṣasya rūpatathatā sā abaddhā amuktā / evaṃ yā māyāpuruṣasya vedanātathatā saṃjñātathatā saṃskāratathatā / yā āyuṣman pūrṇa māyāpuruṣasya vijñānatathatā sā abaddhā amuktā / tatkasya hetoḥ? asadbhūtatvādabaddhā amuktā, viviktatvādabaddhā amuktā, anutpannatvādabaddhā amuktā / ayaṃ sa bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya mahāyānasaṃprasthitasya mahāyānasamārūḍhasya mahāsaṃnāho 'saṃnāhaḥ / evamukte āyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputrastūṣṇīmabhūt //
atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo (Vaidya 12) mahāsaṃnāhasaṃnaddhaḥ san mahāyānasaṃprasthito mahāyānasamārūḍho bhavati / katamacca tanmahāyānam? kathaṃ vā tatsaṃprasthito veditavyaḥ? kuto vā tanmahāyānaṃ niryāsyati? kena vā tanmahāyānaṃ saṃprasthitam? kva vā tanmahāyānaṃ sthāsyati? ko vā anena mahāyānena niryāsyati? evamukte bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - mahāyānamiti subhūte aprameyatāyā etadadhivacanam / aprameyamiti subhūte apramāṇatvena / yad api subhūte evaṃ vadasi - kathaṃ vā tatsaṃprasthito veditavyaḥ? kuto vā tanmahāyānaṃ niryāsyati? kena vā tanmahāyānaṃ saṃprasthitam? kva vā tanmahāyānaṃ sthāsyati? ko vā anena mahāyānena niryāsyatīti? pāramitābhiḥ saṃprasthitaḥ / traidhātukānniryāsyati / yenārambaṇaṃ tena saṃprasthitam / sarvajñatāyāṃ sthāsyati / bodhisattvo mahāsattvo niryāsyati, api tu khalu punarna kutaścinniryāsyati / na kenāpi saṃprasthitam / na kvacitsthāsyati / api tu sthāsyati sarvajñatāyāmasthānayogena / nāpi kaścittena mahāyānena niryāto nāpi niryāsyati nāpi niryāti / tatkasya hetoḥ? yaś ca niryāyāt, yena ca niryāyāt, ubhāvetau dharmau na vidyete nopalabhyete / evamavidyamāneṣu sarvadharmeṣu katamo dharmaḥ katamena dharmeṇa niryāsyati? evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāyānasaṃnaddho mahāyānasaṃprasthito mahāyānasamārūḍho bhavati //
evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - mahāyānaṃ mahāyānamiti bhagavannucyate / sadevamānuṣāsuraṃ lokamabhibhavanniryāsyati ākāśasamatayā atimahattayā tanmahāyānam / yathā ākāśe aprameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāmavakāśaḥ, evameva bhagavan asmin yāne aprameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāmavakāśaḥ / anena bhagavan paryāyeṇa mahāyānamidaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām / naivāsyāgamo dṛśyate, naivāsya nirgamo dṛśyate, nāpyasya sthānaṃ saṃvidyate / evamasya bhagavan mahāyānasya naiva pūrvānta upalabhyate, nāpyaparānta upalabhyate, nāpi madhya upalabhyate / atha samaṃ bhagavaṃstadyānam / tasmānmahāyānaṃ mahāyānamityucyate / atha khalu bhagavānāyuṣmate subhūtaye sādhukāramadāt - sādhu sādhu subhūte / evametatsubhūte, evam etat / evaṃ mahāyānamidaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām / atra śikṣitvā bodhisattvairmahāsattvaiḥ sarvajñatā anuprāptā, anuprāpsyate anuprāpyate ca //
atha khalvāyuṣmān pūrṇo maitrāyaṇīputro bhagavantametadavocat - ayaṃ bhagavan subhūtiḥ sthaviraḥ prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśo 'dhīṣṭo mahāyānamupadeṣṭavyaṃ manyate / atha khalvāyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - nāhaṃ bhagavan prajñāpāramitāṃ vyatikramya mahāyānamavocam / bhagavānāha - no hīdaṃ subhūte / anulomatvaṃ subhūte prajñāpāramitāyā mahāyānamupadiśasi / evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - buddhānubhāvādbhagavan / api nu khalu punarbhagavan pūrvāntato bodhisattvo nopaiti, aparāntato bodhisattvo nopaiti, madhyato bodhisattvo nopaiti / tatkasya hetornopaiti? rūpāparyantatayā hi bodhisattvāparyantatā veditavyā, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / (Vaidya 13) vijñānāparyantatayā hi bodhisattvāparyantatā veditavyā / rūpaṃ bodhisattva iti nopaiti / idam api na vidyate nopalabhyate / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ bodhisattva iti nopaiti, idam api na vidyate nopalabhyate / evaṃ bhagavan sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ bodhisattvadharmamanupalabhamāno nāhaṃ bhagavan taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yasyaitannāmadheyaṃ yaduta bodhisattva iti / prajñāpāramitām api na samanupaśyāmi nopalabhe / sarvajñatām api na samanupaśyāmi nopalabhe / so 'haṃ bhagavan sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ taṃ dharmamanupalabhamāno 'samanupaśyan katamaṃ dharmaṃ katamena dharmeṇa katamasmin dharme 'vavadiṣyāmi anuśāsiṣyāmi? buddha iti bhagavan nāmadheyamātram etat / bodhisattva iti bhagavan nāmadheyamātram etat / prajñāpāramiteti bhagavan nāmadheyamātram etat / tacca nāmadheyamanabhinirvṛttam / yathā ātmā ātmeti ca bhagavannucyate, atyantatayā ca bhagavannanabhinirvṛtta ātmā / evamasvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamattadrūpaṃ yadagrāhyamanabhinirvṛttam? katame te vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ? katamattadvijñānaṃ yadagrāhyamanabhinirvṛttam? evameteṣāṃ sarvadharmāṇāṃ yā asvabhāvatā, sā anabhinirvṛttiḥ / yā ca sarvadharmāṇāmanabhinirvṛttirna te dharmāḥ / tatkimanabhinirvṛttimanabhinirvṛttyāṃ prajñāpāramitāyāmavavadiṣyāmyanuśāsiṣyāmi? na cānyatra bhagavan anabhinirvṛttitaḥ sarvadharmā vā buddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā upalabhyante, yo vā bodhāya caret / sacedbhagavan evaṃ bhāṣyamāṇe evaṃ deśyamāne evamupadiśyamāne bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na viṣīdati na viṣādamāpadyate, nāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ na bhagnapṛṣṭhībhavati notrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsamāpadyate, evaṃ veditavyam - caratyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām / bhāvayatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām / upaparīkṣate 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām / upanidhyāyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāmiti / tatkasya hetoḥ? yasmin hi samaye bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ imān dharmān prajñāpāramitāyāṃ vyupaparīkṣate, tasmin samaye na rūpamupaiti, na rūpamupagacchati, na rūpasyotpādaṃ samanupaśyati, na rūpasya nirodhaṃ samanupaśyati / evaṃ na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān / na vijñānamupaiti, na vijñānamupagacchati, na vijñānasyotpādaṃ samanupaśyati, na vijñānasya nirodhaṃ samanupaśyati / tatkasya hetoḥ? tathā hi yo rūpasyānutpādo na tadrūpam / yo rūpasyāvyayo na tadrūpam / ityanutpādaś ca rūpaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / ityavyayaś ca rūpaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / yatpunaretaducyate rūpamiti, advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā / evaṃ tathā hi yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām / tathā hi yo vijñānasyānutpādo na tadvijñānam, yo vijñānasyāvyayo na tadvijñānam / ityanutpādaś ca vijñānaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / ityavyayaś ca vijñānaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / yatpunaretaducyate vijñānamiti, advayastaiṣā gaṇanā kṛtā / evaṃ bhagavan prajñāpāramitāyāṃ sarvākāraṃ sarvadharmān vyupaparīkṣamāṇaḥ tasmin samaye na rūpamupaiti, na rūpamupagacchati, na rūpasyotpādaṃ samanupaśyati, na rūpasya nirodhaṃ samanupaśyati / evaṃ na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān / na vijñānamupaiti, (Vaidya 14) na vijñānamupagacchati, na vijñānasyotpādaṃ samanupaśyati, na vijñānasya nirodhaṃ samanupaśyati / tatkasya hetoḥ? tathā hi yo rūpasyānutpādo na tadrūpam / yo rūpasyāvyayo na tadrūpam / ityanutpādaś ca rūpaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / ityavyayaś ca rūpaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / yatpunaretaducyate rūpamiti, advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā / evaṃ tathā hi yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām / tathā hi yo vijñānasyānutpādo na tadvijñānam, yo vijñānasyāvyayo na tadvijñānam / ityanutpādaś ca vijñānaṃ ca advayametadadvaidhīkāram / ityavyayaś ca vijñānaḥ ca advayametadadvaidhīkāram / yatpunaretaducyate vijñānamiti, advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā //
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - tena hi yathāhamāyuṣmataḥ subhūterbhāṣitasyārthamājānāmi, tathā bodhisattvo 'pyanutpādaḥ / yadi ca āyuṣman subhūte bodhisattvo 'pyanutpādaḥ kiṃ bodhisattvo duṣkaracārikāṃ carati? yāni vā tāni sattvānāṃ kṛtaśo duḥkhānyutsahate pratyanubhavitum? evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - nāhamāyuṣman śāriputra icchāmi bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ duṣkaracārikāṃ carantam nāpi sa bodhisattvo mahāsattvo yo duṣkarasaṃjñayā carati / tatkasya hetoḥ? na hi āyuṣman śāriputra duṣkarasaṃjñāṃ janayitvā śakyo 'prameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāmarthaḥ kartum / api tu sukhasaṃjñāmeva kṛtvā / sarvasattvānāmantike mātṛsaṃjñāṃ pitṛsaṃjñāṃ putrasaṃjñāṃ duhitṛsaṃjñāṃ kṛtvā strīpuruṣeṣu / evametāḥ saṃjñāḥ kṛtvā bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ carati / tasmānmātṛsaṃjñā pitṛsaṃjñā putrasaṃjñā duhitṛsaṃjñā bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānāmantike yāvadātmasaṃjñā utpādayitavyā / yathā ātmā sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvaduḥkhebhyo mocayitavyaḥ, evaṃ sarvasattvāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvaduḥkhebhyo mocayitavyā iti / evaṃ ca sarvasattveṣu saṃjñā utpādayitavyā - mayaite sarvasattvā na parityaktavyāḥ / mayaite sarvasattvāḥ parimocayitavyā aparimāṇato duḥkhaskandhāt / na ca mayaiteṣu cittapradoṣa utpādayitavya antaśaḥ śataśo 'pi chidyamāneneti / evaṃ hi bodhisattvena mahāsattvena cittamutpādayitavyam sacedevaṃcitto vihariṣyati, na duṣkarasaṃjñī cariṣyati, na duṣkarasaṃjñī vihariṣyati / punaraparamāyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvena evaṃ cittamutpādayitavyam - yathā sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvamātmā na vidyate nopalabhyate, evaṃ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ sarvadharmā na saṃvidyante nopalabhyante / evamādhyātmikabāhyeṣu sarvadharmeṣu saṃjñā utpādayitavyā / sacedevaṃcittaścariṣyati, na duṣkarasaṃjñī cariṣyati, na duṣkarasaṃjñī vihariṣyati / yadapyāyuṣman śāriputra evamāha - anutpādo bodhisattvo iti / evametadāyuṣman śāriputra, evam etat / anutpādo bodhisattva iti //
śāriputra āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte bodhisattva evānutpādaḥ, utāho bodhisattvadharmā apyanutpādaḥ? subhūtirāha - bodhisattvadharmā api āyuṣman śāriputra anutpādaḥ śāriputra āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte bodhisattvadharmā evānutpādaḥ, utāho sarvajñatāpyanutpādaḥ? subhūtirāha - sarvajñatāpyāyuṣman śāriputra anutpādaḥ / āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte (Vaidya 15) sarvajñataivānutpādaḥ, utāho sarvajñatādharmā apyanutpādaḥ? āha - sarvajñatādharmā apyāyuṣman śāriputra anutpādaḥ / āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte sarvajñatādharmā evānutpādaḥ, utāho pṛthagjano 'pyanutpādaḥ? āha - pṛthagjano 'pyāyuṣman śāriputra anutpādaḥ / āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte pṛthagjana evānutpādaḥ, utāho pṛthagjanadharmā apyanutpādaḥ? āha - pṛthagjanadharmā āpyāyuṣman śāriputra anutpādaḥ / evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - yadyāyuṣman subhūte bodhisattvo 'pyanutpādaḥ, bodhisattvadharmā apyanutpādaḥ, sarvajñatāpyanutpādaḥ, sarvajñatādharmā apyanutpādaḥ, pṛthagjano 'pyanutpādaḥ, pṛthagjanadharmā apyanutpādaḥ, nanvāyuṣman subhūte anuprāptaiva ayatnena bodhisattvena mahāsattvena sarvajñatā bhavati / evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - nāhamāyuṣman śāriputra anutpannasya dharmasya prāptimicchāmi, nāpyabhisamayam / nāpyanutpannena dharmeṇa anutpannā prāptiḥ prāpyate / āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte anutpannena dharmeṇa anutpannā prāptiḥ prāpyate, utāho utpannena dharmeṇa anutpannā prāptiḥ prāpyate? āha - kiṃ punarāyuṣman śāriputra anutpanno dharma utpannaḥ, utāho anutpanna eva dharmo 'nutpannaḥ? āha - kiṃ punarāyuṣman subhūte utpāda eva dharmo 'nutpādaḥ, utāho anutpādo dharma utpādaḥ? āha - utpādo dharmo 'nutpādo dharma ityāyuṣman śāriputra na pratibhāti jalpitum / āha - anutpādo 'pi te āyuṣman subhūte pratibhāti jalpitum / āha - anutpāda evāyuṣman śāriputra jalpaḥ / anutpāda eva āyuṣmān śāriputra pratibhāti / anutpāda eva āyuṣman śāriputra pratibhānam / evamevāyuṣman śāriputra atyantaṃ pratibhāti //
evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - dhārmakathikānāmāyuṣmān subhūtiragratāyāṃ sthāpitavyaḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hyāyuṣmān subhūtiḥ sthaviro yato yata eva paripraśnīkriyate, tatastata eva niḥsarati, dharmatāyāś ca na calati, tāṃ ca dharmatāṃ na virodhayati / evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - dharmataiṣā āyuṣman śāriputra bhagavataḥ śrāvakāṇāmaniśritadharmāṇām / te yato yata eva paripraśnīkriyante, tatastata eva niḥsaranti, dharmatāṃ ca na virodhayanti, dharmatāyāś ca na vyativartante / tatkasya hetoḥ? yathāpi nāma aniśritattvātsarvadharmāṇām / evamukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocat - sādhu sādhu āyuṣman subhūte / katamaiṣā sarvadharmāniśritapāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? subhūtirāha - prajñāpāramitaiva āyuṣman śāriputra sārvayānikī, sarvadharmāniśritatayā sarvadharmāniśritapāramitā ca / iti hi yasya bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāmevaṃ deśyamānāyāmevamupadiśyamānāyāṃ na bhavati cittasya avalīnatvam, na bhavati kāṅkṣāyitatvam, na bhavati dhaṃdhāyitatvam, na bhavati cittasyānyathātvam, veditavyamayaṃ bodhisattvo mahāsattvo viharatyanena prajñāpāramitāvihāreṇa avirahitaścānena manasikāreṇeti // (Vaidya 16)
atha khalvāyuṣmān śāriputra āyuṣmataṃ subhūtimetadavocat - kathamāyuṣman subhūte avirahito bodhisattvo mahāsattvo 'virahito manasikāreṇa bhavati, yaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa viharati? yadi hyāyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'virahito manasikāreṇa bhavati, evaṃ sa virahitaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa bhavati / yadi ca āyuṣman subhūte avirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇa bhavati, evaṃ sa virahito manasikāreṇa bhavati / yadi ca āyuṣman subhūte manasikāreṇāvirahito bodhisattvo mahāsattvaḥ, avirahita eva prajñāpāramitāvihāreṇa bhavati / evaṃ sati sarvasattvā apyavirahitā bhaviṣyanti prajñāpāramitāvihāreṇa / tatkasya hetoḥ? sarvasattvā api hyavirahitā manasikāreṇa viharanti //
evamukte āyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - sādhu sādhu āyuṣman śāriputra / api tu upālapsye tvā / artha eva tvāyuṣmatā śāriputreṇa bhūtapadābhidhānena parigṛhītaḥ / tatkasya hetoḥ? sattvāsvabhāvatayā āyuṣman śāriputra manasikārāsvabhāvatā veditavyā / sattvāsadbhāvatayā āyuṣman śāriputra manasikārāsadbhāvatā veditavyā / sattvaviviktatayā āyuṣman śāriputra manasikāraviviktatā veditavyā / sattvācintyatayā āyuṣman śāriputra manasikārācintyatā veditavyā / sattvānabhisaṃbodhanatayā āyuṣman śāriputra manasikārānabhisaṃbodhanatā veditavyā / sattvāyathābhūtārthābhisaṃbodhanatayā āyuṣman śāriputra manasikārāyathābhūtārthābhisaṃbodhanatā veditavyā / anena āyuṣman śāriputra evaṃrūpeṇa manasikāreṇa icchāmi bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ viharantamanena vihāreṇeti //
āryāṣṭasāhasrikāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvākārajñatācaryāparivarto nāma prathamaḥ //
_______________________________________________________________
(Vaidya 17)
ASP_2: śakraparivarto dvitīyaḥ /
tena khalu punaḥ samayena śakro devānāmindrastasyāmeva parṣadi saṃnipatitaḥ saṃniṣaṇṇo 'bhūt catvāriṃśatā trāyastriṃśatkāyikairdevaputrasahasraiḥ sārdham / catvāraś ca lokapālā viṃśatyā cāturmahārājakāyikairdevaputrasahasraiḥ sārdham / brahmāpi sahāpatirdaśabhirbrahmakāyikairdevaputrasahasraiḥ sārdham / pañca ca śuddhāvāsānāṃ devaputrāṇāṃ sahasrāṇi tasyāmeva parṣadi saṃnipatitāni saṃniṣaṇṇānyabhūvan / yo 'pi ca devānāṃ svakarmavipākajo 'vabhāsaḥ, so 'pi sarvo buddhānubhāvena buddhatejasā buddhādhiṣṭhānenābhibhūto 'bhūt //
atha khalu śakro devānāmindra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthavirametadavocat - imānyārya subhūte saṃbahulāni devaputrasahasrāṇi asyāṃ parṣadi saṃnipatitāni saṃniṣaṇṇāni āryasya subhūterantikātprajñāpāramitāṃ śrotukāmāni bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmupadeśamavavādānuśāsanīṃ ca / tatkathaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam, kathaṃ śikṣitavyam, kathaṃ yogamāpattavyam? sthaviraḥ subhūtirāha - tena hi kauśika upadekṣyāmi te buddhānubhāvena buddhatejasā buddhādhiṣṭhānena / yairdevaputrairanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittaṃ notpāditam, tairutpādayitavyam / ye tvavakrāntāḥ samyaktvaniyāmam, na te bhavyā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayitum / tatkasya hetoḥ? baddhasīmāno hi te saṃsārasrotasaḥ / abhavyā hi te punaḥ punaḥ saṃsaraṇāya anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittamutpādayitum / api nu khalu punasteṣāmapyanumode / sacette 'pyanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittānyutpādayeran, nāhaṃ kuśalamūlasyāntarāyaṃ karomi / viśiṣṭebhyo hi dharmebhyo viśiṣṭatamā dharmā adhyālambitavyāḥ //
atha khalu bhagavānāyuṣmantaṃ subhūtimāmantrayate sma - sādhu sādhu subhūte, sādhu khalu punastvaṃ subhūte, yastvaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāmutsāhaṃ dadāsi / evamukte āyuṣmān subhūtirbhagavantametadavocat - kṛtajñairasmābhirbhagavan bhagavato bhavitavyaṃ nākṛtajñaiḥ / tatkasya hetoḥ? paurvakāṇāṃ hi bhagavaṃstathāgatānāmarhatāṃ samyaksaṃbuddhānāmantike 'smadarthe bhagavān yathā brahmacaryaṃ bodhāya caran pūrvaṃ bodhisattvabhūta eva san, yaiḥ śrāvakairavavadito 'nuśiṣṭaś ca pāramitāsu, tatra bhagavatā caratā anuttaraṃ jñānamutpāditam / evaṃ bhagavan asmābhir api bodhisattvā mahāsattvā anuparigrahītavyā anuparivārayitavyāśca, saṃparigrahītavyāḥ saṃparivārayitavyāś ca / tatkasya hetoḥ? asmābhir api hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvā anuparigṛhītā anuparivāritāśca, saṃparigṛhītāḥ saṃparivāritāś ca kṣipramanuttarāṃ samyaksaṃbodhimabhisaṃbudhyante //
atha khalvāyuṣmān subhūtiḥ śakraṃ devānāmindramāmantrayate sma - tena hi kauśika śṛṇu, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuru, bhāṣiṣye 'haṃ te yathā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam / śūnyatāyāṃ kauśika tiṣṭhatā bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ sthātavyam / tena hi kauśika (Vaidya 18) bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhasaṃnaddhena bhavitavyam / na rūpe sthātavyam / na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu / na vijñāne sthātavyam / na cakṣuṣi sthātavyam / na rūpe sthātavyam / na cakṣurvijñāne sthātavyam / na cakṣuḥsaṃsparśe sthātavyam / na cakṣuḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ sthātavyam / evaṃ na śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsu sthātavyam / na śabdagandharasaspraṣṭavyadharmeṣu, na śrotravijñāne, yāvanna manovijñāne / na manaḥsaṃsparśe, na manaḥsaṃsparśajāyāṃ vedanāyāṃ sthātavyam / na pṛthivīdhātau sthātavyam / nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, nākāśadhātau, na vijñānadhātau sthātavyam / na smṛtyupasthāneṣu sthātavyam / na samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu, na mārgāṅgeṣu sthātavyam / na srotaāpattiphale sthātavyam / na sakṛdāgāmiphale, na anāgāmiphale, nārhattve sthātavyam / na pratyekabuddhatve sthātavyam / na buddhatve sthātavyam / iti hi rūpamiti na sthātavyam / iti hi vedaneti, saṃjñeti, saṃskārā iti / iti hi vijñānamiti na sthātavyam / iti hi cakṣuriti, yāvanmanaḥsaṃsparśajā vedaneti na sthātavyam / iti hi pṛthivīdhāturiti, yāvadvijñānadhāturiti na sthātavyam / iti hi smṛtyupasthānānīti na sthātavyam / iti hi samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānīti, iti hi mārgāṅgānīti na sthātavyam / iti hi srotaāpattiphalamiti na sthātavyam, iti hi sakṛdāgāmiphalamiti, anāgāmiphalamiti, arhattvamiti na sthātavyam / iti hi pratyekabuddhatvamiti na sthātavyam / iti hi buddhatvamiti na sthātavyam / rūpaṃ nityamanityamiti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ nityamanityamiti na sthātavyam / rūpaṃ sukhaṃ duḥkhamiti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ sukhaṃ duḥkhamiti na sthātavyam / rūpaṃ śūnyamaśūnyamiti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ śūnyamaśūnyamiti na sthātavyam / rūpamātmānātmeti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānamātmānātmeti na sthātavyam / rūpaṃ śubhamaśubhamiti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ śubhamaśubhamiti na sthātavyam / rūpaṃ śūnyamupalabhyate veti na sthātavyam / evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ / vijñānaṃ śūnyamupalabhyate veti na sthātavyam / srotaāpattiphalamasaṃskṛtaprabhāvitamiti na sthātavyam / evaṃ sakṛdāgāmiphalamanāgāmiphalamarhattvamasaṃskṛtaprabhāvitamiti na sthātavyam / pratyekabuddhatvamasaṃskṛtaprabhāvitamiti na sthātavyam / srotaāpanno dakṣiṇīya iti na sthātavyam / srotaāpannāḥ saptakṛto bhavaparamā iti na sthātavyam / sakṛdāgāmī dakṣiṇīya iti na sthātavyam / sakṛdāgāmyapariniṣṭhitattvātsakṛdimaṃ lokamāgamya duḥkhasyāntaṃ kariṣyatīti na sthātavyam / anāgāmī dakṣiṇīya iti na sthātavyam anāgāmī anāgamya imaṃ lokaṃ tatraiva parinirvāsyatīti na sthātavyam / arhan dakṣiṇīya iti na sthātavyam / arhannihaiva anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyatīti na sthātavyam / pratyekabuddho dakṣiṇīya iti na sthātavyam / pratyekabuddho 'tikramya śrāvakabhūmimaprāpya buddhabhūmiṃ parinirvāsyatīti na sthātavyam / buddho dakṣiṇīya iti na sthātavyam / buddho 'tikramya (Vaidya 19) pṛthagjanabhūmimatikramya śrāvakabhūmimatikramya pratyekabuddhabhūmimaprabheyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāmarthaṃ kṛtvā aprameyāṇyasaṃkhyeyāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi parinirvāpya aprameyānasaṃkhyeyān sattvān śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhatvaniyatān kṛtvā buddhabhūmau sthitvā buddhakṛtyaṃ kṛtvā anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau buddhaparinirvāṇena parinirvāsyati ityevamapyanena na sthātavyam //
atha khalvāyuṣmataḥ śāriputrasyaitadabhavat - yadi buddho 'tikramya pṛthagjanabhūmimatikramya śrāvakabhūmimatikramya pratyekabuddhabhūmimaprameyāṇāmasaṃkhyeyānāṃ sattvānāmarthaṃ kṛtvā aprameyāṇyasaṃkhyeyāni sattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi parinirvāpya aprameyānasaṃkhyeyān sattvān śrāvakapratyekabuddhasamyaksaṃbuddhatvaniyatān kṛtvā buddhabhūmau sthitvā buddhakṛtyaṃ kṛtvā anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau buddhaparinirvāṇena parinirvāsyati ityevamapyanena na sthātavyam, tatkathaṃ punaranena sthātavyaṃ, kathaṃ śikṣitavyamiti? atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena āyuṣmataḥ śāriputrasya cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya āyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - tatkiṃ manyase āyuṣman śāriputra kva tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sthitaḥ? āyuṣmān śāriputra āha - na kvacidāyuṣman subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sthitaḥ / tatkasya heto? apratiṣṭhitamānaso hi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ / sa naiva saṃskṛte dhātau sthito nāpyasaṃskṛte dhātau sthito na ca tato vyutthitaḥ //
atha khalvāyuṣmān subhūtirāyuṣmantaṃ śāriputrametadavocat - evameva āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvena sthātavyam, evaṃ śikṣitavyam - yathā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na kvacitsthito nāsthito na viṣṭhito nāviṣṭhitaḥ, tathā sthāsyāmītyevamanena śikṣitavyam / yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti, tathā śikṣiṣye iti, yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti, tathā śikṣiṣye iti, yathā tathāgatasthānaṃ tathā sthāsyāmīti susthito 'sthānayogeneti evamatra bodhisattvena mahāsattvena sthātavyamevaṃ śikṣitavyam / evaṃ hi śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo viharatyanena prajñāpāramitāvihāreṇa avirahitaścānena manasikāreṇeti //
atha khalu tatra parṣadi keṣāṃciddevaputrāṇāmetadabhūt - yāni tāni yakṣāṇāṃ yakṣabhāṣitāni yakṣarutāni yakṣapadāni yakṣamantritāni yakṣapravyāhṛtāni, tāni vijñāyante jalpyamānāni / na punaridaṃ vijñāyate yatsubhūtiḥ sthaviro bhāṣate pravyāharati deśayatyupadiśati / atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena teṣāṃ devaputrāṇāmimamevaṃrūpaṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya tān devaputrānāmantrayate sma - na vijñāyate na vijñāyate idaṃ devaputrāḥ / tathā hi nātra kiṃcitsūcyate, nātra kiṃcit śrūyate //
atha khalu teṣāṃ devaputrāṇāṃ punarevaitadabhūt - uttānīkariṣyati bata ayamāryasubhūtiḥ / uttānīkariṣyati batāyamāryasubhūtiriti / dūrāddūrataramāryasubhūtiḥ praviśati, sūkṣmātsūkṣmataram / gambhīrādgambhīrataramāryasubhūtiḥ praviśati deśayati bhāṣata iti / atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena punar api teṣāmeva devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya tān devaputrānāmantrayate (Vaidya 20) sma - tena hi devaputrāḥ yaḥ srotaāpattiphalaṃ prāptukāmaḥ srotaāpattiphale sthātukāmaḥ, sa nemāṃ kṣāntimanāgamya....peyālam / yaḥ sakṛdāgābhiphalaṃ prāptukāmaḥ, sakṛdāgāmiphale sthātukāmaḥ, yo 'nāgāmiphalaṃ prāptukāmo 'nāgāmiphale sthātukāmaḥ, yo 'rhattvaṃ prāptukāmo 'rhattve sthātukāmaḥ, yaḥ pratyekabodhiṃ prāptukāmaḥ pratyekabodhau sthātukāmaḥ, sa nemāṃ kṣāntimanāgamya..... / yo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāptukāmo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthātukāmaḥ, sa nemāṃ kṣāntimanāgamya............. //
atha khalu punar api teṣāṃ devaputrāṇāmetadabhavat - kiṃrūpā asya āryasubhūterdhārmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ? atha khalvāyuṣmān subhūtirbuddhānubhāvena teṣāṃ devaputrāṇāṃ cetasaiva cetaḥparivitarkamājñāya tān devaputrānāmantrayate sma - māyānirmitasadṛśā hi devaputrā mama dhārmaśravaṇikā eṣṭavyāḥ / tatkasya hetoḥ? tathā hi te naiva śroṣyanti na ca sākṣātkariṣyanti //
atha khalu te devaputrā āyuṣmantaṃ subhūtimetadavocan - kiṃ punarārya subhūte māyopamāste sattvā na te māyā? evamukte āyuṣmān subhūtistān devaputrānetadavocat - māyopamāste devaputrāḥ sattvāḥ / svapnopamāste devaputrāḥ sattvāḥ / iti hi māyā ca sattvāś ca ad