Phạn tạng (Sanskrit Canon)srabhu_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Thanh Văn Địa (Śrāvakabhūmi)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 5 / 8 (50.000 ký tự/trang)
amair ekādaśabhiḥ / tadyathā indriyaprabhedena, nikāyaprabhedena, caritaprabhedena, praṇidhānaprabhedena, pratipatprabhedena, mārgaphalaprabhedena, prayogaprabhedena, samāpattiprabhedena, upapattiprabhedena, parihāṇiprabhedena, āvaraṇaprabhedena ca // -II-2-a-(1) Ms.68a2L, Sh.184-7, P.85a1, D.71a2, N.74b4, Co.75b5, Ch.425b25 indriyaprabhedena tāvat / mṛdvindriyatīkṣṇendriyapudgalayor vyavasthānam // -II-2-a-(2) Ms.68a2L, Sh. 184-9, P.85a2, D.71a3, N.74b5, Co.75b5, Ch.425b27 nikāyaprabhedena saptavidhaṃ pudgalavyavasthānam / bhikṣur bhikṣuṇī śikṣamāṇā śrāmaṇeraḥ śrāmaṇery upāsaka upāsikā ca // -II-2-a-(3) Ms.68a2M, Sh. 184-12, P.85a3, D.71a3, N.74b6, Co.75b6, Ch.425c1 tatra caritaprabhedena saptānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānam / yo 'yaṃ rāgotsadaḥ pudgalaḥ sa rāgacaritaḥ / yo dveṣotsadaḥ sa dveṣacaritaḥ / yo mohotsadaḥ sa mohacaritaḥ / yo mānotsadaḥ sa mānacaritaḥ / yo vitarkotsadaḥ sa vitarkacaritaḥ / yaḥ samaprāptaḥ sa samabhāgacaritaḥ / (Śbh II 24) yo mandarajaskaḥ sa mandacarito veditavyaḥ // -II-2-a-(3)-i Ms.68a3M, Sh.185-1, P.85a6, D.71a5, N.75a1, Co.76a1, Ch.425c8 tatra rāgacaritasya pudgalasya katamāni liṅgāni / iha rāgacaritaḥ pudgalaḥ parītte sarvanihīne rañjanīye vastuni ghanam adhimātraṃ rāgaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyapraṇīte / tac ca punā rāgaparyavasthānaṃ saṃtatyā cirakālam avasthāpayati / dīrghakālam anubaddho bhavati / tena paryavasthānena rañjanīyair dharmair abhibhūyate / no tu śaknoti rañjanīyān dharmān abhibhavitum / snigdhendriyaś ca bhavaty akharendriyaḥ, akarkaśendriyaḥ, aparuṣendriyaḥ / nātyarthaṃ pareṣāṃ viheṭhanajātīyo yaduta kāyena vācā durvivejyaś ca bhavati duḥsaṃvejyaś ca / hīnādhimuktikaś ca bhavati / dṛḍhakarmāntaḥ / sthirakarmāntaḥ / dṛḍhavrataḥ / sthiravrataḥ / sahiṣṇuś ca bhavaty upakaraṇeṣu pariṣkāreṣu lolupajātīyas tadgurukaś ca, saumanasyabahulaś ca bhavaty ānandībahulo vigatabhṛkuṭir uttānamukhavarṇaḥ smitapūrvaṃgamaḥ / ity evaṃbhāgīyāni rāgacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni // -II-2-a-(3)-ii Ms.68a6L, Sh.185-17, P.85b6, D.71b4, N.75a6, Co.76a6, Ch.425c19 tatra dveṣacaritasya pudgalasya liṅgāni katamāni / iha dveṣacaritaḥ pudgalo (Śbh II 26) dveṣaṇīye vastuni parīttena pratighavastunimittena ghanaṃ prabhūtaṃ pratighaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātreṇa / tasya ca pratighaparyavasthānasya dīrghakālaṃ saṃtatim avasthāpayati / cirakālam anubaddho bhavati / pratighaparyavasthānena sa dveṣaṇīyair dharmair abhibhūyate / no tu dveṣaṇīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / rūkṣendriyaś ca bhavati / kharendriyaḥ karkaśendriyaḥ paruṣendriyaś ca bhavati / atyarthaṃ ca pareṣāṃ viheṭhanajātīyo bhavati yaduta kāyena vācā / suvivejyaś ca bhavati susaṃvejyaḥ / dhvāṅkṣo bhavati mukharaḥ, pragalbhaḥ, anadhimuktibahulaḥ / na dṛḍhakarmanto na sthirakarmanto na dṛḍhavrato na sthiravrataḥ / daurmanasyabahulaś ca bhavaty upāyāsabahulaḥ / akṣamo bhavaty asahiṣṇuḥ, vilomanajātīyaḥ, apradakṣiṇagrāhī duṣpratyāneyajātīyaḥ, upanāhabahulaḥ / krūrāśayaś caṇḍaś ca bhavaty ādāśī pratyakṣaravādī so 'lpamātram apy uktaḥ sann abhiṣajyate, kupyati, vyāpadyate madguḥ pratitiṣṭhati kopaṃ saṃjanayati / vikṛtabhṛkuṭiś ca bhavati / anuttānamukhavarṇaḥ, parasaṃpattidveṣṭā, īrṣyābahulaḥ / ity evaṃbhāgīyāni dveṣacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni // (Śbh II 28) -II-2-a-(3)-iii Ms.68b1R, Sh.186-16, P.86a7, D.72a3, N.75b6, Co.76b5, Ch.426a4 tatra katamāni mohacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha mohacaritaḥ pudgalo mohasthānīye vastuni parītte ghanaṃ prabhūtaṃ mohaparyavasthānam utpādayati / prāg eva madhyādhimātre / dīrghaṃ ca kālaṃ tasya mohaparyavasthānasya saṃtatim avasthāpayati / tena ca anubaddho bhavati / sa mohanīyair dharmair abhibhūyate / no tu mohanīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / dhandhendriyaś ca bhavati / jaḍendriyaś ca bhavati, mandendriyaś ca śithilakāyakarmāntaḥ, śithilavākkarmāntaḥ, duścintitacintī, durbhāṣitabhāṣī, duṣkṛtakarmakārī, alaso 'nutthānasaṃpannaḥ, mandabhāṣī, durmedhaḥ, muṣitasmṛtiḥ, asaṃprajānadvihārī, vāmagrāhī, durvivejyaḥ, duḥsaṃvejyaḥ, hīnādhimuktikaḥ / jaḍa eḍamūko hastasaṃvācikaḥ / apratibalaḥ subhāṣitadurbhāṣitānāṃ dharmāṇām artham ājñātum / pratyayahāryaś ca bhavati parahāryaḥ parapraṇeyaḥ / ity evaṃbhāgīyāni mohacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni // -II-2-a-(3)-iv Ms.68b4M, Sh.187-13, P.86b7, D.72b1, N.76a5, Co.77a4, Ch.426a16 tatra katamāni mānacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha mānacaritaḥ pudgalo mānasthānīye vastuni parītte 'pi ghanaṃ prabhūtamṃ mānaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātre / tasya ca mānaparyavasthānasya (Śbh II 30) dīrghakālaṃ saṃtatim avasthāpayati / tena cānubaddho bhavati / sa mānasthānīyair dharmair abhibhūyate / no tu mānasthānīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / uddhatendriyaś ca bhavaty unnatendriyaś ca kāyamaṇḍanānuyogam anuyuktaś ca bhavati/ adhimātram unnatāṃ ca vācaṃ bhāṣate nāvanatām / mātāpitṛjñātigurusthānīyānāṃ ca na kālena kālaṃ yathānurūpām apacitiṃ kartā bhavati / stabdho bhavati, apraṇatakāyo nābhivādanavandanapratyutthānāñjalisāmīcīkarmaśīlaḥ / ātmapragrāhako bhavaty ātmotkarṣaparapaṃsakaḥ / lābhakāmaḥ satkārakāmaḥ kīrtiśabdaślokakāmaḥ / utplāvanābhāṇḍo durvivejyaś ca bhavati duḥsaṃvejyaḥ / udārādhimuktiś ca bhavati / mandakāruṇyaḥ / adhimātraṃ cātmasattvajīvapoṣapuruṣapudgaladṛṣṭimanyubahalo bhavati, upanāhī ca / ity evaṃbhāgīyāni mānacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni // -II-2-a-(3)-v Ms.68b8R, Sh.188-15, P.87a7, D.72b7, N.76b4, Co.77b3, Ch.426b1 tatra katamāni vitarkacaritasya pudgalasya liṅgāni / iha vitarkacaritaḥ pudgalo vitarkasthānīye vastuni parītte 'pi ghanaṃ prabhūtaṃ vitarkaparyavasthānam utpādayati / kaḥ punar vādo madhyādhimātre / tac ca paryavasthānaṃ dīrghakālam avasthāpayati / tena cānubaddho (Śbh II 32) bhavati / sa vitarkasthānīyair dharmair abhibhūyate / no tu vitarkasthānīyān dharmāñ chaknoty abhibhavitum / asthirendriyaś ca bhavati capalendriyaś cañcalendriyo vyākulendriyaḥ / tvaritakāyakarmāntas tvaritavākkarmāntaḥ / durvivejyo duḥsaṃvejyaḥ / prapañcārāmaḥ prapañcarataḥ / kāṅkṣābahulo vicikitsābahulaḥ / chandikaś ca bhavaty asthiravrato 'niścitavrataḥ / asthirakarmānto 'niścitakarmāntaḥ / śaṃkābahulaḥ pramuṣitasmṛtiḥ / vivekānabhirato vikṣepabahulaḥ / lokacitreṣu chandarāgānusṛtaḥ, dakṣo 'nalasa utthānasaṃpannaḥ / ity evaṃbhāgīyāni vitarkacaritasya pudgalasya liṅgāni veditavyāni / idaṃ caritaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam // -II-2-a-(4) Ms.69a3L, Sh.189-11, P.87b8, D.73a6, N.77a3, Co.78a2, Ch.426b14 tatra81 praṇidhānaprabhedena pudgalavyavasthānam / asti pudgalaḥ śrāvakayāne kṛtapraṇidhānaḥ, asti pratyekabuddhayāne, asti mahāyāne / tatra yo 'yaṃ pudgalaḥ śrāvakayāne kṛtapraṇidhānaḥ sa syāc chrāvakagotraḥ, syāt pratyekabuddhagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ / tatra yo 'yaṃ pudgalaḥ pratyekāyāṃ bodhau kṛtapraṇidhānaḥ so 'pi syāt pratyekabuddhagotraḥ, syāc chrāvakagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ / tatra yo 'yaṃ pudgalo mahāyāne kṛtapraṇidhānaḥ so 'pi syāc chrāvakagotraḥ, syāt pratyekabuddhagotraḥ, syān mahāyānagotraḥ / tatra yo 'yaṃ śrāvakagotraḥ pudgalaḥ pratyekāyāṃ bodhāv anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau kṛtapraṇidhānaḥ, sa śrāvakagotratvād avaśyam ante kāle (Śbh II 34) tatpraṇidhānaṃ vyāvartya śrāvakayānapraṇidhāna evāvatiṣṭhate / evaṃ pratyekabuddhayānagotro mahāyānagotro veditavyaḥ / tatra bhavaty eṣāṃ pudgalānāṃ praṇidhānasaṃcāraḥ praṇidhānavyatikaraḥ / no tu gotrasaṃcāraḥ, gotravyatikaraḥ / asmiṃs tv arthe śrāvakayānapraṇidhānāḥ śrāvakagotrāś caite pudgalā veditavyāḥ / evaṃ praṇidhānaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(5) Ms.69a6L, Sh.190-8, Choi.162-6, P.88b1, D.73b5, N.77b2, Co.78b1, Ch.426c2 kathaṃ pratipatprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / eṣāṃ yathoddiṣṭānāṃ yathāparikīrtitānāṃ pudgalānāṃ catasṛbhiḥ pratipadbhir niryāṇaṃ bhavati / katamābhiś catasṛbhiḥ / asti pratipad duḥkhā dhandhābhijñā/ asti pratipad duḥkhā kṣiprābhijñā / asti pratipat sukhā dhandhābhijñā / asti pratipat sukhā kṣiprābhijñā / tatra mṛdvindriyasya pudgalasya mauladhyānālābhino yā pratipad iyam ucyate duḥkhā dhandhābhijñā / tatra tīkṣṇendriyasya pudgalasya mauladhyānālābhino yā pratipad iyam ucyate duḥkhā kṣiprābhijñā / tatra mṛdvindriyasya pudgalasya mauladhyānalābhino yā pratipad iyam ucyate sukhā dhandhābhijñā / tatra tīkṣṇendriyasya pudgalasya mauladhyānalābhino yā pratipad iyam ucyate sukhā kṣiprābhijñā / evaṃ pratipatprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam / -II-2-a-(6) Ms.69a8M, Sh.190-22, P.88b7, D.74a1, N.77b6, Co.78b5, Ch.426c13 tatra kathaṃ mārgaphalaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ veditavyam / tadyathā caturṇāṃ pratipannakānāṃ srota-āpattiphalapratipannakasya, sakṛdāgāmiphalapratipannakasya, anāgāmiphalapratipannakasya, arhattvaphalapratipannakasya / (Śbh II 36) caturṇāṃ ca phalasthānāṃ, srota-āpannasya, sakṛdāgāmino, 'nāgāmino, 'rhataś ca / ye pratipannakamārge vartante te pratipannakās teṣāṃ pratipannakamārgeṇa vyavasthānam / ye tatphalaśrāmaṇyaphalavyavasthitās teṣāṃ mārgaphalavyavasthānam / evaṃ mārgaphalaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(7) Ms.69b1R, Sh.191-10, P.89a4, D.74a5, N.78a3, Co.79a2, Ch.426c22 kathaṃ prayogaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā śraddhānusāridharmānusāriṇā / no yaḥ pudgalaḥ śraddhānusāreṇa prayuktaḥ sa śraddhānusārī / yo dharmeṣu aparapratyayavinayānusāreṇa prayuktaḥ sa dharmānusārī / evaṃ prayogaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(8) Ms.69b2R, Sh.191-15, P.89a6, D.74a7, N.78a5, Co.79a3, Ch.426c27 tatra katham samāpattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā kāyasākṣy aṣṭau vimokṣān kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / na ca sarveṇa sarvam āsravakṣayam anuprāpto bhavati / rūpī rūpāṇi paśyati / adhyātmam arūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati / śubhaṃ vimokṣaṃ (Śbh II 38) kāyena sākṣātkṛtvopasaṃpadya viharati / akāśānantyāyatanam, vijñ snānantyāyatanam, ākiñcanyāyatanam, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam, )saṃjñāvedayitanirodham anulomapratilomaṃ samāpadyate ca, vyuttiṣṭhate ca / evaṃ samāpattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(9) Ms.69b4L, Sh.192-3, P.89b3, D.74b3, N.78b1, Co.79a7, Ch.427a6 katham upapattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā saptakṛdbhavaparamasya, kulaṃkulasya, ekavīcikasya, antarāparinirvāyiṇaḥ, upapadyaparinirvāyiṇaḥ, anabhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ, sābhisaṃskāraparinirvāyiṇaḥ, ūrdhvaṃsrotasaś ca / evam upapattiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(10) Ms.69b5L, Sh.192-7, P.89b6, D.74b5, N.78b3, Co.79b2, Ch.427a10 kathaṃ parihāṇiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā samayavimuktasyārhato yo bhavyo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇāya / aparihāṇiprabhedena punar vyavasthānam / akopyadharmakasyārhato yo na bhavyo dṛṣṭadharmasukhavihārebhyaḥ parihāṇāya / evam aparihāṇiprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-a-(11) Ms.69b6L, Sh.192-13, P.90a1, D.74b7, N.78b5, Co.79b4, Ch.427a14 tatra katham āvaraṇaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati / tadyathā prajñāvimuktasyobhayatobhāgavimuktasyārhataḥ / tatra prajñāvimukto 'rhan kleśāvaraṇavimuktaḥ, na samāpattyāvaraṇāt / ubhayatobhāgavimuktas tv arhan kleśāvaraṇāc ca vimuktaḥ samāpattyāvaraṇāc ca / tasmād ubhayatobhāgavimukta (Śbh II 40) ity ucyate / evam āvaraṇaprabhedena pudgalavyavasthānaṃ bhavati // -II-2-b Ms.69b7L, Sh.192-19, P.90a4, D.75a2, N.79a1, Co.79b6, Ch.427a20 ebhiḥ prabhedair yathoddiṣṭair yathoddiṣṭānāṃ pudgalānāṃ yathākramaṃ vyavasthānaṃ veditavyam // (Śbh II 42) (II)-A-II-3 Ms.69b7M, Sh.192-21, Sa.4-2, W.86-1, P.90a5, D.75a3, N.79a2, Co.79b7, Ch.427a22 tatrālambanaṃ katamat / āha / catvāry ālambanavastūni / katamāni catvāri / vyāpy ālambanam, caritaviśodhanam ālambanam, kauśalyālambanam, kleśaviśodhanaṃ cālambanam // -II-3-a-(1) Ms.69b7R, Sh.193-4, Sa.4-6, P.90a6, D.75a4, N.79a3, Co.80a1, Ch.427a24 tatra vyāpy ālambanaṃ katamat / āha / tad api caturvidham / tadyathā avikalpaṃ pratibimbam, nirvikalpaṃ pratibimbaṃ, vastuparyantatā, kāryapariniṣpattiś ca // -II-3-a-(1)-i Ms.69b8M, Sh.193-7, Sa.4-10, P.90a8, D.75a5, N.79a4, Co.80a2, Ch.427a27 tatra savikalpaṃ pratibimbaṃ katamat / yathāpīhaikatyaḥ saddharmaśravaṇaṃ vāvavādānuśāsanīṃ vā niśritya, dṛṣṭaṃ vā, śrutaṃ vā, parikalpitaṃ vopādāya jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbam samāhitabhūmikair vipaśyanākārair vipaśyati, vicinoti, pravicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsāṃ āpadyate / tatra jñeyaṃ vastu / tadyathāśubhā vā, maitrī vā, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādo vā, dhātuprabhedo vā, ānāpānasmṛtir vā, skandhakauśalyaṃ vā, dhātukauśalyam āyatanakauśalyaṃ, pratītyasamutpādakauśalyaṃ, sthānāsthānakauśalyam, adhobhūmīnām audārikatvaṃ, uparibhūmīnāṃ śāntatvaṃ, duḥkhasatyam, samudayasatyaṃ, nirodhasatyaṃ, mārgasatyam / idam ucyate jñeyaṃ vastu / tasyāsya jñeyavastuno 'vavādānuśāsanīṃ vāgamya, saddharmaśravaṇam vā, tanniśrayeṇa samāhitabhūmikaṃ manaskāraṃ saṃmukhīkṛtya, tān eva dharmān (Śbh II 44) adhimucyate tad eva jñeyaṃ vastv adhimucyate / tasya tasmin samaye pratyakṣānubhāvika ivādhimokṣaḥ pravartate jñeyavastuni / na taj jñeyaṃ vastu pratyakṣībhūtaṃ bhavati samavahitaṃ saṃmukhībhūtam / na ca punar anyat tajjātīyaṃ dravyam / api tv adhimokṣānubhavaḥ sa tādṛśo manaskārānubhavaḥ samāhitabhūmikaḥ, yena tasya jñeyasya vastuno 'nusadṛśaṃ tad bhavati pratibhāsam / yena tad ucyate jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbam iti / yad ayaṃ yogī santīrayaṃs tasmin prakṛte jñeye vastuni parīkṣye guṇadoṣāvadhāraṇaṃ karoti / idam ucyate savikalpaṃ pratibimbam // -II-3-a-(1)-ii Ms.70a4L, Sh. 194-21, Sa.6-4, W.86-9, P.91a4, D.75b5, N.79b5, Co.80b3, Ch.427b15 nirvikalpaṃ pratibimbaṃ katamat / ihāyaṃ yogī pratibimnanimittam udgṛhya na punar vipaśyati, vicinoti, prativicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsām āpadyate / api tu tad evālambanam amukto śamathākāreṇa tac cittaṃ śamayati / yaduta navākārayā cittasthityādhyātmam eva cittaṃ sthāpayati, saṃsthāpayati, avasthāpayati, upasthāpayati, damayati, śamayati, vyupaśamayati, ekotīkaroti, samādhatte / tasya tasmin samaye nirvikalpaṃ (Śbh II 46) tat pratibimbam ālambanaṃ bhavati / yatrāsāv ekāṃśenaikāgrāṃ smṛtim avasthāpayati, tad ālambanam / no tu vipaśyati, vicinoti, prativicinoti, parivitarkayati, parimīmāṃsām āpadyate / tac ca pratibimbaṃ pratibimbam ity ucyate / [tiṅ ṅe 'dzin gyi mtshan ma daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi spyod yul gyi yul daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi thabs daṅ / tiṅ ṅe 'dzin gyi sgo daṅ / yid la byed pa'i rten daṅ / naṅ du rnam par rtog pa'i lus daṅ / snaṅ brñan źes kyaṅ bya ste] / itīmāni tasya jñeyavastusabhāgasya pratibimbasya paryāyanāmāni veditavyāni // -II-3-a-(1)-iii Ms.70a6L, Sh.195-13, Sa.7-6, P.91b3, D.76a3, N.80a3, Co,81a1, Ch.427b28 vastuparyantatā katamā / yālambanasya yāvadbhāvikatā yathāvadbhāvikatā ca / tatra yāvadbhāvikatā katamā / yasmāt pareṇa nāsti rūpaskandho vā, vedanāskandho vā, saṃjñāskandho vā, saṃskāraskandho vā, vijñānaskandho veti sarvasaṃskṛtavastusaṃgrahaḥ pañcabhir dharmaiḥ / sarvadharmasaṃgraho dhātubhir āyatanaiḥ sarvajñeyavastusaṃgrahaś cāryasatyaiḥ / iyam ucyate yāvadbhāvikatā / tatra yathāvadbhāvikatā katamā / yālambanasya bhūtatā tathatā / catasṛbhir yuktibhir yuktyupetatā / yadutāpekṣāyuktyā, kāryakāraṇayuktyā, upapattisādhanayuktyā, dharmatāyuktyā ca / iti yā cālambanasya yāvadbhāvikatā yā ca (Śbh II 48) yathāvadbhāvikatā tad ekadhyam abhisaṃkṣipya vastuparyantatety ucyate // -II-3-a-(1)-iv Ms.70b1R, Sh.196-12, Sa.8-8, P.92a1, D.76a7, N.80b1, Co.81a5, Ch.427c8 tatra kāryapariniṣpattiḥ katamā / yad asya yogina āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāc chamathavipaśyanāyā yah pratibimbālambano manaskāraḥ sa paripūryate / tatparipūryāś cāśrayaḥ parivartate / sarvadauṣṭhulyāni ca pratipraśrabhyante / āśrayaparivṛtteś ca pratibimbam atikramya tasminn eva jñeye vastuni nirvikalpaṃ pratyakṣaṃ jñānadarśanam utpadyate / prathamadhyānasamāpattuḥ prathamadhyānalābhinaḥ prathamadhyānagocare, dvitīyatṛtīyacaturthadhyānasamāpattuś caturthadhyānalābhinaś caturthadhyānagocare, ākāśānantyāyatanavijñānānantyāyatanākiñcanyāyatananaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattus taIIābhinas tadgocare / iyam ucyate kāryapariniṣpattiḥ // tāny etāni bhavanti catvāry ālambanavastūni sarvatragāni sarveṣv ālambaneṣv anugatāni / atītānāgatapratyutpannaiḥ samyaksambuddhair deśitāni / tenaitad vyāpy ālambanam ity ucyate / api caitad ālambanam śamathapakṣyaṃ vipaśyanāpakṣyaṃ sarvavastukam bhūtavastukaṃ, hetuphalavastukaṃ ca / tena tad vyāpīty ucyate / yat tāvad t āha "savikalpaṃ pratibimbam" itīdam atra vipaśyanapakṣyasya / yat punar āha "nirvikalpaṃ pratibimbam" itīdam atra śamathapakṣyasya / yat punar āha "vastuparyantate" tīdam atra sarvavastukatāyā bhūtavastukatāyāś ca / yad āha "kāryapariniṣpattir" itīdam atra hetuphalasaṃbandhasya // (Śbh II 50) -II-3-a-(2)-i Ms.70b5R, Sh.197-17, Sa.9-13, W.86-32, P.92b5, D.77a1, N.81a3, Co.81b7, Ch.427c27 yathoktaṃ bhagavatāyuṣmantaṃ revatam ārabhya / "evam anuśrūyate", āyuṣmān revato bhagavantaṃ praśnam aprākṣīt / "kiyati, bhadanta, bhikṣur yogī yogācāra ālambane cittam upanibadhnāti. katamasminn ālambane cittam upanibadhnātī"ti / "kathaṃ punar ālambane cittam upanibaddhaṃ sūpanibaddhaṃ bhavati" // -II-3-a-(2)-ii-(a) Ms.70b6M, Sh. 198-4, Sa.10-4, W.'86-37, P.92b8, D.77a2, N.81a4, Co.82a2, Ch.428a3 bhagavān āha / "sādhu, sādhu, revata, sādhu khalu tvaṃ revata, etam arthaṃ pṛcchasi / tena hi śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru, bhāṣiṣye / iha, revata, bhikṣur yogī yogācāraś caritaṃ vā viśodhayitukāmaḥ, kauśalyaṃ vā kartukāmaḥ, āsravebhyo vā cittaṃ vimocayitukāmaḥ, anurūpe cālambane cittam upanibadhnāti, pratirūpe ca samyag eva copanibadhnāti, tatra cānirākṛtadhyāyī bhavati / katham anurūpa ālambane cittam upanibadhnāti / saced revata, bhikṣur yogī yogācāro rāgacarita eva sann aśubhālambane cittam upanibadhnāti / evam anurūpa ālambane cittam upanibadhnāti, dveṣacarito vā punar maitryām / mohacarito vedaṃpratyayatāpratītyasamutpāde, mānacarito vā dhātuprabhede / saced revata, sa bhikṣur yogī yogācāro vitarkacarita eva sann ānāpānasmṛtau (Śbh II 52) cittam upanibadhnāti / evaṃ so 'nurūpa ālambane cittam upanibadhnāti / sacet sa revata, bhikṣuḥ saṃskārāṇāṃ svalakṣaṇe saṃmūdha ātmasattvajīvajantupoṣapudgalavastusaṃmūḍhaḥ skandhakauśalye cittam upanibadhnāti / hetusaṃmūdho dhātukauśalye, pratyayasaṃmūdha āyatanakauśalye, anityaduḥkhānātmasaṃmūḍhaḥ pratītyasamutpādasthānāsthānakauśalye, kāmadhātor vā vairāgyaṃ kartukāmaḥ, kāmānām audārikatve rūpāṇāṃ śāntatve, rūpebhyo vā vairāgyaṃ kartukāmo rūpāṇām audārikatva ārūpyaśāntatāyāṃ ca cittam upanibadhnāti / sarvatra vā satkāyān nirvettukāmaḥ, vimoktukāmaḥ, duḥkhasatye samudayasatye, nirodhasatye, mārgasatye cittam upanibadhnāti / evaṃ hi, revata, bhikṣur yogī yogacāro 'nurūpa ālambane cittam upanibadhnāti // -II-3-a-(2)-2-ii-(b) Ms.71a5M, Sh.199-(9), Sa.11-13, P.93b7, D.77b5, N.82a1, Co.82b5, Ch.428a28 kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ pratirūpa ālambane cittam upanibadhnāti / iha revata, bhikṣur yad yad eva jñeyaṃ vastu vicetukāmo bhavati, pravicetukāmaḥ parivitarkayitukāmaḥ parimīmāṃsayitukāmaḥ, tac ca tena pūrvam eva dṛṣṭaṃ vā bhavati, śrutaṃ vā mataṃ vā vijñātaṃ vā / sa tad eva dṛṣṭam adhipatiṃ kṛtvā śrutaṃ mataṃ vijñātam adhipatiṃ kṛtvā samāhitabhūmikena manaskāreṇa manasikaroti / vikalpayaty adhimucyate / sa na tad eva jñeyaṃ vastu samavahitaṃ saṃmukhībhūtaṃ paśyaty api tu tatpratirūpakam asyotpadyate tatpratibhāsaṃ vā, jñānamātraṃ vā, darśanamātraṃ vā, pratismṛtamātraṃ vā yadālambanam ayaṃ bhikṣur yogī yogācāraḥ kālena kālaṃ cittam saṃśamayati, kālena kālam adhiprajñe dharmavipaśyanāyāṃ (Śbh II 54) yogaṃ karoti / evaṃ hi sa revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ pratirūpa ālambane cittam upanibadhnāti // -II-3-a-(2)-2-ii-(c) Ms.71a7R, Sh.199-(19), Sa.12-13, P.94a6, D.78a3, N.82a6, Co.83a3, Ch.428b10 kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ samyag evālambane cittam upanibadhnāti / saced ayaṃ revata, bhikṣur yogī yogācāra ālambane cittam upanibadhnāti yāvad anena jñeyaṃ jñātavyaṃ bhavati, tac ca yathābhūtam aviparītam / evaṃ hi, revata, bhikṣur yogī yogācāraḥ samyag evālambane cittam upanibadhnāti // -II-3-a-(2)-2-ii-(d) Ms.71a8M, Sh.200-2, Sa.13-6, P.94b1, D.78a5, N.82b1, Co.83a5, Ch.428b15 kathaṃ ca revata, bhikṣur yogī yogācāro 'nirākṛtadhyāyī bhavati / sacet sa revata, bhikṣur yogī yogācāra evam ālambane samyak prayujyamānaḥ sātatyaprayogī ca bhavati satkṛtyaprayogī ca kālena ca kālaṃ śamathanimittaṃ bhāvayati pragrahanimittam upekṣānimittam āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt sarvadauṣṭhulyānāṃ pratipraśrabdher āśrayapariśuddhim anuprāpnoti sparśayati sākṣātkaroti / jñeyavastupratyavekṣatayā cālambanapariśuddhiṃ rāgavirāgāc cittapariśuddhim avidyāvirāgāj jñānapariśuddhim adhigacchati sparśayati sākṣātkaroti / evaṃ hi, sa revata, bhikṣur (Śbh II 56) yogī yogācāro 'nirākṛtadhyayī bhavati / yataś ca revata, bhikṣur asminn ālambane cittam upanibadhnāti, evaṃ cālambane cittam upanibadhnāti, evam asya tac cittam ālambane sūpanibaddhaṃ bhavati" // -II-3-a-(3)-i Ms.71b2R, Sh.200-18, Sa.13-6, P.94b7, D.78b2, N.82b6, Co.83b3, Ch.428b27 tatra gāthā / nimitteṣu caran yogī sarvabhūtārthavedakaḥ / bimbadhyāyī sātatikaḥ pāriśuddhiṃ nigacchati // tatra yat tāvad āha "nimitteṣu caran yogī"ty anena tāvac chamathanimitte pragrahanimitta upekṣānimitte satatakāritā satkṛtyakāritā cākhyātā / yat punar āha "sarvabhūtārthavedaka" ity anena vastuparyantatākhyātā / yat punar āha "bimbadhyāyī sātatika" ity anena savikalpaṃ nirvikalpaṃ ca pratibimbam ākhyātam / yat punar āha "pāriśuddhiṃ nigacchatī"ty anena kāryapariniṣpattir ākhyātā // punar api coktaṃ bhagavatā / cittanimittasya kovidaḥ pravivekasya ca vindate rasam / dhyāyī nipakaḥ pratismṛto bhuṅkte prītisukhaṃ nirāmiṣam // tatra yat tāvad āha "cittanimittasya kovida" ity anena savikalpaṃ nirvikalpaṃ ca pratibimbaṃ nimittaśabdenākhyātam, vastuparyantatā kovidaśabdena / yat punar āha "pravivekasya ca vindate rasam" itya anenālambane samyak (Śbh II 58) prayuktasya prahāṇārāmatā bhāvanārāmatā cākhyātā / yat punar āha "dhyāyī nipakaḥ pratismṛta" ity anena śamathavipaśyanāyā bhāvanāsātatyam ākhyātam / yat punar āha "bhuṅkte prītisukhaṃ nirāmiṣam" ity anena kāryapariniṣpattir ākhyātā / tad evaṃ saty etad vyāpy ālambanam āptāgamaviśuddhaṃ veditavyaṃ yuktipatitaṃ ca / idam ucyate vyāpy ālambanam // -II-3-b Ms.71b6R, Sh.202-3, P.95b2, D.79a2, N.83a6, Co.83a3, Ch.428c18 tatra caritaviśodhanam ālambanaṃ katamat / tadyathā, aśubhā, maitrī, idaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ, dhātuprabhedaḥ, ānāpānasmṛtiś ca // -II-3-b-(1)-i tatrāśubhā katamā / āha / ṣaḍvidhāśubhā / tadyathā pratyaśubhatā, duḥkhāśubhatā, avarāśubhatā, āpekṣiky aśubhatā, kleśāśubhatā, prabhaṃgurāśubhatā ca // -II-3-b-(1)-i-(a) Ms.72a1L, Sh.203-1, P.95b5, D.79a5, N.83b1, Co.84a5, Ch.428c22 tatra pratyaśubhatā katamā / āha / pratyaśubhatādhyātmam upādāya bahirdhā copādāya veditavyā // -II-3-b-(1)-i-(a) tatrādhyātmam upādāya / tadyathā keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajaḥ, (Śbh II 60) malaṃ, tvak, māṃsaṃ, asthi, snāyu, sirā, )vṛkkā, hṛdayaṃ, plīhakaṃ, klomam, antrāṇi, antraguṇaḥ, āmāśayaṃ, pakvāśayaṃ, yakṛt, purīṣam, aśru, svedaḥ, kheṭaḥ, śiṅghāṇakaṃ, vasā, lasīkā, majjā, medaḥ, pittaṃ, śleṣmā, pūyaḥ, śoṇitam, mastakaṃ, mastakaluṅgaṃ, prasrāvaḥ // -II-3-b-(1)-i-(a) Ms.7232L, Sh.203-11, P.96a2, D.79a7, N.83b5, Co.84b1, Ch.428c28 tatra bahirdhopādāyāśubhā katamā / tadyathā vinīlakaṃ vā, vipūyakaṃ vā, vipaṭumakaṃ vā, vyādhmātakaṃ vā, vikhāditaṃ vā, vilohitakaṃ vā, vikṣiptakaṃ vā, asthi vā, śaṅkalikā vā, asthiśaṅkalikā vā, uccārakṛtaṃ vā, prasrāvakṛtaṃ vā, kheṭakṛtaṃ vā, śiṅghāṇakakṛtaṃ vā, rudhiramrakṣitaṃ vā, pūyamrakṣitaṃ vā, gūthakaṭhiIIaṃ vā, syandanikā vā / ity evaṃbhāgīyā bahirdhopādāya pratyaśubhatā veditavyā / yā cādhyātmam upādāya yā ca bahirdhopādāyāśubhatā, iyam ucyate pratyaśubhatā // -II-3-b-(1)-i-(b) tatra duḥkhāśubhatā katamā / yad duḥkhavedanīyaṃ sparśaṃ pratītyotpadyate kāyikacaitasikam asātaṃ vedayitaṃ vedanāgatam iyam ucyate duḥkhāśubhatā // (Śbh II 62) -II-3-b-(1)-(c) Ms.72a4L, Sh.204-6, P.96a7, D.79b4, N.84a2, Co.84b5, Ch.429a7 tatrāvarāśubhatā katamā / yat sarvanihīnaṃ vastu, sarvanihīno dhātus tadyathā kāmadhātuḥ, yasmāt punar hīnataraś cāvarataraś ca pratikruṣṭataraś cānyo dhātur nāsti / iyam ucyata avarāśubhatā // -II-3-b-(1)-i-(d) tatrāpekṣiky aśubhatā katamā / tadyathā tad ekatyaṃ vastu śubham api sad anyac chubhataram apekṣyāśubhataḥ khyāti / tadyathārūpyān apekṣya rūpadhātur aśubhataḥ khyāti / satkāyanirodhaṃ nirvāṇam apekṣya yāvad bhavāgram aśubhatve saṃkhyāṃ gacchati / iyam evaṃbhāgīyāpekṣiky aśubhatā // -II-3-b-(1)-(e) Ms.72a5M, Sh.204-16, P.96b4, D.79b7, N.84a5, Co.85a1, Ch.429a15 tatra kleśāśubhatā katamā / traidhātukāvacarāṇi sarvāṇi saṃyojanabandhanānuśayopakleśaparyavasthānāni kleśāśubhatety ucyate // -II-3-b-(1)-i-(f) tatra prabhaṃgurāśubhatā katamā / yā pañcānām upādānaskandhānām anityatā, adhruvatā, anāśvāsikatā, vipariṇāmadharmatā / iyam ucyate prabhaṃgurāśubhatā / itīyam aśubhatā rāgacaritasya viśuddhaya ālambanam // -II-3-b-(1 )-ii Ms.72a6M, Sh.204-21, P.96b7, D.80a1, N.84a7, Co.85a3, Ch.429a19 tatra rāgas tadyathā adhyātmaṃ kāmeṣu kāmacchandaḥ kāmarāgaḥ, bahirdhā kāmeṣu maithunacchando maithunarāgaḥ, viṣayacchando viṣayarāgaḥ, (Śbh II 64) rūpacchando rūparāgaḥ, satkāyacchandaḥ satkāyarāgaś cety ayaṃ pañcavidho rāgaḥ / tasya pañcavidhasya rāgasya prahāṇāya prativinodanāyāsamudācārāya ṣaḍvidhāśubhatālambanam // -l|-3-b-(1)-ii-(a) tatrādhyātmam upādāya pratyaśubhatālambanenādhyātmaṃ kāmeṣu kāmacchandāt kāmarāgāc cittaṃ viśodhayati // -II-3-b-(1 )-ii-(b)-1,-2,-3,-4 Ms.72a7R, Sh.205-9, P.97a3, D.80a4, N.84b3, Co.85a7, Ch.429a25 tatra bahirdhopādāya pratyaśubhatālambanena bahirdhā kāmeṣu maithunacchandād maithunarāgāc caturvidhā rāgapratisaṃyuktād varṇarāgasaṃsthānarāgasparśarāgopacārarāgapratisaṃyuktāc cittaṃ viśodhayati / tatra yadā vinīlakaṃ vā, vipūyakaṃ vā, vipaṭumakaṃ vā, vyādhmātakaṃ vā, vikhāditakaṃ vā manasikaroti, tadā varṇarāgāc cittaṃ viśodhayati / yadā punar vilohitakaṃ manasikaroti, tadā saṃsthānarāgāc cittaṃ viśodhayati / yadā punar asthi vā śaṅkalikāṃ vāsthiśaṅkalikāṃ vā manasikaroti, tadā sparśarāgāc cittaṃ viśodhayati / yadā vikṣiptakaṃ manasikaroti, tadopacārarāgāc cittaṃ viśodhayati / evaṃ sa maithunarāgāc cittaṃ viśodhayati // -II-3-b-(1)-ii-(b)-1',-2',-3',-4' Ms.72b1R, Sh.205-20, P.97b1, D.80b1, N.84b7, Co.85b4, Ch.429b6 ata eva bhagavatā bahirdhopādāya pratyaśubhatā sā catasṛṣu śivapathikāsu vyavasthāpitā / yā yaivānena śivapathikā dṛṣṭā bhavati / ekāhamṛtā vā saptāhamṛtā vā kākaiḥ kuraraiḥ khādyamānā gṛdhraiḥ śvabhiḥ sṛgālaiḥ / (Śbh II 66) tatra tatremam eva kāyam upasaṃharati / ayam api me kāya evaṃbhāvī, evaṃbhūtaḥ, evaṃdharmatām anatītaḥ iti / anena tāvad vinīlakam upādāya yāvad vikhāditakam ākhyātam / yat punar āha "yānena śivapathikā dṛṣṭā bhavati / apagatatvaṅmāṃsaśoṇitasnāyūpanibaddhe"ty anena vilohitakam ākhyātam / yat punar āha / "yāny eva śivapathikāsthānāni dṛṣṭāni bhavantī"ti [des ni rus goṅ daṅ / keṅ rus daṅ / rus pa'i keṅ rus bstan to /] yat punar āha / "[des lag pa'i rus pa dag kyaṅ logs śig / rkaṅ pa'i rus pa dag kyaṅ logs śig / loṅ bu'i rus pa dag kyaṅ logs śig / pus mo'i rus pa dag kyaṅ logs śig (D., Co. add la) / rtsib logs kyi rus pa dag daṅ / dpuṅ pa'i rus pa dag daṅ / lag ṅar gyi rus pa daṅ] / pṛṣṭhīvaṃśaḥ, hanucakram, dantamālā, śiraḥkapālaṃ, tathā bhinnapratibhinnāni, ekavārṣikāṇi dvivārṣikāṇi yāvat saptavārṣikāṇi śvetāni śaṃkhanibhāni, kapotavarṇāni pāṃsucūrṇavyatimiśrāṇi dṛṣṭāni bhavantī"ty anena vikṣiptakam ākhyātam / evaṃ pratyaśubhatālambanena bahirdhopādāya caturvidhā rāgapratisaṃyuktād maithunarāgāc cittaṃ viśodhayati // -II-3-b-(1)-ii-c,-d,-e Ms.72b4R, Sh.206-19, P.98a3, D.81a1, N.85a7, Co.86a3, Ch.429b24 tatra duḥkhatāśubhatālambanenāvarāśubhatālambanena ca viṣayapratisaṃyuktāt kāmarāgāc cittaṃ viśodhayati / (Śbh II 68) tatropekṣāśubhatālambanena rūparāgāc cittaṃ viśodhayati" / tatra kleśāśubhatālambanena prabhaṃgurāśubhatālambanena cā bhavāgram upādāya satkāyachandarāgāc cittaṃ viśodhayati / idaṃ tāvad rāgacaritasya caritaviśodhanam ālambanam / saṃbhavaṃ praty etad ucyate / sarvaṃ sarvākāram aśubhatālambanaṃ saṃgṛhītaṃ bhavati / asmiṃs tv arthe pratyaśubhataivābhipretā / tadanyā tv aśubhatā tadanyasyāpi caritasya viśuddhaya ālambanam // -II-3-b-(2) Ms.72b6M, Sh.207-7, Mai.277, P.98a8, D.81a4, N.85b4, Co.86a7, Ch.429c3 tatra maitrī katamā / yo mitrapakṣe vā, amitrapakṣe vā, udāsīnapakṣe vā, hitādhyāśayam upasthāpya mṛdumadhyādhimātrasya sukhasyopasaṃhārāyādhimokṣaḥ samāhitabhūmikaḥ / tatra yo mitrapakṣo 'mitrapakṣa udāsīnapakṣaś cedam ālambanam / tatra yo hitādhyāśayaḥ, sukhopasaṃhārāya cādhimokṣaḥ samāhitabhūmiko 'yam ālambaka iti / yac cālambanaṃ yaś cālambakas tad ekadhyam abhisaṃkṣipya maitrīty ucyate // tatra yat tāvad āha "maitrīsahagatena cittene"ty anena tāvat triṣu pakṣeṣu mitrapakṣe, amitrapakṣe, udāsīnapakṣe hitādhyāśaya ākhyātaḥ / yat punar āha "avaireṇāsapatnenāvyābādhene"ty anena tasyaiva hitādhyāśayasya trividhaṃ lakṣaṇam ākhyātam / tatrāvairatayā hitādhyāśayaḥ, (Śbh II 70) sā punar avairatā dvābhyāṃ padābhyām ākhyātā, asapatnatayā, avyābādhatayā ca / tatrāpratyanīkabhāvasthānārthenāsapatnatā / apakārāviceṣṭanārthenāvyābādhatā / yat punar āha / "vipulena mahadgatenāpramāṇene"ty anena mṛdumadhyādhimātrasya sukhasyopasaṃhāra ākhyātaḥ kāmāvacarasya, prathamadvitīyadhyānabhūmikasya vā, tṛtīyadhyānabhūmikasya vā / yat punar āha / "adhimucya spharitvopasaṃpadya viharatī"ty anena sukhopasaṃhārāyādhimokṣaḥ samāhitabhūmika ākhyātaḥ sa punar eṣa sukhopasaṃhāro hitādhyāśayaparigṛhīta ādhimokṣikamanaskārānugataḥ / aduḥkhāsukhite mitrapakṣe, amitrapakṣe, udāsīnapakṣe sukhakāme veditavyaḥ / yas tu duḥkhito vāduḥkhito vā punar mitrapakṣo 'mitrapakṣa udāsīnapakṣo vā / tatra yo duḥkhitaḥ sa karuṇāyā ālambanam / yaḥ sukhitaḥ sa muditāyā ālambanam, iyam ucyate maitrī / tatra vyāpādacaritaḥ pudgalo maitrīṃ bhāvayan sattveṣu yo vyāpādas taṃ pratanūkaroti / vyāpādāc cittaṃ pariśodhayati // -II-3-b-(3) Ms.73a4M, Sh. 210-3, P.99a7, D.81b7, N.86a7, Co.87a3, Ch.430a4 tatredaṃpratyayatāpratītyasamutpādaḥ katamaḥ / yat triṣv adhvasu saṃskāramātraṃ dharmamātraṃ vastumātraṃ hetumātraṃ phalamātraṃ yuktipatitaṃ yadutāpekṣāyuktyā kāryakaraṇayuktyopapattisādhanayuktyā dharmatāyuktyā ca, dharmāṇām eva dharmāhārakatvaṃ niṣkārakavedakatvaṃ ca / idam ucyata (Śbh II 72) idaṃpratyayatāpratītyasamutpādālambanam / yad ālambanaṃ manasikurvan mohādhikaḥ pudgalo mohacarito mohaṃ prajahāti tanūkaroti mohacaritāc cittaṃ viśodhayati // -II-3-b-(4) Ms.73a5L, Sh.211-1, P.99b3, D.82a3, N.86b3, Co.87a6, Ch.430a12 tatra dhātuprabhedaḥ katamaḥ / tadyathā ṣaḍdhātavaḥ pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuś ca // -II-3-b-(4)-i Ms.73a6M, Sh.211-4, P.99b4, D.82a3, N.86b4, Co.87a6, Ch.430a13 tatra pṛthivīdhātur dvividhaḥ / ādhyātmiko bāhyaś ca / tatrādhyātmiko yad asmin kāye 'dhyātmaṃ pratyātmaṃ khakkhaṭam kharagatam upagatam upādattam / bāhyaḥ punaḥ pṛthivīdhātur yad bāhyaṃ khakkhaṭaṃ kharagatam anupagatam anupādattam / sa punar ādhyātmikapṛthivīdhātuḥ katamaḥ / tadyathā keśā, romāṇi, nakhā, dantā, rajaḥ, malaṃ, tvak, māṃsam, asthi, snāyu, sirā, vṛkkā, hṛdayaṃ, plīhakaṃ, klomakam, antrāṇi, antraguṇāḥ, āmāśayaḥ, pakvāśayaḥ, yakṛt, purīṣam / ayam ucyata ādhyātmikaḥ pṛthivīdhātuḥ / sa punar bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ katamaḥ / kāṣṭhāni vā, loṣṭāni vā, śarkarā vā, kaṭhiIIā vā, vṛkṣā vā, parvatāgrā veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyaḥ pṛthivīdhātuḥ // -II-3-b-(4)-ii Ms.73b1R, Sh.213-2, P.100a2, D.82a7, N 87a1, Co.87b3, Ch.430a21 abdhātuḥ katamaḥ / abdhātur dvividhaḥ / ādhyātmiko bāhyaś ca / (Śbh II 74) tatrādhyātmiko 'bdhātuḥ " katamaḥ / yad adhyātmaṃ pratyātmaṃ snehaḥ snehagatam āpo 'bgatam upagatam upādattam / tadyathā aśru, svedaḥ, khetaḥ, śiṃghāṇakaḥ, vasā, lasīkā, majjā, medaḥ, pittaṃ, śleṣmā, pūyaḥ, śoṇitaṃ, mastakam, mastakaluṃgam, prasrāvaḥ / ayam ucyata ādhyātmiko 'bdhātuḥ / bāhyo 'bdhātuḥ katamaḥ / yad bāhyam āpo 'bgatam, snehaḥ snehagatam anupagatam anupādattam / tat punar utso vā, sarāṃsi vā, taḍāgā vā, nadyo vā, prasravaṇāni veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyo 'bdhātuḥ // -II-3-b-(4)-iii Ms.73b3M, Sh.214-3, P.100a7, D.82b3, N.87a4, Co.87b6, Ch.430b1 tejodhātuḥ katamaḥ / tejodhātur dvividha ādhyātmiko bāhyaś ca / tatrādhyātmikas tejodhātuḥ katamaḥ / yad adhyātmaṃ pratyātmaṃ tejas tejogatam ūṣmoṣmāgatam upagatam upādattam / tadyathā yad asmin kāye tejo yenāyaṃ kāya ātapyate, saṃtapyate, paritapyate / yena cāśitapītakhāditasvāditaṃ samyak sukhena paripākaṃ gacchati / yasya cotsadatvāj jvārito jvārita iti saṃkhyāṃ gacchati / ayam ucyata ādhyātmikas tejodhātuḥ / bāhyas tejodhātuḥ katamaḥ / yad bāhyaṃ tejas tejogatam ūṣmoṣmāgatam anupagatam anupādattam / tat punar yan manuṣyā araṇīsahagatakebhyo gomayacūrṇebhyaḥ samanveṣante / yad utpannaṃ grāmam api dahati, (Śbh II 76) grāmapradeśam api, nagaraṃ vā, nagarapradeśaṃ vā, janapadaṃ vā, janapadapradeśaṃ vā, dvīpaṃ vā, kakṣaṃ vā, dāvaṃ vā, kāṣṭhaṃ vā, tṛṇaṃ vā, gomayaṃ vā dahan paraitīti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyas tejodhātuḥ // -II-3-b-(4)-iv Ms.73b6L, Sh.215-7, W.87-20, P.100b6, D.82b7, N.87b2, Co.88a4, Ch.430b11 tatra vāyudhātuḥ katamaḥ / vāyudhātur dvividhaḥ, ādhyātmiko bāhyaś ca / tatrādhyātmiko vāyudhātur yad apy adhyātmaṃ pratyātmaṃ vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ samudīraṇatvam upagatam upādattam / sa punaḥ katamaḥ / santy asmin kāya ūrdhvaṃgamā vāyavaḥ, adhogamā vāyavaḥ, pārśvaśayā vāyavaḥ, kukṣiśayā vāyavaḥ, pṛṣṭhiśayā vāyavaḥ vāyvaṣṭhīlā vāyavaḥ, kṣurakapippalakaśastrakā vāyavaḥ, viṣūcikā vāyavaḥ, āśvāsapraśvāsā vāyavaḥ, aṅgapratyaṅgānusāriṇo vāyavaḥ / ayam ucyata ādhyātmiko vāyudhātuḥ / bāhyo vāyudhātuḥ katamaḥ / yad bāhyaṃ vāyur vāyugataṃ laghutvaṃ, samudīraṇatvam anupagatam anupādattam / sa punaḥ katamaḥ / santi bahirdhā pūrvā vāyavaḥ, dakṣiṇā vāyavaḥ, uttarā vāyavaḥ, paścimā vāyavaḥ, sarajaso vāyavaḥ, arajaso vāyavaḥ, parīttā mahadgatā vāyavaḥ, viśvā vāyavaḥ, vairambhā vāyavaḥ, vāyumaṇḍalakavāyavaḥ / bhavati ca samayo yasmin mahān vāyuskandhaḥ samudāgato vṛkṣāgrān api (Śbh II 78) pātayati, kuḍyāgrān api pātayati, parvatāgrān api pātayati / pātayitvā nirupādāno nirgacchati / yaṃ sattvāś cīvarakarṇakena vā paryeṣante, tālavṛntena vā, vidhamanakena veti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyate bāhyo vāyudhātuḥ // -II-3-b-(4)-v Ms.74a2R, Sh.217-1, P.101a7, D.83a7, N.88a1, Co.88b3, Ch.430b26 ākāśadhātuḥ katamaḥ / yac cakṣuḥsauṣiryaṃ vā, śrotrasauṣiryaṃ vā, ghrāṇasauṣiryaṃ vā, mukhasauṣiryaṃ vā, kaṇṭhasauṣiryaṃ veti, yena vābhyavaharati, yatra vābhyavaharati, yena vābhyavahriyate, adhobhāgena pragharatīti, yo vā punar anyo 'py evaṃbhāgīyaḥ / ayam ucyata ākāśadhātuḥ // -II-3-b-(4)-vi Ms.74a3R, Sh.218-6, P.101b1, D.83b1, N.88a3, Co.88b4, Ch.430b28 vijñānadhātuḥ katamaḥ / yac cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānam / tat punaś cittaṃ mano vijñānaṃ ca / ayam ucyate vijñānadhātuḥ // -II-3-b-(4)' Ms.74a4L, Sh.218-9, P.101b2, D.83b2, N.88a4, Co.88b4, Ch.430c1 tatra mānacaritaḥ pudgala imaṃ dhātuprabhedaṃ manasikurvan kāye piṇḍasaṃjñāṃ vibhāvayati, aśubhasaṃjñāṃ ca pratilabhate, na ca punas tenonnatiṃ gacchati, mānaṃ pratanūkaroti / tasmāc caritāc cittaṃ (Śbh II 80) viśodhayati / ayam ucyate dhātuprabhedaḥ / mānacaritasya pudgalasya caritaviśodhanam ālambanam // -II-3-b-(5) Ms.74a5L, Sh.219-1, W.88-15, P.101b5, D.83b4, N.88a6, Co.88b7, Ch.430c5 tatrānāpānasmṛtiḥ katamā / āśvāsapraśvāsālambanā smṛtir iyam ucyata ānāpānasmṛtiḥ // -II-3-b-(5)-i-(a) Ms.74a5M, Sh.220-1, W.*86-16, P. 101 b6, D.83b4, N.88a6, Co. 89a1, Ch.430c7 tatra dvāv āśvāsau / katamau dvau / āśvāso 'ntarāśvāsaś ca / dvau praśvāsau / katamau dvau / praśvāso 'ntarapraśvāsaś ca / tatrāśvāso yaḥ praśvāsasamanantaram antarmukho vāyuḥ pravartate yāvan nābhīpradeśāt / tatrāntarāśvāso ya uparate 'sminn āśvāse na tāvat praśvāsa utpadyate, yadantarāle viśrāmasthānasahagata itvarakālīnas tadanusadṛśo vāyur utpadyate / ayam ucyate 'ntarāśvāsaḥ / yathāśvāso 'ntarāśvāsaś caivaṃ praśvāso 'ntarapraśvāsaś ca veditavyaḥ / tatrāyaṃ viśeṣo bahirmukho vāyuḥ pravartata iti vaktavyam, nābhīdeśam upādāya, yāvan mukhāgrān nāsikāgrāt, tato vā punar bahiḥ // -II-3-b-(5)-i-(b) Ms.74a7R, Sh.220-15, W.88-38, P.102a3, D.84a1, N.88b3, Co.89a5, Ch.430c16 dvāv āśvāsapraśvāsanidānau / katamau dvau / tadākṣepakaṃ ca karma, nābhīpradeśasauṣiryaṃ ca, tato vā punar uttari yat kāyasauṣiryam // (Śbh II 82) -II-3-b-(5)-i-(c) Ms.74b1L, Sh.221-1, W.89-4, P.102a4, D.84a2, N.88b4, Co.89a6, Ch.430c18 dvāv āśvāsapraśvāsayoḥ saṃniśrayau / katamau dvau / kāyaś cittaṃ ca / tat kasya hetoḥ / kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāś cāśvāsapraśvāsāḥ pravartante / te ca yathāyogaṃ sacet kāyasaṃniśritā eva pravarteran, asaṃjñisamāpannānāṃ, nirodhasamāpannānām asaṃjñisattveṣu deveṣūpapannānāṃ sattvānāṃ pravarteran / sacec cittasaṃniśritā eva pravarteran, tenārūpyasamāpannopapannānām sattvānāṃ pravarteran / sacet kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāḥ pravarteraṃs te ca na yathāyogaṃ, tena caturthadhyānasamāpannopapannānām sattvānāṃ kalalagatānāṃ cārbudagatānāṃ peśīgatānām sattvānāṃ pravarteran / na ca pravartante / tasmād āśvāsapraśvāsāḥ kāyasaṃniśritāś cittasaṃniśritāś ca pravartante te ca yathāyogam // -II-3-b-(5)-i-(d) Ms.74b3M, Sh.221-16, W.90-1, P.102b3, D.84a6, N.89a2, Co.89b3, Ch.430c26 dve āśvāsapraśvāsayor gatī / katame dve / āśvāsayor adhogatiḥ, praśvāsayor ūrdhvagatiḥ // -II-3-b-(5)-i-(e) Ms.74b3R, Sh.221-18, W.90-4, P.102b4, D.84a7, N.89a3, Co.89b4, Ch.430c28 dve āśvāsapraśvāsayor bhūmī / katame dve / audārikaṃ ca sauṣiryaṃ, sūkṣmaṃ ca sauṣiryam / tatraudārikaṃ sauṣiryaṃ nābhīpradeśam upādāya yāvan mukhanāsikādvāram / mukhanāsikādvāram upādāya yāvan nābhīpradeśasauṣiryam / sūkṣmasauṣiryaṃ katamat / sarvakāyagatāni romakūpāni // -II-3-b-(5)-i-(f) Ms.74b4M, Sh.222-3, W.90-15, P.102b6, D.84b2, N.89a4, Co.89b6, Ch.431a3 catvāry āśvāsapraśvāsānāṃ paryāyanāmāni / katamāni catvāri / vāyavaḥ, ānāpānāḥ, āśvāsapraśvāsāḥ, kāyasaṃskārāś ceti / tatrānyair vāyubhiḥ (Śbh II 84) sādhāraṇaṃ paryāyanāmaikaṃ yaduta vāyur iti / asādhāraṇāni tadanyāni trīṇi // -II-3-b-(5)-i-(g) Ms.74b5L, Sh.222-8, W.*90-19, P.102b8, D.84b3, N.89a6, Co.89b7, Ch.431a6 dvāv apakṣālāv āśvāsaprāśvāsaprayuktasya / katamau dvau / atiśithilaprayogatā ca, atyavaṣṭabdhaprayogatā ca / tatrātiśithilaprayogatayā kausīdyaprāptasya styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanahati, bahirdhā vā vikṣipyate / tathātyavaṣṭabdhaprayuktasya kāyavaiṣamyam votpadyate cittavaiṣamyaṃ vā / kathaṃ kāyavaiṣamyam utpadyate / balābhinigraheṇāśvāsapraśvāsān abhiniṣpīḍayataḥ kāye viṣamā vāyavaḥ pravartante / ye 'sya tatprathamatas teṣu teṣv aṅgapratyaṅgeṣu sphuranti / ye sphurakā ity ucyante / te punaḥ sphurakā vāyavo vivardhamānā rujakā bhavanti / ye 'sya teṣu teṣv aṅgapratyaṅgeṣu rujām utpādayanti / idam ucyate kāyavaiṣamyam / kathaṃ cittavaiṣamyam utpadyate / cittaṃ vāsya vikṣipyate / pragāḍhena vā daurmanasyopāyāsenābhibhūyate / evaṃ cittavaiṣamyam utpadyate // -II-3-b-(5)-ii Ms.75a1M, Sh.223-1, W.90-24, P.103a6, D.84b7, N.89b3, Co.90a5, Ch.431a17 asyāḥ khalv ānāpānasmṛteḥ pañcavidhaḥ paricayo veditavyaḥ / tadyathā gaṇanāparicayaḥ skandhāvatāraparicayaḥ pratītyasamutpādāvatāraparicayaḥ satyāvatāraparicayaḥ ṣoḍaśākāraparicayaś ca // -II-3-b-(5)-ii-(a) Ms.75a2L, Sh.223-5, W.90-31, P.103a8, D.85a2, N.89b5, Co.90a6, Ch.431a21 tatra gaṇanāparicayaḥ katamaḥ / samāsataś caturvidho gaṇanāparicayaḥ (Śbh II 86) / tadyathaikaikagaṇanā, dvayaikagaṇanā, anulomagaṇanā, pratilomagaṇanā ca // -II-3-b-(5)-ii-(a)-(1) Ms.75a2R, Sh.223-8, P.103b1, D.85a3, N.89b6, Co.90a7, Ch.431a24 tatraikaikagaṇanā katamā / yadāśvāsaḥ praviṣṭo bhavati, tadāśvāsapraśvāsālambanopanibaddhayā smṛtyaikam iti gaṇayati / yadāśvāse niruddhe praśvāsa utpadya nirgato bhavati tadā dvitīyaṃ gaṇayati, evaṃ yāvad daśa gaṇayati / eṣā hi gaṇanā saṃkhyā nātisaṃkṣiptā nātivistarā / iyam ucyata ekaikagaṇanā // -II-3-b-(5)-ii-(a)-(2) Ms.75a3R, Sh.223-14, P.103b4, D.85a4, N.89b7, Co.90b2, Ch.431a28 dvayaikagaṇanā katamā / yadāśvāsaḥ praviṣṭo bhavati niruddhaś ca praśvāsa utpanno bhavati nirgataś ca, tadaikam iti gaṇayati / anena gaṇanāyogena yāvad daśa gaṇayati / iyam ucyate dvayaikagaṇanā / āśvāsaṃ ca praśvāsaṃ cedaṃ dvayam ekadhyam abhisaṃkṣipyaikam iti gaṇayati, tenocyate dvayaikagaṇanā // -II-3-b-(5)-ii-(a)-(3) Ms.75a4R, Sh.223-20, P.103b6, D.85a6, N.90a2, Co.90b4, Ch.431b3 anulomagaṇanā katamā / anayaivaikaikagaṇanayā dvayaikagaṇanayā vānulomaṃ yāvad daśa gaṇayati / iyam ucyate 'nulomagaṇanā // -II-3-b-(5)-ii-(a)-(4) Ms.75a5L, Sh.224-2, P. 103b7, D.85a6, N.90a3, Co.90b4, Ch.431 b6 pratilomagaṇanā katamā / pratilomaṃ daśa upādāya navāṣṭau sapta ṣaṭ pañca yāvad ekaṃ gaṇayati / iyam ucyate pratilomagaṇanā / yadā sa ekaikagaṇanāṃ niśritya dvayaikagaṇanāṃ vā, anulomagaṇanāyāṃ, pratilomagaṇanāyāṃ ca kṛtaparicayo bhavati, na cāsyāntarāc cittaṃ vikṣipyate, avikṣiptacittaś ca gaṇayati, tadāsyottaragaṇanāviśeṣo vyapadiśyate // -II-3-b-(5)-ii-(a)-(5) Ms.75a6L, Sh.224-10, P.104a2, D.85b1, N.90a5, Co.90b6, Ch.431b12 katamo gaṇanāviśeṣaḥ / ekaikagaṇanayā vā, dvayaikagaṇanayā vā, dvayam ekaṃ kṛtvā gaṇayati / tatra dvayaikagaṇanayā catvāra āśvāsapraśvāsā ekaṃ (Śbh II 88) bhavati, ekaikagaṇanayā punar āśvāsaḥ praśvāsaś " caikaṃ bhavati / evaṃ yāvad daśa gaṇayati / evam uttarottaravṛddhyā yāvac chatam apy ekaṃ kṛtvā gaṇayati / tadā śataikagaṇanayānupūrveṇa yāvad daśa gaṇayati / evam asya gaṇanāprayutkasya yāvad daśaikaṃ kṛtvā gaṇayati / yāvac ca daśa paripūrayati / tayā daśaikagaṇanayā na cāsyāntarāc cittaṃ vikṣipyate / iyatā tena gaṇanāparicayaḥ kṛto bhavati / tasya ca gaṇanāprayuktasya saced antarāc cittaṃ vikṣipyate, tadā punaḥ pratinivartyādito gaṇayitum ārabhate 'nulomaṃ vā, pratilomaṃ vā / yadā cāsya gaṇanāparicayāt tac cittaṃ svarasenaiva vāhimārgasamārūḍham āśvāsapraśvāsālambanopanibaddham avyavacchinnaṃ nirantaraṃ, pravartamāna āśvāse pravṛttigrāhakam, niruddha āśvāse nivṛttigrāhakaṃ praśvāsaśūnyāvasthāgrāhakaṃ, pravṛtte praśvāse pravṛttigrāhakaṃ, nivṛtte punar nivṛttigrāhakam āśvāsaśūnyāvasthāgrāhakam avikaṃpyam avicalam avikṣepākāram, sābhirāmaṃ ca pravartate / iyatā gaṇanābhūmisamatikramo bhavati / punas tadāgaṇayitavyaṃ bhavati / nānyatrāśvāsapraśvāsālambanaṃ cittam upanibadhyate / āśvāsapraśvāsā anugantavyāś cābhilakṣayitavyāś ca sāntarāśvāsapraśvāsāḥ sapravṛttinivṛttyavasthāḥ / ayam ucyate gaṇanāparicayaḥ // Ms.75b2L, Sh.225-12, P.104b6, D.86a2, N.90b6, Co,91b1, Ch.431c4 sa khalv eṣa gaṇanāparicayo mṛdvindriyāṇāṃ vyapadiśyate / teṣām etad (Śbh II 90) vyākṣepasthānaṃ bhavati cittasthitaye cittanirataye / anyathā gaṇanām antareṇa teṣāṃ styānamiddhaṃ vā cittaṃ paryavanaheta, bahirdhā vā cittaṃ vikṣipyeta, gaṇanāprayuktānāṃ tu teṣām etan na bhavati / ye tu tīkṣṇendriyāḥ paṭubuddhayas teṣāṃ punar gaṇanāprayogeṇa priyārohatā bhavati / tatropadiṣṭā evaṃ gaṇanāprayogaṃ laghu laghv eva pratividhyanti, na ca tenābhiramante / te punar āśvāsapraśvāsālambanāṃ smṛtim upanibadhya yatra ca pravartante yāvac ca pravartante, yathā ca pravartante, yadā ca pravartante, tat sarvam anugacchaty upalakṣayaty upasthitayā smṛtyā / ayam evaṃrūpas teṣāṃ prayogaḥ / tasya ca prayogasyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt kāyaprasrabdhir utpadyate, cittaprasrabdhiś ca / ekāgratāṃ ca spṛśaty ālambanābhiratiṃ ca nirgacchati // -II-3-b-(5)-ii-(b) Ms.75b4M, Sh.226-5, W.90-36, P.105a4, D.86a7, N.91a4, Co.91b5, Ch.431c16 sa evaṃ kṛtaparicayo grāhyagrāhakavastumanasikāreṇa skandhān avatarati / kathaṃ ca punar avatarati / ye cāśvāsapraśvāsā yaś caiṣām āśrayakāyas taṃ manasikurvan rūpaskandham avatarati / yā teṣām āśvāsapraśvāsānāṃ tadgrāhikayā smṛtyā saṃprayuktānubhāvanā sa vedanāskandha ity avatarati / yā saṃjānanā sa saṃjñāskandha ity avatarati / yā cāsau smṛtir yā ca cetanā, yā ca tatra prajñā, ayaṃ saṃskāraskandha ity avatarati / yac (Śbh II 92) cittaṃ mano vijñānam ayaṃ vijñanaskandha ity avatarati / yā tadbahulavihāritā evaṃ skandheṣv avatīrṇasyāyam ucyate skandhāvatāraparicayaḥ // -II-3-b-(5)-ii-(c) Ms.75b6L, Sh.226-17, P.105b1, D.86b3, N.91a7, Co.92a1, Ch.431c26 yadā cānena skandhamātraṃ dṛṣṭaṃ bhavati parijñātaṃ saṃskāramātraṃ vastumātraṃ tadā sa eṣām eva saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpādam avatarati / kathaṃ ca punar avatarati / sa evaṃ samanveṣate paryeṣate, "itīma āśvāsapraśvāsāḥ kimāśritāḥ kiṃpratyayāḥ" / tasyaivaṃ bhavati / "kāyāśritā eta āśvāsapraśvāsāḥ kāyapratyayāś cittāśritāś cittapratyayāś ca" / "kāyaḥ punaś cittaṃ ca kiṃpratyayaṃ ca / sa "kāyaś cittaṃ ca jīvitendriyapratyayam" ity avatarati / "jīvitendriyaṃ punaḥ kiṃpratyayam" / sa pūrvasaṃskārapratyayaṃ jīvitendriyam ity avatarati / "pūrvakaḥ saṃskāraḥ kiṃpratyayaḥ / sa "pūrvakaḥ saṃskāro 'vidyāpratyaya" ity avatarati / iti hy avidyāpratyayaḥ pūrvakaḥ saṃskāraḥ, pūrvasaṃskārapratyayaṃ jīvitendriyaṃ, jīvitendriyapratyayaḥ kāyaś cittaṃ ca, kāyacittapratyayā āśvāsapraśvāsāḥ / tatrāvidyānirodhāt saṃskāranirodhaḥ / saṃskāranirodhāj jīvitendriyanirodhaḥ / jīvitendriyanirodhāt (Śbh II 94) kāyacittanirodhaḥ / kāyacittanirodhād āśvāsapraśvāsanirodhaḥ/ evam asau pratītyasamutpādam avatarati / sa tadbahulavihārī pratītyasamutpādāvatāre kṛtaparicaya ity ucyate / ayam ucyate pratītyasamutpādāvatāraparicayaḥ // -II-3-b-(5)-ii-(d) Ms.76a1M, Sh.228-1, P.106a2, D.87a2, N.91b7, Co.92a7, Ch.432a12 sa evaṃ pratītyasamutpāde kṛtaparicayo "ya ete saṃskārāḥ pratītyasamutpannā anityā eta" ity avatarati / "anityatvād abhūtvā ca bhavanti bhūtvā prativigacchanti / punar ete 'bhūtvā bhavanti bhūtvā ca prativigacchanti te jātidharmāṇaḥ, jarādharmāṇaḥ, vyādhidharmāṇaḥ, maraṇadharmāṇaḥ / ye jātijarāvyādhimaraṇadharmāṇas te duḥkhāḥ, ye duḥkhās te 'nātmānaḥ, asvatantrāḥ, svāmivirahitāḥ" / evaṃ so 'nityaduḥkhaśūnyānātmākārair duḥkhasatyam avatīrṇo bhavati / tasyaivaṃ bhavati / "yā kācid eṣāṃ saṃskārāṇām abhinirvṛttir duḥkhabhūtā rogabhūtā gaṇḍabhūtā sarvāsau tṛṣṇāpratyayā / yat punar asyā duḥkhajanikāyās tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇam etac chāntam etat praṇītam evaṃ ca me jānata evaṃ bahulavihāriṇas tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇaṃ bhaviṣyatī"ti / evaṃ hi samudayasatyaṃ nirodhasatyaṃ mārgasatyam avatīrṇo bhavati / sa tadbahulavihārī yadā satyāny abhisamāgacchati / ayam asyocyate satyāvatāraparicayaḥ / tasyaivam satyeṣu kṛtaparicayasya darśanaprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣu bhāvanāprahātavyā avaśiṣṭā bhavanti // -II-3-b-(5)-ii-(e) Ms.76a4 L, Sh.228-19, P.106b3, D.87b1, N.92a6, Co.92b6, Ch.432a28 yeṣāṃ prahāṇāya ṣoḍaśākāraparicayaṃ karoti / katame punaḥ ṣoḍaśākārāḥ / (Śbh II 96) tadyathā smṛta āśvasan "smṛta āśvasimī"ti śikṣate / smṛtaḥ praśvasan "praśvasimī"ti śikṣate / dīrgham hrasvaṃ sarvakāyapratisaṃvedy āśvasan "sarvakāyapratisaṃvedy āśvasimī"ti śikṣate / sarvakāyapratisaṃvedī praśvasan "sarvakāyapratisaṃvedī praśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasan "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhyakāyasaṃskārān praśvasan "prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate / prītipratisaṃvedī sukhapratisaṃvedī śikṣate / cittasaṃskārapratisaṃvedī prasrabhya cittasaṃskārān āśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya cittasaṃskārān praśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate / cittapratisaṃvedī / abhipramodayaṃś cittaṃ samādadhaṃś crttaṃ vimocayaṃś cittam āśvasan "vimocayaṃś cittam āśvasimī"ti śikṣate / vimocayaṃś cittaṃ praśvasan "vimocayaṃś cittaṃ praśvasimī"ti śikṣate / anityānudarśī, prahāṇānudarśī, virāgānudarśī, nirodhānudarśy āśvasan "nirodhānudarśy āśvasimī"ti śikṣate / nirodhānudarśī praśvasan nirodhānudarśī praśvasimīti (Śbh II 98) śikṣate // -II-3-b-(5)-ii-(f) Ms.76a7M, Sh.231-9, P.107a7, D.88a3, N.93a1, Co.93a7, Ch.432b28 kaḥ punar eṣāṃ vibhāga ākārāṇām / sa śaikṣo dṛṣṭapado lābhī bhavati caturṇāṃ smṛtyupasthānānām / āśvāsapraśvāsālambanaṃ ca manaskāram ārabhate 'vaśiṣṭānāṃ saṃyojanānāṃ prahāṇāya / tenāha "smṛta āśvasan 'smṛta āśvasimī'ti śikṣate, smṛtaḥ praśvasan 'praśvasimī'ti śikṣate" / yadāśvāsaṃ vā praśvāsaṃ vālambate tadā "dīrgham āśvasimi praśvasimī"ti śikṣate / yadāntarāśvāsam antarapraśvāsaṃ vālambanīkaroti tadā "hrasvam āśvasimi praśvasimī"ti śikṣate / tathā hy āśvāsapraśvāsā dīrghāḥ pravartante, antarāśvāsā antarapraśvāsāś ca hrasvāḥ / te yathaiva pravartante tathaivopalakṣayati jānāti / yadā sūkṣmasauṣiryagatān āśvāsapraśvāsān romakūpānupraviṣṭān kāye 'dhimucyate, ālambanīkaroti tadā sarvakāyapratisaṃvedī bhavati / yasmin vā punaḥ samaye niruddha āśvāse 'ntarāśvāse ca / āśvāsapraśvāsaśūnyām āśvāsapraśvāsāpetām avasthām ālambanīkaroti / (Śbh II 100) niruddhe ca praśvāse 'ntarapraśvāse ca / anutpanna āśvāse 'ntarāśvāse ca / praśvāsāśvāsaśūnyāṃ tadvyapetāṃ tadvyavahitāṃ riktām avasthām ālambanīkaroti / tasmin samaye prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasan, "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasan, "prasrabhya kāyasaṃskārān praśvasimī"ti śikṣate / api tu khalu tasyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayāt / ye kharā duḥsaṃsparśā āśvāsapraśvāsāḥ pūrvam akṛtaparicayasya pravṛtta bhavanti / kṛtaparicayasya anye ca mṛdavaḥ sukhasaṃsparśāḥ pravartante / tenāha "prasrabhya kāyasaṃskārān āśvasimīti śikṣate" / sa caivam ānāpānasmṛtiprayogeṇa ca yuktaḥ sacel lābhī bhavati prathamasya vā dhyānasya dvitīyasya vā tasmin samaye prītipratisaṃvedy āśvasan, "prītipratisaṃvedy āśvasimī"ti śikṣate / sacet punar lābhī bhavati niṣprītikasya tṛtīyasya dhyānasya sa tasmin samaye sukhapratisaṃvedī bhavati / tṛtīyāc ca dhyānād ūrdhvam ānāpānasmṛtisaṃprayogo nāsti / yena yāvat tṛtīyadhyānāt parikīrtitam saṃgṛhītam / tasyaivaṃ prītipratisaṃvedino vā sukhapratisaṃvedino vā sacet kadācit karhacit smṛtisaṃpramoṣād utpadyate / "asmī"ti vā, "ayam aham asmī"ti vā, "bhaviṣyāmī"ti vā, "na bhaviṣyāmī"ti vā, "rūpī bhaviṣyāmy arūpī bhaviṣyāmi" (Śbh II 102) / "saṃjñī, asaṃjñī, naivasaṃjñīnāsaṃjñī bhaviṣyāmī"ti, evam saṃmohasaṃjñācetanāsahagatam iñjitaṃ manyitaprapañcitābhisaṃskṛtaṃ tṛṣṇāgatam utpadyate / sa tad utpannaṃ laghu laghv eva prajñayā pratividhyati nādhivāsayati prajahāti vinodayati vyantīkaroti / evaṃ cittasaṃskārapratisaṃvedī "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ty āśvasan "prasrabhya cittasaṃskārān āśvasimī"ti śikṣate / sacet punar lābhī bhavati maulānāṃ prathamadvitīyatṛtīyānāṃ dhyānānāṃ sa cāvaśyam anāgamyasya prathamadhyānasāmantakasya lābhī bhavati / sa taṃ niśrityotpannaṃ svaṃ cittaṃ pratyavekṣate / sarāgaṃ vā vigatarāgaṃ vā sadveṣaṃ vā vigatadveṣaṃ vā samohaṃ vigatamohaṃ, saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhataṃ vyupaśāntaṃ avyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitaṃ subhāvitam asubhāvitaṃ vimuktaṃ cittam avimuktaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti pratisaṃvedayati / tenāha cittapratisaṃvedī / sa yadā styānamiddhanivaraṇena cittaṃ nivṛtaṃ bhavaty adhyātmam saṃśamayatas tadānyatamānyatamena prasadanīyenālambanena saṃdarśayati samādāpayati samu