Luận Tinh Yếu (Sāratamā)

dhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tathā hi bhājanalokastatra karatalasamaṃ bhūtalam / prāsādodyānavāpīkalpadrumādiparikaraśca sattvāvāsaḥ paramojjvalasaptaratnamayo 'nekalokadhātvantarasphuraṇamahāraśmipramokṣa upariṣṭhācca gaganamanurūpasanirbhāsaṃ ṣaḍdhātukāśca sattvāḥ / "ṣaḍdhāturayaṃ bhikṣo puruṣaḥ" iti vacanāt / atasteṣāmapi kāyaḥ kāntimān prabhāmaṇḍalībhūmyanurūpavarṇasaṃskāraḥ / tatrābhogaparibhogāśca sattvānāṃ sarvadevalokaprativiśiṣṭāḥ / yeṣāmupabhoga ekāntasukha ekāntānavadya ekāntavaśavartī ca / īdṛśī ṣaḍdhātupariśuddhiraparyantā niravadhikatvādativiśālatvācca / atastasyā aparyantayā tatkāraṇabhūtāyā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatānugantavyā / tatra cotpannā bodhisattvā anantān lokadhātūn gatvā tatratyānāṃ sattvānāmakuśalaṃ(la)sañcayān hantadhyā(vyā?)na(n) tatpratipakṣāṃśca kuśalasañcayān prajānanti / teṣāmapramāṇatayā tatparicchedikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / kuśalākuśaladhamasañcayāpramāṇatayā prajñāpāramitāpramāṇatā veditavyeti / yāvantaśca te bodhisattvāsteṣāṃ kuśaladharmotpādanāya dharma deśayanti sa sarvaḥ sarvadharmasañcayaḥ / tasyāpramāṇatayā tadvyavasthāpikāyāsteṣāṃ prajñāyā apramāṇatā veditavyetyetadāha / sarvadharmasañcayāpramāṇatayā prajñapāramitāpramāṇatā veditavyeti //
sarvadharmasamādhyaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / dharmā dhāraṇyaḥ samādhayaścittasthitayaḥ / dharmāśca samādhayaśca sarve ca te dharmasamādhayaśca / teṣāmaparyantatā / tatpratilambhitā tallābhitā yā tatra bodhisattvānāṃ tayā tajjanikāyā bhagavataḥ prajñayā aparyantatā veditavyetyarthaḥ /
sarvabuddharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / tatra buddhaḥ sambhogakāyaḥ / tasya sarve dharmāḥ sarvabuddhadharmāḥ / dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānyaśīti (RSt_179) cānuvyañjanāni / teṣāmaparyantatā aparicchedyatā / kenāparicchedyatā? tulayā / tathāgatādanyasya tādṛśānāmabhāvāt / tayā bhagavataḥ prajñāyāstādṛśyevāparyantatā veditavyā / katamasyāḥ prajñāyāḥ? yayā teṣāṃ samagrāṇi kāraṇāni samyak parijñāya samyaganuṣṭhitāni / ataḥ śāstram-
[186] dvātriṃśallakṣaṇāśītivyañjanātmā munerayam /
sambhogiko mataḥ kāyo mahāyānopabhogataḥ // 8-12 //
caturthena pādena sambhogikatve kāraṇamāha /
tatrādau pañcabhirindravajrābhirlakṣaṇānyāha /
[187] cakrāṅkahastakramakūrmapādo jālāvanadvāṅgulipāṇipādaḥ /
karau sapādau taruṇau mṛdū ca samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya // 8-13 //
[188] dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā /
eṇeyajaṅghaśca paṭūrubāhuḥ kośāvadhānottamavastiguhyaḥ // 8-14 //
[189] suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā /
ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // 8-15 //
[190] hino rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ /
uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ // 8-16 //
[191] tulyāḥ pramāṇe 'viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ /
nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // 8-17 //
(RSt_180)
kramaḥ pādaḥ cakrāṅkau hastau cāsyeti 'cakrāṅkahastakramaḥ' / supratiṣṭhitatvāt kūrmāviva pādāvasyeti 'kūrmāpādaḥ' / sa cāsau sa ceti samāsaḥ / jālāvanaddhāṅgalī pāṇī ca pādau cāsyeti 'jālāvanaddhāṅgalipāṇipādaḥ' / 'karau sapādau taruṇau mṛdū ca' asyeti pareṇa sambandhaḥ / 'samucchrayaiḥ saptabhirāśrayo 'sya' / lakṣaṇe tṛtīyā / āśrayaḥ kāyaḥ saptabhirucchayairlakṣitaḥ kāyo 'syetyarthaḥ / etena pañcalakṣaṇānyuktāni / cakrāṅkitapāṇipādatā supratiṣṭhitapādatā jālapāṇipādatā mṛdutaruṇahastapādatā saptocchrayatā ceti /
'dīrghāṅgulitvāyatapārṣṇigātram prājyamṛjūcchaṅkhapadordhvaromā /
eṇeyajaṅghaśca paṭūrūbāhuḥ koṣā(śā)vadhānottamavastiguhyaḥ //
dīrghāṅgulitvaṃ ca āyatapārṣṇiśceti samāhāradvandvaḥ / 'gātraṃ prājyaṃ ṛju' iti bṛhadṛjugātram / ucchaṅkhapādaścāsau 'ūrdhvaromā' ca / uccaiḥ sunigūḍhajānugulphatvāducchaṅkhapāda iti sūtram / ataśca utkarṣanigūḍhārtha ucchabdaḥ / jānugulphāsthivācī śaṅkhaśabdaḥ / urū mūlādadhaśca sarva pāda iti gamyate / vastau guhyaṃ vastuguhyam / kośāvadhānamuttama vastiguhyamasyeti tathoktaḥ / anenāṣṭau lakṣaṇāni / dīrghāṅgulitā / āyatapārṣṇitā / bṛhadujugātratā / ucchaṅkhapādatā / ūrdhvāṅgaromatā / aiṇeyajaṅghatā / paṭūrubāhutā / kośāvahitavastiguhyatā ceti /
'suvarṇavarṇaḥ pratanucchaviśca pradakṣiṇaikaikasujātaromā /
ūrṇāṅkitāsyo haripūrvakāyaḥ skandhau vṛtāvasya citāntarāṃsaḥ // '
hareriva pūrvakāyo 'syeti 'haripūrvakāyaḥ' / 'vṛttau' iti susaṃvṛttau / suśliṣṭaparimaṇḍalagrīvatvāt / asaṃyoraṃtaraṃ uttarāṃsamuraḥ / tadupacitamasyeti 'citāntarāṃsaḥ' / anena saptalakṣaṇāni / suvarṇavarṇatā / ślakṣaṇacchavitā / ekaikapradakṣiṇāvartaromatā / ūrṇāṅkitamukhatā / siṃhapūrvakāyatā / susaṃvṛtaskandhatā / citāntarāṃsatā ceti /
'hīno rasaḥ khyāti rasottamo 'sya nyagrodhavanmaṇḍalatulyamūrtiḥ /
(RSt_181)
uṣṇīṣamūrdhā pṛthucārujivho brahmasvaraḥ siṃhahanuḥ suśuklāḥ //
tulyāḥ pramāṇe viralāśca dantā anyūnasaṃkhyādaśikāścatasraḥ /
nīlekṣaṇo govṛṣapakṣmanetro dvātriṃśadetāni hi lakṣaṇāni // '
anena ślokadvayena dvādaśalakṣaṇānyuktāni / rasarasajñatā / nyagrodhaparimaṇḍalatā / uṣṇīṣaśiraskatā / pṛthutanujivhatā / brahmasvaratā / siṃhahanutā / suśukladantatā / samadantatā / aviraladantatā / samacatvāriṃśaddantatā abhinīlanetratā / gopakṣmanetratā ceti / daśaparimāṇamasyāḥ saṃhateriti 'daśikā' / tāścatasraḥ / catvāriṃśadityarthaḥ / govṛṣau gobalīvardau / athavā 'govṛṣaḥ' puṅgavaḥ / sarvaikatvena 'dvāṃtriśadetāni hi lakṣaṇāni' / eṣāṃ vyākhyānaṃ ca hetuśca pūrvanimittatā ca dharmadāna (?) sūtre /
[192] yasya yasyātra yo heturlakṣaṇasya prasādhakaḥ /
tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ // 8-18 //
atra
'yasya yasya lakṣaṇasya yo yo hetuḥ prasādhakaḥ /
tasya tasya prapūryāyaṃ samudāgamalakṣaṇaḥ' //
ayaṃ sāmbhogikaḥ kāyaḥ / kasya punaḥ ko heturityāha /
[193] gurūṇāmanuyānādi dṛḍhatā saṃvaraṃ prati /
saṃgrahāsevanaṃ dānaṃ praṇītasya ca vastunaḥ // 8-19 //
[194] vadhyamokṣāḥ samādānaṃ vivṛddhiḥ kuśalasya ca /
ityādiko yathāsūtraṃ heturlakṣaṇasādhakaḥ // 8-20 //
tatra gurūṇāmanugamanapratyudgamānābhyāṃ dharmaśravaṇamālyopahāracaityānupānaprabhṛtiṣu ca paricāradānāccakrāṅkahastapādatā / dṛḍhasamādānatvāt supratiṣṭhitapādatā / saṃgrahavastūnāmāsevanājjālahastapādatā / praṇītānnapānādidānānmṛdutaruṇahastapādatā (RSt_182) saptocchadatā ca / 'vadhyamokṣāḥ' iti bahuvacanāmādyartham / vadhyamokṣaṇājjīvitānugrahakaraṇāt / prāṇātipātavirateścāsevanāddīrghāṅgulitā āyatapārṣṇitā bṛhadṛjugātratā ca / kuśaladharmasamādānasya vivardhanāducchaṃkhapādatā / ūrdhvāṅgiromatā ca / 'ityādika' evamādikaḥ / 'yathāsūtraṃ' iti yathā paṭhiṣyati dharmadāne / mahāpuruṣakāratvāt mahāpuruṣāstathāgatā mahābodhisattvāśca / teṣāṃ dyotakāni mahāpuruṣalakṣaṇāni dvātriṃśat / teṣāmeva śobhākaraṇādaśītyanuvyañjanāni / tānyadhikṛtya dvādaśaślokāḥ-
[195] tāmrāḥ snigdhāśca tuṅgāśca nakhā aṅgulayo muneḥ /
vṛttāścitānupurvāśca gūḍhā nirgranthayaḥ śirāḥ // 8-21 //
anenāṣṭāvanuvyañjanānyuktāni / tāmranakhatā snigdhanakhatā tuṅganakhatā ca / vṛttāṅgulitā citāṅgulitā anupūrvāṅgulitā ca gūḍhaśiratā nirgranthiśiratā ceti /
[196] gūḍhau gulphau samau pādo siṃhebhadvijagopateḥ /
vikrāntaṃ dakṣiṇaṃ cāru gamanamṛjuvṛttate (tā) //
[197] muṣṭānupūrvate
iti ṣaḍakṣarādhikena ślokena dvādaśa / gūḍhagulphatā / aviṣamapādatā / siṃhavikrāntagāmitā / haṃsavikrāntagāmitā / vṛṣabhavikrāntagāmitā / pradakṣiṇāvataṃgāmitā / cārūgāmitā / avakragātratā / vṛttagātratā / mṛṣṭagātratā anupūrvagātratā ceti //
medhyamṛdutve śuddhagātratā /
pūrṇavyañjanatā cārūpṛthumaṇḍalagātratā // 8-23 //
iti ṣaḍiṃvaśatyākṣaraiḥ pañcānuvyañjanāni / śucigātratā mṛdugātratā viśuddhagātratā paripūrṇavyañjanatā cārupṛthumaṇḍalagātratā ceti /
[198] samakramatvaṃ śuddhatvaṃ netrayoḥ sukumāratā /
adīnocchadagātratvaṃ susaṃhatanagātratā // 8-24 //
(RSt_183)
anena ṣaṭ / samakramatā viśuddhanetratā sukumāragātratā utsadagātratā susaṃhatanagātratā ceti //
[199] suvibhaktāṅgatā dhvāntapradhvastālokaśuddhatā /
vṛttamṛṣṭākṣatākṣāmakukṣitāśca gabhīratā // 8-25 //
[200] dakṣiṇāvartatā nābheḥ samantāddarśanīyatā /
anena sārdhaślokena nava / suvibhaktāṅgapratyaṅgatā vitimiraśuddhālokatā mṛṣṭakukṣitā abhagnakukṣitā akṣāmakukṣitā gambhīranābhitā dakṣiṇāvartanābhitā samantaprāsādikatā ceti //
samācāraḥ śuciḥ kālatilakāpagatā tanuḥ // 8-26 //
[201] karau tūlamṛdusnigdhagambhīrāyatalekhatā /
nātyāyataṃ vaco bimbapratibimbodayāsyatā // 8-27 //
bimbānāṃ pratibimbodayo 'sminniti tathoktamāsyaṃ mukhamasyeti 'bimbapratibimbodayāsyaḥ' / anena sārdhaślokenāṣṭau / śucisamācāratā vyapagatatilakagātratā tūlasadṛśasukumārapāṇitā snigdhapāṇilekhatā gambhīrapāṇilekhatā āyatapāṇilekhatā nātyāyatavadanatā bimbapratibimbadarśanavadanatā ceti /
[202] mṛdvī tanvī ca raktā ca jivhā jīmūtaghoṣatā /
cārumañjusvaro daṃṣṭrā vṛttāstīkṣṇāḥ sitāḥ samāḥ //
[203]anupūrvodagatāstuṅgā nāsikā paramaṃ śuciḥ // 8-28 //
'paramaṃ' atyantam / anena sārdhaślokena dvādaśa / mṛdujivhatā tanujivhatā raktajivhatā ca / gajagarjitajīmutaghoṣatā / madhuracārumañjusvaratā vṛttadaṃṣṭratā tīkṣṇadaṃṣṭratā śukladaṃṣṭratā samadaṃṣṭratā anupūrvadaṃṣṭratā tuṅganāsikatā śucināsikatā ceti //
viśāle nayane pakṣma cittaṃ padmadalākṣitā // 8-29 //
[204] āyataślakṣṇasusnigdhasamarome bhruvau bhujau /
pīnāyatau samau karṇāvupaghātavivarjitau // 8-30 //
[205] lalāṭamaparimlānaṃ pṛthu pūrnottamāṅgatā /
(RSt_184)
samarome iti striyāṃ ḍāp / anena ślokadvayena trayodaśa / viśālanayanatā citapakṣmatā sitasitakamaladalanayanatā āyatabhrūtā ślakṣṇabhrūtā snigdhabhrūtā samaromabhrūtā pīnāyatabhujatā samakarṇatā anupahatakarṇatā supariṇāmitalalāṭatā pṛthulalāṭatā paripūrṇottamāṅgatā ceti //
bhramarābhrāścitāḥ ślakṣṇā asaṃluḍitamūrtayaḥ // 8-31 //
[206] keśā aparuṣāḥ puṃsāṃ saurabhyādapahāriṇaḥ /
śrīvatsaḥ svastikaṃ ceti buddhānuvyañjanaṃ matam // 8-32 //
anena sārdhaślaukena sapta / bhramarasadṛśakeśatā citakeśatā ślakṣṇakeśatā asaṃluḍitakeśatā aparuṣakeśatā śrīvatsasvastikanandyāvartalalitapāṇipādatā ceti //
sarvaikatvena buddhānāmaśītiranuvyañjanāni //
iti sāmbhogikaḥ kāyaḥ //
nairmāṇikaṃ kāyamadhikṛtya śāstram-
[207] karoti yena citrāṇi hitāni jagataḥ samam /
ā bhavātso 'nupacchinnaḥ kāyo nairmāṇiko muneḥ // 8-33 //
[208] tathā karmāpyanucchinnamasyā saṃsāramiṣyate /
ataḥ sūtram / sarvadharmāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yāvantaḥ sthalajalāntarikṣacarāṇāṃ sthāvarajaṅgamānāṃ sattvānāṃ kāyavāksaṃgṛhītā dharmāḥ sattvānāṃ vinayanāya bhagavatā ananteṣu lokadhātuṣu nirmitāḥ te sarvadharmāsteṣāmaparyantatayā bhagavataḥ prajñāyā aparyantatā veditavyā / katamasyāḥ te nirmitāḥ? śūnyatāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / yathā tathāgatena nirmitāḥ kāyā anantāstathā teṣāṃ śūnyatāpyanantā / kena śūnyatā? svādhīnaiścicaitasikairmāyāpuruṣavat / atastasyāpi aparyantatayāparyantateti pūrvavat / yathā teṣāṃ kāyavācau nirmite tathā cittacaitasikā api kinna nirmīyante? tadupādānābhāvāt, apūrvasattvāprādurbhāvācca / nanu cittacaitasikanirmāṇamapīṣyate buddhānāṃ /
"kāyavākcittanirmāṇaprayogopāyakarmakaḥ /"
(RSt_185)
iti vacanāt / satyamiṣyate / kintu satyupādāne devatādhiṣṭhānena svapnadarśanavat / vācā vāgarthanni(rthani)vedanavacca / ata āha / cittacaritāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / teṣāṃ ca sattvānāṃ yathā deśitaṃ dharmamālambya prātipakṣikāḥ kuśalā dharmā utpadyante / taiśca teṣāṃ vikṣepakā akuśalā dharmāḥ prahīyante / ata āha / kuśalākuśaladharmāparimāṇatayā prajñāpāramitāparimāṇatānugantavyeti /
atha ye nirmitāste kathaṃ bhagavataḥ kāyāḥ? bhagavatā nirmitatvāditi cet / māyākāranirmitā gajādayastarhi māyākārasya kāyāḥ syuḥ, svakāyatvenādhiṣṭhāya tena nirmāṇāt / svakāyavacca gamanavyāhārādiṣu duṣkareṣu vyāpa[ā]raṇāttepi kāyā ityayaṃ bhagavato nairmāṇikaḥ kāyaḥ /
uktāstrayaḥ kāyāḥ / kāritramidānīṃ vaktavyam / tatsamāsata āha / siṃhanādanadanatayā prajñāpāramitānugantavyeti / mṛgāṇāmuttamaḥ siṃhaḥ / tatsādharmyāt puruṣottamāḥ puruṣasiṃhā ityucyante / iha tu prakarṣagaterdevamanuṣyādisarvapuruṣottamastathāgataḥ siṃha ityucyate / tasya dharmaḥ sarvāśāparipūraṇatayā sarvaparapravādimṛgabhīṣaṇatayā ca siṃhanāda ityucyate / siṃhadhvajavat / tasya nadano deśakaḥ / tabhdāvastattā / tayā bhagavataḥ prajñā gantavyā pāragamanāt pāramitā veditavyetyarthaḥ / sa punaḥ siṃhanādanadanaḥ saptaviṃśatividhasya kāritradeśanā / sā vistareṇa mahatyorbhagavatyordraṣṭavyā / tāmadhikṛtya śāstram-
gatīnāṃ śamanaṃ karma saṃgrahe ca caturvidhe // 8-34 //
[209] niveśanaṃ sasaṃkleśe vyavadānāvabodhane /
sattvānāmarthayāthātmye ṣaṭsu pāramitāsu ca // 8-35 //
[210] buddhamārge prakṛtyaiva śūnyatāyāṃ dvayakṣaye /
saṃkete 'nupalambhe ca paripāke ca dehinām // 8-36 //
[211] bodhisattvasya mārge 'bhiniveśasya ca vāraṇe /
bodhiprāptau jinakṣetraviśuddho niyatiṃ prati // 8-37 //
[212] aprameye ca sattvārthe buddhasevādike guṇe /
bodheraṅgeṣvanāśe ca karmaṇāṃ satyadarśane // 8-38 //
(RSt_186)
[213] viparyāsaprahāṇe ca tadavastukatānaye /
vyavadāne ca sambhāre saṃskṛtāsaṃskṛte prati // 8-39 //
[214] vyatibhedāparijñāne nirvāṇe ca niveśanam /
dharmakāyasya karmedaṃ saptaviṃśatidhā matam // 8-40 //
bhagavāṃstānvigrahānnirmimīte ye nārakāṇāṃ narakāgninirvāpaṇena dharmadeśanayā ca tathā tiraścāṃ svamāṃsarudhirādidānena tathā pretānāmannapānādidānena dharmadeśanayā ca cittamabhipra sādya tena cābhiprasādena svagatibhyaścyutānāṃ devamanuṣyeṣūpapādayanti / devānapi hīnayānādhimuktikān dharmadeśanayābhiprasādya manuṣyeṣūpapannān yāvacchrāvakabodhau pratyekabodhau ca pratiṣṭhāpayiṣyantīti gatipraśamanakarma //
ye ca manuṣyān bāhyādhyātmikeṣvāmiṣadāneṣu laukikalokotareṣu ca dharmadāneṣu, arthacaryāyāṃ samānārthatāyāṃ ca śikṣayantīti saṅgrahavastuniveśanakarma //
saṃkleśaḥ kleśāvaraṇaṃ jñeyāvaraṇaṃ ca / vyavadānaṃ tayorastamayaḥ / sa ca pudgaladharmanairātmyajñānāditi saṃvṛtiḥ / paramārthastu [na] dharmadhātoranyadastīti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma //
yathā hi māyākāro vicitrāṇi vastūni yāvabhdakṣyabhojyāni nirmāya lokaṃ toṣayati / sa ca loko na jānāti sarvametadadravyakamiti / yaśca prajñāpāramitāyāṃ carati na sa dharmadhātuvyatiriktaṃ kiñcitpaśyati na sattvaṃ nāpi sattvaprajñaptiṃ dharmāṇāmapi nairātmyāditi sattvārthayāthātmyaniveśanakarma //
sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dāne niyojayati dānasya ca varṇaṃ bhāṣate / ye cānye dānaṃ dadati teṣā ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / evamātmanā ca śīlaṃ rakṣatītyādi vācyamiti ṣaṭpāramitāniveśanakarma //
ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate / ātmanā ca pañcaśikṣāpadāni yāvadātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayatīti vācyamiti buddhamārganiveśanakarma //
iha bodhisattvaḥ sattvānāṃ pāramitādīn sarvadharmān deśayati / teṣāṃ koṭitrayasya phalasya ca prakṛtiśūnyatāṃ deśayati / te tathā bhāvayanto viśeṣamadhigacchanti / (RSt_187) tataste bhūyasyā mātrayā prakṛtiśūnyatāṃ bhāvayanti yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigacchantīti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma //
prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ na cānyā prakṛtiśūnyatā anye dharmāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtiśūnyataiva dharmāḥ / ta eva prakṛtiśūnyatetyadvayadharmaniveśanakarma //
na samyaksambodhau bhagavatā kaściddharma upalabdhaḥ / yatpunarabhisambudhya dharmā deśitāḥ skandhadhātvādayo vā yāvatsarvākārajñatā vā tatsarvaṃ lokavyavahāreṇeti sāṅketikajñānaniveśanakarma //
yadi pāramitādiṣu sarvadharmeṣu śikṣate tathāpi samyaksambodhaye na śaknoti / yadi punasteṣveva carati teṣāṃ ca koṭitrayaṃ phalaṃ ca nopalabhate / tadā samyaksambodhaye śaknotītyupalambhaniveśanakarma //
yadyapi bodhisattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvaṃ sattvaprajñaptiṃ ca nopalabhate tathāpi saṃvṛtyā paśyati sattvān vastūpalambhena saṃkliṣyamānān / sa tāṃstatprahāṇāya triṣu yāneṣu paripācayatīti sattvaparipākaniveśanakarma //
sa evamupaparīkṣate / śūnyāḥ sarvadharmāḥ / na ca śūnyatā śūnyatāmabhiniviśate / tasmātsarvadharmeṣvanabhiniviṣṭena bhavitavyam / dānādiṣu caritavyam / na ca teṣu tatphaleṣu vā gantavyamiti sarvābhiniveśaprahāṇaniveśanakarma //
na mārgeṇa bodhiḥ prāpyate nāmārgeṇa / yato bodhi eva mārgaḥ mārga eva bodhiḥ / bodhisattva eva tarhi buddhaḥ syāditi cet / yadā sarvabuddhadharmān paripūrya vajropamasamādhau sthitvā bodhisattva ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā samyaksambodhimadhigacchati tadā sa eva tathāgataḥ sarvadarśī sarvajña iti nirdiśyata iti bodhiprāptiniveśanakarma //
sa ātmanaḥ pareṣāṃ ca daśākuśalasaṃgṛhītāni dauḥśīlyāni ṣaṭpāramitāvipakṣāṃśca hīnayānaphalānāṃ ca pañcānāṃ sākṣātkriyāspṛhayoravakāśaṃ, skandhadhātvādisāśravānāśravasarvadharmasaṃjñādauṣṭhulyāni ca nivārya svayaṃ ca pāramitādiṣu sarvakuśaladharmeṣu pratiṣṭhito bhavati parānapi pratiṣṭhāpayati / tacca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇakṛtvā ātmanaḥ samyaksambodhau ca sarvākārāyāṃ ca svabuddhakṣetrapariśuddhau pariṇāmayati / praṇidhānāni ca buddhakṣetrapariśuddhaye yathā sūtraṃ karotīti buddhakṣetrapariśuddhiniveśanakarma //
prathamacittotpādika eva bodhisattvaḥ samyaksambodhau niyato bhavati / niyatasya kathamapāyeṣūpapattiriti cet / yaḥ samyaksambodhau cittamutpādya ṣaṭsu pāramitāsu caturṣu vāpramāṇeṣu carati daśa cākuśalān dharmān prahāya tiṣṭhati / (RSt_188) aṣṭau tasyākṣaṇā na sambhavanti kiṃ punarapāyopapattiḥ / kathaṃ tarhi tiryagyonau jātakāni? tāni sāśravānāśravasarvakuśaladharmasamanvāgatasya sattvārthā(rtha) vaśitayā saṃcintyopapattayo na ca tiryagduḥkhavedanāḥ / tadyathā tathāgataḥ paramavaśitvalābhātsarvalokadhātuṣu yugapadanantānātmabhāvān parārthāya nirmimīta iti samyaksambodhiniyataniveśanakarma //
sa hi prajñāpāramitāyāṃ sthitvā daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu sattvānāmartha karoti na ca lipyate / tathā hi yaḥ spṛśet, yena spṛśet, yaṃ ca spṛśet, trīnimāndharmānasau nopalabhate śūnyatāyāṃ ca sthitaḥ sarvaśukladharmeṣu sthito bhavati / tayaiva teṣāṃ saṅgrāt / tathāhi sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ / tataḥ śūnyatāyāmantarbhūtā ityaprameyasattvārthaniveśanakarma //
sa evaṃ nirūpayati / ye te daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavo ye ca teṣu tathāgatāḥ sarve te svabhāvena śūnyāḥ kevalaṃ nāmasaṅketena prajñapyate / sāpi prajñaptiḥ svabhāvena śūnyā / yadi tu kasyacicchūnyatā na syāt prādeśikī syāt / yatastu na pradeśikī tataḥ sarvadharmāḥ sarvadharmaśūnyā iti / sa evaṃ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā ṣaḍabhijñā abhinirharati / yāsu sthitvā daśadiksarvatathāgatānupasaṃkrāmati paryupāste tebhyaśca dharma śṛṇoti teṣu ca kuśalamūlānyavaropayatyanabhiniviṣṭaḥ / na hi śūnyatāṃ śūnyatāyāmabhiniviśate / sa divyena cakṣuṣā daśadiglokadhātuṣu sattvān dṛṣṭvā sadyo 'bhijñayā tatra gatvā tebhyo dharmaṃ deśayati / divyena śrotradhātunā daśadiksarvabuddhānāṃ dharmadeśanāṃ śrutvodgṛhya sattvebhyo deśayati / cetaḥparyāyajñānena sattvānāṃ cittāni viditvā yathācittamebhyo dharma deśayati / so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsamātmanaḥ pareṣāṃ cānusmarati / pūrvatathāgatadeśitāṃśca dharmānanusmṛtyatadvineyebhyaḥ sattvebhyo deśayati / sa āśravakṣayajñānena sattvānāmanurūpaṃ dharmaṃ deśayati / sa tābhirabhijñābhiryaṃ yamevākāṃkṣatyātmabhāvaṃ sattvānāmarthāya pratigrahītuṃ taṃ tameva pratigṛṇhāti / na ca tatra sukhaduḥkhānunayapratighairūpalipyata iti daśadigbuddhopāsanādiniveśanakarma //
kāni punarbodhisattvasya bodhyaṅgāni? ṣaṭpāramitāścatvāri dhyānāni yāvadāveṇikā buddhadharmāḥ / yadi teṣu carati koṭitrayaṃ ca teṣāṃ nopalabhate / yadi cātmanaḥ samyaksambodhaye sarvasattvānāṃ cāgratāyai tān samyakpariṇāmayati / yadyamī bodhisattvadharmāḥ katame tarhi buddhadharmāḥ? eta eva / yadyobhaḥ sarvākārajñatāmabhisambudhyate prahīṇasarvavāsanānusandhiśca bhavati, ekakṣaṇasamāyuktayā ca prajñayā sarvabuddhadharmānabhisambudhyate / na caivaṃ bodhisattva iti bodhyaṅganiveśanakarma //
(RSt_189)
yadyapi svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmāstathāpyasti karma, asti teṣāṃ phalam / na hi sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānanti / ajānantaḥ pudgalaṃ dharmāṃśca kalpayantaḥ karmābhisaṃskurvanti sucaritaṃ duścaritaṃ vā / duścaritena triṣvapāyeṣu patanti / sucaritairdevamanuṣyeṣūpapadyante / kecitpunaḥ pudgalanairātmyaṃ parijñāya sugatidurgatīḥ prahāya nirvāṇamadhigacchanti / bodhisattvāḥ pāramitādīn kuśalān dharmānparipūrayantaḥ krameṇa daśabhūmīnadhigamyaikakṣaṇasamāyuktayā prajñāyā sarvadharmānabhisambudhya buddhā bhagavanto bhavantīti karmaphalasambandhāvipraṇāśananiveśanakarma //
na bodhisattvaḥ satyaiḥ satyajñānairvā nirvāti / kintarhi? catuḥsatyasamatayā / yā teṣāṃ samatā tathatā niḥsvabhāvatā sā na kaściddharmamupalabhate satyaparyāpannamanyaṃ vā / tataḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti paśyanniyāyamamavakramya gotrabhūmau sthito bhavati dhyānānyutpādayatyapramāṇānyārūpyasamāpattīśca / sa iha śamathabhūmau sthitvā duḥkhaṃ parijānāti samudayaṃ prajahāti nirodhaṃ sākṣātkaroti mārgaṃ bhāvayati / na ca satyārambaṇaṃ cittamutpādayati / kevalaṃ bodhinimnena cittena svalakṣaṇaśūnyānsarvadharmān paśyati / so 'nayā vipaśyanayā sarvadharmaśūnyatāṃ paśyati / upāyakauśalyena ca dharmaṃ deśayatīti catuḥsatyadarśananiveśanakarma //
"maitreya āha / yadi bhagavannabhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā kathaṃ bodhisattvena rūpādau śikṣitavyaṃ yāvadbuddhadharmeṣu? bhagavānāha / nāmamātratayā / āha / saṃskāranimittena vastunā avastukaṃ nāmakathanaṃ nāmamātram / saṃskāro vikalpaḥ / tasya nimittaṃ viṣayaḥ / yatraivaṃ bhavati / idaṃ rūpamiyaṃ vedanā yāvadamī buddhadharmā iti bhāvaḥ // bhagavānāha // āgantukametannāmadheyamatra prakṣiptam / idaṃ rūpaṃ yāvadamī buddhadharmā iti / nāmābhedena nāmā ca (? nāmyartha)pratīteḥ / tasmādalīkaḥ śabdārtho vyavahāramātraṃ na vastu // āha // vyavahāramātratāpi rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na rūpasya svabhāva eveti / rūpasvabhāva upalabdha eva bhavati / bhagavānāha / na tasyotpādanirodhau tato na sa svabhāvaḥ // āha // kiṃ punarbhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena na santyeva rūpādayo yāvadbuddhadharmāḥ? bhagavānāha / santi lokasaṅketavyavahārato na nu paramārthataḥ // āha // yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārthamājānāmi / anabhilāpya eṣa dhātuḥ paramārthataḥ / sacetsaskāranimittaṃ vastu sa evānabhilāpyo dhāturiti vyāhatametat //
bhagavānāha // yadāte 'nabhilāpye dhātau prajñāpracāro bhavatyupalabhase / tadā saṃskāranimittaṃ vastu / āha / nohīti // bhagavānāha // ata eva na tattasmādanyannāpyananyata / adyanyat kutastadā vinaṣṭam / athānanyat kuto nopalabhyate / api ca / yadyasau saṃskāranimittādanyaḥ syādapīdānī sarvabālapṛthagjanāḥ parinirvāyuḥ samyaksambodhiṃ (RSt_190) cābhisambudhyeran / athānanyaḥ syādapīdānīṃ tadapi nimittaṃ nopalabhyeta // āha // anabhilāpyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamāne yadi saṃskāranimittaṃ nopalabhyate tatkimasannopalabhyate sadvā? bhagavānāha / yadi vikalpato grahaṇameti na vikalpeṣvapagateṣu tadā parikalpamātraṃ taditi na tasya sattvamasattvaṃ vā / āha / katibhirākārairbhagavan dharmāṇāṃ prajñaptiḥ? tribhirmaitreya / yaduta parikalpitaṃ rūpaṃ vikalpitaṃ rūpaṃ dharmatā rūpam / yāvatparikalpitā buddhadharmāḥ / vikalpitā buddhadharmāḥ / dharmatā buddhadharmā iti / tatra yā saṃskāranimitte vastuni rūpamiti nāmasaṅketavyavahāraṃ niśritya rūpasvabhāvatayā parikalpanā tatparikalpitaṃ rūpam / yattasya saṃskāranimittasya vikalpamātratāyāmavasthānaṃ tadvikalpitaṃ rūpam / yā punastena parikalpitena rūpeṇa tasya vikalpitarūpasya nityakālaṃ niḥsvabhāvatā nairātmyaṃ tathatā bhūtakoṭistaddharmatārūpam / evaṃ yāvatparikalpitavikalpitadharmatākhyā buddhadharmāḥ / tatra parikalpitaṃ rūpamadravyam / vikalpitaṃ sadravyaṃ vikalpitasadravyatayā, na svatantravṛttitaḥ / dharmatārūpaṃ naivādravyaṃ na sadravyaṃ dharmatāprabhāvitam / evaṃ yāvadbuddhadharmāḥ / āha / yaduktaṃ bhagavatā / advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yaduta rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti tatkatham? bhagavānāha / yatkalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ niḥsvabhāvatvāt / na cārūpaṃ vyavahārataḥ / yadvikalpitaṃ rūpaṃ na tadrūpaṃ svatantravṛttitaḥ / na cārūpaṃ vikalpitarūpatvāt / yaddharmatārūpaṃ na tadrūpaṃ rūpavivekatvāt / na cārūpaṃ rūpaparamārthatvāt / tasmādadvayasyaiṣā gaṇanā rūpamiti yāvadbuddhadharmā iti // āha // evamantadvayaṃ prahāya madhyamāpratipadaṃ pratipannasya rūpe yāvadbuddhadharmeṣu kathaṃ lakṣaṇaparijñā lakṣaṇaprahāṇa lakṣaṇasākṣātkriyā lakṣaṇabhāvanā ca? bhagavānāha // rūpasya yanna parijñānaṃ nāparijñānaṃ tadevāsya parijñānam
/ evaṃ yāvadyā bhāvanā nābhāvanā saiva bhāvanā / evaṃ yāvadbuddhadharmāṇām // āha // evaṃ parijñādisamanvāgatasya bodhisattvasya katamannirvāṇam? bhagavānāha / gambhīrameṣāṃ nirvāṇaṃ yato na tannirvāṇaṃ nānirvāṇam / tatkatham? yataḥ parānārabhya saṃsārāparityāga eṣāṃ na nirvāṇam / ātmānamārabhya nirvāṇāparityāga eṣāṃ nirvāṇam / ekātyāga itaratyāgādayukta ubhayoratyāga iti cet / ubhayoravikalpanādubhābhyāṃ nodvijate / tato yukta ubhayoratyāgaḥ / sa tarhi saṃsarati nirvāti ceti na yuktam? yadvodhisattvasya cittavaśitāprāptasyopāyakauśalyena saṃsārasaṃdarśanaṃ so 'sya saṃsārāparityāgaḥ / yā śūnyatā yā cānupalambhapratiṣṭhānatā so 'sya nirvāṇāparityāgaḥ // āha // avikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇaṃ katamat? bhagavānāha / ye ca rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / yā ca teṣāṃ śūnyatā / yā ca teṣāṃ tasyāśca bhāvābhāvādvayatā / yā cāprapañcanā / (RSt_191) idamavikalpanāyāḥ samastaṃ lakṣaṇam // āha // kinnu bhagavan sarveṣāṃ śrāvakāṇāmekāntena nirvāṇapratiṣṭhā bhavati? bhagavānāha / nānādhātuke loke nānābhūtāḥ sattvā nānāgotraprakṛutayaḥ / asti sā gotrajātiryā ādita eva praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / asti yā hīnaṃ viśeṣaṃ prārthayate / tamevādhigacchati / tenaiva santuṣyati / sa śamaikāyanaḥ śrāvakaḥ / asti yo hīnaṃ viśeṣa prārthayate / tamevādhigacchati na ca tāvatā santuṣyati / uttaripraṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate / sa bodhipariṇatikaḥ śrāvakaḥ / so 'rhattva prāpya cireṇa samyaksambodhiṃ prāpnoti / tasya tatprāptaye yā upapattayo na tāḥ karmakleśavaśena / api tvacintyāṃ nirvāṇapāragāminīmarhato 'pyupapattiṃ prajñapayāmi yā prathamā gotrajātiḥ sā bodhisattvānām // āha // āścaryaṃ bhagavan yāvadudārāśayā bodhisattvā māhātmyāśayāśca // bhagavānāha // yadamī śakratvalokapālatvacakravartitvādibhiḥ sarvalokasampattibhiranarthino 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalaṃ pariṇāmayanti / tāsu ca niḥsaṅgatā niravagrahatā ca / iyameṣānudārāśayatā / yatpunastadaśa(sa)ktisukhamanavagrahasukhaṃ nirvṛtisukhaṃ ca tatsarva sarvasattvasādhāraṇamicchanto 'nuttarāyāṃ bodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayanti saṃsārāparityāgatayā / iyameṣāṃ māhātmyāśayatā // āha // āścaryādbhūtā bhagavan bodhisattvadharmāḥ / tān prāptukāmairanuttarāyāṃ samyaksambodhau cittamutpādayitavyam / ita ūrdhvam // subhūtirāha // abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu kathaṃ karmaphalavyavastheti // bhagavānāha // dharmāṇāmabhāvasvabhāvamajānantaḥ sattvā viparyāsasamutthitairvikalpaiḥ karmāṇi kṛtvā yathākarmaphalāni prāpnuvanti / " tatra catvāro viparyāsāḥ pudlanairātmyavipakṣaḥ / bhāveṣvabhiniveśo dharmanairātmyavipakṣaḥ / atra ca maitreyapraśnottarairvahavo viparyāsā nirastāḥ
/ subhūtipraśnottaraiḥ katicit / iti viparyāsaprahāṇaniveśanakarma //
viparyāsena sattvāḥ karmābhisaṃskurvanti / tataḥ saṃkliśyante ca lokavyavahāreṇa na paramārthataḥ / na hi kiñcidvastvasti vālāgrakoṭīnikṣepamātrakamapi yatra sthitvā karma kuryuḥ / tadyathā svapnamāyādiṣviti viparyāsanirvastukatājñānaniveśanakarma //
yā sarvadharmāṇāṃ samatā tathatā bhūtakoṭistanirvāṇam / tacca lokavyavahāreṇa vyavahriyate na paramārthato 'nabhilāpyatvāditi vyavadānaniveśanakarma //
yadyapi svapnamāyopamāḥ sarvadharmā nirvastukāstathāpi tadajānantaḥ sattvā vastvabhiniveśena karmāṇi kṛtvā sugatidurgati gacchanti / atasteṣāṃ viparyāsaprahāṇāya bodhisattvo bodhau cittamutpādya saṃsāre carati / yāvadabhisambudhya sattvān parimocayatīti vyavadānasambhāraniveśanakarma //
(RSt_192)
"bhagavānāha // na dvayenābhisamayo nādvayena ! eṣa evātrābhisamayo yatra na dvayaṃ nādvayam // tatkasya hetoḥ? prapañco eṣa yo 'yameṣāmabhisamayaḥ / na ca dharmasamatāyāṃ prapañcosti / niṣprapañcā dharmasamatā / saiva sarvadharmāḥ / saiva sarvapṛthagjanāryapudgalāḥ / saiva buddharatnaṃ saṃgharatnaṃ ca / samatā hi dharmatā / na ca dharmatāyā nānātvamasti // subhūtirāha / kiṃ dharmatā saṃskṛtā kiṃ asaṃskṛtā // bhagavānāha // na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā / yaśca saṃskṛto dhāturyaścāsaṃskṛta ubhāvetau na saṃyuktau na visaṃyuktau na rūpiṇau anidarśanāvapratighāvekalakṣaṇau yadutālakṣaṇau" iti saṃskṛtāsaṃskṛtāvyatibhedena jñānaniveśanakarma //
"bhagavānāha // sarvadharmāḥ subhūte svabhāvena śūnyāḥ / te na śrāvakairna pratyekabuddhairna tathāgataiḥ kṛtāḥ / yā ca svabhāvaśūnyatā tannirvāṇaṃ" iti nirvāṇaniveśanakarma //
kāritrasyaiva vyāpitvaṃ darśayitumāha / sarvadharmākopyatayā prajñāpāramitākopyatānugantavyeti / kāritramācāraḥ / ācāro dharmaḥ / "nyāyo hi sācāro dharmaḥ svabhāvaśca dharmākhyaḥ" iti vacanāt / sarvo dharmaḥ saptaviṃśatividhaṃ kāritram / tasyākopyatā avadhyatā / daśadiksarvalokadhātusthiteṣu sarvasattveṣu sarvairākāraiḥ yathā bhājanamavicchedena yāvadākāśaṃ pravṛttiḥ / tayā tajjanikayā bhagavataḥ prajñāpāramitāyā akopyatā tādṛśyeva veditavyā / ityuktaṃ dharmakāyasya kāritram //
samudrāparyantatāvākyādibhirakopyatāvākyaparyantaiḥ prajñāpāramitāyā ye viśeṣā uktāsteṣāṃ pāramārthikaṃ jñānamānupūrvyā darśayitukāmaḥ pṛcchati tatkasya hetoriti / ekakṣaṇābhisamayadharmakāyasambandhibhiranugamavākyairyaduktaṃ tatsarvaṃ kasya hetoḥ kena kāraṇenetyarthaḥ / rūpaṃ hītyādikamuttaram / iha samudro 'paryantaḥ śūnyatāmātratvāt / tasyāśca pramāṇābhāt / evaṃ rūpādayopi pañcaskandhāḥ samudrasamāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / tathā hi ye ca rūpādayo yā ca teṣāṃ śūnyatā yā ca prajñāpāramitā sarva ete na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇā iti bhāvaḥ / evaṃ gaganasamatādayopi jñātavyāḥ / yāvadanupalabdhiriti / akliṣṭamajñānam / evaṃ hītyādi / evaṃ hīti / yathaite 'ṣṭāvabhisamayāḥ saparicchadā nirdiṣṭastathaivetyarthaḥ / anugantavyeti anusartavyā / tataḥ kiṃ karaṇīyamityāha yadetyādi / anugamiṣyatīti vyañjanakāyena śroṣyati / (RSt_193) vyavacārayiṣyatītyarthaśarīreṇa jñāsyati / avatariṣyatīti śraddhāsyati / avabhotsyata iti prajñāsyati / cintayiṣyatīti catasṛbhirvicāraṇāyuktibhiścintayiṣyati vicārayiṣyati / evamevaitannānyatheti / yāni punaḥ sthānāni cintayan bālaḥ śaktikṣayāt khinna unmādyet mūrcchet maraṇaṃ vā nigacchet tāni sthānānyacintyāni teṣu tulayiṣyati / yathaitāni bhagavatā paramayogīśvareṇa dṛṣṭāni tathaiva nirdiṣṭāni / asmākametānyacintā(ntyā)ni tarkāgocaratvāditi upaparīkṣiṣyata iti / etāvataiva sarvasaṃśayānāṃ chedanādavadhārayiṣyatyevamevaitaditi / evamatīva cchinneṣu saṃśayeṣu bhavanāyā adhikāraḥ / ata āha / bhāvayiṣyatīti / caturvidhā bhāvanā / śamatho vipaśyanā śamathavipaśyane śamathavipaśyanābhiratiśca / kīdṛśairmanasikārairityāha / sarvamāyetyādi / ahamiti mameti rūpamiti vedanetyevamādikaḥ sarvābhiniveśaḥ sarvamanyanā / manyāśabdāṇṇijantādyac manyanā / sarvaparapravādibhirmārādibhiḥ kleśaiśca yāḥ kampanāḥ tāḥ sarveñjanāḥ / tadā nāsya durlabhetyādi / sarvaguṇānāmiti bodhisattvaguṇānām / buddhakṣetrasyeti guṇānāṃ paripūririti
vartate / śeṣaṃ sugamam //
sūtrasyārtho 'ṣṭavabhisamayāḥ śāstre prathamamuddiṣṭāḥ / ta iyatā vistareṇa nirdiṣṭāḥ / punaḥ śāstram-
'lakṣaṇaṃ tatprayogastatprakarṣastadanukramaḥ /
tanniṣṭhā tadvipākaścetyanyaḥ ṣoḍhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā ṣaḍarthāḥ sūtrasya / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ceti trayametallakṣaṇaṃ prajñāpāramitāyāḥ / yatastrividhaiva sā / caturthaḥ sarvākārābhisambodhiḥ / so 'syāṃ prayogaḥ / caryetyarthaḥ / pañcamo mūrdhābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayogaprakarṣaḥ / ṣaṣṭho 'nupūrvābhisamayaḥ so 'syāṃ prayogānukramaḥ / anupūrvaprayoga ityarthaḥ / saptama ekakṣaṇābhisamayaḥ / so 'syāṃ prayoganiṣṭhāḥ / aṣṭamo dharmakāyaḥ / so 'syāṃ vipākaḥ / pradhānaphalamityarthaḥ / punaḥ śāstram-
'viṣayastritayo hetuḥ prayogaścaturātmakaḥ /
dharmakāyaḥ phalaṃ karmetyanyastredhārthasaṃgrahaḥ // '
athavā trayorthāḥ sutrasya / hetuḥ prayogaḥ phalaṃ ca / tatra trividhaḥ prayogaviṣayo hetuḥ / sarvākārajñatā mārgajñatā sarvajñatā ca / catvāro 'rthāḥ prayogaḥ prayogasāmānyāt / sarvākārābhisambodho mūrdhābhisamayo 'nupūrvābhisamaya ekakṣaṇābhisambodhaśceti / (RSt_194) phalaṃ dharmakāyaḥ karma ca / vināpi tenārthagateḥ / arthasaṃgrahaḥ sakalasūtrārthasya saṃkṣepaḥ / tatra prathamo 'ṣṭadhā / dvitīyaḥ ṣoḍhā / tṛtīyastredhā //
anugamasya vācakaḥ parivarto 'nugamaparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyā ekonatriṃśattamaḥ parivartaḥ //
30. sadāpraruditaparivarto nāma triṃśattamaḥ /
aṣṭābhirabhisamayairbhagavatī nirdiṣṭā / sā yathā veditavyā tannoktam / atastabhdagavān vica(va)kṣurāha punaraparamityādinā / paryeṣṭavyeti icchateḥ prayogaḥ / paryeṣitā paryeṣamāṇeneti / eṣṛ ityasya bhauvādikasya prayogaḥ / kāyaklamathādimanasikārāṇāṃ pratiṣedho vīryātiśayārthaḥ / mā ca kvacidityādinā vikṣepapratiṣedhaḥ / mā praṇidhā iti mā niveśaya / kvacita ityuddeśaḥ / adhyātmaṃ bahirdhā veti nirdeśaḥ / adhiśabdo 'dhikaraṇārthaḥ / tato vitarkyārthe 'vyayībhāvaḥ / ana ityac samāsāntaḥ ṭilopaḥ / bahirdheti bahirityarthaḥ / mā gā iti sambandhaḥ / māṅi luṅ, iṇo gā luṅi, gātisthetyādinā sico luk / na māṅyoga ityaḍāgamapratiṣedhaḥ / vāmena dakṣiṇeneti pārśveneti bhāvaḥ / pūrveṇetyādinā diśāṃ nirdeśaḥ / anuvidiśamiti vidiśām / anuśabdo vīpsāyām / vidiśi vidiśītyanuvidiśam / avyayībhāve śaratprabhṛtibhya ityac samāsāntaḥ / tathā ca kulaputretyādinā atattvamanasikārāṇāṃ pratiṣedhaḥ / nātmato na satkāyata iti / sīdatīti sat / rāśitvātkāyaḥ / anityo rūpādirāśiḥ satkāya ityucyate / satkāye pudgalaḥ prajñapyate / ataśca nātmato na satkāyataścalasīti / na dravyasatā pudgalarūpeṇa nāpi prajñaptisatā / ubhayoranupalambhādityarthaḥ / na rūpataścetyādi / nāpi rūpādibhiḥ skandhaiḥ / dharmāṇāmapyanupalabdheriti bhāvaḥ / ataścalatīti ebhiścalati / eṣāṃ samāropeṇa vitiṣṭhat iti nivartate / śeṣaṃ sugamam /
vaiśabdo 'vadhāraṇe / evamevetyarthaḥ / ālokamiti mokṣamārgasya deśanām / samudānetukāma iti / ātmani samyagutpādayitukāmaḥ / adhimuktimiti / evamevaitadityavadhāraṇam / kva? sarvadharmeṣu / kīdṛśeṣu? śūnyānimittāpraṇihiteṣu / yathāpratibhāsamarthābhāvācchūnyeṣu / tasya ca pratibhāsasya bhrāntinimittasya prakṛtinirodhādanimitteṣu / (RSt_195) ataśca bhrāntimātratayā dṛṣṭe traidhātuke praṇidhānābhāvādapraṇihiteṣu / śūnyatāśabdaḥ kvacitpaṭhyate / tatra svārthe tal / nimittaparivarjitenetyuddeśaḥ / bhrāntinimittayorvastvabhiniveśastadiha nimittam / tatparivarjitena bhāvaparivarjitena sattvadṛṣṭiparivarjitena ceti nirdeśaḥ / bhāvo dharmadṛṣṭi sattvadṛṣṭirātmadṛṣṭiḥ / tābhyāṃ parivarjitenetyarthaḥ / yānītyādi / yāni dharma deśayantīti sambandhaḥ / śūnyānimittāpraṇihitāḥ pūrvavat / niḥsvabhāvasya notpādo na jātirna nirodhaḥ / yasya notpādanirodhau so 'bhāvaḥ / tasmād anutpādā ajātā anirodhā abhāvāḥ sarvadharmā ityevaṃ yāni dharmaṃ deśayanti tāni kalyāṇamitrāṇi / arthādgamyate tadviparītaṃ dharma yāni deśayanti tāni pāpamitrāṇi / pratipadyamāno anutiṣṭhan / kṛtajña śrutajñānāt / kṛtavedī śrutaphalajñānāt / paritulayamāneneti cintayatā / lokāmiṣaṃ annapānavastrādi / tena pratisaṃyuktā tadabhilāṣiṇī / anubaddhavyo 'nugantavyaḥ / asti hīti / asti khalvetat / sevitumityādeḥ padatrayasya paribhoktumityarthaḥ / abhibhūyeti nirdoṣīkṛtya / sattvavinayeneti sattvānāṃ cittarakṣārtham / parigrahamupādāyeti parigrahārtham / saṅgastṛṣṇā / ārambaṇamupalambhaḥ / bhūtanaya paramārthaprabhedaḥ / saṃkleśābhāvād asaṃkleśāḥ / vyavadānābhāvād avyavadānāḥ / niḥsattvādipadaiḥ pudgalanairātmyamāha / māyopamādipadairdharmanairātmyam / prativāṇiḥ prativacanam / aniviṇṇamakhinnam /
anuśāsanī upadeśaḥ / auṇādiko 'nirdharaṇīvat / rudan aśrupātena / krandan dīnasvaraiḥ / śocan utkaṇṭhamānaḥ / paridevamāno vilapan anubaddha iti samanvitaḥ / kvacillyapaḥ pāṭhaḥ / tasyāpi pūrvādikkarma / anuparikṣiptā pariveṣṭitā / parikhāḥ khātayaḥ / ṛddhā dhanasampattyā / sphītā gṛhodyānādiśobhayā / kṣemā nirupadravatvāt / subhikṣā sulabhānnapānatvāt / ākīrṇo vistīrṇaḥ / bahu nānāvidho janaḥ parivāro yeṣāṃ te tathā / tādṛśā manuṣyā yasyāṃ sā tathā / antarasyāntare āpaṇaḥ krayavikrayasthānam / tasmin vithīśatāni / taiḥ pañcabhiḥ nirviddhā niḥśeṣaṃ viddhā / vithīnāmā prakārāntamubhayato gamanāt / ālekhyena vicitrāṇi ca tāni citrāṇi cādbhūtatvāt / sadṛśāni ca purānurūpatvāt / taiḥ anutpīḍamasaṃbādhaṃ janayugyayānānāṃ saṃkramasthānāni saṃbhūya gamanasthānāni vistīrṇarathyāḥ / teṣāṃ sthāpitāni sthāpanāni / bhāve ktaḥ / taiḥ sumāpitā suracitā / tatra janaḥ padikādilokāḥ / (RSt_196) yugyāni vāhanāni / yānāni rathāḥ / anantaratvātparasparatulyatvācca samasamaiḥ / khoḍakaśīrṣāṇi kramaśīrṣāṇi / upodgatānīti prākārādativistīrṇāt kiñcinnirgatyodgatāni / pramāṇavantīti pṛthūni tuṅgāni ca / nānāvicitrarityanyathānyathā vicitraiḥ / sarvataśca khoḍakavṛkṣānnirgatā vṛkṣāntaram / yathābhavati tathāvasaktam / sarvamasyāmastīti sarvāvanī / kiṅkiṇījāleneti catuṣprākārakhoḍakavṛkṣāvasaktamaṇisūtracatuṣṭayāvavaddhānekamaṇisūtravalambinā / valguḥ / śrotrasukhatvāt / rañjanīyo manoharatvāt / pañcāṅgāni vīṇāvaṃśādīni / gandharvā gāyanāḥ / krīḍanti śrotreṇa, ramante manasā, paricārayanti kāyavākparispandaiḥ / parikhāḥ khātayaḥ / anusārivārivāhinya iti vātādyanusāriṇā jalapravāheṇa yuktāḥ / padmaṃ raktakamalam / puṇḍarīkaṃ sitapadmam / abhijātābhijātariti praṇītapraṇītaiḥ / sugandhaśabdaḥ surabhiparyāyaḥ / tatpuṣkariṇīnāmityudyānapuṣkariṇīnāṃ pramāṇam / samantāditi sarvapārśveṣu / krośaḥ krośa iti vīpsā / nīlādipadāni prāgvyākhyātāni / upanikūjitā buddhanetrī prajñāpāramitā / tasyā citrīkāraḥ paraḥ prasādaḥ / tenānugataṃ sugatebhyaḥ śrutacittaṃ yeṣāṃ te tathā / teṣāṃ madhye śrṛṅgāṭakasyeti
sambandhaḥ / samantāditi pratipārśvam / gṛhaparibhoga iti gṛhasya pariveṣṭaḥ / kimarthamityāha / upabhogaribhogāyeti / upabhogaḥ phalapuṣpādīnām / paribhogaḥ sākalyena bhogo vanavihārādinā / vivaraṃ sandhiḥ / tasminnantaraṃ avakāśaḥ / samarpitaḥ saṅgamitaḥ / tairavakāśaguṇaiḥ / sarvendriyāṇāmanugrahaḥ samanvaṅgaḥ / tadyogāt samanvaṅgī krīḍati vācā / ramate manasā / paricārayati kāyena / tāvatkālamiti parimitakālam / tata iti krīḍādikālādūrdhvam / trikālamiti prāṇhamadhyānhāparānheṣu / āsanasya viśeṣaṇaṃ suvarṇapādakamityādi / ardhakrośamuccastveneti yāvat / tūlikayā vā āstīrṇaṃ goṇikayā vā garbholikācīnāṃśukapratyāstaraṇam / upari sā asyeti uparigarbholikama / kāśikavastraṃ vārāṇaseyakaṃ divyaṃ vā / tat pratyāstaraṇamasyeti tathoktam / samaṃ yathā bhavati na viṣamaṃ tathā dhārayanti pramāṇavabhdiḥ stambhaiḥ / sahitāḥ samagrāḥ / niratāḥ sāvadhānāḥ / kathamityāha / kimayaṃ saṃsthita iti / kuta ityāha / susaṃsthitetyādi / muktāvicitritaṃ paryanteṣu hārārddhahārāṇāṃ pralambanāt, madhye ca sthūlamuktākalāpasya / abhyavakiranti purastāt / prakaranti triṣu pārśveṣu / saṃpravikiranti punaścaturṣvapi (RSt_197) pārśveṣu / dharmāśayaviśuddhyeti dharme yā teṣāṃ śraddhācchandayoḥ śuddhiḥ / dharmāya gauravaṃ kalyāṇamitratvāt / sanniśrayatā bhājanatā / śraddhārhe yā śraddhadhānatā tayā / vinipāto durgatigamanam / aviṣṭitaṃ avicchinnam / tuṣṭa iti prītaḥ / udagra iti tayā prītyā unnatapūrvakāyaḥ / tadekatānatvāt āttamanaskaḥ / prīterutkarṣāt pramuditaḥ / prītisahagataḥ prasādaḥ prītisaumanasyam / tajjātamasyeti tathoktaḥ / tasya śrṛṇoti smeti sambandhavivakṣayāpādāne ṣaṣṭhī /
sarvadharmeṣvaniśritasaṃjñāmiti / yathaitarhi me dharmodgatadeśanayā pratibhāsaḥ sanidhā(dā)namanāśritaḥ / evaṃ hetuniyamamanāśritāḥ sarvadharmā ityenāṃ saṃjñāmatyantasamāhitām / asyāḥ saṃjñāyāḥ prabhāvātkimabhūdityāha / tasyetyādi / samādhaya eva mukhāni mahopāyatvāt / sarvadharmāṇāṃ svabhāvāḥ svalakṣaṇāni / teṣāṃ vyavalokano draṣṭā / teṣāṃ anupalabdhirasattāniścayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirnānātvaṃ samatā svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadālambanaḥ samādhistathoktaḥ / sā ca samatā tathatā / tayā nirvikārānsarvadharmān paśyatīti sarvadhamanirvikāradarśī / evaṃ yāvatsarvatathāgatadarśī samādhirveditavyaḥ / eṣu samādhiṣviti krameṇa sarveṣu sthitaḥ san / daśadiśo 'sminniti daśadiglokaḥ sarvalokadhātava ityarthaḥ / tatra buddhān bhagavato 'prameyāsaṃkhyeyān paśyati sma / naikasmin kāle 'nekastathāgata ekasyaiva sarvasattvārthakriyāsu śakteriti cet / nityameka eva buddhastasyaivānantamāyuradhiṣṭhātuṃ śakteriti kinneṣyate? hetubalādanyepi bhavantīti cet / hetubalādeva tarhi yugapadananteṣu lokadhātuṣvanantāstathāgatā jāyanta iti ko virodhaḥ? yathā buddhau cakravartinau sakṛdekatra caturdvīpake lokadhātau notpadyete niḥsapatnakarmakāritvāt tathā tathāgatau trisāhasre lokadhātāviti mahārathaiḥ kṣuṇṇametat /
gatiṃ gatā iti / gatirapratidyātaḥ / tāṃ prāptāḥ / śikṣāpita iti śikṣāṃ prāpitaḥ / tatkṛtamiti / yadeva tena purva kṛtam / dhārayitavyaṃ cetasi na vismartavyam / celaṃ vastram / tasya uṇḍukaḥ śiraśāṭaka ityarthaḥ / utkaṇṭhā śokaḥ / paritasanaṃ duḥkhāsikā / kāṣṭhāgatā prītiḥ prema / guṇavatsu cetaso 'kāluṣyaṃ prasādaḥ / tadguṇeṣu vismayaḥ citrīkāraḥ / arbhyahaṇaṃ gauravam / katamaṃ śabdamityata āha / ghoṣamityādi / katamaṃ bhoṣamiṃtyāha / kaḥ pureṣeṇetyādi / atikrāmayiṣyatīti mitāṃ hrasvo na bhavati / "vā cittavirāge" (RSt_198) ityato vāśabdānuvṛttervyavasthitavibhāṣā / vijñānācca / atiśabdaścātra apaśabdārthe vartate / ataḥ pañcamī yuktā bhavati / yannuśabdastasmādarthe / paryutthāpayāmāseti vyagrīkṛtavān / yatheti yataḥ / asthimajjayāśceti / majjanśabdasya liṅgavyatyayena striyāṃ ḍāp sīmāvat / kalyacitta iti tenaiva harṣeṇa karmaṇyacittaḥ / tataśca dviguṇībhūtaharṣatvāt pramuditacittaḥ / guṇajātiḥ manuṣyasāmānyo guṇaḥ / viśeṣastu manuṣyātikrānto guṇaḥ / kṣamante ceti svayaṃ kartavyatayāpi rocanāt / viṣayiteti śaktiḥ /
viditābhiprāya āha / alpotsuka ityādi / utsuka autsukyam / yattat kṣaṇaṃ lavamapi tat / tanmuhūrtamapi tat / trayāṇāmupādānaṃ tu śrotṛṇāṃ śraddhabhedāt / niṣpratibhāna ityuddeśaḥ / sadāpraruditasyetyādinirdeśaḥ / uttara iti uttaranimiuttam / apratipadyamāno 'labhamānaḥ / daddhvamiti dad dāne / vādyaprakṛtayo vādyaprakārāḥ / prabhūtāḥ prakārabāhulyāt / vipulāḥ pratiprakāramānantyāt / bhogā arthāḥ / sarvalokaviśiṣṭā iti sarvalokātikrāntāḥ /
upariṣṭānmūrdhna iti upari śirasaḥ / prātiṣṭhata iti praśabdaḥ praterarthe / vihāyasītyantarikṣe / prāñco 'ñjalayaḥ prāñjalayaḥ / sphuṭa iti prāptaḥ / sahadarśanāditi darśanātkāraṇāddarśanena sahaivaityarthaḥ //
sadāpraruditopalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ triśattamaḥ parivartaḥ //
31. dharmodgataparivarto nāmaikatriśattamaḥ /
evamukta ityādi / na khalvityādi pratijñā / acalitā hi tathateti hetuḥ / tathāgatānāṃ kimāgatamiti cedāha / yā cetyādi / evamuttarepi hetavaḥ sasamarthanā veditavyāḥ / sarve caite hetavaḥ śūnyatāparyāyā nimittabhedāttu bhedaḥ / ākāśadhāturākāśasādharmyāttathataiva / nanu dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanavirājitavigrahastathāgato na punastathatādaya ityata āha / na hi kulaputrānyatretyādi / tathataiva suviśuddhā tathāgata iti bhāvaḥ / sa hi teṣāṃ svābhāvikaḥ kāya iti nyāyaḥ / evaṃ tathatāditathāgatayorabhedamuktvātyantābhedaṃ darśayitumāha / yā cetyādi / eṣāmeva dharmāṇāmiti tathatādīnāṃ tathateti parikalpitarūpaśūnyatā / yā ca sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnāṃ yā ca tathāgatasya / ekaivetyādiruddeśaḥ / punarekaivetyādi nirdeśaḥ / hetumāha / yadutāsattvāditi / adravyatvānna (RSt_199) punaryathālakṣaṇamabhāvāditi bhāvaḥ / punastathāgatānāmagatigatyorabhāvaṃ yathākalpanamasattvāt / bhāvakalpanā tu saṃjñāviparyāsāditi dṛṣṭāntaiḥ pratipādayitumāha / tadyathāpītyādi / madhyānhakālasamaya iti / madhyānhaścāsau kālaśca / tasya samayaḥ / āgamanaṃ yathā ca grāmaṃ praviṣṭa iti viśaterarthasya gativiśeṣatvāt kartari ktaḥ / tathehāpi tathāgatam abhiniviṣṭā iti / dharmākāyā iti dharmatākāyāḥ / hastikāyasyetyādau kāyaḥ samūhaḥ / pariniṣpattiriti bhūtatvam / muṣāvādastatsādharmyān vañcaka ityarthaḥ / ata evāha abhūta iti / amoghaṃ dāyakasya mahāphalahetutvāt / ata eva dakṣiṇīyāḥ /
prabhāvyante upalabhyante / kāyapariniṣpattiḥ caramabhavasaṃgṛhītā / nāpi kvacidgacchatīti parinirvāṇakāle / na kvacidastīti parinirvāya yatra gacchati / hetarūpādānakāraṇaṃ pratyayāḥ sahakāriṇaḥ / tatra śabdasyopādānaṃ śabdaparamāṇava ityeke / vāyuparamāṇava ityapare / tatra upadhānī tantrīveṣṭanaṃ cakulikā / upavāṇyo apradhānatantrayaḥ / ādyantayoḥ na śabdo niścaratīti vacanaṃ madhye sarvatra sambandhanārtham / nirhetukāśabdāt svārthe 'ṇa nairhetukī /
saṃkṣobhitāni saṃpracalitāni / jihmībhūtāni naṣṭacchāyāni / utsṛjanti smeti muñcanti sma / vihāyasamiti ākāśam / svakena kāyena dharmodgatamabhicchādayati smeti tasyāgrataḥ sarvakāyena bhūmau patati smetyarthaḥ / kiyantaṃ kālamityata āha saptavarṣāṇīti / avakrāmaṇaṃ praveśanam / yadvayamiti yadā vayam / anuvartamānā ityanukurvatyaḥ / divyamityākāśabhavam / cittasyānyathātva pṛthivīsekavaimukhyam / iti pratisaṃkhyāyeti evaṃ nirūpya sarvāṇi tānīti dārikāśatāni / tāni tānīti śastraviśeṣaṇam / avatāramavakāśaḥ / adhyatiṣṭhadityakarot / gandhamityatra adhyatiṣṭhaditi cakāreṇānukṛṣyate / parīṣṭiḥ paryeṣaṇā /
kīdṛśī tatrāryasya dharmodgatasya dharmadeśanābhūdityata āha / tatreyaṃ dharmodgatasyetyādi sugamam / yadutaśabdaḥ sāmānyenoddiṣṭasya viśeṣaṃ dyotayati / ebhistriṃśatā ākārairityarthaḥ / ata evāsyāḥ śrutabalenotpannā / (RSt_200) ebhireva triṃśatākāraiḥ sadāpraruditasya bodhisattvasyotpannāstriṃśatsamādhayaḥ paṭhiṣyante / prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmasamatayā / sā hi dharmadhātvālambanā / sa ca samānaḥ sarvadharmeṣu / prajñāpāramitāyā viviktatā / kutaḥ? sarvadharmaviviktatayā / yataḥ sarvadharmāḥ svalakṣaṇairviviktāḥ / ataḥ sāpi viviktā svalakṣaṇapratibhāsaiḥ / sā kadācidasmādvivekāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā acalanatā / kutaḥ? sarvadharmācalanatayā / yataḥ sarvadharmā na vivekāccalanti / tataḥ sāpi na vivekāccalati / mananāccalatīti cedāha / prajñāpāramitāyā amananatā / kutaḥ? sarvadharmāmananatayā / amananā hi sarvadharmāḥ / na te kiñcinmanyante niḥsvabhāvatvāt / tataḥ sāpyamananā / kimasau kenāpi stambhitā yato na calatīti cedāha / prajñāpāramitāyā astambhitatā / kutaḥ? sarvadharmāstambhitatayā / na hi vivekāccalanti sarvadharmāḥ kenāpi stambhitāḥ / kiṃ tarhi? prakṛtyaiva viveke sthirāstataḥ prajñāpāramitāpi sthirā / ādau samatāmātramuktaṃ naikarasatā / tāmapyāha / prajñāpāramitāyā ekarasatā sarvadharmeṣu / kutaḥ? sarvadharmāṇāmekarasatayā tathataikarasā hi sarvadharmāḥ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi svalakṣaṇānāmapratibhāsāt / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmaparyantatayā / tathā hi dvau paryantau pūrvā ca koṭiraparā ca / tau ca na staḥ sarvadharmāṇām / atītānagatayorasattvāt / tasmādaparyantāḥ sarvadharmāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā anutpādatā / kutaḥ? sarvadharmānutpādatayā / tathāhi niḥsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ / tasmānnotpadyante kharaviṣāṇavat / tasmādanutpādāḥ / tadvatprajñāpāramitāpi / anirodhā prajñāpāramitā / kutaḥ? sarvadharmāṇāmanirodhatayā / na hyamī nirudhyante 'sattvāt kharaviṣāṇavat / tadvatprajñāpāramitāpi / prajñāpāramitāyā aparyantatā / kenopamānena? gaganāparyantatayā / tathāhi gaganasya nāsti paryanto daśasu dikṣu triṣu cādhveṣu / evaṃ prajñāpāramitāyāḥ / [yā] daśadiktraiyadhvikā sarvadharmatathatāmātraprathanāt / samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśasya nāstyantastathaiva daśadiglokadhātūnāṃ kimpunarananteṣu lokadhātuṣu samudrāṇām / tataḥ siddhā samudrāparyantatā / tadvatprajñāpāramitāyāḥ / tathā hi yā teṣāṃ samudrāṇāṃ tathatā yā ca sarvadharmāṇāṃ yā ca prajñāpāramitāyāḥ, ekaivaiṣā tathatā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / tasmātsamudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti siddham /
nanu svapnopamatayāpi jñānaṃ prajñāpāramitā gaganopamatayāpi / tatra pūrvā vicitrapratibhāsā uttarā nirābhāsā / kathamanayorekārthatetyata āha / meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti / yathā hyekarasamākāśaṃ prakṛtyā tathāpi (RSt_201) merupārśvānāṃ vicitrāṇāmādhipatyāttadvadeva vicitraṃ khyāti / evamekarasaiva tathatā na vicitrā / tathatālambanā ca prajñāpāramitā / yastu svapnopamādijñāne vicitrapratibhāsaḥ so 'bhūtaparikalpadharmaḥ / tasmātsvapnopamamāyopamādijñānaṃ saṃvṛtiḥ / nirābhāse yā ca parimārthike jñāne sattvanāmavatāraṇāya nirdiśyate, nirābhāsapṛṣṭhabhāvī cāvikalpoyaṃ tadanubhūtaniścayārthaḥ / tasmātsiddhamidaṃ meruvicitratayā prajñāpāramitāvicitrateti /
nanu saiva nirābhāsā prajñāpāramitā svayamanubhūyamānaṃ paramārthamitthaṃ niścinoti niḥsvabhāvāḥ sarvadharmā iti / tatkathamasau nirvikalpetyata āha / gaganākalpanatayā prajñāpāramitākalpanateti / prajñāpāramitāyā yākalpanatā na sā kiñcidvikalpayati vikalpapāragatatvāt / tadyathā gaganaṃ na kiñcidvikalpayati jaḍatvāt / ajaḍā prajñāpāramitā kinna vikalpayatīti cet / uktamatra / vikalpaśca bhrāntirabhrāntā ca sā / tasmānna vikalpayatīti siddham /
rūpāparyantatayā prajñāpāramitāparyantateti / yathā hyākāśamaparyantaṃ tathārūpaskandhopi / yatrānyadrūpaṃ nāsti tatrāvaśyaṃ tamaḥ prakāśo vāsti / tadvattadīyatathatāpratibhāsinī prajñāpāramitāpyaparyantatā / yathaiva samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatāsmābhirvyākhyātā tathaiva sattvānāmānantyāt vedanāparyantatayāpi saṃskāraparyantatayāpi vijñānāparyantatayāpi pṛthivīdhātvaparyantatayāpi apdhātvaparyantatayāpi tejodhātvaparyantatayāpi vāyudhātvaparyantatayāpi ākāśadhātvaparyantatayāpi vijñānadhātvaparyantatayāpi vyākhyātavyā / atha yā vijñānaskandhāparyantatayā yā ca vijñānadhātvaparyantatayā tayoḥ ko viśeṣaḥ? skandhadhātuśabdābhyāṃ prayogakṛtaḥ /
vajropamadharmasamatayā prajñāpāramitāsamateti / cittadhāraṇāddharmaḥ samādhiḥ / tasya yā sarvadharmeṣu samatā tayomānena prajñāpāramitāyāḥ samatā sarvadharmeṣu sarvadharmāsambhedanatayā prajñāpāramitāsambhedanateti sarvadharmāṇāmasambhedo abhedaḥ / bhedakānāṃ svalakṣaṇānāmabhāvāt / tadvatprajñāpāramitāyā api na bhedaḥ / samvedyamānenaiva rūpeṇa teṣāṃ tasyāmabhāvāt / sarvadharmānupalabdhitayā prajñāpāramitānupalabdhiteti / sarvadharmā na kiñcidupalabhante / rūpasya jaḍatvāt / śeṣāṇāmapyātmani paratra vā grāhakatvāyogāt / nāpyupalabhyante grāhakābhāvāt / tadvatprajñāpāramitāpi nopalabhate nāpyupalabhyate / tasmātteṣāṃ tasyāścānupalabdhitā / sarvadharmāvibhāvanāsamatayā prajñāpāramitāvibhāvanāsamateti / vibhāvanāṃ parebhyo (RSt_202) vācā deśanā / sā sarvadharmāṇāṃ na vidyate tasmādavibhāvanayā samatā teṣām / tadvatsarvālambaneṣu prajñāpāramitāyā avibhāvanāsamatā / sarvadharmaniśceṣṭatayā prajñāpāramitāniśceṣṭateti / ceṣṭā īhāvyāpāraḥ / avyāpāraḥ sarvadharmāḥ / kathaṃ tarhi kaścitkutaścidutpadyate? idaṃpratyayamātreṇa / asmin satīdaṃ bhavati, asati na bhavatītyetāvatā hetuphalabhāvaḥ / tasmādamī niśceṣṭāḥ tadvatprajñāpāramitāpi / sarvadharmācintyatayāpi prajñāpāramitācintyateti / yathā hi dharmāḥ parebhyo na deśyante nirviṣayatvādvācaḥ / tathā svayamapi na cintyante na nirūpyante vāgvikalpayorekārthatvāt / tadvatprajñāpāramitāpyacintyā / veditavyetyante yat paṭhyate tatsarvadharmasamatādivākyeṣu sarveṣu sambadhyate 'ntardīpakatvāt /
atha khalvityādi / atheti deśanāparisamāptau / tathā niṣaṇṇasvaṃveti śrutāsanādanutthitasya / athetyuddeśaḥ / kṛtaḥ / tasyaiva nirdeśaḥ tasyāṃ velāyāmiti / yenaiva krameṇa yairevākāraiḥ prajñāpāramitā deśitā tenaiva krameṇa tairevākāraistriṃśatsamādhaya utpannā iti samudāyārthaḥ / tatra sarvadharmasamatādyākāratvātsamādhayastathā vyapadiśyante / kathamamī ākārāḥ? ebhi prakārairvastujñānāt / yathoktam-
vastujñānaprakārāṇāmākāra iti lakṣaṇam /
iti / kiṃ tarhyālambanam? tadeva vastu yathāsvam / athavā sarvadharmasamatādirevālambanam / tadālambanatvātsam