Phạn tạng (Sanskrit Canon)srabhu_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Thanh Văn Địa (Śrāvakabhūmi)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 7 / 8 (50.000 ký tự/trang)
aricayān nikāmalābhī bhavaty akṛcchralābhy āśusaṃpattā / tatra na subhāvitam cittam etadviparyayeṇa veditavyam / (Śbh II 186) tatra suvimuktaṃ cittaṃ yat sarvataś cātyantataś ca vimuktam / na suvimuktaṃ cittaṃ yan na sarvato nāpy atyantato vimuktam / itīmāni caturdaśa cittāni vihāragatāni veditavyāni / tatra nivaraṇaviśuddhibhūmim ārabhya vihāragatāny aṣṭau cittāni / saṃkṣiptaṃ vitkṣiptaṃ yāvad vyupaśāntam avyupaśāntam iti / kleśaviśuddhiṃ punar ārabhya vihāragatāni ṣaṭ cittāni / yāvat suvimuktaṃ cittaṃ na suvimuktam iti / yat punaḥ saty adhyātmaṃ nivaraṇe "asti me nivaraṇam" iti jānāti, asati nivaraṇe "nāsti me nivaraṇam" iti janāti / yathā cānutpannasya nivaraṇasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya vigamo bhavati tad api prajānāti / tatra sati cakṣuḥsaṃyojane yāvan manaḥsaṃyojane "asti me yāvan manaḥsamyojanam" iti, asati yāvan manaḥsaṃyojane "nāsti me yāvan manaḥsaṃyojanam" iti prajānāti / yathā cānutpannasya yāvan manaḥsaṃyojanasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya nirodho bhavati tad api prajānāti / saty adhyātmam smṛtisaṃbodhyaṅge "asti me smṛtisaṃbodhyaṅgam" iti prajānāti, asati "nāsti me" prajānāti / yathā cānutpannasya smṛtisaṃbodhyaṅgasyotpādo bhavati tad api prajānāti, yathā cotpannasya sthitir bhavaty asaṃmoṣo bhāvanāparipūribhūyobhāvavṛddhivipulatā tad api prajānāti / yathā smṛtisaṃbodhyaṅgam evaṃ dharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṅgaṃ veditavyam iti // -II-12-b-(1)-iv' Ms.86a7M, Sh.299-13, P.135b4, D.110a2, N.116a4, Co.114a7, Ch.441a13 yad evaṃ svabhāvanidānādīnavapratipakṣākāraiḥ saṃkliṣṭadharmaparijñānam idaṃ śarīraṃ dharmasmṛtyupasthānasya // -II-12-b-(1)-v Ms.86a7R, Sh.299-15, P.135b5, D.110a3, N.116a5, Co.114a7, Ch.441a14 yathā kāye kāyānupaśyanā smṛtyupasthānam uktam evaṃ vedanāyāṃ citte dharmeṣu yathāyogaṃ veditavyam / tatra katham adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati, kathaṃ bahirdhā, katham adhyātmabahirdhā / yadā adhyātmaṃ pratyātmaṃ sattvasaṃkhyāte kāye kāyānupaśyī viharati, evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / yadā bahirdhā asattvasaṃkhyātaṃ rūpam ālambanīkaroti, evaṃ bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / yadā bahirdhā parakyaṃ sattvasaṃkhyātaṃ rūpam ālambanīkaroti, evam adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / tatrādhyātmaṃ rūpam upādāya svakyaṃ sattvasaṃkhyātaṃ yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvann adhyātmaṃ vedanāsu citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati / bāhyam asattvasaṃkhyātaṃ rūpam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvan bahirdhā vedanāyāṃ citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati / (Śbh II 190) bahirdhā bāhyaṃ rūpaṃ sattvasaṃkhyātam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā vedanāyāṃ citte dharmeṣu dharmānudarśī viharati // -II-12-b-(1)-v-(a) Ms.86b2R, Sh.300-15, P.136a5, D.110b2, N.116b4, Co.114b6, Ch.441a29 aparaḥ paryāyaḥ / indriyasaṃgṛhītaṃ rūpam ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānupaśyī viharati / anindriyasaṃgṛhītaṃ rūpam anupagatam anupādattam ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / anindriyasaṃgṛhītam eva rūpam adhyātmam upagatam upādattaṃ rūpam ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānupaśyī viharati / evaṃ pūrvaṃ trividhaṃ rūpam upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās tān yathāyogam ālambanīkurvaṃs tathādarśī viharatīti veditavyam // -II-12-b-0)-v-(b) Ms.86b4L, Sh.301-6, P.136b1, D.110b4, N.116b6, Co.115a1, Ch.441b6 aparaḥ paryāyaḥ / yat samāhitabhūmikaṃ praśrabdhisahagataṃ rūpam ālambanīkaroty evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / yat svakyam evādhyātmam asamāhitabhūmikaṃ dauṣṭhulyasahagataṃ rūpam ālambanīkaroty evaṃ bahirdhā kāye kāyānupaśyī viharati / parakyaṃ dauṣṭhulyasahagataṃ praśrabdhisahagataṃ ca rūpam ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā (Śbh II 192) kāye kāyānudarśī viharaty evaṃ tad upādāyotpannā vedanā cittaṃ dharmā yathāyogaṃ veditavyāḥ // -II-12-b-(1)-v-(c) Ms.86b5M, Sh.301-14, P.136b5, D.110b7, N.117a2, Co.115a4, Ch.441b13 aparaḥ paryāyaḥ / adhyātmaṃ bhūtarūpam ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / bāhyaṃ bhūtarūpam ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / tac ca bhūtarūpam upādāya yad utpannam indriyaviṣayasaṃgṛhītam upādāyarūpaṃ cālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / evaṃ tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ // -II-12-b-(1)-v-(d) Ms.86b6R, Sh.301-21, P.136b8, D.111a2, N.117a5, Co.115a6, Ch.441b19 aparaḥ paryāyaḥ / yadā savijñānakaṃ kāyam adhyātmam ālambanīkaroty evam adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / avijñānakaṃ rūpaṃ sattvasaṃkhyātaṃ vinīlakādiṣv avasthāsv ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / avijñānakasya ca rūpasyātīte kāle savijñānatāṃ savijñānakasya ca rūpasyānāgate kāle 'vijñānatāṃ tulyadharmatāṃ samadharmatām ālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / evaṃ tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ // aparaḥ paryāyaḥ / ātmano 'ntaḥkāyaṃ keśaromanakhādibhir ākārair ālambanīkurvann adhyātmaṃ kāye kāyānudarśī viharati / pareṣām antaḥkāyaṃ keśaromanakhādibhir ākārair ālambanīkurvan bahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / ātmanaś ca bahiḥkāyam avipariṇataṃ vinīlakādibhir ākāraiḥ (Śbh II 194) pareṣāṃ ca bahiḥkāyaṃ vipariṇatam avipariṇataṃ ca vinīlakādibhir ākārais tulyadharmatayālambanīkurvann adhyātmabahirdhā kāye kāyānudarśī viharati / tad upādāya yā utpannā vedanā cittaṃ dharmās te 'pi yathāyogaṃ veditavyāḥ / ity evaṃbhāgīyāḥ kāyavedanācittadharmaprabhedena bahavaḥ paryāyā veditavyāḥ / ime tu katipayāḥ paryāyāḥ saṃprakāśitāḥ // Ms.87a2L, Sh.303-4, W.*98-5, P.137b2, D.111b2, N.117b5, Co.115b5, Ch.441c6 tatra caturṇāṃ viparyāsānāṃ pratipakṣeṇa bhagavatā catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni / tatrāśucau śucīti viparyāsapratipakṣeṇa kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tathā hi bhagavatā kāyasmṛtyupasthānabhāvanāyām aśubhāpratisamyuktāś catasraḥ śivapathikā deśitāḥ, yā asya bahulaṃkurvanmanasikurvataḥ, aśucau śucīti viparyāsaḥ prahīyate / tatra duḥkhe sukham iti viparyāsapratipakṣeṇa vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / vedanāsu vedanānudarśī viharan "yat kiṃcid veditam idam atra duḥkhasye"ti yathābhūtaṃ prajānāti, evam asya yo duḥkhe sukham iti viparyāsaḥ sa prahāyate / tatra anitye nityam iti viparyāsapratipakṣeṇa cittasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasya sarāgādicittaprabhedena teṣāṃ teṣāṃ rātriṃdivasānām atyayāt kṣaṇalavamuhūrtānām anekavidhānāṃ bahunānāprakāratāṃ (Śbh II 196) cittasyopalabhya yo 'nitye nityam iti viparyāsaḥ sa prahīyate / tatrānātmany ātmeti viparyāsapratipakṣeṇa dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasya yeṣām ātmadṛṣṭyādikānāṃ saṃkleśānāṃ sadbhāvād yeṣām anātmadṛṣṭyādikānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām asadbhāvāt skandheṣv ātmadarśanaṃ bhavati, nānyasya, svalakṣaṇataḥ sāmānyalakṣaṇataś ca dharmān dharmānudarśino yathābhūtaṃ paśyataḥ, yo 'nātmany ātmeti viparyāsaḥ sa prahīyate // -II-12-b-(1)-v-(f) Ms.87a6L, Sh.305-1, P.138a4, D.112a1, N.118a6, Co.116a5, Ch.441c22 aparaḥ paryāyaḥ / prāyeṇa hi loka evaṃ pravṛttaḥ / skandheṣu skandhamātraṃ dharmamātraṃ yathābhūtam aprajānan yathā "kāya āśritaḥ, yadāśritaś ca sukhaduḥkham upabhuñje", dharmādharmābhyām saṃkliśyate vyavadāyate ca / tatrātmana āśrayavastusaṃmohāpanayanārthaṃ kāyasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasyaivātmano 'nubhavanavastusaṃmohāpanayanārthaṃ vedanāsmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / yatraiva ca te citte manasi vijñāna ātmagrāheṇa saṃmūḍhā ātmavastusaṃmohāpanayanārthena cittasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam / tasyaiva ca cittasaṃkleśavyavadānavastusaṃmohāpanayanārthaṃ dharmasmṛtyupasthānaṃ vyavasthāpitam // (Śbh II 198) -II-12-b-(1)-v-(g) Ms.87a7R, Sh.305-10, W.98-22, P.138b2, D.112a5, N.118b3, Co.116b2, Ch.441c29 aparaḥ paryāyaḥ / yatra ca karma karoti, yadarthaṃ ca karoti, yaś ca karma karoti, yena ca karoti, tat sarvam ekadhyam abhisaṃkṣipya catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni, tatra kāye karoti vedanārthaṃ cittaṃ kuśalākuśalair dharmaiḥ // -II-12-b-(1)-v-(h) Ms.87b1R, Sh.306-4, P.138b4, D.112a7, N.118b4, Co.116b4, Ch.442a5 aparaḥ paryāyaḥ / yatra ca saṃkliśyate viśudhyate yataś ca yaś ca yena kliśyate viśudhyate, tad ekadhyam abhisaṃkṣipya catvāri smṛtyupasthānāni vyavasthāpitāni, tatra kāye saṃkliśyate viśudhyate ca vedanābhyaś cittaṃ dharmaiḥ saṃkliśyate viśudhyate ca // -II-12-b-(1)-vi Ms.87b2M, Sḥ 306-10, P.138b7, D.112b2, N.118b7, Co.116b6, Ch.442a10 tatra smṛtyupasthānam iti ko 'rthaḥ / āha / yatra ca smṛtim upasthāpayati yena ca smṛtim upasthāpayati tad ucyate smṛtyupasthānam / yatra smṛtim upasthāpayati tad ālambanasmṛtyupasthānam / yena smṛtim upasthāpayati tatra yā prajñā smṛtiś ca samādhisaṃgrāhikā tat svabhāvasmṛtyupasthānam / tadanye tatsaṃprayuktāś cittacaitasikā dharmāḥ saṃsargasmṛtyupasthānam / api ca kāyavedanācittadharmādhipateyo yo mārgaḥ samutpannaḥ kuśalaḥ sāsravo 'nāsravaś ca tat smṛtyupasthānam / sa punaḥ śrutamayaś cintāmayo bhāvanāmayaś ca / tatra śrutacintāmayaḥ sāsrava eva, bhāvanāmayaḥ syāt sāsravaḥ syād anāsravaḥ // (Śbh II 200) -II-12-b-(2) Ms.87b4M, Sh.307-5, P.139a5, D.112b6, N.119a4, Co.117a3, Ch.442a26 sa evaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu kṛtaparicaya audārikaudārikaṃ viparyāsam apanīya kuśalākuśaladharmābhijñaḥ / tadanantaram "anutpannānāiḥ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya, utpannānāṃ prahāṇāya, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya, utpannānām sthitaya" iti vistareṇa pūrvavad yāvac cittaṃ pragṛhṇāti pradadhāti // -II-12-b-(2)-i-(a) Ms.87b5M, Sh.307-12, P.139a8, D.113a2, N.119a6, Co.117a5, Ch442b2 tatra katame pāpakā akuśalā dharmāḥ / yat kāmāvacaraṃ kliṣṭaṃ kāyakarma vākkarma manaskarma kāyavāṅmanoduścaritasaṃgṛhītam, ye ca tatsamutthāpakāḥ kleśās te punar ye 'samavahitā asaṃmukhībhūtās te 'nutpannāḥ, ye samavahitāḥ saṃmukhībhūtās ta utpannāḥ / tatra kuśalā dharmā ye tatprātipakṣikā dharmā duścaritaprātipakṣikā nivaraṇaprātipakṣikāḥ saṃyojanaprātipakṣikā vā / te 'py anutpannās tathaiva veditavyā utpannāś ca yathā pāpakā akuśalā dharmāḥ // -II-12-b-(2)-i-(b)-(1) Ms.87b6R, Sh.308-5, P.139b4, D.113a5, N.119b3, Co.117b1, Ch.442b8 tatra yadānutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya spṛhām utpādayati praṇidhatte "sarveṇa sarvaṃ sarvathā notpādayiṣyāmī"ti, evaṃ chandaṃ janayati / utpannān vā punaḥ samavahitān "sarveṇa sarvaṃ nādhivāsayiṣyāmi prahāsyāmi prativinodayiṣyāmi" / yad anutpanneṣu pāpakeṣv akuśaleṣu dharmeṣu pūrvam evānutpādāya spṛhām utpādayati praṇidhatte nādhivāsayitukāmo bhavati, ayam anutpannānām (Śbh II 202) anutpādāya cchandaḥ / yad votpannān nādhivāsayati prahāṇayati, ayam utpannānāṃ prahāṇāya cchandaḥ // -II-12-b-(2)-i-(b)-(2) Ms.88a2L, Sh.308-14, P.139b7, D.113a7, N.119b5, Co.117b4, Ch.442b14 te punaḥ pāpakā akuśalā dharmā atītavastvālambanā vā anāgatavastvālambanā vā vartamānaviṣayālambanā votpadyante, te bhavanti parokṣaviṣayālambanāḥ pratyakṣaviṣayālambanāś ca / ye 'tītānāgatavastvālambanās te parokṣaviṣayālambanāḥ, ye vartamānaviṣayālambanās te pratyakṣaviṣayālambanāḥ // -II-12-b-(2)-i-(b)-(3) Ms.88a2R, Sh.308-20, P.140a2, D.113b2, N.119b7, Co.117b5, Ch.442b18 tatra parokṣaviṣayālambanānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vyāyacchate / pratyakṣaviṣayālambanānāṃ punar anutpannānām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya vīryam ārabhate / tathā hi teṣāṃ dṛḍhatareṇa vīryārambheṇānutpattiḥ prahāṇaṃ vā bhavati / api ca mṛdumadhyānāṃ paryavasthānānām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ prahāṇāya uyāyacchate / adhimātrāṇāṃ paryavasthānānām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahānāya vīryam ārabhate / saced atīta ālambane carati, tathā carati yathāsya tenālambanena kleśo notpadyate / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣād utpadyate nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / yathātīta ālambana evam anāgate 'pi veditavyam / (Śbh II 204) evam ayam anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya "vyāyacchata" ity ucyate / saced ayaṃ vartamāna ālambane carati, tathā tathā carati yathā tenālambanena kleśo notpadyate / sacet punaḥ smṛtisaṃpramoṣād utpadyata utpannaṃ nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / evam anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāyotpannānāṃ ca prahāṇāya "vīryam ārabhata" ity ucyate // -II-12-b-(2)-i-(b)-(4) Ms.88a6M, Sh.309-19, P.140b2, D.114a1, N.120a6, Co.118a4, Ch.442c7 santi pāpakā akuśalā dharmā ye saṃkalpavaśenotpadyante na viṣayabalena, santi ye saṃkalpabalena ca viṣayabalena ca / tatra saṃkalpavaśenotpadyante na uiṣayabalena, tadyathā viharato 'tītānāgatālambanena ya utpadyante / tatra saṃkalpavaśena ca viṣayabalena cotpadyante, tadyathā carato vartamānenālambanenotpadyante, avaśyaṃ tatrāyoniśaḥsaṃkalpo bhavati // Ms.88a7M, Sh.310-4, P.140b5, D.114a3, N.118a6, Co.120b2, Ch.442c13 tatra ye saṃkalpabalenotpadyante teṣām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vyāyacchate / tatra ye viṣayabalena saṃkalpabalena cotpadyante teṣām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya vīryam ārabhate // (Śbh II 206) -II-12-b-(2)-i-(c) Ms.88a8M, Sh.310-10, P.140b7, D.114a4, N.118b1, Co.120b3, Ch.442c17 tatr"ānutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya cchandaṃ janayatī"ti / ye kuśalā dharmā apratilabdhā asaṃmukhībhūtāś ca teṣāṃ pratilambhāya saṃmukhībhāvāya ca spṛhām utpādayati cittaṃ praṇidhatte, tīvrā pratilabdhukāmatā saṃmukhīkartukāmatā cāsya pratyupasthitā bhavati / ayam "anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpattaye chandaḥ" / "utpannānāṃ ca kuśalānāṃ dharmāṇām sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye chandaṃ janayatī"ti, "utpannāḥ kuśalā dharmā" ye pratilabdhāḥ saṃmukhībhūtāś ca / tatra pratilambhāvigamaṃ pratilabdhāpārihāṇim adhikṛtyāha "sthitaya" iti / saṃmukhībhāvād adhandhāyitatvam adhikṛtyāha "asaṃmoṣāye"ti / teṣām eva ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratilabdhānāṃ saṃmukhībhūtānām āsevanānvayāt pariniṣpattiṃ niṣṭhāgamanam adhikṛtyāha "bhāvanāparipūraya" iti / tatra ca spṛhām utpādayati cittaṃ praṇidhatte tīvrā cāsya sthitikāmatā asaṃmoṣakāmatā bhāvanāparipūrikāmatā pratyupasthitā bhavati / ayam ucyata "utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye chandaḥ" // Ms.88b3M, Sh.311-7, P.141a6, D.114b2, N.118b6, Co.121a2, Ch.443a2 tatra "vyāyacchata" iti pratilabdhānāṃ saṃmukhībhāvāya / "vīryam ārabhate" 'pratilabdhānāṃ pratilambhāya / tatra "vyāyacchata" utpannānāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya / "vīryam ārabhate" bhāvanāparipūraye / api ca mṛdumadhyānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, utpannānāṃ ca sthitaye 'saṃmoṣāya vyāyacchate / adhimātrāṇāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, utpannānāṃ ca yāvad bhāvanāparipūraye vīryam ārabhate / tatra "cittaṃ pragṛhṇāti" / yadā tac cittaṃ śamathabhāvanāyām ekāgratāyāṃ prayuktaṃ bhavati, anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya, (Śbh II 208) evaṃ vistareṇa yāvad utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye tac ca tathādhyātmam abhisaṃkṣiptaṃ līnatvāya paraiti, līnatvābhiśaṅki caivaṃ paśyati / tadānyatamānyatamena pragrāhakeṇa nimittena prasadanīyena pratigṛhṇāti saṃharṣayati / evaṃ cittaṃ pragṛhṇāti / kathaṃ "pradadhāti" / punar uddhatam auddhatyābhiśaṅki vā pragrahakāle paśyati, tadā punar apy adhyātmam abhisaṃkṣipati śamathāya praṇidadhāti // -II-12-b-(2)-i-(d) Ms.88b7M, Sh.312-10, W.*98-32, P.141b6, D.115a1, N.121b1, Co.119a5, Ch.443a17 tāny etāni bhavanti catvāri samyakprahāṇāni / kṛṣṇapakṣyāṇāṃ dharmāṇām anutpannānām anutpādāya, utpannānāṃ ca prahāṇāya cchando vyāyāmo vīryārambhaś cittapragrahaḥ pradadhanam ime dve samyakprahāṇe / śuklapakṣyāṇāṃ dharmāṇām anutpannānām utpādāya, vistareṇa dve samyakprahāṇe veditavye / tadyathā kṛṣṇapakṣyāṇām / tatraikaṃ saṃvaraṇaprahāṇam, yad "utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya cchandaṃ janayatī"ti vistareṇa / dvitīyaṃ prahāṇaprahāṇam, yad "anutpannānām anutpādāya cchandaṃ janayatī"ti vistareṇa / utpannaṃ hi saṃvarayitavyaṃ pāpakaṃ vastu, anutpannaṃ ca yat tad asamudācārataḥ prahīṇam eva tad asaṃmukhībhāvataḥ prahātavyaṃ iti kṛtvā, prahīṇasya praḥāṇaṃ prahāṇaprahāṇam / tatra bhāvanāprahāṇam ekam / yad āha / "anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāye"ti vistareṇa yāvac "cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātī"ti / (Śbh II 210) tathā hi kuśalā dharmā āsevyamānā bhāvyamānā, apratilabdhāś ca pratilabhyante, pratilabdhāś ca saṃmukhīkriyante / tatrānurakṣaṇāprahāṇam ekam / yad āha / "utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye" vistareṇa yāvac "cittaṃ pragṛhṇāti, pradadhāti" / tathā hi pratilabdheṣu saṃmukhīkṛteṣu ca kuśaleṣu dharmeṣu yā pramādavarjanā apramādaniṣevaṇā ca sā kuśalānāṃ dharmāṇāṃ sthitaye, asaṃmoṣāya, bhāvanāparipūraye saṃvartate / evam utpannāḥ kuśalā dharmā anurakṣitā bhavanti / ayaṃ tāvat samyakprahāṇānāṃ vistaravibhāgaḥ // -II-12-b-(2)-ii Ms.89a3R, Sh.313-14, P.142a8, D.115b2, N.122a2, Co.119b5, Ch.443b8 samāsārthaḥ punaḥ katamaḥ / āha / kṛṣṇaśuklapakṣikasya tyāgādānavastuno 'dhyāśayasaṃpat prayogasaṃpac ca paridīpitā bhavati / tatrādhyāśayasaṃpac chandajananatayā, prayogasaṃpat punar vyāyāmavīryārambhacittapragrahapradadhanaiḥ / etāvac ca yoginā karaṇīyam / yat prahātavyasya vastunaḥ prahāṇāya prāptavyasya ca vastunaḥ prāptaye pūrvam eva spṛhājātena bhavitavyam, paryavasthānaprahāṇāya vīryam ārabdhavyam anuśayaprahāṇāya ca, kālena kālaṃ śamathapragrahopekṣānimittāni bhāvayitavyāni (Śbh II 212) / paryavasthānaprahāṇānuśayaprahāṇāya ca ye pratipakṣikā dharmāḥ kuśalās te samudānayitavyāḥ / tac caitat sarvaṃ caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ paridīpitaṃ bhavati / ayaṃ samāsārthaḥ // -II-12-b-(3) Ms.89a6M, Sh.314-5, P.142b5, D.115b6, N.122a6, Co.120a2, Ch.443b18 tatra catvāraḥ samādhayaḥ / tadyathā chandasamādhiḥ, vīryasamādhiḥ, cittasamādhiḥ, mīmāṃsāsamādhiś ca / tatra cchandam adhipatiṃ kṛtvā yaḥ pratilabhyate samādhir ayaṃ chandasamādhiḥ / vīryam, cittam, mīmāṃsām adhipatiṃ kṛtvā yaḥ pratilabhyate samādhir ayaṃ mīmāṃsāsamādhiḥ // -II-12-b-(3)-i-(a) Ms.89a7R, Sh.315-4, P.142b7, D.115b7, N.122b1, Co.120a4, Ch.443b23 yadā tāvad ayaṃ chandam eva kevalaṃ janayati / chandajātaś ca tān pāpakān akuśalān dharmān svabhāvato nidānata ādīnavataḥ pratipakṣataś ca samyag evopanidadhyāti, ekāgrāṃ smṛtiṃ pravartayati / evaṃ kuśalān dharmān svabhāvato nidānato 'nuśaṃsato niḥsaraṇataḥ samyag evopanidadhyāti, ekāgrāṃ smṛtim avasthāpayati, tadbahulākārād ekāgratām spṛśati paryavasthānasamudācāradūrīkaraṇayogena / na tv adyāpy anuśayaṃ (Śbh II 214) samudghātayati pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām / ayam apy ucyate chandādhipateyaḥ // -II-12-b-(3)-i-(b) Ms.89b2M, Sh.316-10, P.143a3, D.116a3, N.122b4, Co.120a7, Ch.443b29 sa atīte vānāgatapratyutpanne vā punar ālambane pāpakākuśaladharmasthānīye mṛdumadhyādhimātrakleśaparyavasthānīye, anutpannasya vānutpādāya, utpannasya vā prahāṇāya, vyāyacchamāno vīryam ārabhamāṇaḥ / tatrālambane vicarataḥ, tasya vālambanasya svabhāvato nidānata ādīnavataḥ pratipakṣataś ca samyag upanidhyāyataḥ, ekāgrāṃ smṛtim upasthāpayataḥ, yat tadbahulavihāriṇaś cittaikāgratā utpadyate paryavasthānasamudācāradūrīkaraṇayogena / na tv adyāpy anuśayaṃ samudghātayati pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām / ayaṃ vīryādhipateyaḥ samādhiḥ // -II-12-b-(3)-i-(c) Ms.89b4M, Sh.316-19, P.143a7, D.116a6, N.122b7, Co.120b3, Ch.443c8 līnaṃ vā punaś cittaṃ pragṛhṇataḥ, pragṛhītaṃ cittaṃ samādadhataḥ, kālena ca kālam adhyupekṣito yat pāpakākuśalān dharmān pāpakākuśaladharmasthānīyānvayān, kuśalākuśalān dharmān kuśalākuśalasthānīyāṃś ca dharmān svabhāvato nidānata ādīnavato 'nuśaṃsataḥ pratipakṣato niḥsaraṇataḥ, samyag upanidhyāyataḥ, ekāgrāṃ smṛtim upasthāpayataḥ, (Śbh II 216) tadbahulavihāriṇo yā utpadyante cittasyaikāgratā / vistareṇa yāvat / ayam ucyate cittādhipateyaḥ samādhiḥ // -II-12-b-(3)-i-(d) Ms.89b5R, Sh.317-8, P.143b3, D.116b2, N.123a3, Co.120b6, Ch.443c15 tatra ye pāpakākuśaladharmasthānīyā dharmā bhavanty ayoniśomanasikurvataḥ / ta eva kuśaladharmasthānīyā bhavanti yoniśomanasikurvataḥ / tasyaivaṃ paryavasthāneṣu dūrīkṛteṣu, paryavasthānapratipakṣikeṣu ca samādhipramukheṣu dharmeṣv utpanneṣu, te pāpakā akuśalā dharmā na samudācaranti / tasyaivaṃ bhavati / "kiṃ sataḥ saṃvidyamānān pāpakān akuśalān dharmān na pratisaṃvedayāmy āhosvid asato 'saṃvidyamānān yan nv ahaṃ parimīmāṃseyam" / sa mīmāṃsāmanaskāram adhipatiṃ kṛtvā prahīṇāprahīṇatāṃ mīmāṃsate, samyag evopanidhyāyati, ekāgrām smṛtim upasthāpayati / tadbahulavihārī ca spṛśati cittasyaikāgratām / yena nirabhimāno bhavati / "paryavasthānamātrakān me cittaṃ vimuktaṃ na tu sarveṇa sarvam anuśayebhyaḥ, tatpratipakṣāś ca me samādhipramukhāḥ kuśalā dharmāḥ pratilabdhā, bhāvitā, na tv anuśayaprātipakṣikā" iti yathābhūtaṃ prajānāti / ayam asyocyate mīmāṃsāsamādhiḥ // (Śbh II 218) -II-12-b-(3)-i-(e) Ms.90a1R, Sh.318-5, P.144a2, D.116b7, N.123b2, Co.121a4, Ch.443c29 sa taṃ caturvidhaṃ samādhim adhipatiṃ kṛtvā paryavasthāneṣu dūrīkṛteṣu, sarveṇa sarvam anuśayasamudghātāya pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ tatprātipakṣikāṇāñ ca kuśalānāṃ dharmāṇāṃ samudāgamāya punar api chandaṃ janayati vyāyacchata iti vistareṇa caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ prayujyate // -II-12-b-(3)-ii-(a) Ms.90a2R, Sh.318-10, W*.99-1, P.144a4, D.117a2, N.123b4, Co.121a5, Ch.444a4 tathāprayuktasya tathābhūtasyāṣṭau praḥāṇasaṃskārā bhavanti / ye 'syānuśayasamudghātāya ca pravartante samādhiparipūraye ca / tadyathā chandaḥ "kadācit samādhiṃ paripūrayiṣyāmi, anuśayāṃś ca prahāsyāmi pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām" / vyāyāmo yāvat pratipakṣabhāvanāyām avinyastaprayogatā / śraddhā yā avinyastaprayogasya viharata uttare 'dhigame śraddadhānatā, abhisaṃpratyayaḥ / tatra praśrabdhir yac chraddhāprasādapūrvaṃgamaṃ prāmodyaṃ prītiḥ, prītamanasaś cānupūrvā pāpakākuśaladharmapakṣasya dauṣṭhulyasya pratipraśrabdhiḥ / tatra smṛtir yā navākārā, navākārāyāś cittasthiteḥ śamathapakṣyāyāḥ saṃgrāhikā / tatra saṃprajanyam yā vipaśyanāpakṣyā prajñā / (Śbh II 220) tatra cetanā yaś cittābhisaṃskāraḥ prahīṇāprahīṇatāṃ mīmāṃsamānasya yaś cittābhisaṃskāraḥ śamathavipaśyanānukūlaḥ kāyakarma vākkarma samutthāpayati / tatropekṣā yātitānāgatapratyutpanneṣu pāpakākuśaladharmasthānīyeṣu carataś cittāsaṃkleśā cittasamatā / ābhyāṃ dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ prahīṇatām anuśayānāṃ paricchinatti jānāti / yaduta viṣayaviparokṣayā cetanayā viṣayāviparokṣayā copekṣayā / ime 'ṣṭau prahāṇasaṃskārā bhavanti // -II-12-b-(3)-ii-(b) Ms.90a6M, Sh.320-17, W.*99-21, P.144b4, D.117b1, N.124a3, Co.121b5, Ch.444a21 sa caiṣo 'ṣṭaprahāṇasaṃskārayogo bhavaty anuśayasamudghātāya / tatra chandaś chanda eva, yo vyāyāma idaṃ vīryam, yā śraddhā sā śraddhā, yā ca praśrabdhir yā ca smṛtir yac ca saṃprajanyaṃ yā ca cetanā yā copekṣā ayam upāyaḥ / tad idaṃ sarvam abhisamasya, ye ca pūrvakāś chandasamādhayaḥ, ye ceme prahāṇasaṃskārāḥ prahīṇeṣv anuśayeṣu pariniṣpanne samādhau, chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipāda ity ucyate / vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgata ṛddhipāda ity ucyate / (Śbh II 222) -II-12-b-(3)-iii Ms.90b1L, Sh.321-5, W.100-1, P.144b8, D.117b4, N.124a7, Co.121b7, Ch.444a29 kena kāraṇena ṛddhipāda ity ucyate / āha / tadyathā yasya pādaḥ saṃvidyate so 'bhikramapratikramaparākramasamartho bhavati / evam eva yasyaite dharmāḥ saṃvidyante, eṣa ca samādhiḥ saṃvidyate paripūrṇaḥ, sa evaṃ pariśuddhe citte, paryavadāte, anaṅgaṇe, vigatopakleśe, ṛjubhūte, karmaṇyasthite, āniñjyaprāpte, abhikramapratikramaparākramasamartho bhavati, lokottarāṇāṃ dharmāṇāṃ prāptaye sparśanāyai / eṣā hi parā ṛddhiḥ parā samṛddhiḥ, yaduta lokottarā dharmāḥ / tenocyata ṛddhipāda iti // -II-12-b-(4)-i-(a) Ms.90b2R, Sh.321-15, P.145a3, D.117b7, N.124b3, Co.122a3, Ch.444b8 sa evaṃ samādhipratiṣṭhitaḥ samādhiṃ niśrityādhicittaṃśikṣāyām adhiprajñaṃśikṣāyāṃ yogaṃ karoti / tatrāsya yogaṃ kurvataḥ pareṣāṃ cādhigame śāstuḥ śrāvakāṇāṃ ca yo 'bhisaṃpratyayaḥ prasādaḥ / śraddadhānatā adhipatyarthena śraddhendriyam ity ucyate / kutra punar asyādhipatyam / āha / lokottaradharmotpattipramukhānāṃ vīryasmṛtisamādhiprajñānām utpattaya ādhipatyam / ye 'pi te vīryādayas teṣām api lokottaradharmotpattaya ādhipatyam / yāvat pratipattaya ādhipatyam / yāvat prajñāyā lokottaradharmotpattaya ādhipatyam / tenaitāni śraddhādīni pañcendriyāṇi bhavanti // (Śbh II 224) -II-12-b-(4)-i-(b) Ms.90b4M, Sh.322-11, P. 145a8, D.118a4, N.124b6, Co.122a7, Ch.444b17 yā punaḥ pūrveṇāparaṃ viśeṣādhigamaṃ saṃjānatas tadanusāreṇa taduttaralokottaradharmādhigamāyābhisaṃpratyayaḥ prasādaḥ śraddadhānatā / sā anavamṛdyatārthena śraddhābalam ity ucyate / kena punar na śakyate 'vamṛditum / asaṃhāryā sā śraddhā devena vā, māreṇa vā, brahmaṇā vā, kenacid vā punar loke sahadharmeṇa, kleśaparyavasthānena vā / tena sānavamṛdyety ucyate / tatpramukhās tatpūrvaṃgamā ye vīryādayas te 'pi balānīty ucyante / taiḥ sa balair balavān sarvaṃ mārabalaṃ vijitya prayujyata āsravāṇāṃ kṣayāya / tasmād balānīty ucyante // -II-12-b-(4)-ii Ms.90b6M, Sh.323-7, W.*100-22, P.145b3, D.118a7, N.125a3, Co.122b3, Ch.444b26 tatra yac ca śraddhendriyaṃ yac ca śraddhābalaṃ caturṣv etad avetyaprasādeṣu draṣṭavyam / tat kasya hetoḥ / yo 'sau samyaktvanyāmāvakrāntasyāvetyaprasādaḥ sa taddhetukas tatpratyayas tannidānaḥ / tasmād dhetuphalasaṃbandhena tasyās tad adhipatiphalam iti kṛtvā tatra draṣṭavyam ity uktaṃ bhagavatā, na tu taccharīratā tallakṣaṇatā / tatra vīryendriyaṃ caturṣu samyakprahāṇeṣu draṣṭavyam / tat kasya hetoḥ / yāni katamāni samyakprahāṇāni / yāni darśanaprahātavyakleśaprahāṇāya prāyogikāṇi samyakprahāṇāni, tāny atra samyakprahāṇāny abhipretāni / tāni hy atyantatāyai pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya saṃvartante / tatra smṛtīndriyaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu draṣṭavyam / itīmāni catvāri smṛtyupasthānāny aśeṣaviparyāsaprahāṇāya saṃvartante / (Śbh II 226) tatra samādhīndriyaṃ caturṣu dhyāneṣu draṣṭavyam / yāni dhyānāny anāgāmitāyāṃ prāyogikāṇi / tatra prajñendriyaṃ caturṣv āryasatyeṣu draṣṭavyam / iti yat satyajñānaṃ caturṇām āryasatyānām abhisamayāya saṃvartate śrāmaṇyaphalaprāptaye / yathendriyāṇy evaṃ balāni veditavyāni // -II-12-b-(4)-iii Ms.91a2R, Sh.324-8, W.*101-5, P.146a3, D.118b6, N.125b2, Co.123a2, Ch.444c10 sa eṣām indriyāṇām eteṣāṃ ca balānām āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayān nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāny utpādayati mṛdumadhyādhimātrāṇi / tadyathoṣmagatāni mūrdhānaḥ satyānulomāḥ kṣāntayo laukikāgradharmāḥ / tadyathā kaścid eva puruṣo 'gnināgnikāryaṃ kartukāmo 'gninārthy adharāraṇyām uttarāraṇiṃ pratiṣṭhāpyābhimathnann utsahate ghaṭate vyāyacchate / tasyotsahato ghaṭato vyāyacchataś ca tatprathamato 'dharāraṇyām ūṣmā jāyate / saiva coṣmābhivardhamānā ūrdhvam āgacchati / (Śbh II 228) bhūyasyā mātrayābhivardhamānā nirarciṣam agniṃ pātayati, agnipatanasamanantaram eva cārcir jāyate / yathārciṣotpannayā jātayā saṃjātayāgnikāryaṃ karoti / yathābhimanthanavyāyāma evaṃ pañcānām indriyāṇām āsevanā draṣṭavyā / yathādharāraṇyā tatprathamata evoṣmagataṃ bhavaty, evam ūṣmagatāni draṣṭavyāni / pūrvaṃgamāni nimittabhūtāny agnisthānīyānām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ kleśaparidāhakānām utpattaye / yathā tasyaivoṣmaṇa ūrdhvam āgamanam evaṃ mūrdhāno draṣṭavyāḥ / yathā dhūmaprādurbhāva evaṃ satyānulomāḥ kṣāntayo draṣṭavyāḥ / yathāgneḥ patanaṃ nirarciṣa evaṃ laukikāgradharmā draṣṭavyāḥ / yathā tadanantaram arciṣa utpāda evaṃ lokottarānāsravā dharmā draṣṭavyāḥ / ye laukikāgradharmasaṃgṛhītānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ samanantaram utpadyante // -II-12-b-(5) Ms.91a6R, Sh.325-17, P.146b5, D.119a6, N.126a4, Co.123b2, Ch.444c29 te punaḥ katame / āha / saptabodhyaṅgāni / yo 'sau yathābhūtāvabodhaḥ samyaktvanyāmāvakrāntasya pudgalasya tasyaitāny aṅgāni / sa hi yathābhūtāvabodhaḥ saptāṅgaparigṛhītaḥ, tribhiḥ śamathapakṣyaiḥ, tribhir vipaśyanāpakṣyaiḥ, ekenobhayapakṣyeṇa / tasmād bodhyaṅgānīty ucyante / tatra yaś ca dharmavicayaḥ, yac ca vīryam, yā ca prītir itīmāni trīṇi vipaśyanāpakṣyāṇi / tatra yā ca prasrabdhiḥ, yaś ca samādhiḥ, yā copekṣā (Śbh II 230) itīmāni trīṇi śamathapakṣyāṇi / smṛtir ubhayapakṣyā sarvatragety ucyate / sa tasmin samaye tatprathamato bodhyaṅgalābhāc chaikṣo bhavati dṛṣṭapadaḥ // -II-12-b-(6) Ms.91b1R, Sh.326-10, P.147a1, D.119b2, N.126a7, Co.123b5, Ch.445a8 darśanaprahātavyāś cāsya kleśāḥ prahīṇā bhavanti, bhāvanāprahātavyāś cāvaśiṣṭāḥ / sa teṣāṃ prahāṇāya triskandham āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayati / tatra yā ca samyagdṛṣṭir, yaś ca samyaksaṃkalpaḥ, yaś ca samyagvyāyāmaḥ, ayaṃ prajñāskandhaḥ / tatra ye samyakvākkarmāntājīvāḥ, ayaṃ śīlaskandhaḥ / tatra yā ca samyaksmṛtiḥ, yaś ca samyaksamādhiḥ, ayaṃ samādhiskandhaḥ / kena kāraṇenāryāṣṭāṅgo mārga ity ucyate / āha / āryasya śaikṣasya dṛṣṭapadasyāyaṃ mārga iyaṃ pratipad aṣṭābhir aṅgaiḥ saṃgṛhītaḥ, apariśeṣaḥ sarvakleśaprahāṇāya vimuktisākṣātkriyāyai / tenocyata āryāṣṭāṅgo mārgaḥ // -II-12-b-(6)-i Ms.91b3M, Sh.327-13, P.147a5, D.119b6, N.126b4, Co.124a2, Ch.445a15 tatra yaś ca bodhyaṅgakāle tattvāvabodhaḥ pratilabdhaḥ, pratilabhya ca yat tasyaiva prajñayā vyavasthānaṃ karoti yathādhigatasyāvabodhasya, tad ubhayam ekadhyam abhisaṃkṣipya samyagdṛṣṭir ity ucyate / tāṃ samyagdṛṣṭim adhipatiṃ kṛtvā yan naiṣkramyasaṃkalpaṃ saṃkalpayaty avyāpādasaṃkalpam avihiṃsāsaṃkalpam / ayam ucyate samyaksaṃkalpaḥ / sacet tāvad vitarkeṣu cittaṃ krāmati, sa evaṃrūpān vitarkān vitarkayati / sacet punaḥ kathāyāṃ cittaṃ krāmati, samyagdṛṣṭim adhipatiṃ kṛtvā tenaiva kuśalāt saṃkalpād dharmyāṃ kathāṃ kathayati / sāsya bhavati samyagvāk / sacec cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair arthī (Śbh II 232) bhavati, tatparyeṣaṇāṃ vāpadyate / so 'bhikramapratikrame saṃprajānadvihārī bhavaty ālokitavyavalokite, saṃmiñjitaprasārite sāṃghāṭīcīvarapātradhāraṇe 'śitapītakhāditāsvādite / vihāragato vā punaḥ paryeṣiteṣu cīvarādiṣu gate sthite niṣaṇṇe yāvan nidrāklamaprativinodane saṃprajānadvihārī bhavati / ayam asyocyate samyakkarmāntaḥ / sa tac cīvaraṃ yāvad bhaiṣajyapariṣkāraṃ dharmeṇa paryeṣate / yāvan mithyājīvakarakadharmavivarjitaḥ / so 'sya bhavati samyagājīvaḥ / ye punar viratisaṃgṛhītāḥ samyagvākkarmāntājīvāḥ, te 'nena pūrvam eva manaskāralābhād bodhyaṅgair eva saha labdhā bhavanti / yo 'py āryakāntāni śīlāny ucyante / kena kāraṇena / dīrghakālaṃ hy etad āryāṇāṃ satāṃ samyaggatānām iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ mana-āpaṃ "kaccid ahaṃ tad vāgduścaritasya kāyaduścaritasya mithyājīvasyākaraṇaṃ saṃvaraṃ pratilabheyam" / yad asya dīrgharātram iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ mana-āpaṃ tad anena tasmin samaye pratilabdhaṃ bhavati / tasmād āryakāntam ity ucyate / tathā hi sa labdheṣv āryakānteṣu śīleṣu, na saṃprajāno mrṣāṃ vācaṃ bhāṣate, na saṃcintya prāṇinaṃ jīvitād vyaparopayati, nādattam ādatte, (Śbh II 234) na kāmeṣu mithyā carati, na cādharmeṇa cīvarādīni paryeṣate / iti tāny āryakāntāni śīlāny adhipatiṃ kṛtvā mārgabhāvanākāle yā vāk pravartate yac ca kāyakarma yaś cājīvaḥ, te 'pi samyagvākkarmāntājīvā ity ucyante / tasya samyagdṛṣṭisamyaksaṃkalpavākkarmāntājīvasanniśrayeṇa bhāvanāprayuktasya yac chando vīryo vyāyāmo niṣkramaḥ parākramasthāmārambhaś cetasaḥ saṃpragrahaḥ sātatyam / ayam ucyate samyagvyāyāmaḥ / yac catvāri smṛtyupasthānāny adhipatiṃ kṛtvāviparyāsasaṃgṛhītā smṛtir navākārā navākāracittasthitisaṃgrāhikā / iyam ucyate samyaksmṛtiḥ samyaksamādhiś ca // -II-12-b-(6)-ii Ms.92a4L, Sh.330-1, P.148a7, D.120b6, N.127b5, Co.125a3, Ch.445b16 tad etat sarvam abhisamasyāryāṣṭāṅgo mārgaś cārakaraṇīye ca vihārakaraṇīye cāvasthitaḥ / tatra samyagvākkarmāntājīvāś cārakaraṇīye / vihārakaraṇīyaṃ punar dvividham / śamatho vipaśyanā ca / tatra yā ca samyagdṛṣṭiḥ, yaś ca samyaksaṃkalpaḥ, yaś ca samyagvyāyāma iyaṃ vipaśyanā / tatra yā ca samyaksmṛtir yaś ca samyaksamādhir ayaṃ śamathaḥ / evaṃ pariśuddhān vākkarmāntājīvān niśritya śamathavipaśyanāṃ bhāvayati kālena kālaṃ niravaśeṣasaṃyojanaprahāṇaṃ sākṣātkaroty agraphalam arhattvaṃ (Śbh II 236) prāpnoti / prākarṣikaś ca bhāvanāmārgaḥ kālāntarābhyāsena kleśān prajahāti / jñānamātrapratibaddhas tu darśanamārgo jñānotpattimātrakeṇa kleśān prajahāti / anena kāraṇena vākkarmāntājīvā bhāvanāmārge vyavasthāpitāḥ / iti ya evam eṣām anayānupūrvyā saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām abhyāsaḥ paricayaḥ / iyam ucyate bodhipakṣyā bhāvanā // (Śbh II 238) (II)-A-II-13-a Ms.92a7M, Sh.331-1, W.M02-4, P.148b5, D.121a5, N.128a4, Co,125b1, Ch.445b29 tatra bhāvanāphalaṃ katamat / āha / catvāri śrāmaṇyaphalāni / srota-āpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam agraphalam arhattvam / tatra katamac chrāmaṇyam, katamat phalam / āha / mārgaḥ, kleśaprahāṇaṃ phalam / api ca pūrvotpannasya mārgasya paścād utpanno mārgaḥ phalaṃ madhyo viśiṣṭo vā sadṛśo vā / punas tatra kena kāraṇena catvāri vyavasthāpitāni / āha / caturvidhakleśaprahāṇapratipakṣatayā // -II-13-a-(1) Ms.92b1R, Sh.332-3, P.148b7, D.121a7, N.128a6, Co.125b3, Ch.445c5 tadyathā nirvastukānāṃ kleśānām apāyagamanīyānām apāyagamanahetubhūtānāṃ prahāṇāt pratipakṣotpādāc ca srota-āpattiphalaṃ vyavasthāpitam / trayāṇāṃ tu saṃyojanānāṃ prahāṇād vyavasthāpitaṃ bhagavatā triṣu pakṣeṣu, gṛhipakṣe, durākhyātadharmavinayapakṣe svākhyātadharmavinayapakṣe ca, trayāṇāṃ saṃyojanānāṃ mārgotpattaye vibandhakaratvāt / tatra gṛhipakṣe satkāyadṛṣṭiḥ, yayāyam ādita eva na prayujyata ity ādita uttrāsikā satkāyadṛṣṭiḥ / durākhyāte dharmavinaye śīlavrataparāmarśaḥ, uccalito 'pi mithyāṃ pratipādayati yenāryamārgo notpadyate / svākhyāte dharmavinaye vicikitsā, tatroccalitaś ca bhavati, na ca mithyāpratipanno 'pi tv anabhyāsāt tasya yāvad yathābhūtadarśanaṃ na bhavati jñeye vastuni tāvat kāṅkṣā vimatayo vibandhakarā bhavanti (Śbh II 240) mārgasyotpattaye / anena tāvat kāraṇena srota-āpattiphalavyavasthānam // -II-13-a-(2) Ms. 92b4R, Sh.333-1, P.149a5, D.121b5, N.128b4, Co.126a1, Ch.445c17 tasyāsya srota-āpannasya paraṃ sapta bhavā avaśiṣṭā bhavanti / sa cāsya janmaprabandho yadā ca janmaprābandhikān kleśān prajahāti devabhavasaṃgṛhītān manuṣyabhavasaṃgṛhītāṃś ca, yeṣāṃ prahāṇāt param ekaṃ devabhavam abhinirvartayaty ekaṃ manuṣyabhavam / tasmin samaye sakṛdāgāmiphalaṃ vyavasthāpyate // -II-13-a-(3) Ms.92b5R, Sh.333-7, P.149a7, D.121b6, N.128b5, Co.126a2, Ch.445c21 yadā tu devabhavam eva kevalam abhinirvartayati, ihapratyāgamajanmikaṃ kleśaṃ prahāya, tadānāgāmiphalaṃ vyavasthāpyate // -II-13-a-(4) Ms.92b6L, Sh.333-9, P.149a7, D.121b7, N.128b6, Co.126a3, Ch.445c23 sarvabhavopapattisaṃvartanīyakleśaprahāṇād agraphalam arhattvaphalaṃ vyavasthāpyate // -II-13-a-(5) Ms.92b6L, Sh.334-1, P.149a7, D.121b7, N.128b6, Co.126a3, Ch.445c24 tat punaḥ sakṛdāgāmiphalaṃ trayāṇām saṃyojanānāṃ prahāṇād rāgadveṣamohānāṃ ca tanutvād bhagavatā vyavasthāpitam, pañcānām avarabhāgīyānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇād anāgāmiphalam, paryādāya sarvakleśaprahāṇād arhattvaphalam / idam ucyate bhāvanāphalam // -II-13-b Ms.92b7L, Sh.334-6, P.149b2, D.122a2, N.129a1, Co.126a5, Ch.445c28 tatra ye rāgadveṣamohamānavitarkacariteṣu pudgaleṣu pūrvaṃ tāvac (Śbh II 242) caritaviśodhana ālambane caritaṃ viśodhayitavyaṃ tataḥ paścāc cittasthitim adhigacchanti / teṣāṃ pratiniyatam eva tad ālambanam avaśyaṃ tais tenālambanena prayoktavyam / samabhāgacaritasya tu yatra priyārohitā tatra tena prayoktavyaṃ kevalaṃ cittasthitaye, na tu caritaviśuddhaye / yathā samabhāgacarita evaṃ mandarajasko veditavyaḥ / ayaṃ tv eṣāṃ viśeṣḥ / rāgādicaritaḥ prayujyamānaś cireṇādhigantā bhavati, samabhāgacarito nāticireṇa, mandarajaskas tv āśu tvaritatvaritaṃ cittasthitim adhigacchati // -II-13-b-(1) Ms.93a2L, Sh.334-16, P.149b6, D.122a6, N.129a5, Co.126b1, Ch.446a8 tatroktāni pūrvaṃ rāgādicaritānāṃ pudgalānāṃ liṅgāni / samabhāgacaritasya pudgalasya mandarajaskasya ca katamāni liṅgāni / āha / samabhāgacaritasya pudgalasya sarvāṇi tāni liṅgāni saṃvidyante yāni rāgādicaritānām, tāni rāgādīni tu nādhimātrāṇi na pradhānāni yathā rāgādicaritānām / samaprāptāni tāni bhavanti, pratyayeṣu satsu prajñāyante // -II-13-b-(2) Ms.93a3L, Sh.335-2, P.149b8, D.122a7, N.129a7, Co.126b3, Ch.446a13 tatra mandarajaskasya pudgalasya liṅgāni / anāvṛto bhavaty ādiśuddhasaṃbhārasaṃbhṛtaḥ / prasādabahulo medhāvī puṇyavān guṇānvitaś ca bhavati // (Śbh II 244) -II-13-b-(2)-i Ms.93a3M, Sh.335-5, W.*102-18, P.150a1, D.122b1, N.129b1, Co.126b4, Ch.446a16 tatra trīṇy āvaraṇāni karmāvaraṇaṃ kleśāvaraṇaṃ vipākāvaraṇam / tatra karmāvaraṇaṃ pañcānantaryāṇi karmāṇi / yac cānyad api kiṃcit karma saṃcetanīyaṃ gurukarma vipakvavipākaṃ mārgotpattaye nibandhakārakam / tatra kleśāvaraṇaṃ tīvrakleśatāyatakleśatā ca / yā dṛṣṭe dharme caritaviśodhanenālambanaviśodhanena na śakyate viśodhayitum / tatra vipākāvaraṇaṃ yatrāryamārgasyāpravṛttir apracāra upapattyāyatane, tatra vā vipākam abhinirvartayati / yatra vāryamārgasya pravṛttiḥ pracāraḥ, tatropapanno jaḍo bhavaty eḍamūko hastasaṃvācikaḥ, apratibalo bhavati subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇām artham ājñātum // -II-13-b-(2)-ii Ms.93a5M, Sh.335-17, P.150a5, D.122b5, N.129a4, Co.126b7, Ch.446a27 tatrādiśuddhiḥ śīlaṃ ca suviśuddhaṃ dṛṣṭiś ca ṛjvī / tatra śīlaṃ suviśuddhaṃ daśabhiḥ kāraṇair veditavyam / tatra dṛṣṭyṛjutā, śraddhāṃ saṃprayogāt, adhimuktisaṃprayogāt, vigatamāyāśāṭhyatayā, sucintitadharmārthasya niḥkāṅkṣānirvicikitsāprayoganiryāṇatayā / (Śbh II 246) yā dṛṣṭiḥ śraddhayā saṃprayuktā, asmād dharmavinayād asaṃhāryā bhavati / adhimuktyā ca saṃprayuktā, buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ ca, acintyam anubhāvam, acintyāni copapattyāyatanāni, gambhīrāṃ ca deśanām, avyākṛtavastu cādhimucyate, nottrasati, na saṃtrāsam āpadyate / vigatamāyāśāṭhyā ca yā dṛṣṭiḥ, yayā ṛjuko bhavati / ṛjukajātīyo yathānuśiṣṭaś ca pratipadyate, yathābhūtaṃ cātmānam āviṣkaroti / dharmāṇāṃ vānityatām ārabhya duḥkhatāṃ śūnyatām anātmatām arthaḥ suvicintito bhavati sutulitaḥ sūpaparīkṣitaḥ, yaddhetor ayaṃ niḥkāṅkṣo bhavati nirvicikitsaḥ, dvedhāpathāpagato viśeṣāya paraiti / itīyaṃ caturākārā dṛṣṭir yathoddiṣṭā dṛṣṭyṛjutety ucyate // -II-13-b-(2)-iii Ms.93a8M, Sh.336-19, P.150b3, D.123a3, N.130a3, Co.127a5, Ch.446b12 tatra saṃbhārasaṃbhṛtatā, vistareṇa saṃbhāraḥ pūrvam eva nirdiṣṭaḥ / samāsataḥ punaś caturvidho bhavati / puṇyasaṃbhāro jñānasaṃbhāraḥ pūrvako dṛṣṭadhārmikaś ca / tatra puṇyasaṃbhāro yenāpy etarhy ānulomikāḥ pariṣkārāḥ pracurā bhavanti pradakṣiṇāḥ, kalyāṇamitrāṇi ca pratilabhate, anantarāyaś ca prayuktasya bhavati / tatra jñānasaṃbhāro yena medhāvī bhavati, pratibalaḥ subhāṣitadurbhāṣitānāṃ (Śbh II 248) dharmāṇām artham ājñātum, lābhī bhavaty ānulomikāyā dharmadeśanāyāḥ, arthadeśanāyāḥ, avavādānuśāsanyāḥ / tatra pūrvako yenaitarhi paripakvānīndriyāṇi labhate pūrvakuśalamūlopacayāt / tatra dṛṣṭadhārmikas tadyathā kuśalo dharmacchandaḥ, tathā paripakvendriyasya śīlasaṃvara indriyasaṃvara iti vistareṇa pūrvavat // -II-13-b-(2)-iv Ms.93b2R, Sh.337-14, P.150b8, D.123a6, N.130a7, Co.127b2, Ch.446b22 tatra prasādabahulatā, na śāstari kāṅkṣati na vicikitsati prasīdaty adhimucyate, yathā śāstary evaṃ dharme śikṣāyām / iti vistareṇa pūrvavat // -II-13-b-(2)-v Ms.93b3M, Sh.337-17, P.151a1, D.123a7, N.130b1, Co.127b3, Ch.446b25 tatra medhā yayāśu dharmam udgṛhṇāti, cireṇa dharmam arthaṃ ca na vismārayati, āśu dharmam arthaṃ ca pratividhyati // -II-13-b-(2)-vi Ms.93b3R, Sh.338-1, P.151a2, D.123b1, N.130b1, Co.127b4, Ch.446b27 tatra kṛtapuṇyatā yayābhirūpo bhavati darśanīyaḥ prāsādiko dīrghāyur bhavati, ādeyavākyo maheśākhyo jñāto bhavati mahāpuṇyo lābhī cīvarādīnām, satkṛto gurukṛtaś ca rājādīnām // -II-13-b-(2)-vii Ms.93b4M, Sh.338-5, W.102-26, P.151a4, D.123b2, N.130b3, Co.127b5, Ch.446c2 tatra guṇānvita iti guṇā alpecchatādayo veditavyāḥ, yathoktāḥ śramaṇālaṃkāre, tair ayaṃ prakṛtyaiva samanvāgato bhavati / itīmāny evaṃbhāgīyāni mandarajaskasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni // (Śbh II 250) (II)-A-II-14-a Ms.93b5L, Sh.338-9, W.*103-1, P.151a5, D.123b3, N.130b4, Co.127b6, Ch.446c6 tatra ṣaṭ pudgalaparyāyāḥ / katame ṣaṭ / tadyathā śramaṇo brāhmaṇo brahmacārī bhikṣur yatiḥ pravrajitaś ceti // -II-14-a-(1) Ms.93b5M, Sh.338-11, W.*103-7, P.151a6, D.123b4, N.130b5, Co.127b7, Ch.446c8 tatra catvāraḥ śramaṇāḥ / mārgajinaḥ, mārgadeśikaḥ, mārgajīvī, mārgadūṣī ca / tatra yaḥ sugataḥ sa mārgajinaḥ, yo dharmavādī sa mārgadeśikaḥ, yaḥ supratipannaḥ sa mārgajīvī, yo mithyāpratipannaḥ sa mārgadūṣī / sugataś cocyate yo 'śeṣaṃ rāgadveṣamohakṣayam anuprāptaḥ / dharmavādī yo rāgadveṣamohavinayāya dharmaṃ deśayati / supratipanno yo rāgadveṣamohavinayāya pratipannaḥ / duḥśīlapāpadharmā mithyāpratipannaḥ / api ca śaikṣāśaikṣā mārgajinā ity ucyante, darśanabhāvanāprahātavyānāṃ kleśānāṃ vijayāt / tatra tathāgato bodhisattvāś cāyatyāṃ bodhāya pratipannāḥ / śrāvakāś ca sūtradharā vinayadharā mātṛkādharāś ca, ye sāṃketikaṃ dharmavinayaṃ dhārayanti, dharmanetrīṃ pravartayanti / ima ucyante mārgadeśikāḥ / tatra ye pṛthagjanakalyāṇakā ātmahitāya pratipannā lajjināḥ kaukṛtikāḥ śikṣākāmāḥ / aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya, asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai prayuktā, bhavyāś ca pratibalā yāvad asākṣātkṛtasya (Śbh II 252) sākṣātkriyāyai / ima ucyante mārgajīvinaḥ / apy eṣām ūṣmā yenema āryasya prajñendriyasyotpattaye na mṛtā jīvantīty ucyante / tenocyante mārgajīvina iti / tatra yo 'yaṃ pudgalo duḥśīlaḥ pāpadharmā yāvad abrahmacārī brahmacāripratijñaḥ / ayam ucyate mārgadūṣī / dūṣito 'nena mārgo bhavati mūlata āditaḥ / yenāyam abhavyo bhavaty apratibalaḥ, abhājanabhūto mārgasyotpattaye, satyāṃ saṃvidyamānāyāṃ mārgadeśanāyāṃ sati saṃvidyamāne 'dhigame / tasmān mārgadūṣīty ucyate / idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ bhagavatā / iha prathamaḥ śramaṇaḥ, iha yāvac caturthaḥ, śūnyāḥ parapravādāḥ śramaṇair brāhmaṇaiś ca / yatrāryāṣṭāṅgo mārgaḥ prajñāyate tatra prathamaśramaṇas tatra yāvac caturtha iti // -II-14-a-(2) Ms. 94a2R, Sh.340-6, W. 103-20, P.152a2, D.124a7, N.131b1, Co.128b3, Ch.447a6 tatra trayo brāhmaṇāḥ / tadyathā jātibrāhmaṇaḥ, saṃjñābrāhmaṇaḥ, pratipattibrāhmaṇaś ca / tatra jātibrāhmaṇaḥ, yo 'yaṃ brāhmaṇakule jāto yonijo mātṛsaṃbhūtaḥ, upeto mātṛtaḥ pitṛtaḥ / tatra saṃjñābrāhmaṇa iti loke nāma bhavati saṃjñā samajñā prajñaptir vyavahāraḥ / (Śbh II 254) tatra pratipattibrāhmaṇaḥ, yo 'tyantaniṣṭho bhavati kṛtārthaḥ / vāhitā bhavanty anena pāpakā akuśalā dharmāḥ / yathoktaṃ na kāryaṃ brāhmaṇasyāsti kṛtārtho brāhmaṇaḥ smṛta iti // -II-14-a-(3) Ms.94a4M, Sh,341-3, P.152a4, D.124b2, N.131b3, Co.128b5, Ch.447a13 tatra trayo brahmacāriṇaḥ / tadyathā viratisamādāyī tadantaraprahāyī tadatyantaprahāyī ca / tatra viratisamādāyī, yo brahmacaryād maithunadharmāt prativirato bhavati samādattaśikṣaḥ / tatra tadantaraprahāyī, yo laukikena mārgeṇa kāmavītarāgaḥ pṛthagjanaḥ / tatra tadatyantaprahāyī, tadyathānāgāmī, arhan vā punaḥ // -II-14-a-(4) Ms.94a5L, Sh.341-10, P.152a7, D.124b4, N.131b6, Co.128b7, Ch.447a19 tatra pañca bhikṣavaḥ / bhikṣatīti bhikṣuḥ, pratijñābhikṣuḥ, saṃjñābhikṣuḥ, bhinnakleśatvād bhikṣuḥ, jñapticaturthena karmaṇopasaṃpādito bhikṣuḥ // -II-14-a-(5) Ms.94a5R, Sh.341-13, P.152a8, D.124b5, N.131b7, Co.129a1, Ch.447a21 tatra trayo yatayaḥ / dauḥśīlyasaṃyamād yatiḥ, yo 'kuśalāt kāyavākkarmaṇaḥ prativirataḥ / viṣayasaṃyamād yatiḥ, ya indriyair guptadvāraḥ, ārakṣitasmṛtir nipakasmṛtir vistareṇa pūrvavat / kleśasaṃyamād yatiḥ, yasya darśanabhāvanāprahātavyāḥ kleśāḥ prahīṇāḥ, (Śbh II 256) utpannotpannaṃ ca chandavitarkaṃ vyāpādavihiṃsāvitarkam, abhidhyāvyāpādamithyādṛṣṭikrodhopanāhamrakṣapradāśādīny āpāyikāni sthānāni nairayikāṇi durgatigāmīny aśramaṇakārakāṇy utpannotpannāni, nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / so 'yaṃ dvividhaḥ kleśasaṃyamo bhavati / paryavasthānasaṃyamaḥ, anuśayasaṃyamaś ca // -II-14-a-(6) Ms.94a7M, Sh.342-2, P.152b5, D.125a3, N.132a4, Co.129a6, Ch.447b2 tatra dvau pravrajitau / svākhyātadharmavinayo durākhyātadharmavinayaś ca / tatra svākhyātadharmavinayaḥ / bhikṣubhikṣuṇī śikṣamāṇā śrāmaṇeraśrāmaṇerī, api ca pravrājayaty ātmanaḥ pāpakān akuśalān dharmān, sa pravrajita ity ucyate paramārthataḥ / tatra durākhyātadharmavinayaḥ / tadyathā tīrthikaparivrājo nirgrantho vā parivrājakaḥ pāṇḍuraka iti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / tenāha śramaṇo brāhmaṇo brahmacārī bhikṣur yatiḥ pravrajita iti pudgalaparyāyāḥ // (Śbh II 258) -II-14-b Ms.94a9L, Sh.342-11, W.*104-33, P.153a1, D.125a6, N.132b1, Co.129b2, Ch.447b13 tatrāṣṭau pudgalāḥ / catvāri pudgalavyavasthānanidānāni / katame 'ṣṭau pudgalāḥ / tadyathā samartho 'samarthaḥ / upāyajño 'nupāyajñaḥ / sātatiko 'sātatikaḥ / kṛtaparicayo 'kṛtaparicayaś ceti / tatra catvāri pudgalavyavasthānanidānāni, eṣām evāṣṭānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānāya catvāri prabhedanidānāni bhavanti / tadyathendriyaprabhedaḥ paripakvendriyo 'paripakvendriyaś ca / yogaprabhedo yogajño 'yogajñaś ca / prayogabhedaḥ sātatyasatkṛtya na sātatyasatkṛtya prayuktaś ca / kālaprabhedo dīrghakālabhāvitamārgo na dīrghakālabhāvitamārgaś ca / itīme catvāraḥ prabhedāḥ kathaṃ nidānāni bhavanty aṣṭānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānāya / tatra yaḥ paripakvendriyo 'yaṃ samarthaḥ / aparipakvendriyo 'samarthaḥ / yogajña upāyajñakuśalaḥ / ayogajño 'nupāyajñakuśala ity arthaḥ / sātatyasatkṛtya prayogī sātatiko nipaka ity ucyate / asātatyasatkṛtya prayogy asātatiko 'nipaka ity ucyate / dīrghakālabhāvitamārgaḥ kṛtaparicayaḥ / na dīrghakālabhāvitamārgo 'kṛtaparicayaḥ / ity evam indriyaprabhedena yogaprayogakālaprabhedenāṣṭānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānam / yo yāvat pudgalo 'paripakvendriyaḥ, sa tāvad upāyajño 'pi sātatiko 'pi kṛtaparicayo 'pi, nārādhako bhavati nyāyyasya dharmasya kuśalasya / tatra paripakvendriyaś ced bhavati na copāyajño bhavati, nārādhako bhavati / (Śbh II 260) paripakvendriyo bhavaty upāyajño na satatiko na kṣiprābhijño bhavati / tatra paripakvendriyo bhavaty upāyajño sātatiko na kṛtaparicayaḥ, na tāvat kṛtasvārtho bhavati kṛtakṛtyaḥ / yataś ca paripakvendriyo bhavaty upāyajñaḥ sātatikaḥ kṛtaparicayaś ca bhavati, evaṃ sa ārādhako bhavati, kṣiprābhijñaś ca, kṛtasvakārthaś ca bhavati kṛtakṛtyaḥ // (Śbh II 262) (II)-A-II-15 Ms.94b5L, Sh.343-10, W.*105-1, P.153b5, D.126a1, N.133a4, Co.130a4, Ch.447c15 tatra catvāro mārāḥ saṃbahulāni mārakarmāṇi veditavyāni yoginā yogaprayuktena / te ca parijñāya parivarjayitavyāḥ / tatra catvāro mārāḥ / tadyathā skandhamāraḥ, kleśamāraḥ, maraṇamāraḥ, devaputramāraś ca / pañcopādānaskandhāḥ skandhamāraḥ / traidhātukāvacarāḥ kleśāḥ kleśamāraḥ / teṣāṃ teṣāṃ sattvānāṃ tasmāt tasmāt sattvanikāyād yan maraṇaṃ kālakriyā maraṇamāraḥ / yo 'sya kuśalapakṣaprayuktasya skandhakleśamṛtyusamatikramāya kāmadhātūpapanno devaputra aiśvaryaprāptaḥ, antarāyam upasaṃharati vyākṣepakaraṇe, ayam ucyate devaputramāraḥ / tatra yatra ca mriyate, yena ca mriyate, yaś cāsau mṛtyuḥ, yena ca mṛtyuṃ na samatikrāmaty antarāyikena vastunā / ity etad adhikṛtya catvāro mārā vyavasthāpitāḥ / tatra pañcasūpādānaskandheṣu jāteṣu vartamāneṣu mriyate / kleśāj janayaty āyatyām, jātaś ca mriyate / cyutiś ca cyavanatā sattvānāṃ jīvitendriyanirodhaḥ kālakriyā svabhāvata eva mṛtyuḥ / devaputramāraś ca maraṇasamatikramāya prayuktasyāntarāyam upasaṃharati / yena naiva vā śaknoti maraṇadharmatāṃ samatikramitum, kālāntareṇa vā samatikrāmati / tatrāvaśagato mārasya bhavati laukikamārgavītarāgaḥ pṛthagjana (Śbh II 264) ihasthas tatropapanno vā / vaśagataḥ punar yo 'vītarāgaḥ / tatra yo 'vītaragaḥ, sa eva hastagato yathākāmakaraṇīyaḥ / vītarāgo vā punar baddho mārabandhanaiḥ, aparimukto mārapāśaiḥ, yasmāt sa punar apy āgantā imāṃ dhātum // (Śbh II 266) (II)-A-II-16 Ms.94b9M, Sh.345-22, P.154a6, D.126b2, N.133b5, Co.130b6, Ch.448a7 tatra mārakarmāṇi, yasya kasyacit kuśalo dharmacchandaḥ samutpanno naiṣkramyopasaṃhitaḥ kāmagredham adhipatiṃ kṛtvā pravartate, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / indriyair guptadvārasya viharataḥ, yasya rañjanīyeṣu rūpeṣu śabdagandharasaspraṣṭavyadharmeṣu nimittagrāhitāyām anuvyañjanagrāhitāyāṃ cittaṃ praskandati, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / evaṃ bhojaneṣu mātrajñasya viharataḥ, praṇīteṣu raseṣu chandarāgam anunayena cittaṃ praskandati bhaktavaiṣamye / evaṃ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktasya viharataḥ, nidrāsukhe, śayanasukhe, pārśvasukhe cittaṃ praskandati, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / tathā saṃprajānadvihāriṇo viharataḥ, abhikramapratikramādiṣu śiśum udāravarṇaṃ rañjanīyaṃ mātṛgrāmaṃ dṛṣṭvāyoniśo nimittagrāheṇa cittaṃ praskandati / lokacitrāṇi vā dṛṣṭvā cittaṃ praskandati / bahvarthatāyāṃ bahukṛtyatāyāṃ cittaṃ praskandati / tadyathā gṛhasthapravrajitaiḥ saṃsargarāmatāyāṃ pāpamitraiḥ sahaikavyavasitāyāṃ dṛṣṭyanumataye cittaṃ praskandati / veditavyaṃ mārakarmaitad iti / tathā buddhe dharme saṃghe, duḥkhe samudaye nirodhe mārge, ihaloke paraloke, kāṅkṣā vimataya utpadyante, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / (Śbh II 268) araṇyagato vā, vṛkṣamūlagato vā, śūnyāgāragato vā, mahāntaṃ bhayabhairavaṃ paśyati / uttrāsakaraṃ romaharṣaṇam, brāhmaṇaveṣeṇa vā, manuṣyaveṣeṇa vā, amanuṣyaveṣeṇa vā, kaścid upasaṃkramyāyoniśaḥ śuklapakṣād vicchindayati kṛṣṇapakṣe ca samādāpayati, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / yadā lābhasatkāre cittaṃ praskandati, mātsarye mahecchatāyām asaṃtuṣṭau krodhopanāhakuhanālapanādiṣu śramaṇālaṃkāravipakṣeṣu dharmeṣu cittaṃ praskandati, veditavyaṃ mārakarmaitad iti / itīmāny evaṃbhāgīyāni mārakarmāṇi veditavyāni tāni caturṇāṃ mārāṇāṃ yathāyogam // (Śbh II 270) (II)-A-II-17 Ms.95a5R, Sh.347-9, W.*105-8, P.155a3, D.127a6, N.134b2, Co.131b2, Ch.448b4 tatra tribhiḥ kāraṇaiḥ samyakprayuktasyāpy ārambho viphalo bhavati / tadyathā indriyasamudāgamena, anulomāvavādena, samādhidurbalatayā ca / indriyāṇi cen na samudāgatāni, ānulomikaś cāvavādo bhavati, samādhiś ca kevalavān, evam asyārambho viphalo bhavati / indriyāṇi cen na samudāgatāni bhavanti, avavādaś ca nānulomiko bhavati, samādhiś ca balavān bhavati, evārambho viphalaḥ / indriyāṇi cet samudāgatāni, nāvavādaś cānulomiko bhavati, samādhiś ca durbalo bhavati, evārambho viphalaḥ / indriyāṇi cet samudāgatāni bhavanti, ānulomikaś cāvavādo bhavati, samādhiś ca durbalo bhavati, evārambho viphalaḥ / indriyāṇi cet samudāgatāni bhavanti, ānulomikaś cāvavādaḥ, samādhiś ca balavān, evam asyārambhaḥ saphalo bhavati / ebhis tribhiḥ kāraṇair viphalo bhavati, tribhir eva kāraṇaiḥ saphalaḥ // (Śbh II 272) // uddānam // pudgalās tadvyavasthānam atha ālambanena ca / avavādaś ca śikṣā ca tathā śikṣānulomikāḥ / yogabhraṃśaś ca yogaś ca manaskāraś ca yoginaḥ / karaṇīyaṃ bhāvanā ca phalaṃ pudgalaparyāyaḥ / māraś ca mārakarmāṇi ārambho viphalo bhavet // // yogācārabhūmau śrāvakabhūmisaṃgṛhītāyāṃ dvitīyaṃ yogasthānam // (Śbh II 275) Appendix I Asamāhitā bhūmiḥ (Śbh II 276) Ms. B*a1L-B*a6L, P. 181b7-182b7, D. 159a6-160a4, Ch. 344b19-c15, Del. 134-136. asamāhitā bhūmiḥ katamā / sā samāsato dvādaśākārā veditavyā / asty asamāhitā bhūmiḥ svabhāvato 'samāhitā tadyathā pañca vijñānakāyāḥ / asty asamāhitā bhūmiḥ prasrabdhivaikalyāt tadyathā kāmāvacārāś cittacaitasikā dharmāḥ, satyām api cittaikāgratāyāṃ te cittacaitasikā dharmā na prasrabdhyupagūḍhāḥ pravartante, iti yena sā asamāhitety ucyate / asty asamāhitā bhūmir anārambhāt tadyathā kāmopabhoginām adhyavasitānāṃ kāmeṣu kāmān upabhuñjānānām / asty asamāhitā bhūmir vikṣepāt tadyathādikarmikāṇāṃ samādhiprayuktānāṃ pañcasu kāmaguṇeṣv anuvikṣipte 'nuvisṛte cetasi / asty asamāhitā bhūmiḥ saṃkṣepāt tadyathādikarmikāṇām eva samādhiprayuktānām adhyātmam abhisaṃkṣipte cetas