Phạn tạng (Sanskrit Canon)srabhu_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Thanh Văn Địa (Śrāvakabhūmi)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 6 / 8 (50.000 ký tự/trang)
ttejayati saṃpraharṣayati / tenāhābhipramodayaṃś (Śbh II 104) cittam / yadā punar auddhatyanivaraṇena kaukṛtyanivaraṇena nivṛtaṃ paśyaty abhisaṃpragṛhṇatas tadānyatamānyatamena prasadanīyenālambanena saṃdarśayaty adhyātmam avasthāpayati śamayati samādhatte / tenāha samādadhaṃś cittam / yadā ca tac cittam āsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayān nivaraṇasamudācārād dūrīkṛtaṃ bhavati nivaraṇebhyo viśodhitam / tenāha vimocayaṃś cittam āśvasan "vimocayaṃś cittam āśvasimī"ti śikṣate / tasya nivaraṇebhyo vimuktacetaso mārgabhāvanāyā āntarāyikebhyo 'nuśayā avaśiṣṭā bhavanti prahātavyāḥ / sa teṣāṃ prahāṇāya mārgaṃ saṃmukhīkaroti / yaduta saṃskārānityatām eva sādhu ca suṣṭhu ca yoniśaḥ pratyaveksate / tenāha anityānudarśī / tena ca pūrvaṃ prathamadvitīyatṛtīyadhyānasanniśrayeṇānāgamyasaṃniśrayeṇa vā punaḥ śamathayogaḥ kṛtaḥ / etarhy anityānudarśī vipaśyanāyāṃ yogaṃ karoti / evam asya tac cittaṃ śamathavipaśyanāparibhāvitaṃ dhātuṣu vimucyate yadutānuśayebhyaḥ / katame dhātavaḥ / yaś ca prahāṇadhātur yaś ca virāgadhātur yaś ca nirodhadhātuḥ / tatra sarvasaṃskārāṇāṃ darśanaprahātavyānāṃ prahāṇāt (Śbh II 106) prahāṇadhātuḥ / sarvasaṃskārāṇāṃ bhāvanāprahātavyānāṃ prahāṇād virāgadhātuḥ / sarvopadhinirodhān nirodhadhātuḥ / sa evaṃ trīn dhātuñ śāntato manasikurvan kṣemata ārogyataḥ śamathavipaśyanāṃ bhāvayati / yenāsyāsevanānvayād bhāvanānvayād bahulīkārānvayād avaśiṣṭebhyo bhāvanāprahātavyebhyaḥ kleśebhyaś cittaṃ vimucyate / tenāha prahāṇānudarśī, virāgānudarśī, nirodhānudarśy āśvasan "nirodhānudarśy āśvasimī"ti śikṣate / evam ayaṃ darśanabhāvanāprahātavyeṣu kleśeṣu prahīṇeṣv arhan bhavati kṣīṇāsravaḥ, nāsty asyāta uttari karaṇīyam / bhavati kṛto 'sya paricayaḥ / ayam asyocyate ṣoḍaśākāraḥ paricayaḥ / yaś cāyaṃ pañcavidhaḥ paricaya iyam asyocyata ānāpānasmṛtiḥ / yatra vitarkacaritaḥ pudgalaḥ prayujyamānaḥ priyārohatayā prayujyate / savyāpāraṃ caitad ālambanaṃ savyākṣepam adhyātmaṃ pratyātmam āsannāsannaṃ, yenāsya tatra prayujyamānasya yo vitarkasaṃkṣobhaḥ sa na bhavati / tvaritatvaritaṃ ca cittam ālambane saṃtiṣṭhate, abhiramate / idaṃ pañcamaṃ vitarkacaritasya pudgalasya caritaviśodhanam ālambanam // -II-3-c Ms.77a7R, Sh. 237-6, W.*91-24, P.111a3, D.91a3, N.96a2, Co.96a6, Ch.433c1 tatra kauśalyālambanaṃ katamat / tadyathā skandhakauśalyaṃ dhātukauśalyam āyatanakauśalyaṃ pratītyasamutpādakauśalyaṃ sthānāsthānakauśalyam // (Śbh II 108) -II-3-c-(1) Ms.77a8M, Sh.237-9, P.111a4, D.91a4, N.96a3, Co.96a7, Ch.433c4 tatra katame skandhāḥ, katamat skandhakauśalyam / āha / pañca skandhāḥ rūpaskandho vedanāskandhaḥ saṃjñāskandhaḥ saṃskāraskandho vijñānaskandhaś ca / tatra rūpaskandhaḥ katamaḥ / yat kiñcid rūpaṃ sarvaṃ tac catvāri mahābhūtāni catvāri mahābhūtāny upādāya / tat punar atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vaudārikaṃ vā sūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā dūre vāntike vā / tatra vedanāskandhaḥ katamaḥ / sukhavedanīyaṃ vā sparśaṃ pratītya, duḥkhavedanīyaṃ vā, aduḥkhāsukhavedanīyaṃ vā / ṣaḍ vedanākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā vedanā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā vedanā / tatra saṃjñāskandhaḥ katamaḥ / tadyathā sanimittasaṃjñā, animittasaṃjñā, parīttasaṃjñā, mahadgatasaṃjñā, apramāṇasaṃjñā, nāsti kiñcid ity ākiñcanyāyatanasaṃjñā / ṣaṭ saṃjñākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā saṃjñā śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā saṃjñā / saṃskāraskandhaḥ katamaḥ / ṣaṭ cetanākāyāś cakṣuḥsaṃsparśajā cetanā, śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśajā cetanā / vedanāṃ ca saṃjñāṃ ca sthāpayitvā ye tadanye caitasikā dharmāḥ / tatra vijñānaskandhaḥ katamaḥ / yac cittaṃ mano vijñānam / te punaḥ ṣaḍ vijñānakāyāḥ / cakṣurvijñānaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānam / sā caiṣā vedanā saṃjñā saṃskāras tac caitad vijñānam atītānāgatapratyutpannam ādhyātmikaṃ vā bāhyaṃ veti vistareṇa pūrvavat / ima ucyante skandhāḥ / skandhakauśalyaṃ katamat / ya etān yathoddiṣṭān dharmāN nānātmakatayā (Śbh II 110) ca jānāti bahvātmakatayā ca, na ca tataḥ param upalabhate vikalpayati vā / idam ucyate samāsataḥ skandhakauśalyam / tatra katamā nānātmakatā skandhānām / anya eva rūpaskandho 'nyo vedanāskandha evam anyo yāvad vijñānaskandhaḥ / iyaṃ nānātmakatā / tatra katamā bahvātmakatā / yo rūpaskandho 'nekavidho bahunānāprakāraḥ, bhūtabhautikabhedenātītānāgatapratyutpannādikena ca prakārabhedena / iyam ucyata anekātmakatā rūpaskandhasya / evam avaśiṣṭānām skandhānāṃ yathāyogaṃ veditavyam / kiṃ ca na tasmāt param upalabhate vikalpayati / skandhamātram upalabhate vastumātram / no tu skandhavyatirekeṇātmānam upalabhate nityadhruvam avipariṇāmadharmakam / nāpy ātmīyaṃ, kiṃcid idaṃ nopalabhate, na vikalpayati tasmāt pareṇa // -11-3-0(2) Ms.77b6L, Sh.244-12, P.112a6, D.92a3, N.97a2, Co.97a5, Ch.434a3 tatra katame dhātavaḥ / katamad dhātukauśalyam / āha / aṣṭādaśa dhātavaḥ / cakṣurdhātū rūpadhātuś cakṣurvijñānadhātuḥ śrotradhātuḥ śabdadhātuḥ śrotravijñānadhātur ghrāṇadhātur gandhadhātur ghrāṇavijñānadhātur jihvādhātū rasadhātur jihvāvijñānadhātuḥ kāyadhātuḥ spraṣṭavyadhātuḥ kāyavijñānadhātur manodhātur dharmadhātur manovijñānadhātuḥ / ima ucyante dhātavaḥ / tatra katamad dhātukauśalyam / yat punar etān aṣṭādaśa dharmān svakāt svakād dhātoḥ svakasvakād bījāt svakasvakād gotrāj jāyante nirvartante prādurbhavantīti jānāti rocayann upanidhyāti / idam ucyate dhātukauśalyam / yad aṣṭādaśānāṃ dharmāṇām svakasvakād dhātoḥ pravṛttiṃ jānāti tad evam sati hetupratyayakauśalyam etad yaduta dhātukauśalyam // (Śbh II 112) -II-3-c-(3) Ms.77b8M, Sh.245-12, P.112b3, D.92a7, N.97a6, Co.97b1, Ch.434a11 tatra katamāny āyatanāni / katamad āyatanakauśalyam / āha / dvādaśāyatanāni, cakṣurāyatanam, rūpāyatanam, śrotrāyatanam, śabdāyatanam, ghrāṇāyatanam, gandhāyatanam, jihvāyatanam, rasāyatanam, kāyāyatanam, spraṣṭavyāyatanam, mana-āyatanam, dharmāyatanaṃ ca / imāny ucyanta āyatanāni / katamad āyatanakauśalyam / tatra cakṣur adhipatī rūpāṇy ālambanaṃ cakṣurvijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye, samanantaraniruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ / tatra śrotram adhipatiḥ śabda ālambanaṃ samanantaraniruddhaṃ ca manaḥ samanantarapratyayaḥ śrotravijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye / evaṃ yāvan manaḥsamanantaraṃ tajjo manaskāro 'dhipatipratyayo dharma ālambanaṃ manovijñānasya sasaṃprayogasyotpattaye, iti tribhiḥ pratyayaiḥ samanantarapratyayena ālambanapratyayena adhipatipratyayena ca ṣaṇṇāṃ vijñānakāyānāṃ pravṛttir bhavati sasaṃprayogāṇām iti / yad evam ādhyātmikabāhyeṣv āyataneṣu pratyayakauśalyam / idam ucyata āyatanakauśalyam // -II-3-c-(4) Ms.78a3L, Sh.247-10, P.113a3, D.92b5, N.97b5, Co.97b7, Ch.434a22 tatra katamaḥ pratītyasamutpādaḥ, katamat pratītyasamutpādakauśalyam / āha / avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ, saṃskārapratyayaṃ vijñānam, vijñānapratyayaṃ nāmarūpam / vistareṇa yāvat / evam asya kevalasya mahato duḥkhaskandhasya samudayo bhavati / ayam ucyate pratītyasamutpādaḥ / yat punar dharmā eva dharmān abhispandayanti dharmā eva dharmān parispandayanti / saṃskārā eva dharmāṇām āhārakāḥ, te ca hetusamutpannatvāt (Śbh II 114) pratītyasamutpannatvād abhūtvā bhavanti bhūtvā ca prativigacchanti / tasmād anityā ete saṃskārāḥ / ye punar anityās te jātidharmāṇo jarādharmāṇo vyādhidharmāṇo maraṇadharmāṇaḥ śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmāṇaḥ / te jarādharmitvād yāvad upāyāsadharmitvād duḥkhāḥ / ye vā punar duḥkhā, asvatantrā, durbalās ta anātmāna iti / yad ebhir ākāraiḥ pratītyasamutpanneṣu dharmeṣv anityajñānam, duḥkhajñānam, nairātmyajñānam / idam ucyate pratītyasamutpādakauśalyam // -II-3-c-(5) Ms.78a6L, Sh.249-3, P.113b5, D.93a5, N.98a6, Co.98a7, Ch.434b6 sthānāsthānakauśalyaṃ punaḥ pratītyasamutpādakauśalyaviśeṣa eva veditavyam // tatrāyaṃ viśeṣaḥ / sthānāsthānakauśalyenāviṣamahetukatāṃ jānāti / asti kuśalākuśalānāṃ karmaṇāṃ phalavipākaḥ / kuśalānāṃ punar iṣṭaḥ phalavipākaḥ / akuśalānām aniṣṭa iti / yad evaṃ jñānam idam ucyate sthānāsthānakauśalyam / tac caitat pañcasthānakauśalyaṃ samāsataḥ svalakṣaṇakauśalyaṃ bhavati sāmānyalakṣaṇakauśalyaṃ ca / tatra skandhakauśalyena svalakṣaṇakauśalyam ākhyātam avaśiṣṭaiḥ sāmānyalakṣaṇakauśalyam / idam ucyate kauśalyālambanam // -II-3-d-(1) Ms.78b1R, Sh.249-12, W.*91-33, P.114a1, D.93b1, N.98b2, Co.98b3, Ch.434b14 tatra kleśaviśodhanam ālambanaṃ katamat / āha / adhobhūmīnām audārikatvam uparibhūmīnāṃ śāntatvaṃ ca / tadyathā kāmadhātau prathamadhyānasya evaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasya / tatra katamā audārikatā / audārikatā dvividhā / svabhāvaudārikatā saṃkhyaudārikatā ca / tatra svabhāvaudārikatā kāmadhātāv api pañcaskandhāḥ saṃvidyante prathame tu dhyāne / ye kāmāvacarās te sādīnavatarāś ca duḥkhavihāratarāś ca, (Śbh II 116) alpakāvasthāyitarāś ca, hīnatarāḥ pratikruṣṭatarāś ca / iyam eṣām svabhāvaudārikatā / prathame tu dhyāne na tathā tena te śāntatarāḥ praṇītatarā ity ucyante / tatra saṃkhyaudārikatā katamā / kāmāvacaro rūpaskandhaḥ prabhūtataraḥ parijñeyaḥ prahātavya evaṃ yāvad vijñānaskandhaḥ / iyam ucyate saṃkhyaudārikatā / evam uparimāsu bhūmiṣu svabhāvaudārikatā saṃkhyaudārikatā ca yathāyogaṃ veditavyāḥ / iyaṃ tūparimāsu bhūmiṣu yāvad ākiṃcanyāyatanāt tadaudārikatā veditavyāḥ, sarvā adharimā bhūmayo duḥkhavihāratarāś ca alpāyuṣkatarāś ca / naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ punaḥ śāntam eva, upari śreṣṭhatarāyā bhūmer abhāvāt / tatra samāsata ādīnavārtha audārikatārthaḥ / yasyāṃ yasyāṃ bhūmau prabhūtataram ādīnavaṃ bhavati, sā ādīnavata audārikety ucyate / yasyāṃ tu yasyāṃ bhūmāv alpataram ādīnavaṃ bhavati, sā ādīnavataḥ śāntety ucyate / idaṃ laukikānāṃ laukikena mārgeṇa kleśaviśodhanam ālambanam, tathāpi tasyādharimāṃ bhūmim ādīnavataḥ paśyataḥ / rogataḥ, ayogakṣemataḥ, uparimāṃ ca bhūmiṃ śāntataḥ / ya adhobhūmikāḥ kleśā yāvad ākiṃcanyāyatanabhūmikāḥ kāmadhātum upādāya te prahīyante / na tv atyantataḥ prahīyante / te punar eva te pratisaṃdhikā bhavanti // (Śbh II 118) -II-3-d-(2)-i Ms.78b6M, Sh.251-11, P.114b6, D.94a3, N.99a4, Co.99a4, Ch.434c9 lokottareṇa vā punar mārgeṇa kleśaviśodhanam ālambanaṃ caturvidhaṃ tadyathā duḥkhasatyaṃ samudayasatyaṃ nirodhasatyaṃ mārgasatyaṃ ca / tatra duḥkhasatyaṃ katamat / tadyathā jātir duḥkhaṃ jarā duḥkhaṃ vyādhir maraṇam apriyasaṃprayogaḥ priyavinābhāva icchāvighātaś ca / saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhā duḥkham / tatra samudaya āryasatyaṃ tṛṣṇā paunarbhavikī nandīrāgasahagatā tatratatrābhinandinī / tatra nirodha āryasatyaṃ yad asyā eva tṛṣṇāyā aśeṣaprahāṇam / mārgasatyam āryāṣṭāṅgo mārgaḥ / tatra kṛṣṇapakṣaṃ śuklapakṣaṃ copādāya hetuphalavyavasthānena catuḥsatyavyavasthānam / tatra duḥkhasatyaṃ phalam / samudayasatyaṃ hetuḥ / nirodhasatyaṃ phalam / mārgasatyaṃ hetuḥ prāptaye sparśanāyai / tatra duḥkhasatyaṃ vyādhisthānīyaṃ tat prathamataḥ parijñeyam / samudayasatyaṃ vyādhinidānasthānīyaṃ tac cāntaraṃ parivarjayitavyam / nirodhasatyam ārogyasthānīyaṃ tac ca sparśayitavyaṃ sākṣātkartavyam / mārgasatyaṃ bhaiṣajyasthānīyaṃ tac cāsevitavyaṃ bhāvayitavyaṃ bahulīkartavyam // -II-3-d-(2)-ii Ms.79a3M, Sh. 253"11, P.115a7, D.94b3, N.99b4, Co.99b3, Ch.434c23 bhūtaṃ caitat tathā avitathā aviparītam aviparyastaṃ duḥkhaṃ duḥkhārthena, yāvan mārgo mārgārthena tasmāt satyam ity ucyate / svalakṣaṇaṃ ca na visaṃvadati / taddarśanāc cāviparītā buddhayaḥ pravartante / tena satyam ity ucyate // (Śbh II 120) -II-3-d-(2)-iii Ms.79a4L, Sh.254-5, P.115b1, D.94b4, N.99b5, Co.99b5, Ch.434c26 kasmāt punar etāny āryāṇām eva satyāni bhavanti / āryā etāni satyāny eva samānāni satyato jānanti paśyanti yathābhūtam / bālās tu na jānanti, na paśyanti yathābhūtam / tasmād āryasatyānīty ucyante / bālānām etad dharmatayā satyaṃ nāvabodhena / āryāṇāṃ tūbhayathā // -II-3-d-(2)-iv-(a) Ms.79a4R, Sh.254-10, P.115b4, D.94b6, N.99b7, Co.99b6, Ch.435a1 tatra jātiduḥkham iti jāyamānasya duḥkhā vedanotpadyate kāyikacaitasikī, na tu jātir eva duḥkhaṃ duḥkhanidānam sā evaṃ yāvad icchāvighāto duḥkham iti, icchāvighātanidānaṃ duḥkham utpadyate kāyikacaitasikam, na tv icchāvighāta eva duḥkhaṃ duḥkhanidānaṃ punaḥ sa iti peyālam / saṃkṣepataḥ pañcopādānaskandhā duḥkham ity ebhir jātyādibhiḥ paryāyair duḥkhaduḥkhataiva paridīpitā / tatra vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā cāvaśiṣṭā sā punaḥ pañcopādānaskandhaduḥkhatayā paridīpitā bhavati / tathā hi pañcopādānaskandhās trivedanāparigatās te tathoktāyā duḥkhaduḥkhatāyā bhājanabhūtāḥ / yā ca noktā vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā ca sāpy eṣv eva draṣṭavyā / kena punaḥ kāraṇena bhagavatā duḥkhaduḥkhataiva parikīrtitā svaśabdena, vipariṇāmaduḥkhatā saṃskāraduḥkhatā punaḥ paryāyeṇa / tathā hi duḥkhaduḥkhatāyām āryāṇāṃ bālānāṃ ca tulyā duḥkhatābuddhiḥ pravartate / saṃvejikā atyarthaṃ duḥkhaduḥkhatā pūrvam akṛtaprajñānām evaṃ ca deśyamāne sukham avatāro bhavati satyeṣu vineyānām // (Śbh II 122) -II-3-d-(2)-iv-(b) Ms.79a7R, Sh.256-4, P.116a4, D.95a4, N.100a6, Co.99b6, Ch.435a16 tatra trividhāyā duḥkhatāyāḥ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / yat tāvad duḥkhaṃ jātir duḥkhaṃ yāvad icchāvighāto duḥkham ity anena sādhiṣṭhānā duḥkhā vedanā ākhyātā sā ca duḥkhaduḥkhatā / idaṃ duḥkhaduḥkhatāyā vyavasthānam / ye ye vā punar etad vipakṣā dharmās tathā yauvanaṃ jarāyāḥ, vyādher ārogyam, jīvitaṃ maraṇasya, priyasaṃprayogo 'priyasaṃprayogasya, apriyavinābhāvaḥ priyavinābhāvasya, icchāsaṃpattir icchāvighātasya / ye ca duḥkhāyāṃ vedanāyāṃ pravṛttāḥ kleśāḥ sādhiṣṭhānāḥ, ye cārogyādiṣu sukhasthānīyeṣu dharmeṣu tannirjātāyāṃ ca vedanāyāṃ ye pravṛttāḥ kleśāḥ / iyam ucyate vipariṇāmaduḥkhatā / tatra sukhā vedanā sādhiṣṭhānā, anityatayā pariṇamantī anyathībhāvādhipateyaṃ duḥkhaṃ vidadhāti / kleśāḥ punaḥ sarvatra pravṛttāḥ paryavasthānata eva duḥkhā bhavanti / vipariṇāmaś ca sa cetasas tasmād vipariṇāmaduḥkhatety ucyate / yathoktaṃ bhagavatā, "avadīrṇavipariṇatena cittena mātṛgrāmasya hastagrahaṇaṃ ce"ti vistaraḥ / yathā coktaṃ "kāmacchandaparyavasthitaḥ kāmacchandaparyavasthānapratyayaṃ tajjaṃ caitasikaṃ duḥkhadaurmanasyaṃ pratisaṃvedayate" / evaṃ vyāpādastyānamiddhauddhatyakaukṛtyavicikitsāparyavasthitas tad anenāgamenāptena paramāptena kleśeṣu duḥkhārtho 'pi labhyate vipariṇāmārtho 'pi / tenocyate kleśavipariṇāmaduḥkhateti, idaṃ vipariṇāmaduḥkhatāyā vyavasthānaṃ / saṃskāraduḥkhatā punaḥ sarvatragā upādānaskandheṣu / saṃkṣepatas tu yā ca duḥkhaduḥkhatā, yā ca kleśasaṃgṛhītā vipariṇāmaduḥkhatā, yā ca (Śbh II 124) sādhiṣṭhānasukhavedanāsaṃgṛhitā tāṃ sthāpayitvā ye tadanye skandhā aduḥkhāsukhasahagatās tannirjātās tadutpattipratyayās tasya cotpannasya sthitibhājanāḥ / iyam ucyate saṃskāraduḥkhatā / ye skandhā anityā udayavyayayuktāḥ sopādānās trivedanābhir anuṣaktā dauṣṭhulyopagatā ayogakṣemapatitā avinirmuktā duḥkhaduḥkhatāyā vipariṇāmaduḥkhatāyā asvavaśavartinaś ca / iyam ucyate saṃskāraduḥkhatayā duḥkhatā / idaṃ saṃskāraduḥkhatāyā vyavasthānam / tatra tṛṣṇā prārthanābhilāṣo 'bhinandaneti paryāyāḥ / sā punaḥ prārthanā tribhir mukhaiḥ pravṛttā tadyathā punarbhavaprārthanā, viṣayaprārthanā ca / tatra yā punarbhavaprārthanā sā paunarbhavikī tṛṣṇā / viṣayaprārthanā punar dvividhā / prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā, aprāpteṣu ca viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā / tatra yā prāpteṣu viṣayeṣu saumanasyādhyavasānasahagatā nandīrāgasahagatety ucyate / yā punar aprāpteṣu viṣayeṣu saṃyogābhilāṣasahagatā tatratatrābhinandinīty ucyate / nirodho 'pi dvividhaḥ / kleśanirodho, upakleśanirodhaś ca / mārgo 'pi dvividhaḥ / śaikṣo 'śaikṣaś ca / idam ālambanaṃ kleśaviśodhanaṃ lokottareṇa mārgeṇa veditavyam // -II-3-e Ms.79b7M, Sh.258-11, P.117b3, D.96a5, N.101b1, Co.101a5, Ch.435b21 tenāha caturvidham ālambanam / vyāpyālambanaṃ caritaviśodhanaṃ kauśalyālambanaṃ kleśaviśodhanaṃ ceti / (Śbh II 126) (II)-A-II-4-a Ms.79b7R, Sh.258-13, W.'91-37, P.117b4, D.96a6, N.101b2, Co.101a6, Ch.435b23 tatrāvavādaḥ katamaḥ / caturvidho 'vavādaḥ / aviparītāvavādaḥ, anupūrvāvavādaḥ, āgamāvavādaḥ, adhigamāvavādaś ca / tatrāviparītāvavādaḥ katamaḥ / yad aviparītaṃ dharmam arthaṃ ca deśayati grāhayati bhūtaṃ yad asya niryāti samyagduḥkhakṣayāya duḥkhasyāntakriyāyai / ayam ucyate 'viparītāvavādaḥ / anupūrvāvavādaḥ katamaḥ / yat kālena dharmaṃ deśayati / uttānottānāni sthānāni tatprathamato grāhayati vācayati, tataḥ paścād gambhīrāṇi, prathamasya vā satyasyābhisamayāya tatprathamato 'vavadate, tataḥ paścāt samudayanirodhamārgasatyasya, prathamasya dhyānasya samāpattaye tatprathamato 'vavadate / tataḥ paścād anyāsāṃ dhyānasamāpattīnām / ayam evaṃbhāgīyo 'nupūrvāvavādo veditavyaḥ / tatrāgamāvavādo yathā tena gurūṇām antikād āgamitaṃ bhavati, gurusthānīyānāṃ yogajñānām ācāryāṇām upādhyāyasya vā, tathāgatasya vā, tathāgataśrāvakasya vā tathaivānenānyūnamadhikaṃ kṛtvā parān avavadate / ayam ucyata āgamāvavādaḥ / tatrādhigamāvavādo yathānena te dharmā adhigatā bhavanti / sparśitāḥ sākṣātkṛtā, ekākinā vyavakṛṣṭavihāriṇā / tathaiva pareṣāṃ prāptaye / sparśanāyai sākṣātkriyāyā avavadate / ayam ucyate 'dhigamāvavādaḥ // -II-4-b Ms.80a3M, Sh.260-15, P.118a7, D.96b6, N.102a2, Co.101b5, Ch.435c9 asti punaḥ sarvākāraparipūrṇo 'vavādaḥ / sa punaḥ katamaḥ / yas tribhiḥ prātihāryair avavadati / ṛddhiprātihāryeṇa, ādeśanāprātihāryeṇa, anuśāstiprātihāryeṇa / ṛddhiprātihāryeṇa, anekavidhaṃ ṛddhiviṣayam upadarśayaty ātmani ca bahumānaṃ janayati pareṣām / yathā tena bahumānajātāḥ śrotrāvadhānena (Śbh II 128) yoge manasikāra ādarajātā bhavanti / tatra deśanāprātihāryeṇa cittacaritaā samanveṣya anuśāstiprātihāryeṇa yathendriyam, yathācaritam, yathāvatāraṃ dharmadeśanāṃ deśayati, pratipattau samanuśāsti / tenāyaṃ prātihāryatrayasaṃgṛhītaḥ sarvākāraparipūrṇāvavādo bhavati // (Śbh II 130) (II)-A-II-5-a-(1) Ms.80a5M, Sh.261-8, W.*92-4, P.118b5, D.97a2, N.102a6, Co.102a1, Ch.435c20 tatra śikṣā katamā / āha / tisraḥ śikṣāḥ / adhiśīlaṃśikṣā, adhicittam adhiprajñaṃśikṣā / tatrādhiśīlaṃśikṣā katamā / yathāpi tac "chīlavān viharatī"ti vistareṇa pūrvavat / tatrādhicittaṃśikṣā viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ ca prathamaṃ dhyānaṃ yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati / iyam adhicittaṃśikṣā / api khalu sarva ārūpyās tadanyāś ca samādhisamāpattayo 'dhicittaṃśikṣety ucyate / api tu dhyānāni niśritya tatprathamataḥ satyābhisamayo nyāmāvakrāntir bhavati / na tu sarveṇa sarvaṃ vinā dhyānais tasmāt pradhānāni dhyānāni kṛtvādhicittaṃśikṣety uktāni / tatrādhiprajñaṃśikṣā yac caturṣv āryasatyeṣu yathābhūtaṃ jñānaṃ // -II-5-a-(2) Ms.80a7M, Sh.263-1, P.119a5, D.97a7, N.102b4, Co.102a6, Ch.436a7 kena kāraṇena tisra eva śikṣā na tata ūrdhvam / āha / samādhipratiṣṭhārthena jñānasanniśrayārthena kṛtyakaraṇārthena ca / tatra samādhipratiṣṭhārthenādhiśīlaṃśikṣā / tathā hi śīlaṃ pratiṣṭhāya cittaikāgratāṃ spṛśati cittasamādhim / tatra jñānasanniśrayārthenādhicittaṃśikṣā / tathā hi samāhitacittasyaikāgratāsmṛtyā jñeye vastuni yathābhūtaṃ jñānadarśanaṃ pravartate / tatra kṛtyakaraṇārthenādhiprajñaṃśikṣā / tathā hi suviśuddhena jñānadarśanena kleśaprahāṇam sākṣātkaroti / eṣa hi svārtha etat paramaṃ kṛtyaṃ (Śbh II 132) yaduta kleśaprahāṇaṃ tata uttarikaraṇīyaṃ punar nāsti / tenaitās tisra eva śikṣāḥ // -II-5-a-(3) Ms.80b1M, Sh.263-13, Choi.157-6, P.119b2, D.97b4, N.103a1, Co.102b2, Ch.436a17 kāḥ punar āsāṃ śikṣāṇām ānupūrvī / suviśuddhaśīlasya avipratisāraḥ / avipratisāriṇaḥ prāmodyaṃ prītiḥ prasrabdhiḥ sukham, sukhitasya cittasamādhiḥ samāhitacitto yathābhūtaṃ prajānāti yathābhūtaṃ paśyati / yathābhūtaṃ jānan paśyan nirvidyate nirviṇṇo virajyate / virakto vimucyate / vimukto 'nupādāya parinirvāti / evam imāni śīlāni bhāvitāny agratāyām upanayanti / yadutānupādāya parinirvāṇam / iyam āsāṃ śikṣāṇām ānupūrvī // -II-5-a-(4) Ms.80b2R, Sh.264-5, P.119b7, D.97b7, N.103a4, Co.102b5, Ch.436a24 tatra kena kāraṇenādhiśīlaṃ śikṣā adhiśīlam ity ucyate, evam adhicittam adhiprajñam / adhikārārthenādhikārthena ca / tatra katham adhikārārthena / adhicittam adhikṛtya yac chīlaṃ sā adhiśīlaṃ śikṣā / adhiprajñam adhikṛtya yaś cittasamādhiḥ, sā adhicittaṃśikṣā / kleśaprahāṇam adhikṛtya yaj jñānaṃ darśanam, sā adhiprajñaṃśikṣā / evam adhikārārthena / katham adhikārthena / yā cādhiśīlaṃśikṣā yā cādhicittaṃ yā cādhiprajñaṃśikṣā etāḥ śikṣā asminn eva śāsane, asādhāraṇā ito bāhyaiḥ / evam adhikārthena // -II-5-a-(5) Ms.80b4M, Sh.264-16, Choi.*158-5, P.120a5, D.98a4, N.103b1, Co.103a2, Ch.436b3 asti punar adhicittaṃśikṣā yā adhiprajñaṃśikṣāyā āvāhikā, asty adhiprajñaṃśikṣā yā adhicittaṃśikṣāyā āvāhikā / tadyathā āryaśrāvako 'lābhī maulānāṃ dhyānānām, śaikṣo dṛṣṭapadaḥ, tataḥ paścād bhāvanāprahātavyānāṃ (Śbh II 134) kleśānāṃ prahāṇāya prayujyamānaḥ smṛtisaṃbodhyaṅgaṃ bhāvayati yāvad upekṣāsaṃbodhyaṅgam / iyam adhiprajñaṃśikṣā adhicittaṃśikṣāyā āvāhikā / adhicittaṃ punaḥ śikṣāṃ adhiprajñāyā āvāhikā pūrvam evoktā / tatrāsty adhiśīlaṃ śikṣā nādhicittam, nādhiprajñam / asty adhiśīlam adhicittam, nādhiprajñam / na tv asty adhiprajñaṃśikṣā yā vinādhiśīlenādhicittena ca / ato yatrādhiprajñaṃśikṣā tatra tisraḥ śikṣā veditavyāḥ / idaṃ tāvac chikṣāvyavasthānaṃ tatra yoginā yogaprayuktena śikṣitavyam // -II-5-a-(6) Ms.80b6R, Sh.265-9, P.120b5, D.98b1, N.103b6, Co.103a6 Ch.436b14 tatra trayaḥ pudgalāḥ satyāny abhisamāgacchanti / katame trayaḥ / tadyathā / avītarāgo yadbhūyo vītarāgaḥ, vītarāgaś ca / tatra sarveṇa sarvam avītarāgaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayāt srota-āpanno bhavati / yadbhūyo vītarāgaḥ punaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayāt sakṛdāgāmī bhavati / vītarāgaḥ satyāny abhisamāgacchan sahasatyābhisamayād anāgāmī bhavati // -II-5-b Ms.80b7R, Sh.266-1, P.121a1, D.98b4, N.104a2, Co.103b2, Ch.436b19 trīṇīndriyāṇi / anājñātam ājñāsyāmīndriyam ājñendriyam ājñātavata indriyam / eṣām indriyāṇāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / anabhisamitānāṃ satyānām abhisamayāya prayuktasyānājñātam ājñāsyāmīndriyavyavasthānam / abhisamitavataḥ śaikṣasyājñendriyavyavasthānam / kṛtakṛtyasyāśaikṣasyārhata ājñātāvīndriyavyavasthānam // (Śbh II 136) -II-5-c Ms.81a1L, Sh.267-5, P.121a4, D.98b6, N.104a4, Co.103b3, Ch.436b25 trīṇi vimokṣamukhāni / tadyathā śūnyatā apraṇihitam ānimittam / eṣāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ kathaṃ vyavasthānaṃ bhavati / āha / dvayam idaṃ saṃskṛtam asaṃskṛtaṃ ca / tatra saṃskṛtaṃ traidhātukapratisaṃyuktāḥ pañca skandhāḥ, asaṃskṛtaṃ punar nirvāṇam / idam ubhayaṃ yac ca saṃskṛtam, yac cāsaṃskṛtam ity ucyate sat / yat punar idam ucyata ātmā vā, sattvo vā, jīvo vā, jantur vā, idam asat / tatra saṃskṛte doṣadarśanād ādīnavadarśanād apraṇidhānaṃ bhavati / apraṇidhānāc cāpraṇihitaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate / nirvāṇe punas tatra praṇidhānavataḥ praṇidhānaṃ bhavati / śāntadarśanaṃ praṇītadarśanaṃ niḥsaraṇadarśanaṃ ca, niḥsaraṇadarśanāc ca punar ānimittaṃ vimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate / tatrāsaty asaṃvidyamāne naiva praṇidhānaṃ nāpraṇidhānaṃ bhavati / tad yathaivāsat tathaivāsad iti jānataḥ paśyataḥ śūnyatāvimokṣamukhaṃ vyavasthāpyate / evaṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ vyavasthānaṃ bhavati // (Śbh II 138) (II)-A-II-6-a-(1) Ms.81a3R, Sh.268-12, P.121b3, D.99a4, N.104b2, Co.103b7, Ch.436c11 tatra katame śikṣānulomikā dharmāḥ / āha / daśa śikṣāvilomā dharmāḥ / teṣāṃ pratipakṣeṇa daśa śikṣānulomikā veditavyāḥ / tatra katame daśa śikṣāvilomā dharmāḥ / tadyathā mātṛgrāmaḥ śiśur udāravarṇo rañjanīyaḥ śikṣāprayuktasya kulaputrasyādhimātram antarāyakaraḥ paripanthakaḥ / satkāyaparyāpanneṣu saṃskāreṣu niyantiḥ / ālasyam, kausīdyam / satkāyadṛṣṭiḥ kavaḍaṃkārāhāram upādāya rasarāgo lokākhyānakathāsv anekavidhāsu bahunānāprakārāsu citrāsu chandarāgānunayaḥ, dharmacintāyogamanasikārāpakṣālaḥ / sa punaḥ katamaḥ / tadyathā kāṅkṣā vimatir vicikitsā ratneṣu vā satyeṣu vā skandheṣu vā karmaphale vā prahāṇaprayuktasya ca kāyadauṣṭhulyaḥ śaithilikasya śamathavipaśyanāpakṣālamanasikāraḥ styānamiddhena vā cittābhibhavaś cittābhisaṃkṣepaḥ / anvārabdhavīryasya vā kāyikaklamaś caitasikopāyāsaḥ / atilīnavīryasya viśeṣāsaṃprāptiḥ kuśalapakṣaparyādānam / lābhena vā yaśasā vā praśaṃsayā vā anyatamānyatamena vā sukhalavamātratvena nandīsaumanasyam auddhatyam avyupaśama audbilyam utplāvitatvam / satkāyanirodhe nirvāṇa uttrāsaś chambhitatvam / amātrayā bhāṣyaprayogaḥ, atyabhijalpaḥ, dharmyām api kathāṃ kathayatā vigṛhyakathām ārambhānuyogaḥ / pūrvadṛṣṭaśrutānubhūteṣu viṣayeṣv anekavidheṣu bahunānāprakāreṣu cittavisāraś cittākṣepaḥ / acintyeṣu ca sthāneṣu nidhyāyitatvam / ime dharmacintāyogamanasikārāpakṣālā veditavyāḥ / (Śbh II 140) dhyānasamāpattisukhāsvādanatā, ānimittaṃ samāpattukāmasya saṃskāranimittānusāritā / spṛṣṭasya śārīrikābhir vedanābhir duḥkhābhir yāvat prāṇahāriṇībhir jīvitaniyantir jīvitāśā, tadāśānugatasya śocanā, klāmyanā, paridevanā / itīme daśa śikṣāvilomā dharmāḥ // -II-6-a-(2) Ms.81b2R, Sh.270-3, P.122a8, D.99b6, N.105a5, Co.104b2, Ch.437a6 katame daśa śikṣāpadānāṃ vilomānāṃ dharmāṇāṃ pratipakṣeṇa śikṣānulomikā bhavanti / tadyathā / aśubhasaṃjñā / anityasaṃjnā / anitye duḥkhasaṃjñā / duḥkhe 'nātmasaṃjñā / āhāre pratikūlasaṃjñā / sarvaloke 'nabhiratisaṃjñā / ālokasaṃjñā / virāgasaṃjñā / nirodhasaṃjñā / maraṇasaṃjñā / itīmā daśa saṃjñā āsevitā bhāvitā bahulīkṛtā daśavidhasya śikṣāparipanthakasya daśānāṃ śikṣāvilomānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya saṃvartante / tatra dharmālokaḥ, arthālokaḥ, śamathālokaḥ, vipaśyanālokaś ca / etān ālokān adhipatiṃ kṛtvā ālokasaṃjñā / asminn artha abhipretā dharmacintāyogamanasikārāḥ paripanthasya prahāṇāya // -II-6-b Ms.81b4R, Sh.270-15, W.*92-12, Choi.158-12, P.122b5, D.100a3, N.105b2, Co.104b6, Ch.437a15 tatrāpare daśa śikṣānulomikā dharmā veditavyāḥ / katame daśa / tadyathā pūrvako hetuḥ / ānulomika upadeśaḥ / yoniśaḥ prayogaḥ / sātatyasatkṛtyakāritā / tīvracchandatā / yogabalādhānatā / kāyacittadauṣṭhulyapratiprasrabdhiḥ / abhīkṣṇapratyavekṣā / aparitamanā / nirabhimānatā ca / tatra pūrvako hetuḥ katamaḥ / yaḥ pūrvam indriyaparipāka indriyasamudāgamaś ca / (Śbh II 142) tatrānulomika upadeśo ya upadeśo 'viparītaś cānupūrvikaś ca / tatra yoniśaḥ prayogo yathaivāvavāditas tathaiva prayujyate / tathā prayujyamānaḥ samyagdṛṣṭim utpādayati / tatra sātatyasatkṛtyakāritā yadrūpeṇa prayogeṇa avandhyaṃ ca kālaṃ karoti kuśalapakṣeṇa / kṣipram eva kuśalapakṣaṃ samudānayati / tatra tīvracchandatā yathāpi tad uttare vimokṣaspṛhām utpādayati / "kadāsvid ahaṃ tad āyatanam upasaṃpadya vihariṣyāmi yad āryā āyatanam upasaṃpadya viharantī"ti / tatra yogabalādhānatā dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ yogabalādhānaprāpto bhavati / prakṛtyaiva ca tīkṣṇendriyatayā, dīrghakālābhyāsaparicayena ca / tatra kāyacittadauṣṭhulyapratiprasrabdhir yathāpi tac chrāntakāyasya klāntakāyasyotpadyate kāyadauṣṭhulyaṃ cittadauṣṭhulyam / tad īryāpathāntarakalpanayā pratiprasrambhayati / ativitarkitenātivicāritenotpadyate kāyacittadauṣṭhulyam, tadādhyātmaṃ cetaḥ śamathānuyogena pratiprasrambhayati / cittābhisaṃkṣepeṇa cittalayena styānamiddhaparyavasthānenotpadyate kāyacittadauṣṭhulyam / tad adhiprajñaṃ dharmavipaśyanayā, prasadanīyena ca manaskāreṇa prasrambhayati / prakṛtyaiva cāprahīṇakleśasya kleśapakṣaṃ kāyacittadauṣṭhulyam avigataṃ bhavati / sadānuṣaktaṃ tat samyaṅmārgabhāvanayā pratiprasrambhayati / (Śbh II 144) tatrābhīkṣṇapratyavekṣā abhīkṣṇaṃ śīlāny ārabhya kukṛtaṃ pratyavekṣate sukṛtaṃ ca / akṛtaṃ ca pratyavekṣate, kṛtaṃ ca / kukṛtāc cākṛtād vyāvartate / sukṛtāc cākṛtān na pratyudāvartate / kukṛtāc ca kṛtāt pratyudāvartate / sukṛtāc ca kṛtān na pratyudāvartate / tathā kleśānāṃ prahīṇāprahīṇānāṃ mīmāṃsāmanaskāram adhipatiṃ kṛtvā abhīkṣṇaṃ pratyavekṣate / tatra prahīṇatāṃ jñātvā [yid bde bar 'gyur la / ma spaṅs bar śes na] punaḥ punas tam eva mārgaṃ bhāvayati / tatrāparitamanā / yat kālāntareṇa jñātavyaṃ draṣṭavyaṃ prāptavyaṃ tad ajānato 'paśyato 'nadhigacchataḥ paritamanā utpadyate, caitasikaḥ klamaḥ, caitasiko vighātaḥ / tām utpannāṃ nādhivāsayati prajahāti / tatra nirabhimānatā / adhigame prāptau sparśanāyāṃ nirabhimāno bhavati / aviparītagrāhī, prāpte prāptasaṃjñī, adhigate 'dhigatasaṃjñī sākṣātkṛte sākṣatkṛtasaṃjñī / itīme daśa dharmāḥ śikṣākāmasya yogina ādimadhyaparyavasānam upādāya śikṣām anulomayanti, na vilomayanti / tenocyante śikṣānulomikā iti // (Śbh II 146) (II)-A-II-7-a Ms.82a5R, Sh.273-1, W.92-23, P.124a4, D.101a4, N.106b3, Co.105b6, Ch.437b23 tatra katamo yogabhraṃśaḥ / āha / catvāro yogabhraṃśāḥ / katame catvāraḥ / asti yogabhraṃśa ātyantikaḥ / asti tāvatkālikaḥ / asti prāptiparihāṇikaḥ / asti mithyāpratipattikṛtaḥ // -II-7-a-(1),-(2),-(3) Ms.82a6M, Sh.273-5, P.124a4, D.101a5, N.106b4, Co.105b7, Ch.437b26 tatrātyantiko yogabhraṃśo 'gotrasthānāṃ pudgalānāṃ veditavyaḥ / te hy aparinirvāṇadharmakatvād atyantaparibhraṣṭā eva yogād bhavanti / tatra tāvatkālikaḥ / tadyathā gotrasthānāṃ parinirvāṇadharmakāṇāṃ pratyayavikalānām, te hi dūram api param api gatvā avaśyam eva pratyayān āsādayiṣyanti / yogaṃ ca saṃmukhīkṛtya bhāvayitvā parinirvāsyanti / tenaiṣa teṣāṃ tāvatkālika eva yogabhraṃśo bhavati / tatra prāptiparihāṇiko yogabhraṃśaḥ / yathāpīhaikatye prāptād adhigatāj jñānadarśanasparśavihārāt parihīyante // -II-7-a-(4) Ms.82a7R, Sh.273-15, P.124b2, D.101b1, N.107a1, Co.106a3, Ch.437c5 tatra mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśaḥ / yathāpīhaikatyo 'yoniśaḥ prayujyamāno nārādhako bhavati yogasya, nārādhayati nyāyyaṃ dharmaṃ kuśalam / yathāpīhaikatyo bahukleśo bhavati, prabhūtarajaskajātīyaḥ paṭuvijñānaś ca bhavati paṭubuddhiḥ sahajayā buddhyā samanvāgataḥ sa śrutam udgṛhṇāti śrutaṃ paryavāpnoty alpaṃ vā, prabhūtaṃ vā / araṇye vā punar viharati, āgatāgatānāṃ ca gṛhipravrajitānām, ṛjukānām, ṛjukajātīyānāṃ (Śbh II 148) dharmadeśanayā cittam ārādhayati kuhanānucaritayā ca ceṣṭayā kāyavākpratisaṃyuktayā / tasya tena hetubhāvena tena pratyayenotpadyate lābhasatkāraślokaḥ / sa jñāto bhavati mahāpuṇyo lābhī bhavati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām, satkṛtaś ca bhavati, gurukṛtaḥ, rājñāṃ rājamātrāṇām, yāvat sārthavāhānām, arhatsaṃmataḥ / tasyānvāvartante śrāvakāḥ, gṛhiṇaḥ, pravrajitā api, anvāvṛtteṣu gredhaṃ nigamayaty āvartate bāhulyāya / tasyaivaṃ bhavati / "santi me śrāvakāḥ, gṛhipravrajitā ye, mayi saṃbhāvanā jātā yeṣām arhatsaṃmatas te cen mām upasaṃkramya yoge manasikāre śamathavipaśyanāyāṃ praśnaṃ pṛccheyuḥ / teṣāṃ cāhaṃ pṛṣṭo vyākuryāṃ na jānāmīty evaṃ sati yā saṃbhāvanā sā ca hīyet, na ca syām arhatsaṃmataḥ, yan nv ahaṃ svayam eva cintayitvā tulayitvopaparīkṣya yogaṃ vyavasthāpayeyam" / sa etam evārtham adhipatiṃ kṛtvā lābhasatkārābhigṛddha ekākī rahogataḥ svayam eva cintayitvā tulayitvopaparīkṣya yogaṃ vyavasthāpayati / sa cāsya yogo na sūtre 'vatarati na vinaye saṃdṛśyate / dharmatāṃ ca vilomayati / sa ye te bhikṣavaḥ sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharās teṣaṃ tad yogasthānaṃ vinigūhati na prakāśayati / ye 'py asya śravakā (Śbh II 150) bhavanti gṛhiṇaḥ, pravrajitāś ca, tān api yogapratiguptaya ājñāpayati / tat kasya hetoḥ / "mā haiva te sūtradharā, vinayadharā, mātṛkādharā, etad yogasthānaṃ śrutvā sūtre 'vatārayeyuḥ, tac ca nāvataret / vinaye saṃdarśayeyuḥ, tac ca na saṃdṛśyet / dharmatayā upaparīkṣeyuḥ, tac ca dharmatāṃ virodhayet / te ca tato nidānam apratītā bhaveyur apratītavacanaiś ca māṃ codayeyuḥ / adhikaraṇāni cotpādayeyuḥ" / "evam ahaṃ punar api na satkṛtaḥ syāṃ na gurukṛtaḥ, rājñāṃ rājāmātrāṇāṃ yāvad dhanināṃ śreṣṭhināṃ sārthavāhānām, na ca punar lābhī syāṃ cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇām" iti / sa tām eva lābhasatkārakāmatām adhipatiṃ kṛtvā adharme dharmasaṃjñī, vinidhāya saṃjñāṃ rucim adharmaṃ dharmato dīpayati saṃprakāśayati / tatra ye 'sya dṛṣṭyanumatam āpadyante te 'py adharme dharmasaṃjñino bhavanti mandatvān momuhatvāt te 'dharme dharmasaṃjñino yathānuśiṣṭā api pratipadyamānā mithyāpratipannā eva te veditavyāḥ / ayam evaṃrūpo mithyāpratipattikṛto yogabhraṃśaḥ saddharmapratirūpako hy asaddharmaḥ saddharmasyāntardhānāya / itīme catvāro yogabhraṃśā dhyāyinā bhikṣuṇā yogācāreṇa parijñeyā varjayitavyāḥ // (Śbh II 152) (II)-A-II-8-a Ms-82b7M, Sh.275-23, W.92-31, Choi.163-1, P.125b8, D.102b2, N.108a3, Co.107a4, Ch.438a16 tatra yogaḥ katamaḥ / āha / caturvidho yogaḥ / tadyathā śraddhā chando vīryam upāyaś ca // -II-8-a-(1) Ms.82b7R, Sh.276-2, W.92-32, Choi.163-9, P.126a1, D.102b3, N.108a3, Co.107a4, Ch.438a17 tatra śraddhā dvyākārā dvividhādhiṣṭhānā, abhisaṃpratyayākārā prasādākārā ca, dharmayuktivicāraṇādhiṣṭhānā pudgalānubhāvādhimuktyadhiṣṭhānā ca // -II-8-a-(2) Ms.82b8L, Sh.276-5, W/92-35, Choi.163-10, 7, P.126a2, D.102b4, N.108a4, Co.107a5, Ch.438a20 chando 'pi caturvidhaḥ / tadyathā prāptaye yathāpīhaikatya uttare vimokṣaspṛhām utpādayati, vistareṇa pūrvavat / paripṛcchāyai yathāpīhaikatyaḥ spṛhām utpādayaty ārāmaṃ gamanāya, vijñānāṃ sabrahmacāriṇāṃ yogajñānām antikam aśrutasya śravaṇāya, śrutasya ca paryavadānāya / saṃbhārasamudāgamāya cchando yathāpīhaikatyaḥ śīlasaṃvarapāriśuddhaye, indriyasaṃvarapāriśuddhaye, bhojane mātrajñatāyām, jāgarikānuyoge, saṃprajānadvihāritāyām uttarottarāṃ spṛhām utpādayati / anuyogāya cchando yathāpīhaikatyaḥ sātatyaprayogatāyāṃ satkṛtyaprayogatāyāṃ ca mārgabhāvanāyāṃ spṛhām utpādayaty abhilāṣaṃ kartukāmatām / ity ayaṃ caturvidhaś chandaḥ / yaduta prāptaye paripṛcchanāyai saṃbhārasamudāgamāya anuyogāya ca // (Śbh II 154) -II-8-a-(3) Ms.83a1R, Sh.276-20, W.*93-1, Choi.164-8, P.126a8, D.102b7, N.108b1, Co.107b2, Ch.438b1 tatra vīryam api caturvidhaṃ tadyathā śravaṇāya, cintanāyai, bhāvanāyai, āvaraṇapāriśuddhaye ca / tatra śravaṇāya vīryaṃ / yad aśrutaṃ ca śṛṇvataḥ, paryavadāpayataḥ, cetaso 'bhyutsāhaḥ, avinyastaprayogatā / evaṃ yathāśrutānāṃ dharmāṇām ekākino rahogatasyārtham, cintayatas tulayata upaparīkṣamāṇasya / evaṃ pratisaṃlayanapraviṣṭasya kālena kālaṃ śamathavipaśyanāṃ bhāvayataḥ / evam ahorātrānuyuktasya caṃkramaniṣadyābhyāṃ nivaraṇebhyaś cittaṃ viśodhayataḥ, yaś cetaso 'bhyutsāhaḥ, avinyastaprayogatā // -II-8-a-(4) Ms.83a3M, Sh.277-10, W.*93-3, Choi.165-1, P.126b5, D.103a4, N.108b5, Co.107b5, Ch.438b9 tatropāyo 'pi caturvidhaḥ / tadyathā śīlasaṃvaram indriyasaṃvaram adhipatiṃ kṛtvā sūpasthitasmṛtitā tathā copasthitasmṛter apramādaś cetasa ārakṣā / kuśalānāṃ dharmāṇāṃ niṣevaṇā / tathā vāpramattasyādhyātmaṃ cetaḥśamathayogaḥ / adhiprajñaṃ ca dharmavipaśyanā // sa cāyaṃ yogaś caturvidhaḥ / ṣoḍaśākāro bhavati // -II-8-b Ms.83a4M, Sh.277-16, W.93-23, Choi.165-10, P.126b8, D.103a6, N.108b7, Co.107b7, Ch.438b13 tatra śraddhayā prāptavyam artham abhisaṃpratyeti / prāptim (Śbh II 156) abhisaṃpratyayāt kartukāmatām utpādayati kuśaleṣu dharmeṣu / sa evaṃ kartukāmo 'horātrānuyukto viharati / utsāhī dṛḍhaparākramaḥ / tac ca vīryam upāyaparigṛhītam aprāptasya prāptaye, anadhigatasyādhigamāya asākṣātkṛtasya sākṣātkriyāyai saṃvartate / tasmād ime catvāro dharmā yoga ity ucyate41 // (Śbh II 158) (II)-A-II-9-a Ms.83a5R, Sh.278-1, W.94-1, P.127a3, D.103b1, N.109a2, Co.108a2,Ch.438b19 tatra manasikāraḥ katamaḥ / catvāro manaskārāḥ / katame catvāraḥ / tadyathā balavāhanaḥ, sacchidravāhanaḥ, niśchidravāhanaḥ, anābhogavāhanaś ca // -II-9-a-(1) Ms.83a6R, Sh.278-8, W.94-3, P.127a4, D.103b2, N.109a3, Co.108a3, Ch.438b21 tatra balavāhano manaskāraḥ katamaḥ / tadyathā ādikarmikasyādhyātmam eva cittaṃ sthāpayataḥ saṃsthāpayataś ca dharmān pravicinvataḥ, yāvan manaskāraṃ na prāpnoti, tāvad asya balavāhano manaskāro bhavati / balād avaṣṭabhya tac cittam ekāgratāyām avasthāpayati / tenocyate balavāhana iti // -II-9-a-(2) Ms.83a7M, Sh.279-5, W.94-8, P. 127a6, D. 103b3, N. 109a5, Co. 108a4, Ch.438b25 tatra sacchidravāhano manaskāraḥ katamaḥ / yo labdhamanaskārasyordhvaṃ laukikena mārgeṇa gacchato lokottareṇa vā yo lakṣaṇapratisaṃvedī manaskāraḥ / tathā hi samādhis tatra cintayā vyavakīryate, naikāntena bhāvanākāreṇa pravartate // -II-9-a-(3) Ms.83a8L, Sh.279-10, W.94-11, P.127b1, D.103b5, N.109a6, Co.108a5, Ch.438b28 tatra niśchidravāhano manaskāraḥ katamaḥ / lakṣaṇapratisaṃvedino manaskārād ūrdhvaṃ yāvat prayoganiṣṭhān manasikārāt // (Śbh II 160) -II-9-a-(4) Ms.83a8M, Sh.279-12, W.94-13, P.127b2, D.103b5, N.109a7, Co.108a6, Ch.438c1 tatrānābhogavāhano manaskāraḥ katamaḥ / yaḥ prayoganiṣṭhāphalo manaskāraḥ // -II-9-b-(1),(2),(3),(4) Ms.83a8R, Sh.279-14, P.127b3, D.103b6, N.109a7, Co.108a7, Ch.438c3 apare catvāro manaskārāḥ / tadyathā ānulomikaḥ, prātipakṣikaḥ, prasadanīyaḥ, pratyavekṣaṇīyaś ca / tatrānulomiko manaskāraḥ / yenālambanaṃ vidūṣayati samyakprayogaṃ cārabhate, no tu kleśaṃ prajahāti / tatra prātipakṣikaḥ / yena kleśaṃ prajahāti / tatra prasadanīyaḥ / yena līnaṃ cittaṃ pragrāhakair nimittair abhipramodayati saṃpraharṣayati pragṛhṇāti / tatra pratyavekṣaṇīyo manaskāraḥ / tadyathā mīmāṃsāmanaskāraḥ, yam adhipatiṃ kṛtvā prahīṇāprahīṇatāṃ kleśānāṃ pratyavekṣate // -II-9-c Ms.83b2L, Sh.280-4, P. 127b8, D. 104a2, N. 109b4, Co. 108b3, Ch.438c10 tatrālambanaṃ manasikurvatā kati nimittāni manasikartavyāni bhavanti / āha / catvāri / tadyathālambananimittaṃ nidānanimittaṃ parivarjanīyaṃ nimittaṃ niṣevaṇīyaṃ ca nimittam // -II-9-c-(1) Ms.83b2R, Sh.280-7, P.128a1, D.104a3, N.109b5, Co.108b4, Ch.438c12 tatrālambananimittam / yaj jñeyavastusabhāgaṃ pratibimbaṃ pratibhāsaḥ // -II-9-c-(2) Ms.83b3L, Sh.280-10, P.128a2, D.104a3, N.109b5, Co.108b4, Ch.438c13 tatra nidānanimittam / tadyathā samādhisaṃbhāropacayaḥ, ānulomika (Śbh II 162) upadeśaḥ, bhāvanāsahagatas tīvracchandaḥ saṃvejanīyeṣu dharmeṣu saṃvegaḥ, vikṣepāvikṣepaparijñāvadhānam, parataś cāsaṃghaṭṭo manuṣyakṛto vāmanuṣyakṛto vā śabdakṛto vā vyāyāmakṛto vā / tathā vipaśyanāpūrvaṃgamo 'dhyātmaṃ cittābhisaṃkṣepa uttaptatarāyā vipaśyanāyā uttaratra nidānanimittam / tathā śamathapūrvaṃgamā vipaśyanā uttaptatarasya śamathasyottaratra nidānanimittam // -II-9-c-(3)-i,ii,iii,iv Ms.83b4M, Sh.280-19, P.128a6, D.104a6, N.110a1, Co.108b6, Ch.438c19 tatra parivarjanīyanimittaṃ caturvidham / tadyathā layanimittam auddhatyanimittaṃ saṅganimittaṃ vikṣepanimittaṃ ca / tatra layanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittaṃ līnatvāya paraiti / tatra auddhatyanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittam uddhanyate / tatra saṅganimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittam ālambane rajyate saṃrajyate saṃkliśyate / tatra vikṣepanimittam / yenālambananimittena nidānanimittena cittaṃ bahirdhā vikṣipyate / tāni punar nimittāni yathā samāhitāyāṃ bhūmau // -II-9-d Ms.83b6L, Sh.281-8, P.128b2, D.104b2, N.110a4, Co.109a2, Ch.438c26 ebhir manaskārair ālambanam adhimucyataḥ katy adhimokṣā bhavanti / āha / navādhimokṣāḥ / tadyathā prabhāsvaraś cāprabhāsvaraś ca jaḍaḥ paṭuḥ parītto mahadgato 'pramāṇaḥ pariśuddho 'pariśuddhaś ceti / (Śbh II 164) tatra prabhāsvaro 'dhimokṣaḥ / ya ālokanimitte sūdgṛhīta ālokasahagataḥ / tatrāprabhāsvaro 'dhimokṣaḥ / tadyathā ālokanimitte 'nudgṛhīte 'ndhakārasahagataḥ / tatra jaḍo 'dhimokṣaḥ / yo mṛdvindriyasantānapatitaḥ / tatra paṭur adhimokṣaḥ / yas tīkṣṇendriyasantānapatitaḥ / tatra parītto 'dhimokṣaḥ / yaḥ parīttaśraddhāchandasahagataḥ parīttālambanaś ca / iti manaskāraparīttatayā cālambanaparīttatayā ca parītto 'dhimokṣaḥ / tatra mahadgato 'dhimokṣaḥ / tadyathā yo mahadgataśraddhāchandasahagataḥ, mahadgataṃ vālambanam adhimucyate yo 'dhimokṣaḥ / iti manaskāramahadgatatayā cālambanamahadgatatayā ca mahadgato 'dhimokṣaḥ / tatrāpramāṇo 'dhimokṣaḥ / apramāṇaśraddhāchandasahagataḥ, anantam vā aparyantam ālambanam adhimucyate yo 'dhimokṣaḥ / iti manaskārāpramāṇatayā cālambanāpramāṇatayā cāpramāṇo 'dhimokṣaḥ / tatra pariśuddho 'dhimokṣaḥ / yaḥ subhāvitaḥ pariniṣpannaḥ paryavasānagataḥ / apariśuddho vā punaḥ yo na subhāvito na pariniṣpanno na paryavasānagataḥ // (Śbh II 166) (II)-A-II-10 Ms.84a1R, Sh.283-2, W.*95-4, P.129a3, D.104b7, N.110b4, Co.109b2, Ch.439a16 tatra kati yogasya yogakaraṇīyāni / āha / catvāri / katamāni catvāri / tadyathāśrayanirodhaḥ, āśrayaparivartaḥ, ālambanaparijñānam, ālambanābhiratiś ca / tatrāśrayanirodhaḥ prayogamanasikārabhāvanānuyuktasya yo dauṣṭhulyasahagata āśrayaḥ so 'nupūrveṇa nirudhyate, prasrabdhisahagataś cāśrayaḥ parivartate / ayam āśrayanirodho 'yam āśrayaparivarto yogakaraṇīyam / tatrālambanaparijñānam ālambanābhiratiś ca / asty ālambanaparijñānam ālambanābhiratir āśrayanirodhaparivartapūrvaṃgamam, yac cālambanaparijñānam ālambanābhiratiṃ cādhipatiṃ kṛtvāśrayo nirudhyate parivartate ca / asty ālambanaparijñānam ālambanābhiratir āśrayaviśuddhipūrvaṃgamam āśrayaśuddhim adhipatiṃ kṛtvā suviśuddham ālambanajñānaṃ kāryapariniṣpattikāle pravartate, abhiratiś ca / tenocyate catvāri yogasya yogakaraṇīyānīti // (Śbh II 168) (II)-A-II-11-a-(1),(2),(3) Ms.84a4R, Sh.284-4, W.95-11, P.129b2, D.105a5, N.111a2, Co.109b6, Ch.439b1 tatra kati yogācārāḥ / āha / trayaḥ / tadyathā ādikarmikaḥ, kṛtaparicayaḥ, atikrāntamanaskāraś ca / tatrādikarmiko yogācāro manaskārādikarmikaḥ kleśaviśuddhyādikarmikaś ca / tatra manaskārādikarmikas tatprathamakarmika ekāgratāyāṃ yāvan manaskāraṃ na prāpnoti cittaikāgratāṃ na spṛśati / tatra kleśaviśuddhyādikarmikaḥ / adhigate 'pi manaskāre kleśasya cittaṃ viśodhayitukāmasya yaIIakṣaṇapratisaṃvedino manaskārasyārambhaḥ pratigrahaś cābhyāsaḥ / ayaṃ kleśaviśuddhyādikarmikaḥ / tatra kṛtaparicayaḥ katamaḥ / lakṣaṇapratisaṃvedinaṃ manaskāram sthāpayitvā tadanyeṣu ṣaṭsu manaskāreṣu prayoganiṣṭhāparyanteṣu kṛtaparicayo bhavati / tatrātikrāntamanaskāraḥ prayoganiṣṭhāphale manaskāre veditavyaḥ / atikrānto 'sau bhavati prayogabhāvanāmanaskāram, sthito bhavati bhāvanāphale / tasmād atikrāntamanaskāra ity ucyate // -11-11-b-(1),(2),(3) Ms.84a7M, Sh.284-23, P.130a1, D.105b3, N.111a7, Co.110a3, Ch.439b15 api ca kuśalaṃ dharmacchandam upādāya prayujyamāno yāvan nirvedhabhāgīyāni kuśalamūlāni notpādayati tāvad ādikarmiko bhavati / yadā punar nirvedhabhāgīyāny utpādayati, tadyathā ūṣmagatāni mūrdhānaḥ (Śbh II 170) satyānulomāḥ kṣāntayo laukikā agradharmāḥ, tadā kṛtaparicayo bhavati / yadā punaḥ samyaktvaṃ nyāmam avakrāmati satyāny abhisamāgacchaty aparapratyayo bhavaty ananyaneyaḥ śāstuḥ śāsane, tadātikrāntamanaskāro bhavati / parapratyayaṃ manaskāram atikramyāparapratyaye sthitaḥ / tasmād, atikrāntamanaskāra ity ucyate // (Śbh II 172) (II)-A-II-12-a-(1) Ms.84b1L, Sh.285-11, W.96-14, P.130a6, D.105b6, N.111b4, Co.110a6, Ch.439b22 tatra yogabhāvanā katamā / āha / dvividhā / tadyathā saṃjñābhāvanā bodhipakṣyā bhāvanā ca / tatra saṃjñābhāvanā katamā / tadyathā laukikamārgaprayuktaḥ sarvāsv adharimāsu bhūmiṣv ādīnavasaṃjñāṃ bhāvayati / nirvāṇāya vā punaḥ prayuktaḥ prahāṇadhātau virāgadhātau nirodhadhātau śāntadarśī prahāṇasaṃjñāṃ virāgasaṃjñāṃ nirodhasaṃjñāṃ ca bhāvayati / śamathāya vā punaḥ prayukta ūrdhvamadhaḥsaṃjñāṃ śamathapakṣyāṃ bhāvayati / vipaśyanāyāṃ prayuktaḥ paścātpuraḥsaṃjñāṃ vipaśyanāpakṣyāṃ bhāvayati // -II-12-a-(2) Ms.84b2R, Sh.287-2, P.130b1, D.106a2, N.111b7, Co.110b1, Ch.439b28 tatrordhvamadhaḥsaṃjñī imam eva kāyaṃ yathāsthitaṃ yathāpraṇihitam ūrdhvaṃ pādatalād adhaḥ keśamastakāt pūrṇaṃ nānāvidhasyāśuceḥ pratyavekṣate / santy asmin kāye keśā romāṇīti pūrvavat / tatra paścātpuraḥsaṃjñī / yathāpi tad ekatyena pratyavekṣaṇānimittam eva sādhu ca suṣṭhu ca sūdgṛhītaṃ bhavati sumanasīkṛtam sujuṣṭaṃ supratividdham / tadyathā sthito niṣaṇṇaṃ pratyavekṣate, niṣaṇṇo vā nipannam, purato vā gacchantaṃ pṛṣṭhato gacchan pratyavekṣate / sā khalv eṣā traiyadhvikānāṃ saṃskārāṇāṃ pratītyasamutpannānāṃ vipaśyanākārā pratyavekṣā paridīpitā / tatra yat tāvad āha "sthito niṣaṇṇaṃ pratyavekṣata" ity anena paridīpitaṃ vartamānena manaskāreṇa_ anāgataṃ jñeyaṃ pratyavekṣate / vartamānāpi (Śbh II 174) manaskārāvasthā utpannā "sthite"ty ucyate / anāgatā punar jñeyāvasthā anutpannatvād utpādābhimukhatvāc ca "niṣaṇṇe"ty ucyate / yat punar āha "niṣaṇṇo vā nipannaṃ pratyavekṣata" ity anena pratyutpannena manaskāreṇātītasya jñeyasya pratyavekṣaṇā paridīpitā / pratyutpannā hi manaskārāvasthā nirodhābhimukhā "niṣaṇṇe"ty ucyate / atītā punar niruddhatvāj jñeyāvasthā "nipanne"ty ucyate / yat punar āha "purato vā gacchantaṃ pṛṣṭhato gacchan pratyavekṣata" ity anena pratyutpannena manaskāreṇānantaraniruddhasya manaskārasya pratyavekṣā paridīpitā / tatra ya utpannotpanno manasikāro 'nantaraniruddhah sa purato yāyī / tatra yo 'nantarotpanno 'nantarotpanno manaskāro navanavo 'nantaraniruddhasyānantaraniruddhasya grāhakaḥ sa pṛṣṭhato yāyī / tatra śamathaṃ ca vipaśyanāṃ ca bhāvayaṃs tadubhayapakṣyām ālokasaṃjñāṃ bhāvayati / iyaṃ saṃjñābhāvanā // II-12-b Ms.84b7M, Sh.288-19, W.*97-1, P.131a5, D.106b3, N.112b2, Co.111a2, Ch.439c18 tatra bodhipakṣyabhāvanā katamā / yaḥ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām abhyāsaḥ paricaya āsevanā bhāvanā bahulīkāra iyam ucyate bodhipakṣyabhāvanā / tadyathā caturṇām smṛtyupasthānānām, caturṇāṃ (Śbh II 176) samyakprahāṇānām, caturṇām ṛddhipādānām, pañcanām indriyāṇām, pañcānāṃ balānām, saptānāṃ bodhyaṅgānām, āryāṣṭāṅgasya mārgasya / kāyasmṛtyupasthānasya vedanācittadharmasmṛtyupasthānasya / anutpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇām anutpādāya cchandaiḥ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātīti samyakprahāṇasya, utpannānāṃ pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ prahāṇāya, anutpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām utpādāya, utpannānāṃ kuśalānāṃ dharmāṇām sthitaye 'saṃmoṣāya bhāvanāparipūraye bhūyobhāvavṛddhivipulatāyai chandaṃ janayati vyāyacchate vīryam ārabhate cittaṃ pragṛhṇāti pradadhātīti samyakprahāṇasya / chandasamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya, vīryacittamīmāṃsāsamādhiprahāṇasaṃskārasamanvāgatasya ṛddhipādasya / śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñendriyasya / śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñābalānām / smṛtisaṃbodhyaṅgasya dharmapravicayavīryaprītipraśrabdhisamādhyupekṣāsaṃbodhyaṅgasya ca / samyagdṛṣṭeḥ samyaksaṃkalpasya samyagvākkarmāntājīvānām samyagvyāyāmasya samyaksmṛteḥ samyaksamādheś ca // -II-12-b-(1)-i-(a) Ms.85a3R, Sh.291-5, W.97-22, P.132a1, D.107a4, N.113a3, Co.111b3, Ch.440a13 tatra katamaḥ kāyaḥ / katamā kāye kāyānupaśyanā / katamā smṛtiḥ / katamāni smṛter upasthānāni / āha / (Śbh II 178) kāyaḥ pañcatriṃśatividhaḥ / tadyathā ādhyātmiko bāhyaś ca, indriyasaṃgṛhīto 'nindriyasaṃgṛhītaś ca, sattvasaṃkhyāto 'sattvasaṃkhyātaś ca, dauṣṭhulyasahagataḥ praśrabdhisahagataś ca, bhūtakāyo bhautikakāyaś ca, nāmakāyo rūpakāyaś ca, nārakas tairyagyonikaḥ paitṛviṣayiko mānuṣyako divyaś ca, savijñānako 'vijñānako vā, antaḥkāyo bahiḥkāyaś ca, vipariṇato 'vipariṇataś ca, strīkāyaḥ puruṣakāyaḥ paṇḍakakāyaś ca, mitrakāyo 'mitrakāya udāsīnakāyaś ca, hīnakāyo madhyakāyaḥ praṇītakāyaś ca, dahrakāyo yūnakāyo vṛddhakāyaś ca / ayaṃ tāvat kāyasya prabhedaḥ // -II-12-b-(1)-i-(b) Ms.85a5R, Sh.292-11, P.132a7, D.107b1, N.113a7, Co.111b7, Ch.440a21 tatrānupaśyanā trividhā / yā kāyam adhipatiṃ kṛtvā śrutamayī vā prajñā cintāmayī vā bhāvanāmayī vā, yayā prajñayā sarvaṃ kāyaṃ sarvākāraṃ samyag evopaparīkṣate saṃtīrayaty anupraviśaty anubudhyate // -II-12-b-(1)-i-(c) Ms.85a6M, Sh.292-15, P.132b1, D.107b2, N.113b1, Co.112a1, Ch.440a23 tatra smṛtir yad asya kāyam adhipatiṃ kṛtvā ye dharmā udgṛhītās teṣām eva ca dharmāṇāṃ yo 'rthaś cintito ye ca bhāvanayā sākṣātkṛtāḥ, tatra vyañjane cārthe ca sākṣātkriyāyāṃ ca taccetaso 'saṃmoṣaḥ, "sūdgṛhītā vā ma ete dharmāḥ", "na ve"ti, "sūpalakṣitā vā tatra tatra prajñayā", "na ve"ti, "susaṃsparśitāḥ tatra tatra vimuktyā", "na ve"ti smṛtir upasthitā bhavati / (Śbh II 180) idaṃ smṛter upasthānam // -II-12-b-(1)-i-(d) Ms.85a7M, Sh.293-6, P. 132b5, D. 107b5, N. 113b4, Co. 112a3, Ch.440a29 api ca smṛtyārakṣāyai smṛter upasthānaṃ viṣayāsaṃkleśāyālambanopanibandhāya ca / tatra smṛtyārakṣā yathoktaṃ pūrvam ev"ārakṣitasmṛtir bhavati nipakasmṛtir" iti / tatra viṣayāsaṃkleśāya / yathoktaṃ "smṛtyārakṣitamānasaḥ samāvasthācārako" "na nimittagrāhī nānuvyañjanagrāhī" yāvad vistareṇa "rakṣati mana-indriyaṃ mana-indriyeṇa saṃvaram āpadyate" / tatrālambanopanibandhāya / yathoktaṃ caturvidha ālambane smṛtim upanibadhnataḥ / tadyathā vyāpiny ālambane caritaviśodhane kauśalyālambane kleśaviśodhane vā / ebhis tribhir ākārair yā sūpasthitasmṛtitā, idam ucyate smṛter upasthānam // -II-12-b-(1)-ii Ms.85b1R, Sh.293-18, P.133a3, D.108a1, N.114a1, Co.112b7, Ch.440b8 tatra vedanā katamā / tadyathā sukhā duḥkhā aduḥkhāsukhā ca vedanā / tatra sukhāpi kāyikī duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi / yathā kāyikī, evaṃ caitasikī / sukhāpi sāmiṣā duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi / evaṃ nirāmiṣāpi, evaṃ gardhāśritā, naiṣkramyāśritā vedanā sukhāpi duḥkhāpy aduḥkhāsukhāpi / saiṣā ekaviṃśatividhā vedanā bhavati, navavidhā vā // -II-12-b-(1)-iii Ms.85b2R, Sh.294-7, W.97-39, P.133a7, D.108a4, IM.114a4, Co.113a2, Ch. 440b13 tatra cittaṃ katamat / tadyathā sarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ sadveṣaṃ vigatadveṣaṃ samohaṃ vigatamohaṃ saṃkṣiptaṃ vikṣiptaṃ līnaṃ pragṛhītam uddhatam anuddhataṃ vyupaśāntam avyupaśāntaṃ samāhitam asamāhitaṃ subhāvitam asubhāvitaṃ suvimuktaṃ cittam asuvimuktaṃ cittam / tad etad abhisamasya viṃśatividhaṃ cittaṃ bhavati // (Śbh II 182) -II-12-b-(1)-iv Ms.85b3R, Sh.294-13, P.133b2, D.108a6, N.114a7, Co.112b5, Ch.440b18 tatra dharmāḥ katame / rāgo rāgavinayaś ca, dveṣo dveṣavinayaś ca, moho mohavinayaś ca, saṃkṣepo vikṣepo layaḥ pragraha auddhatyam anauddhatyaṃ vyupaśamo 'vyupaśamaḥ, susamāhitatā na susamāhitatā subhāvitamārgatā na subhāvitamārgatā suvimuktatā na suvimuktatā ca / itīme kṛṣṇaśuklapakṣavyavasthitā viṃśatidharmā veditavyāḥ saṃkleśavyavadānapakṣyāḥ // -II-12-b-(1)-ii' Ms.85b5L, Sh.295-8, P.133b6, D.108b2, N.114b3, Co.112b7, Ch.440b23 tatra sukhā vedanā yat sukhavedanīyam sparśaṃ pratītyotpadyate sātaṃ veditaṃ vedanāgatam / sā punar yā pañcavijñānasaṃprayuktā sā kāyikī, yā punar manovijñānasaṃprayuktā sā caitasikī / yathā sukhavedanīyam evaṃ duḥkhavedanīyam aduḥkhāsukhavedanīyam sparśaṃ pratītyotpadyate 'sātaṃ naiva sātaṃ nāsātaṃ veditaṃ vedanāgatam / idam ucyate duḥkhā aduḥkhāsukhā vedanā / sā punar yā pañcavijñānakāyasaṃprayuktā sā kāyikī, yā manovijñānasaṃprayuktā sā caitasikī / yā nirvāṇānukūlā nairvedhikī atyantaniṣṭhatāyā atyantavimalatāyā atyantabrahmacaryaparyavasānāyai saṃvartate sā nirāmiṣā / yā punar dhātupatitā bhavapatitā sā sāmiṣā / yā punā rūpārūpyapratisaṃyuktā vairāgyānukūlā vā sā naiṣkramyāśritā / yā punaḥ kāmapratisaṃyuktā na ca vairāgyānukūlā sā gardhāśritā // (Śbh II 184) -II-12-b-(1)-iii' Ms.85b7R, Sh.296-13, P.134a6, D.109a1, N.115a1, Co.113a6, Ch.440c5 tatra sarāgaṃ cittaṃ yad rañjanīye vastuni rāgaparyavasthitam / vigatarāgaṃ yad rāgaparyavasthānāpagatam / sadveṣaṃ yad dveṣaṇīye vastuni dveṣaparyavasthitam / vigatadveṣaṃ yad dveṣaparyavasthānāpagatam / tatra saṃmohaṃ yan mohanīye vastuni mohaparyauasthitam / vigatamohaṃ yad mohaparyavasthānāpagatam / tāny etāni ṣaṭ cittāni cārasahagatāni veditavyāni / tatra trīṇi saṃkleśapakṣyāṇi trīṇi saṃkleśaprātipakṣikāṇi / tatra saṃkṣiptacittaṃ yac chamathākāreṇādhyātmālambanopanibaddham / vikṣiptaṃ yad bahirdhā pañcasu kāmaguṇeṣv anuvisṛtam / tatra līnaṃ cittaṃ yat styānamiddhasahagatam / pragṛhītaṃ yat prasadanīyenālambanena saṃpraharṣitam / uddhataṃ cittaṃ yad atisaṃpragrahād auddhatyaparyavasthitam / anuddhataṃ cittaṃ yat pragrahakāle cābhisaṃkṣepakāle copekṣāprāptam / tatra vyupaśāntaṃ cittaṃ yan nivaraṇebhyo vimuktam / avyupaśāntaṃ punar yad avimuktam / tatra samāhitaṃ cittaṃ yan nivaraṇavimokṣān mauladhyānapraviṣṭam / asamāhitaṃ yad apraviṣṭam / tatra subhāvitaṃ cittaṃ yat tasyaiva samādher dīrghakālap