Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsa051_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Tinh Yếu (Sāratamā)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 5 / 9 (50.000 ký tự/trang)
yataḥ prāk / gambhīreti pratijñā / catvāro hetavaḥ pare bhāvanānupalabdheḥ / adhvatrayepi bhāvakānupalabdheḥ / bhāvyasya prajñāpāramitāvastuno 'nupalabdheḥ / tadālambanānāṃ cānupalabdheriti / asiddhatvaparihārāya tatkasyetyādinā praśnaḥ / na hītyādinottaram / pariniṣpanno vastubhūtaḥ / ataścākāśabhāvanaiṣā sarvadharmabhāvanā ca dharmatāmātradarśanāddharmāṇāṃ cānupalabdheḥ / ata evāsaṅgabhāvanaiṣānantabhāvanā ca sarvadharmeṣvanupalabdheravyāghātāddharmāṇāṃ (RSt_102) cānantyāt / asato bhāvanāsadbhāvanā grāhyānupalambhāt / aparigrahabhāvanā grāhakānupalambhāt / upaparīkṣitavyo veditavyaḥ / ityanupalambhakasvabhāvaḥ // kaccidityādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / anabhiniveśasvabhāvaḥ // subhūtirāha / yo bhagavannityādi atha khalu śakra ityataḥ prāk / vyavacāritetyālambitā / nimnaprāgbhāvapravaṇaśabdā ādhārārthāḥ / taiḥ saha bahuvrīhiḥ / santatiścittasantānaḥ / ākāśanimnayeti ākāśopamatvāt sarvajñatāyāḥ / iyaṃ sā vyavacāraṇeti prajñāpāramitāyā iti śeṣaḥ / tadityākāśopamatvaṃ tasyāḥ kutaḥ? uttaram / aprameyā hītyādinā / deśataḥ kālataśca pramātumaśaktyatvādaprameyā / tathaiva pramāṇavirahād apramāṇā / na tadrūpaṃ yāvannāpi kvacitpradeśe sthitamiti / sarveṣāmeṣāṃ deśakālavyāpitvena pramāṇāviṣayatvādaprameyasya tādrūpyāyogāt / api tvityādi / taditi vartate / kenaciditi / kenacidrūpādinā svabhāvena / rūpādīnāṃ pramāṇāvattvāditi bhāvaḥ / tatkasyeti praśnaḥ / uttaraṃ rūpameva hītyādi / rūpādiśabdairatra rūpādidharmatocyate / tasmādavirodhaḥ / na ca rūpādibhedepi dharmatāyā bhedo rūpādīnāmalīkatvenābhedakatvāttadānīmastaṅgamāccetyālambanasvabhāvaḥ // atha khalu śakra ityādyāparivartasamāpteḥ / gambhīrā duradhimocatvāt / duravagāhā cintāmayyā prajñayā durdṛśā laukikabhāvanāmayyā / duranubodhā lokottarāyā / cikīrṣitasyākaraṇamalpotsukatā / avanatamāvarjitam / yatra na kaścidityādinā traiyadhvikakriyāniṣedhaḥ / ākāśetyādinā karmaniṣedhaḥ / ātmetyādinā kartṛniṣedhaḥ / sarvadharmāṇāṃ labhyānāmanāgamanatayā heyānāmagamanatayā ca gambhīraḥ / vipratyanīko viparītaḥ / yato 'nugrahāyāvikalpanāyaiṣa dharma udgrahe ca lokaścarati / lokaviparītā pratītirvipratyayaḥ / iti vipratyayasvabhāvaḥ // devaiḥ śakrādibhirupalakṣitaḥ parivarto devaparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcadaśaḥ parivartaḥ // 16. tathatāparivarto nāma ṣoḍaśaḥ / atha khalvityādi / nāyaṃ kvacitpratihanyata iti sarvatrāsya bādhakābhāvāt / ataśca apratihatalakṣaṇo 'pratihatasvabhāvaḥ / (RSt_103) ākāśasamatayeti / yata ākāśasamaṃ tatastadvadevāpratigham / kutaḥ samatetyata āha / sarvapadānāṃ sarvavastūnāṃ anupalabdhitaḥ / apratimo nirupamaḥ advitīyatvāditi sadṛśābhāvāt / pratibodhakaṃ lakṣaṇamasyeti pratilakṣaṇaḥ / tadabhāvād apratilakṣaṇaḥ / niṣpratyarthikatvāditi virodharahitatvāt / ityapratihatasvabhāvaḥ / padaṃ pratiṣṭhā sugatidurgatinirvāṇāni / tadabhāvād apadaḥ / anabhinirvṛttatvāditi / na khalvanabhinirvṛttasya kvacitpratiṣṭhā / kuto 'nabhinirvṛttaḥ? yato 'nutpāda utpādarahitaḥ / kuto 'nutpādaḥ? sarvotpattīnāmanutpattitvāt / na hi satāmutpattirutpattilakṣaṇāyogāt / nāpyasatām / asattvādeva kharaviṣāṇavat / durgatipathaḥ sugatipatho nirvāṇapathaśceti panthānaḥ / tadabhāvād apathaḥ / ata evāha / sarvapathānupalabdhitvāt / ityapadasvabhāvaḥ // atha khalvityādi / anujāta iti / anupūrvo janiḥ sakarmakaḥ / karmāsya janakaḥ / kartā janyaḥ / anuḥ sādṛśye / tasmādiha kartari ktaḥ / karmaṇi ṣaṣṭhi / sambandhavivakṣayā bhagavato 'nujātaḥ subhūtiḥ / tatkasyetyādi tattasyānujātatvaṃ? uttaraṃ tathā hītyādinā / bhagavata eṣa putraḥ sadṛśaśca śūnyatāvāditvāditi bhāvaḥ / atha khalvityādi / ajātatvādityanujātatve hetumāha / ajātatvena pitāputrayoḥ sādṛśyāditi bhāvaḥ / yadyajātaḥ tau kathaṃ pitāputrau? saṃvṛtyeti bhāvaḥ / anupā(jā)ta ityādinā hetvantaramāha / anupā(jā)to 'nugatastathāgatasya tathatām / tatopyanujātastathāgatasya / anugamya jāto 'nujāta iti bhāvaḥ / asiddho heturiti cedāha / yathetyādi / anāgatetyanutpannā / agatetyavinaṣṭā / kiṃ punaḥ prāpte 'rhattve 'nupā(jā)taḥ kiṃ vā pūrvamevetyata āha / ādita ityādi / atathateti / tathatāśabdānābhidheyatvāt / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / gatyagatī(?) gatiḥ / tatpratiṣedhādagatisvabhāvaḥ // anujātatve hetvantaramāha tathāgatasyetyādinā / tathatā hi dharmāṇāṃ sthitiḥ / anatikramaṇīyatvāttathāvasthitā / hetvantaramāha / yathetyādinā / pūrvasvabhāvānuvṛtteḥ avikārā / svabhāvāntarānutpatteḥ nirvikārā / vikalpasvabhāvābhāvād avikalpā / vikalpāviṣayatvāt nirvikalpā / hetvantaramāha / yathācetyādinā / na kvacitpratihanyata iti sarvagatatvāt / tatkasya hetoriti / tadapratihatatvaṃ kutaḥ? tathā hi yasya yā tathatā tatraiva sāsti tato 'nyatra pratihanyata eva / vastvabhāvāt / uttaraṃ yā cetyādinā evaṃ hītyataḥ prāk / ekaivaiṣeti pratijñā / tatkimekajātīyatvādekā? netyāha / advayeti / dvayaṃ bhedastadabhāvādadvayetyeko (RSt_104) śabdasyārthaḥ / ekamapi sambandhibhedābhdidyate / tadyathā pūrvākāśamaparākāśamiti / tadvadrūpatathatā vedanātathatā saṃjñātathatetyeṣa bhedo bhavatīti cedāha / advaidhīkāreti / ataśca advayatathatā / nityaṃ tathaiveti tathatā / advayā ca svayamabhedāttathatā ca paratopyabhedādityadvayatathatā / hetumāha / na kvacidityādinā / tatkhalu tasya bhavati yadyadādhāraṃ taddhetukaṃ vā / tadyathā kūpodakaṃ yavāṅkura iti / tathatā tu na kvacit nāpi kutaścit / tasmātkeṣucidapratibaddhatvānna sā kasyacit / yataḥ sā na kasyacittataḥ sādvayādvaidhīkārādvayatathatā / tato na kvacitpratihanyate / tasmādanujātaḥ subhūtistathāgatasyeti siddham / hetvantaramāha / evaṃ hītyādinā / evaṃ hīti evamapi / tadevāha / akṛtatathatayeti / akṛtā cāsau nityatvāttathatā ca / na sā kadācinna tathateti nityaṃ tathaiva bhāvāt / tataḥ sādvayeti kālabhedenāsyābhedāt / tathāgatamiti karmaṇi dvitīyā / hetvantaramāha yathetyādinā / sarvatreti sarvalokadhātuṣu / sarvadharmaṣviti sarvavastuṣu / avikalpā teṣāmavikalpanāt / nirvikalpā tathaiva sarvavikalpānāṃ prahāṇām / evameva ceti sarvatrāvikalpanirvikalpatayā / aluptamityacchinnam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ // hetvantaramāha yathetyādinā nānyatreti nānyā bhedakatvānupalabdheḥ / dvitīyābhāvādananyā cāsau tathatā ceti ananyatathatā / tasyā anugamaḥ / tenopagatastathatāṃ saṃvṛtyā / paramārthamāha / na cetyādinā / atretyasminnupagame / na kaścitsubhūtiranyo vā / na kvaciditi tathāgate 'nyasmin vānugatimupagataḥ / dharmapubhdalanairātmyadarśanāditi bhāvaḥ / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / hetvantaramāha yathetyādinā / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / ityajātasvabhāvaḥ // tathāgatatathatayāpītyādi iyaṃ setyataḥ prāk / atra sarvatathāprabhedānāmabhedaṃ darśayan bhedaṃ pratiṣedhatīti sarvāsāṃ rūpāditathatānāmanupalambhāttathatānupalalambhaḥ ṣoḍaśaḥ svabhāvaḥ // asyāstathatāyā māhātmyamāha / iyaṃ setyādinā / gamirjñānārthaḥ tathatāgatānena tasmāttathāgata iti bhāvaḥ / asyāṃ deśyamānāyāṃ yadabhdutamabhūttadāha / asyāmityādinā / ṣaḍavikāramaṣṭādaśamahānimittaṃ yathā bhavati tathā akampata yāvat saṃprāgarjat / atra trayo dhātavaścalanārthāḥ / trayaḥ śabdārthāḥ / mṛdumadhyādhimātrakriyābhedādaṣṭādaśamahānimittāni (RSt_105) bhavanti / tatra calanamaṅgataḥ / kampanaṃ sākalyena / sākalyenātyantaṃ kampanaṃ kṣobhaḥ / vedhaḥ śabdaḥ / raṇitaṃ daṇḍāhatakāṃsīvat / garjanaṃ navamahāmeghavat / ṣaḍvikārāstadyathā- "pṛthivyāḥ pūrvā digunnamati paścimāvanamati / paścimā digunnamati pūrvāvanamati / uttarāvanamati uttarā digunnamati / dakṣiṇāvanamati / madhye unnamati / ante 'vanamati / ante unnamati madhye 'vanamati" iti / kiṃvadityāha / tathāgatasya cetyādi / evaṃ hīti / tathāgatābhisambodhāvivasubhūtestathatānirdeśe mahānimittaprādurbhāvasamatayā / prakārāntaramapyāha / punaraparamityādinā jāyerannityetatparyantena / na saṃvidyanta iti pratijñā / nopalabhyanta iti hetuḥ / yairiti svadharmaiḥ / anujāyeteti kartari liṅ / ye ceti tāthāgatā dharmāḥ / anujāyeranniti karmaṇi liṅ / evaṃ hītyupasaṃhāraḥ / tathatā kathaṃ caryā? tanmātre 'vasthānāt / asmin khalu punarityādi sugamam / kiñcāpīti yadyapi trayastriṃśata ityapādāne tasiḥ / jātyā pakṣiṇaḥ mahākāyatvācchakuneḥ / antarā cittasyeti dyāvāpṛthivyormadhyasaṃjñinaḥ / evaṃ bhavatīti eṣa vitarko bhavati / śeṣaṃ subodhaṃ virahito bhavatīti yāvat ! iha jñānaviśeṣakāritrasvabhāvalakṣaṇe ukte / bodhisattvānāṃ mokṣabhāgīyaṃ vaktavyam / tacca tadvirahiṇāṃ bodhisattvānāmarhattvaprāptikāraṇanirdeśena sūcitaṃ vyaktikartuṃ śāriputra āha / yathāhaṃ bhagavannityādi / prajñāpāramitā bhāvayitavyeti sarvadharmaparamārthajñānāya / caryamāṇasya ca dānapāramitāderanimittīkaraṇārtham / upāyakuśalenetyupāye kuśalena / tatropāyaḥ sarvākārajñatācittasya nityamatyāgaḥ / sarvapuṇyānāṃ ca bodhau samyakpariṇāmanā / samyakpariṇāmanānumodane ca tatparivartokte ataḥ śāstroktalakṣaṇamuktaṃ bhavati / [91] animittapradānādisamudāgamakauśalam / sarvākārāvabodhe 'smin mokṣabhāgīyamiṣyate // 4-32 // tesya pañcaprabhedā mahatyorbhagavatyoḥ / tathā ca śāstram- [92] buddhādyālambanā śraddhā vīrya dānādigocaram / smṛtirāśayasampattiḥ samādhiravikalpanā // 4-33 // [93] dharmeṣu sarvairākāraiḥ jñānaṃ prajñeti pañcadhā / (RSt_106) etadeva bhagavānāha / evamukta ityādinā / atha śāstram- tīkṣṇaiḥ subodhā sambodhirdurbodhā mṛdubhirmatā // 4-34 // etadeva atha khalvityādinā prastuvanti / kṛcchreṇa sambhavo 'syā iti durabhisambhavā / etaddevairaviśeṣeṇoktam / atha khalvityādinā bhagavān pudgalaviśeṣeṇāha / duṣprajñairityādi / duṣpra jñādipadaiḥ sūcito viśeṣo mṛdūni mokṣabhāgīyāni / tīkṣṇaistu mokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiḥ / atastāni darśayitukāmaḥ subhūtirāha / yabhdagavānityādi / evamukta ityādinā bhagavata uttaram / sarvadharmāṇāmasattayā bodheḥ svabhisambhavatvamuktaṃ subhūtinā tadayuktam / yato yadyetāvata svabhisambhavā syāttadā sarvasattvānāmādita eva tathā syāt / tasmātpratipattitaḥ prāptiḥ / sā ca na teṣāmasti yeṣāṃ mṛdūni mokṣabhāgīyāni / ato 'sambhavatvādaprāpterdurabhisambhaveti brūmaḥ / nanvabhijñāste śrutacintādibalena samyaksambodhau tatteṣāṃ kuto 'prāptirityata āha / asadbhūtatvādadurabhisambhaveti / te hi bālagrāhyamevārtha bodhiṃ manyante / sa cāsadbhūtatvādalīkatvānna prāpyata iti bhāvaḥ / tathā hi / vikalpaṃ vā bodhi manyeran / vikalpanirmitaṃ vārtham / pakṣadvayamapyayuktam / avikalpatvādvikalpāviṭhapitatvācca bodheḥ / etaddarśayitumāha / avikalpatvādityādi / atha khalvityādinā sthaviraśāriputrasyottaram / sa hi manyate śūnyatvātsvabhisambhavetyayaṃ viruddho heturiti / evaṃ ceti / ākāśasamatayā ca / ākāśasamā hīti hetuḥ / yattatvaṃ yeṣāṃ tenaiva teṣāmabhisambodhāditi bhāvaḥ / evaṃ viruddhatvamuktvā anumāne bādhāṃ vivakṣuḥ prasaṅgaṃ karoti yadi cetyādinā / na tveveti naiva / yasmādityādinā viparyayamāha / athavā parasya hetau dūṣite svapakṣasādhanamevedam / evamukta ityādinā vistareṇa subhūtiḥ prasaṅgaṃ vighaṭayati / vivartituḥ samboddhuḥ samboddhavyasya ca vikalpane / katamaḥ sa dharmo yo vivartata ityuktvā avivartanameva sādhayitumāha yastasyāmevetyādi / sarvadharmāsthānayogeneti / sarvadharmaṣvasthānameva yogo nyāyaḥ / tena dharmatāyāṃ sthitaḥ / dharmataiva śuddhā bodhiḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddheti bhāvaḥ / evamukta ityādi śāriputrasya vacanam / dharmanayajātiḥ dharmāṇāṃ tattvaprakāraḥ / ye cetyādinā viśeṣamāha / ca śabdastuśabdasyārthe / atha khalvityādinā pūrṇaḥ subhūtiṃ smārayati / śeṣaṃ subodhamāsiddhāntasthāpanāgraṃthāt anuttarayā bodhyāniryāsyatyayaṃ bodhisattvo mahāsattva ityasmāt / ata iyatā vistareṇa (RSt_107) samanvitam / tīkṣṇairmokṣabhāgīyaiḥ svabhisambhavā samyaksambodhiriti / uktāni mokṣabhāgīyāni // mokṣasya bhāgo bhajanaṃ prāptiḥ tasmai hitāni mokṣabhāgīyāni tadapyuktāni / nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / nirvedhaḥ prativedho darśanamārgaḥ / tasya bhāgaḥ prāptiḥ / tasmai hitāni nirvedhabhāgīyāni / tāni catvāri / ūṣmamūrdhākṣāntiragradharmāśceti / tatrādyamadhikṛtya śāstram- [94] ālambanaṃ sarvasattvā ūṣmaṇāmiha śasyate / ākāraḥ samacittādisteṣveva daśadhoditaḥ // 4-35 // ata āha / atha khalvityādi yāvadahaṃ nātha iti / sthātavyamiti spṛhaṇataḥ / śikṣitavyamabhyāsataḥ / samaṃ sthātavyamityādinā daśacittānyuktani / samacittaṃ maitracittaṃ niḥśāṭhyacittaṃ nihatamānacittaṃ mātāpitrādicittaṃ putraduhitādicittaṃ ceti / nāthaḥ sānāthyaṃ kartum / ūṣmagatam // [95] svayaṃ pāpānnivṛttasya dānādyeṣu sthitasya ca / tayoniyojanānyeṣāṃ varṇavādānukūlate // 4-36 // [96] mūrdhagaṃ etadāha svayaṃ cetyādinā / pāpāni daśakuśalāni / pāpebhyo nivṛttau viratau / parijayo 'bhyāsaḥ / avidyāpratyayāḥ saṃskārāḥ saṃskārapratyayaṃ vijñānamityādiranulomaḥ pratītyasamutpādaḥ / avidyānirodhāt saṃskāranirodha ityādiḥ pratilomaḥ / anyeṣāmiti pareṣāṃ samādāpakaḥ samyaggrāhakaḥ / varṇavādī guṇavādī samanujño 'nukūla iti mūrdhagatam // svaparādharaṃ satyajñānaṃ kṣamā matā / tathāgradharmā vijñeyāḥ sattvānāṃ pācanādibhiḥ // 4-37 // svayaṃ sa satyānāṃ jñānaṃ pareṣāṃ ca tasmin samādāpanaṃ 'varṇavādānukūlatā' iti ca kṣāntigatam / svayaṃ ca sattvānāṃ paripācanabuddhakṣetrapariśodhanādi pareṣāṃ ca tatsamādāpanaṃ varṇavādānukūla[te]ti cāgradharmagatam / etadubhayamāha / evaṃ satyeṣvityādinā / satyeṣviti duḥkhādisatyaviṣayeṣu yathākramaṃ parijñānaprahāṇasākṣātkriyābhāvanāsu strotaāpattyādipañcaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ yāvadbodhisattvanyāmāvakrāntau / tathā sattvaparimācanādau ca sthitvā (RSt_108) anyeṣāmapi tatra samādāpane tadvarṇavādinā tatsamanujñena bhavitavyamiti kṣāntigatāgradharmagate // tasyaivamityādinā nirvedhabhāgīyānāṃ phalamāha / anāvaraṇaṃ rūpaṃ vedanā saṃjñā yāvat saddharmasthitiranāvaraṇā bhaviṣyatīti // tathatāpradhānaḥ parivartastathatāparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratarā(mā)nāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ ṣoḍaśaḥ parivartaḥ // 17. avinirvatanīyākāraliṅganimittaparivarto nāma saptadaśaḥ / 'mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ / ' iti pūrvamuddiṣṭam / tatra dve ukte / tṛtīyo vaktavyaḥ / ataḥ śāstram- [97] nirvedhāṅgānyupādāya darśanābhyāsamārgayoḥ / ye bodhisattvā vartante so 'trāvaivartiko gaṇaḥ // 4-38 // 'atra' iti mahāyāne / 'avaivartikagaṇaḥ' / tallakṣaṇam / vivartāya prabhavati vaivartikaḥ / na tathetyavaivarktiko 'vinivartanīyaḥ / athāsya nirvedhabhāgīyeṣu sthitasya kati liṅgānītyata āha / [98] rūpādibhyo nivṛtyādyaliṅgarviśatidheritaiḥ / nirvedhāṅgasthitasyedamavaivartikalalakṣaṇam // 4-39 // avaivartikatvaparijñānamityarthaḥ / atha katame rūpādinivṛttyādayaḥ? [99] rūpādibhyo nivṛttiśca vicikitsākṣaṇakṣayau / ātmānaḥ kuśalasthasya pareṣāṃ tanniyojanam // 4-40 // [100] parādhāraṃ ca dānādi gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇam / maitraṃ kāyādyasaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena ca // 4-41 // [101] sarvānuśayahānaṃ ca smṛtisamprajñatā śuci / cīvarādiśarīre ca kṛmīṇāmasamudbhavaḥ // 4-42 // (RSt_109) [102] cittākauṭilyamādānaṃ dhutasyāmatsarāditā / dharmatāyuktagāmitvaṃ lokārthaṃ narakaiṣaṇā // 4-43 // [103] parairaneyatā mārasyānyamārgopadeśinaḥ / māra ityavabodhaśca caryā buddhānumoditā // 4-44 // [104] ūṣmamūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ / liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate // 4-45 // ata āha / atha khalvityādi / ākriyante vyajyanta ebhiriti ākārāḥ / liṅgyante gamyanta ebhiriti liṅgāni / nimīyante nirūpyanta ebhiriti nimittāni / ekārthatvepi trayāṇāmupādāna(naṃ) sattvāntaraśaṅkāyā vyavacchedārtham / paryāyaskandhaṃ (vacanaṃ) athavā aparaḥ paryāyaḥ / kathamityādi / ata eva vāśabdaḥ / kathaṃ ve ti kena prakāreṇa jānīyāma iti sambandhaḥ / atibahūni liṅgāni tatrādyaṃ tāvadāha yā cetyādinā / caturdhā bhūmiḥ / pṛthagjanaśrāvakapratyekabuddhabuddhasambandhāt / iyaṃ caturvidhāpi tathatābhūmirityucyate / kuta ityāha / sarvāśca ityādi / caśabdo hetau / yasmātsarvā etāstathatayādvayāḥ / rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ yathālakṣaṇamasattvāt tathataivaitāḥ / tathatā caikaiva na dve na bahavyaḥ / tasmāttathatayādvayā abhinnāḥ advaidhīkārādacchinnāḥ vikalpasvabhāvavirahāt avikalpāḥ / vikalpāgocaratvāt nirvikralpāḥ / itīti / evaṃ lakṣaṇā yā tathatā tāṃ tathatāṃ dharmatāmavatarati / kathamavataratītyāha tathatāyāmityādi / sthitastanmātradarśanāt / na kalpayati samyak na vikalpayati vitatham / evamavataratītyevaṃ satyavatarati / ..........tyāha / evamavatīrṇa ityādi / uktena krameṇāvatīrṇaḥ san / yatheti yayā mātrayā śrutvāpīti śravaṇānantaramapi / tatopi vātikramyeti tata uttarakālamapi / na kāṅkṣatīti na bādhate / naivamitīti sambandhaḥ / vividhā matiḥ vimatiḥ / tanna karoti evaṃ vā na veti / ata evāha na vicikitsatoti / na dhandhāyatītyapratipatteḥ pratiṣedhaḥ / kiṃ tarhi karotītyāha / api tvityādi / tathataiva sarvaṃ na santi rūpādaya ityadhimuñcati śraddhayā / avagāhate prajñayā / etadeva jñānaṃ mukhyaṃ liṅgam / asya paricchedamāha / na cetyādinā / (RSt_110) paricchedāpekṣayā bahuvacanaṃ ebhirliṅgairiti / tathataiva sarvamiti jñānāt 'rūpādibhyo nivṛttiḥ' nirvedhāṅgeṣvavaivartikaliṅgaṃ prathamam // punaraparamityādi / anyeṣāmiti / ito dharmādvāhyānām / śramaṇānāmiti pravrajitānām / mukhamullokayati praṇataḥ paśyati / kimitītyāha / ime ityādi / jānanti laukikena jñānena / paśyanti lokottareṇa / dātavyamiti bhaktito deyam / vyapāśrayata iti sevate śaraṇaṃ vā gacchati / satyeṣu ratneṣu ca vimatirvicikitsā / tasyāḥ kṣaye sati sarvametanna karotīti 'vikitsākṣayo ' dvitīyaṃ teṣu talliṅgam // sa khalvityādi / apāyā narakapretatiryañcaḥ / svībhāvaḥ strītvam / sa cāvaśiṣṭānāmakṣaṇānāmupalakṣaṇamiti 'akṣaṇakṣayaḥ' tṛtīyaṃ teṣu talliṅgam // punaraparamityādi / daśasu kuśaleṣu svayaṃ sthitvā 'pareṣāṃ' teṣu 'samādāpanaṃ' dṛḍhīkaraṇaṃ ceti caturthaṃ teṣu talliṅgam // punaraparamityādi / yaṃ yaṃ dharmamiti sūtrageyādikam / dadāti ca parasmai hitāya sukhāya caṣa bhavatviti teṣāmeva hitasukhāya / iti anenākāreṇa sādhāraṇaṃ karoti / yathā ca dharmadānaṃ tathānyadapi dānaśīlādikamiti 'parādhāraṃ dānādi' pañcamaṃ teṣu talliṅgam // punaraparamityādinā na dhandhāyatītyetadantena 'gambhīre 'rthepyakāṅkṣaṇaṃ' ṣaṣṭhaṃ teṣveva talliṅgam // 'maitraṃ kāyādi' iti kāyādi karma / tadāha hitavacanaścetyādinā / upalakṣaṇatvāditi 'maitraṃ kāyādi' saptamaṃ teṣu talliṅgam // 'asaṃvāsaḥ pañcadhāvaraṇena vā' iti / pañca nivaraṇāni / kāmacchando vyāpādastyānamiddhamauddhatyakaukṛtyaṃ vicikitsā ceti / ebhirasaṃvāso 'samanvāgamaḥ / tamāha / alpastyānamiddhaśca bhavatītyupalakṣaṇatvāt / iti pañcabhirnivaraṇaisaṃvāso 'ṣṭamaṃ teṣu talliṅgam // sarva yathā bhavati tathānuśayasya dveṣānubandhasya hānaṃ 'sarvānuśayahāanam' / tadāha niranuśayaśca bhavatīti / navamaṃ teṣu talliṅgam // 'smṛtisaṃprajñatā' itismṛtisahitaṃ saṃprajanyam / tadāha sobhikrāmanvetyādinā / abhikramo gamanam / apratikrama āgamanam / bhrāntaṃ vikṣiptam / na vilambitamiti vilambe vikṣepāt / sahaseti asamīkṣya bhūmim / upalakṣaṇaṃ caitaccaṃkramasthānaniṣadyāśayaneṣu vikṣepasyeti smṛtisaṃprajanyaṃ daśamaṃ teṣu talliṅgam // (RSt_111) tasya khalvityādi yānītyataḥ prāk / yūkāyogād yūkilaḥ / picchāditvādilac / caukṣaḥ śuciḥ / ābādhaḥ pīḍā / ādīnava upadrava iti 'śucicīvarāditā' ekādaśaṃ teṣu talliṅgam // yānītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / sambhavanti jāyante kāyasya bhakṣaṇāya / abhyudgatānīti prativiśiṣṭāni / iti 'śarīre kri(kṛ)mīṇāmasamubhdavo ' dvādaśaṃ teṣu talliṅgam // subhūtirāhetyādi punaraparāt prāk / cittālpakṛtyatā alpatvādavikṣepācca / cittasya kauṭilyaṃ kuṭilatā / yattu svadoṣapracchādanopāyastacchāṭhyam yatparavañcanāya sa vaṅkaḥ / paravañcanārthamabhūtasvaguṇasaṃdarśanaṃ māyā / ebhirvirahādyathākramaṃ cittākauṭilyaṃ cittāśāṭhyatā cittāvaṅkatā cittāmāyāvitā ca / śeṣaṃ subodham / iti 'cittakauṭilyaṃ' trayodaśaṃ teṣu talliṅgam // punaraparamityādi / atra lābhādigurūkatāpratiṣedhena dhutagrahotpyupalabhyate / iti 'dhutaguṇasamādanaṃ' caturdaśaṃ teṣu talliṅgam // nerṣyāmātmasaryabahulo bhavatīti mātsaryagrahaṇena ṣaṭpāramitāvipakṣā upalakṣyante / iti 'amatsarāditā' pañcadaśaṃ teṣu talliṅgam // na ca gambhīreṣvityādi punaraparāt prāk / saṃsyandanaṃ saṃyojanam / dharmatayā yuktaṃ sarvamavagacchatīti 'dharmatāyuktagāmitvaṃ' ṣoḍaśaṃ teṣu talliṅgam // punaraparamityādi dhārayitavyāntaram / pratideśayetyeayamatyayato deśaya / pratiniḥsajeti pratiniyamenātyantikatvena parityaja / evamiti bodhicittatyāge sati / evamapīti / īdṛśepi māyeṇoktai / śeṣaṃ subodham / iti lokānāmartho 'smāditi 'lokārthaṃ narakaiṣaṇā' narakasvīkāraḥ / saptadaśaṃ teṣu talliṅgam // punaraparādi dhārayitavyāntam / yacchrutaṃ prajñāpāramitādi tatpratideśaya pratyācakṣva / yad gṛhītaṃ badhicittapāramitācaryādi tatparityaja / abhūtavicitravādī kaviḥ / tasya karma kāvyam / avinivartanīyasya dhātuḥ prakṛtiḥ / apratyudāvartanīyadharmeti pareṇa sambadhyate / śeṣaṃ subodham / iti 'parairaneyatā' 'ṣṭādaśaṃ teṣu talliṅgam // punaraparādi dhārayitavyāntam / saṃsāre cāriketyādinā bodhisattvamārgaṃ dūṣayati / ihaiva tvamityādinā śrāvakādimārgaṃ grāhayati / abhinirvṛtta iti kṣīṇāyuḥ / vāśabdo vikalpe / ihaivetyādikaṃ vā vakṣyati / (RSt_112) aho vatetyādikaṃ vā / cittaṃ na kupyati na calatīti mārabhāṣitasya hīnamārgasya mārabhāṣitatvena jñānāt / ata idaṃ mārasyānyamārgopadeśino 'māra ityavabodhaḥ' ūnaviṃśatitamaṃ teṣu talliṅgam // sā cedityādi dhārayitavyāntam / viveko mahāyānatyāgaḥ / tadarthāni vacanāni vivekapadāni / tāni parato mārāditaḥ śrutvā cittaṃ na parihīyate iti sambandhaḥ / na calatītyarthaḥ / kuta ityāha / dharmatāyā iti dharma eva dharmatā mahāyānacaryā tataḥ / na pratyudāvartata iti na vimukhībhavati / nānyathābhāva iti na viparyayaḥ / na hīnayāne bahumāna ityarthaḥ / tānīti vivekapadāni / caśabdo hetau / yasmānmārakarmāṇi jānāti / asthānamiti pareṇa sambadhyate / tatheti yathā buddhānuvarṇitam / śeṣaṃ subodham / iti 'caryābuddhānumoditā' viṃśatitama teṣu talliṅgam // ūṣmāmūrdhasu sa kṣāntiṣvagradharmeṣvavasthitaḥ / liṅgairamībhirviśatyā sambodherna vivartate // ayamupasaṃhāraḥ / ūṣmādiṣu nirvedhabhāgīyeṣu sthite ya ebhirviśatyā liṅgairlakṣitaḥ sa sambodherna nivartate / so 'vinivartanīya ityarthaḥ // darśanamārge sthitamadhikṛtya śāstram- [105] kṣāntijñānakṣaṇāḥ ṣaṭ ca pañca pañca ca dṛkpathe / bodhisattvasya vijñeyamavaivartikalakṣaṇam // 4-46 // darśanamārge sthitasya bodhisattvasyāvaivartikaṃ liṅgaṃ veditavyam / kiṃ tat? 'kṣāntijñānalakṣaṇāḥ' kṣāntikṣaṇāḥ jñānakṣaṇāśca / 'ṣaṭ ca pañca pañca ca' iti ṣoḍaśetyarthaḥ / katame ṣoḍaśa? [106] rūpādisaṃjñāvyāvattirdāḍhrya cittasya hīnayoḥ / yānayorvinivṛttiśca dhyānādyaṅgaparikṣayaḥ // 4-47 // [107] kāyacetolaghutvaṃ ca kāmasevābhyupāyikī / sadaiva brahmacāritvamājīvasya viśuddhatā // 4-48 // [108] skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike / samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ // 4-49 // [109] vihāre pratiṣedhaśca dharmasyāṇoralabdhatā / niścitattvaṃ svabhūmau ca bhūmitritayasaṃsthitiḥ // 4-50 // (RSt_113) [110] dharmārthaṃ jīvitatyāga ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ // 4-51 // tatrādyamāha / punaraparamityādinā dhārayitavyāntena / abhisaṃskarotīti utpādayatītyarthaḥ / tamapi dharmamiti rūpādikaṃ nopalabhata ityādi / atra upalambha evābhisaṃskāraḥ / sa evotpādanam / anutpādajñāne kṣāntirasyeti bahuvrīhiḥ / iti 'rūpādisaṃjñāvyāvṛttiḥ' duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge prathamaṃ talliṅgam // punaraparamityādi dhārayitavyāntam / vicchankyisyatīti vigatacchandaṃ kariṣyati / ājñāsyati lokottareṇa jñānena / vihanyase kliṣyase / vivecanatā bodhicittatyājanam / tatreti samyaksambodhau / dṛḍhacittena iti samyaksambodhau 'cittadārḍhyaya' duḥkhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge dvitīyaṃ talliṅgam // punaraparādi bhavatyantam / iti 'hīnayānavinivṛttiḥ' duḥkhe 'nvayajñānakṣānti / sā dṛṅmārge tṛtīyaṃ liṅgam // sa ākāṅkṣannityādi veditavyāntam / iti 'dhyānādīnāmaṅgaparikṣayaḥ' kāmotpattivibandhe daurbalyaṃ duḥkhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge caturthaṃ talliṅgam // punaraparādi sa cedityataḥ prāk / atra na nāmaguruka ityādikaṃ 'cetolaghutvam' / so 'bhikrāmanvetyādikaṃ 'kāyalaghutvam' / tadubhayaṃ samudaye dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcamaṃ talliṅgam // sa cedityādi prāganarthikāt / yathoktaiva saṃjñābhyupāyaḥ tena nirvṛttā 'kāmasevābhyupāyikī' / sā samudaye dharmajñānam / tad dṛṅmārge ṣaṣṭhaṃ tallīṅgam // anarthikā eva cetyādi dhārayitavyāntam / atyarthaṃ saumanasyajananāt priyarūpaiḥ / atyarthaṃ sukhajananāt sātarūpaiḥ / praśaṃsāyāṃ rūpap vā / anarthikā eveti nityamanarthikāḥ / na samaviṣameṇeti na yuktāyuktena / kathamityāha / dharmeṇaivetyādi / apamardanaṃ pīḍā / pañcabhirmokṣabhāgīyaiścaturbhirnirvedhabhāgīyaiḥ saptabhiśca darśanakṣaṇairyogāt satpuruṣairityādini ṣoḍaśapadāni / iti 'sadaiva brahmacāritvaṃ samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge saptamaṃ talliṅgam // punaraparādi dhārayitavyāntam / mantrajātirmantrāviśeṣaḥ grahadevatāyāḥ / auṣadhiḥ pā(pha)lapākāntā / strīdevatāyā mantro vidyā / (RSt_114) bhaiṣajyamauṣadham / ādiśabdena yantramantrādiparigrahaḥ / vigrahaḥ kāyena kalaho vivādastu vācā / iti 'ājīvapariśuddhiḥ' samudaye 'nvayajñānam / dṛṅmārge 'ṣṭamaṃ tāliṅgam // navamāt prabhṛti pañcakṣaṇānadhikṛtya śāstram- 'skandhādāvantarāyeṣu sambhāre sendriyādike / samare matsarādau ca neti yogānuyogayoḥ // vihāre pratiṣedhaśca' iti / 'yogaḥ' sābhiniveśā vṛttiḥ / 'anuyogo ' nirabhiniveśā vṛttiḥ / tābhyāṃ vihārastayorvihārastadvānsamādhiḥ / tasya 'pratiṣedhaḥ' / 'neti' iti naño sambandhādityarthaḥ / sa punarvihāraḥ 'skandhādau' prathamaḥ / 'antarāyeṣu' dvitīyaḥ / 'sambhāre ' tṛtīyaḥ / 'sendriyādike samare ' caturthaḥ / 'matsarādau' pañcamaḥ / tatra caturaṃ tāvadāha punaraparamityādinā na ca te kalahetyataḥ prāk / na te skandhāyatanetyādi / yogāścānuyogaśca yogānuyogaṃ tadanuiyuktāstena saha yuktāḥ / sahārthe 'nuśabdaḥ / na viharantīti sambandhaḥ / atropapattirmahatyobhaṃgavatyoruktā- "tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyaciddharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati" iti / enāmasyāṃ vākyadvayenāha / saṃkleśapakṣo niḥsāratvena saṅgaṇikārāmatāviṣayatvāt saṅgaṇikārāmatā / saivāsattvena kathāmātratvāt kathā / śeṣaṃ pūrvavat / utkṛṣṭatvādrājasaṃkleśanirodhaḥ / sa eva kathā asākṣātkṛtatvena kathāmātratvāt kathā / etāveva kathe dve / yathāyogamuttaratrāpīti skandhādiyogānuyogavihāraviraho nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge navamaṃ talliṅgam // pañca nivaraṇāni caurāḥ kuśaladravyaharatvāt / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe dharmajñānam / tad dṛṅmārge daśamaṃ talliṅgam // kuśaladharmasambhāraḥ senā / śeṣaṃ pūrvavat / iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge ekādaśaṃ talliṅgam // tayā senayā vipakṣāṇāṃ bādhanaṃ yuddham / śeṣaṃ pūrvavat / yuddhe sati nirodhaḥ prāpyate / nirodho nirvāṇaṃ vimuktiḥ / kaścāsau? dehapratiṣṭhābogapratibhāsānāṃ vijñaptīnāṃ parāvṛttiḥ / tasmāddehādīnāmavikalpanāt na grāmanagaranigamajanapadarāṣṭrarājadhānīkathāyogānuyogamanuyuktā viharanti / tatra cakṣurādi pañcakaṃ (RSt_115) dehaḥ / sa hi grāma indriyagrāmatvāt / dehānāmādhāratvāt pratiṣṭhā nagaram / niyatendriyagamyatvāt nigamo bhogaḥ pañcaviṣayāḥ / janapadādayaḥ pratiṣṭhāviśeṣāḥ / ātmātmīyavikalpakṣaye sati mokṣaḥ / tata ātmavikalpānadhikṛtyāha / nātmakathetyādi / ātmīyavikalpānadhikṛtyāha / nāmātyetyādi / ita urdhvarūpāḥ kathāste yathāyogamātmīyavikalpā bhogavikalpāḥ pratiṣṭhāvikalpā vā veditavyāḥ / yadi tathā tathā na viharanti kathaṃ tarhi viharantītyāha / api nvityādi / prajñāpāramitaiva katha pratyavekṣā / śeṣaṃ purvavat / sarvatra dharmatayā samatāyogānuyogamanuyuktā eva viharantītyarthaḥ / sarvajñatāpratisaṃyuktairiti bodhicittapratisaṃyuktaiḥ / yuddhendriyādikathāyogānuyogavihāraviraho nirodhe 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge dvādaśaṃ talliṅgam // 'matsarādau ca' iti śāstram / yadāha mahatyoḥ / "sa dānapāramitāyāṃ caranna mātsaryakathāyogamanuyukto viharati yāvat prajñāpāramitāyāṃ caranna dauṣṭhulyakathāyogamanuyukto viharati" iti / tadasyāmāha / na ca te kalahabhaṇḍanavigrahavivādakathāyogānuyogamanuyuktā viharantīti / vipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvātkalahā mātsaryādayaḥ / pratipakṣatvābhdaṇḍanādayaḥ / yadobhayeṣāṃ cetasi cārastulyabalatā ca tadā vigrahaḥ / yadā tu pratipakṣairvipakṣā durbalīkriyante tadā vivādaḥ / tāveva vigrahavivādau kathā vikalpatvāt / tasyāṃ yogānuyogamanuyuktā na viharanti / abhedaḥ samatājñānam / bhedo nānātvavikalpaḥ / mitrakāmāścetyādi dhārayitavyāntaṃ sugamam / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge trayodaśaṃ talliṅgam // punaraparādi sa cedityataḥ prāk / anetaitadāha / 'dharmasyāṇoralabdhatā / niścitatvaṃ svabhūmau ca' iti / so 'ṇumapi dharma na samanupaśyati yo vivarte, bhavān vā vivartena / tathāpi svasyāmavinivartanīyabhūmau niḥsaṃśayo bhavati / vicikitsā saṃśayaḥ / saṃsīdanaṃ mandotsāhatā / ānantaryacitteneti / anantaryapaścāttāpena / prativinodanaṃ sarvathātyāgaḥ / viṣkambhaṇaṃ mandākaraṇam / avinivartanīyacittamātmano 'vinivartanīyatvaniścayaḥ / asaṃhāryamapratyāneyam / ityavaivartikabhūmau 'sthiraniścayatva' mārge dharmajñānam / tad dṛṅmārge caturdaśaṃ talliṅgam // 'bhūmitritayasaṃsthitiḥ / ' mārakarma tathāgatabhāṣitasyānyathātvaṃ bhāvinī cātmanaḥ samyaksambodhiriti trīṇi sthānāni 'bhūmitritayam' / tasmin 'saṃsthitiḥ' (RSt_116) ātyantiko niścayaḥ / tāmāha / sa cetkhalvityādinā dhārayitavyāntena / ihaivetyasminneva janmani / nāyaṃ tathāgata ityasmātpūrva iti śabdaḥ paro draṣṭavyaḥ / tathā tannānyathetyukte 'rthādgamyate bhaviṣyatyeva me 'nuttarā samyaksambodhiriti / buddhādhiṣṭhānaṃ buddhanirmāṇam / addheti tattvata ityarthaḥ / iti bhūmitrayasaṃsthitimārge 'nvayajñānakṣāntiḥ / sā dṛṅmārge pañcadaśaṃ talliṅgam // punaraparamityādi āparivartāntāt / ātmanaḥ parityāgo vikrayādi / jīvitasya parityāgo maraṇam / buddhairbhagavabhdirdeśito dharmaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti / tameva mohapuruṣāḥ pratikṣipanti / tasya svayaṃ paraiśca parigrahāya jīvitamapi tyajati / sa hi buddheṣu yatpremagauravaṃ taddharme karoti / dharmakāyāstathāgatā iti jñānāt / ātmanaśca bhāvibuddhatvadarśanāt / śrāvakasyāpītyupalakṣaṇam / bodhisattvasyāpi devāderapi / śeṣaṃ subodhamiti / 'dharmārthaṃ jīvitatyāgaḥ' mārge 'nvayajñānam / tad dṛṅmārge ṣoḍaśaṃ talliṅgam // 'ityamī ṣoḍaśa kṣaṇāḥ / avaivartikaliṅgāni dṛṅmārgasthasya dhīmataḥ' // ityupasaṃhāraḥ // avinivartanīyasya yānyākāraliṅganimittāni taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptadaśaḥ parivartaḥ // 18. śūnyatāparivarto nāmāṣṭādaśaḥ / nirvedhāṅgadṛṅmārgayoravaivartikaliṅgāni saṃkhyayā viśeṣataścoktani / bhāvanāmārgastu gambhīraḥ / tato tānyubhayathāpi vaktumaśakyāni / ataḥ śāstram- [111] gambhīro bhāvanāmārgaḥ etadāha / atha khalvityādinā pratyekabuddhairityetadantena / āścaryaṃ bhagavannityekaṃ codyam / kimāścaryamityata āha / mahāguṇetyādi / (RSt_117) mahān guṇasambhāraḥ paramagambhīratayā kalpāsaṃkhyeyadvayanirantaraprayatnalabhyatayā ca / ata eva viśeṣato jñātumaśakyatvādapramāṇāḥ saṃkhyātumaśakyatvādaparimitāḥ / bodhisattvo mahāsattva iti bhāvanāmārgastho 'vaivartikaḥ / avinivartanīyeneti bhāvanāmārgasthena / saṃkhyātikramād anantam / paramodāratvād aparyantam / asaṃhārya samyagagrādyaṃ samyagjñātumaśakyaṃ śrāvakapratyekabuddhairapīti bhāvanāmārgasya gāmbhīryam // subhūtirāhetyādi pratibalaḥ śakto nirdeṣṭum / kintu sattvā(rvā)rtho na syāditi bhāvaḥ / tataḥ kimityāha / ata evetyādi / evakāro bhinnakramaḥ / sthānānītyataḥ pareṇa draṣṭavyaḥ / sarvāṇi gambhīrāṇīti vīpsārthaḥ / sthānānīti bhāvanāmārgālambanāni / prajñāpāramitāyāṃ pratisaṃyuktāni tadādhāraṇītyarthaḥ / sūcayitavyānīti sūcyantāmityarthaḥ / iti subhūteradhyeṣaṇā // evamukta ityādi / ārabhyeti / ādau nirdiśya / nigamayitukāma iti bhāvanārge yojayitukāmaḥ / iti bhagavato 'bhyupagamaḥ / atha śāstram- gāmbhīryaṃ śūnyatādikam / samāropāpavādāntamuktatā sā gabhīratā // 4-52 // 'gambhīro bhāvanāmārgaḥ' ityuktam / tasya 'gāmbhīryaṃ' gambhīrabhāvaḥ / yataḥ sa gambhīro bhavati tacca śūnyatānimittādikam / mārgasya gambhīryamālambanagāmbhīryāditi bhāvaḥ / taccālambanaṃ 'śūnyatādi' / śūnyatāderapi kā gāmbhīryatā? yāsya samāropāntenāpavādāntena cārahitatā / bhagavānabhyupagataṃ sūcayitumāha / gambhīramitītyādi / sarvadharmāṇāṃ yathāpratibhāsabhāvo yathātattvaṃ ca bhāvaḥ śūnyatā / saivānimittaṃtadvedane nimittanirodhāt / saivāpraṇihitaṃ tadvidāṃ traidhātuke 'praṇidhānāt / saivānabhisaṃskārasteṣāṃ punarbhavāya karmākaraṇāt / saivānutpādasteṣāṃ tena karmaṇānutpādāt / saivājātisteṣāṃ prakṛtyajātatājñānāt / saivābhāvo 'dravyatvāt / saiva virāgaśuddhiḥ kleśānuśayasamudghātāt / saiva nirodhasteṣāṃ punarbhavavi(ni)rodhāt / saiva nirvāṇaṃ teṣāṃ vāsanāsamudghātāt / saiva vigamasteṣāṃ sāśravaskandhoparamāt // iti śūnyatādikam // subhūtirāheti kākvā pṛcchatītyarthaḥ / dharmāṇāmiti śūnyatādinām / sarvadharmāṇāmiti skandhadhātvādīnām / bālagrāhyā rūpādayaste kathaṃ gambhīrāḥ? ataḥ svayameva pṛcchati kathaṃ cetyādi / uttaraṃ yathā tathatetyādi / (RSt_118) kasya tathateti cedāha tatretyādi / sphuṭīkartumāha yathetyādi / yatreti yasyāṃ rūpāditathatāyāṃ vedyamānāyāṃ kalpitaṃ rūpādi na prakhyāti iyaṃ rūpādīnāṃ gambhīratā / paramārthasatā rūpeṇa teṣāṃ prakhyānāt / samyagdeśanayā toṣitaḥ subhūtirāha / āścaryamityādi / sūkṣmeṇeti nipuna(ṇa)vedyena / nirvāṇaṃ ca sūcitam / bhāvanāmārgasthasyāvaivartikasya sarveṣāṃ parikalpitānāmaprakhyānāt / rūpādibhyaśca nivāritaḥ / teṣāṃ paramārthasya prakhyānāt / tatra nirvāṇena rūpādisamāropāntamutkatā / iti śūnyatādigambhīratā // atha śāstram- [112] cintātulananidhyānānyabhīkṣṇaṃ bhāvanāpathaḥ / nirve āṅgeṣu dṛṅmārge bhāvanāmārga eva ca // 4-53 // 'abhīkṣṇaṃ' iti prabandhena / ataḥ prābandhikāni 'cintātulananidhyānāni' svabhāvo bhāvanāmārgasya alambanaṃ śūnyatādi / śūnyatāderādhāro nirvedhabhāgīyadṛṅmārgabhāvanāmārgāḥ(rgaḥ) kathaṃ bhāvanāmārgasyā(ścā)syaiva viṣaya iti cedāha- [113] prābandhikatvādiṣṭo 'sau 'prābandhiko ' hi bhāvanāmārgaḥ / tataḥ prākṛto viṣayaḥ paścāttamo viṣayīti nāsti virodhaḥ / atra sūtraṃ bhagavānāhetyādi / imānīti yathoktāni śūnyatādīni / prajñāpāramitāpratisaṃyuktānīti / vikalpapāramittaiva prajñā prajñāpāramitā darśanamārgo bhāvanāmārgaśca / nirvedhabhāgīyāni tu tādarthyātprajñāpāramitā / tasyāṃ trividhāyāṃ pratisaṃyuktāni sambaddhāni tadādhārāṇītyarthaḥ / ya imānio cintayiṣyati tulayiṣyati upanidhāsyatīti sambandhaḥ / kathamityata āha / evaṃ mayetyādi / sthātavyamiti cintayaikāntaniścayāt / śikṣitavyamiti tulanena śamathotpādanāt / pratipattavyamityupanidhyānena vipaśyanotpādanāt / ājñaptaṃ granthaśravaṇāt / ākhyātamarthajñāpanāt / upadiṣṭaṃ rahasyakīrtanāt catasro yuktayaḥ / apekṣāyuktiḥ sarvahetūnapekṣya kāryotpatteḥ / kāryakāraṇayuktiḥ tebhyaḥ pratyekaṃ kāryaviśeṣotpatteḥ / upapattiḥ sādhanayuktiḥ / yena pramāṇena yo 'rthaḥ sidhyati / dharmatāyuktiḥ svabhāvaniyamodharmāṇām / agni eva dahatyāpa eva kledayantītyādi / ābhiḥ samādhyālambanasya rahasi paryaṅkamāruhya satkṛtya sātatyena nirūpaṇaṃ cintā / tatraiva navākāreṇa śamathena cetasaḥ samīkaraṇaṃ tulanam / dharmānvicinoti pravicinoti parivitarkayati parimīmāṃsāmāpadyata iti caturākārā vipaśyanā upanidhyānam // tatra yathāvabhdāvikatājñānaṃ vicayaḥ / (RSt_119) pañcaiva skandhā ityādi yathāvabhdāvikatājñānaṃ pravicayaḥ / sarva ete śūnyā ityādi nirvikalpena manasā prajñāsahagatena nimittīkaraṇaṃ parivitarkaḥ / santīraṇaṃ parimīmāṃsā / iti bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ // navadhā ca prakārataḥ / sa bhāvanāmārgaḥ prakārabhedena navadhā bhavati / cakārādvipakṣo navadhā / kathamityāha- mṛdumadhyādhimātrāṇāṃ punarmṛdvādibhedataḥ // 4-54 // mṛdumṛduḥ / mṛdumadhyaḥ / mṛdvadhimātraḥ / madhyamṛduḥ / madhyamadhyaḥ / madhyadhimātraḥ / adhimātramṛduḥ / adhimātramadhyaḥ / adhimātrādhimātraśceti / vipakṣāṇāmapyeta eva nava prakārāḥ / tatraite mārgasya prakārā anulomamutpadyante / taiḥ pratilomaṃ vipakṣaprakārāḥ kṣīyante / adhimātrādhimātro 'dhimātramadhyo yāvanmṛdumṛduḥ / sa ca vipakṣo bhāvanāheyaḥ kleśavikalpā yathāyogām / audāriko hi malaścelātpurva niṣpīḍyate paścāsūkṣmaḥ / tadvaccittādapi / tatrādyaḥ tathetyādinā / dvitīya evamityādinā / tataḥ yathā punaraparādibhīḥ prasavatyantaiḥ tataḥ dvāvekena punaraparādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / tathetyādi / tatheti yathoktena krameṇa sampādayamānaḥ śamathena / upanidhyāyana vipaśyanayā / upaparīkṣamāṇa ubhābhyām / prayujyamānaḥ śamathavīryeṇa / ghaṭamāno vipaśyanāvīryeṇa / vyāyacchamāna ubhayavīryeṇa / svayameva bhagavān pṛcchati kiyatkarma karotīti / uttaraṃ svayamevāha tadyathāpītyādinā / prasādā prabhavantīti prāsādikā guṇāḥ / matvarthīyo 'c / paraparigṛhīteti parakīyā na vaśayen na śaknuyāt / saṃsārādityāgāmino janmaprabandhāt / chorayatīti tyajati / vipṛṣṭhīkaroti / āgāmino 'nāgamanāt / vyantīkarotītyaparāntataḥ pūrvāntanayanāt / yathājñaptamityādi pūrvavat / yathoddiṣṭaṃ yathā nirdiṣṭamityuddeśanāt / tiṣṭhati cintayā saṃśayacchedāt / śikṣate śamathena / pratipadyate vipaśyanayā / upanidhyāyatītyubhābhyām / evaṃ yogaṃ bhāvanāmāpadyate / iyatā ekaṃ karmoktam / dvitīyamāha tāṃścetyādinā samyaksambodherityetadantena / iti bhāvanāmārgo mṛdumṛduḥ // evamityādi evamityanantaroktavat / tāvatkarmeti bahutarakalpavyantīkaraṇam / samyaksambodhivinivartakadoṣavivarjanaṃ ca / adhikamāha (RSt_120) yathetyādinā prāk punaraparāt / tata iti dāyakāt / ayameva viśiṣyate bahutarapuṇyatayā prakṛṣyate / ityata āha / yoyamityādi / iti bhāvanāmārgo mṛdumadhyaḥ // punarityādi / dadyādarpaṇataḥ / pratiṣṭhāpayedavipratisārataḥ / iti bhāvanāmārgo mṛddhadhimātraḥ // punarityādi / manasikāro vihāraḥ / iti bhāvanāmārgo madhyamṛduḥ // punarityādinā bhāvanāmārgo madhyamadhyaḥ // punarityādi / vyutthāya dharma deśayet tacca bodhau pariṇāmayediti bhāvanāmārgo madhyādhimātraḥ // punaraparetyādi / tacca dharmadānaṃ / prajñāpāramitoktena pariṇāmena pariṇāmayediti bhāvanāmārgo 'dhimātramṛduḥ // punarityādi / taddharmadānaṃ prajñāpāramitoktapariṇāmena pariṇamayya punaḥ pratisaṃlayane yogamāpadyate / iti bhāvanāmārgo 'dhimātramadhyaḥ // yaḥ punastat pratisaṃlayanamavirahitaṃ karoti prajñāpāramitayā sa tasya bhāvanāmārgo 'dhimātrādhimātraḥ // subhūtirāhetyādi / iha bahutaraṃ puṇyaṃ prasavatīti bāhulyenoktam / ataḥ subhūteścodyam / abhisaṃskāro vikalpaḥ / tadvatpuṇyābhisaṃskāropi / tasmādvahutaraṃ puṇyamiti bahutaro vikalpa uktaḥ syāditi / uttaraṃ bhagavānāha sopītyādinā prasavatyantena / idānīmiti bhāvanāmārgakāle / yathālakṣaṇamasattvācchūnyaḥ / ajñātārthe kapratyayaḥ / bālairajñātaḥ śūnyaka ityeva / evameva ākhyāti prakhyātīti ākhyaḥ / anākhye ākhyā bhavati ākhyāyate lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / prakhyātītyarthaḥ / evamuttareṣvapi draṣṭavyam / asvāmikatvād riktaḥ / agrāhyatvāt tucchaḥ / grāhakābhāvatvād asaraḥ / evamiti śūnyatādibhiḥ / śeṣaṃ subodham / iti bahutaraṃpuṇyaṃprasavacodyaparihārau // subhūtirāhetyādi / utkarṣopi viśeṣaḥ / chedopi nānākaraṇam / tayorvyavacchedārthamubhayorupādānam / pramāṇānītyaudāryaparicchedāḥ / saṃkhyayāpīti gaṇanayāpi na kṣapayituṃ kṣayaṃ netum / syābhdagavannityādi sugamam / adhikaṃ vacanaṃ adhivacanaṃ mukhyaṃ vācakamityarthaḥ / akṣayā apīti (RSt_121) ākāśavat / aprameyātāpītyākāśasyeva / akṣayāprameyaśūnyatānimittādīnāṃ abhilāpāḥ śabdāḥ / nanu śabdā api vicatrāḥ kathamekārthe vyavacchedyabhedyaleśāditi bhāvaḥ / ata evāha deśanābhinirhāra eṣa iti / deśyate 'nayeti deśanā karuṇā tasyābhinirhāro niḥṣyandaḥ sa cāsau nirdeśaśca / atra śāstram- [114] asaṃkhyeyādinirdeśāḥ paramārthena na kṣamāḥ / kṛpāniṣyandabhūtāste saṃvṛtyābhimatā mune // 4-55 // 'na kṣamā' iti na yuktāḥ / ityasaṃkhyeyādinirdeśe codyaparihārāḥ // subhūtihāha / āścaryamityādyapi tu khalvityataḥ prāk / avāggocaratvād anabhilāpyāḥ / pāramitārthasyeti śūnyatālakṣaṇasya / atra śāstram- [115] hānivṛddhī na yujyete nirālāpasya vastunaḥ / bhāvanākhyena kiṃ hīnaṃ vartmanā kimudāgatam // 4-56 // ityanabhilāpyasya hānivṛddhyabhāvaḥ // kathaṃ tarhi bodhirityata āha / api tu khalvityādyāparivartasamāpteḥ / sa dānaṃ dadattānmanasikārāṃstāṃścittotpāniti yairdānaṃ dadāti / tāni ca kuśalamūlānīti yāni taiscittotpādaiḥ saṃprayuktāni / yathā bodhisthā pariṇāmayatīti / anyathā na sā pariṇāmanā bodhaye syāt / evamuttarāsvapi draṣṭavyam // yathānuttarā samyaksambodhirityuktam / ataḥ pṛcchati / atha khalvityādinā / bhagavānāha tathataiṣā subhūte 'nuttarā samyaksambodhirityādi / abhīkṣṇamiti punaḥ punaḥ / bahulamiti prabandhane / evaṃ khalvityādinopasaṃhāraḥ / atra śāstram- [116] yathā bodhistathaivāsāviṣṭasyāthaisya sādhakaḥ / tathatālakṣaṇā bodhiḥ sopi tallakṣaṇo mataḥ // 4-57 // 'asau' iti 'sopi' iti bhāvanāmārgaḥ // śūnyatāpradhānaḥ parivartaḥ śūnyatāparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭādaśaḥ parivartaḥ // (RSt_122) 19. gaṅgadevābhaginīparivarto nāmekonaviṃśatitamaḥ / atha khalvityādi prāgevamuktāt / na pūrveṇa cittena bodhirna ca paścimena tayorasamavadhānāditi codyam // evamukta ityādi prāgevamuktāt / iyatā dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ / atra śāstram- [117] pūrveṇa bodhirno yuktā manasā paścimena vā / iti codyam / dīpadṛṣṭāntayogena bodhiriti vartate / anena parihāraḥ // atha śāstram- gambhīrā dharmatāṣṭadhā // 4-58 // yā bodhiriti vartate / kevalāyā bodhestathataiva lakṣaṇamuktamaṣṭādaśe / saparicchadāyāstu bodherlakṣaṇamaṣṭavidhaṃ gāmbhīryam / tatkathamaṣṭadhā? [118] utpāde ca nirodhe ca tathatāyāṃ gabhīratā / jñeye jñāne ca caryāyāmadvayopāyakauśale // 4-59 // 'advayaṃ ca upāyakauśalyaṃ ca; iti samāhāradvandvaḥ / ata evamukta ityādinā prāgevamuktādgāmbhīrya subhūtiḥ prastauti / anyatra tebhya iti vinā tebhyaḥ / evamukte bhagavānityādinā parijayaṃ karotītyetadantenāṣṭavidhaṃ gāmbhīryamāha / yaccittamiti bhrāntamabhūtaparikalpātmakam / niruddhamiti santānakṣayāt kṣīṇam / no hīti naivetyarthaḥ / bhrāntikāraṇasya dvayābhiniveśasya kṣayāditi bhāvaḥ / ityutpādagāmbhīryam // yaccittamutpannamiti abhrāntam / bhrāntikṣayāccittādhīnatvācca cittotpatteriti bhāvaḥ / nirodhadharmi bhagavanniti pratikṣaṇamiti bhāvaḥ / nirotsyata iti santānanirodheneti bhāvaḥ / no hīdamiti svarasata utpatteḥ praṇidhānādibhiśca saviśeṣamakṣayīkṛtatvāditi bhāvaḥ / (RSt_123) yaccittamanutpannarmityutpādagāmbhīrye yaduktam yanna nirodhadharmītyanantarameva yaduktaṃ yannirodhadharmītyasmiṃsteṣāṃ punaruktatā syāt / yaccittamiti yaccittasantānaḥ / anutpādānirodhadharmītyanādinidhanam yo dharma iti nirvāṇākhyaḥ / nirodhoniruddham / tatsvabhāvo 'syeti svabhāvaniruddhaḥ / dharmateti śūnyatā / iti nirodhagāmbhīryam / tathaiva sthāsyatīti yāvadākāśam / mā kuṭasthā bhūditi tathatāvat / no hīdamiti pravāhanityatvāditi bhāvaḥ / gambhīrā tathateti samyagjñānādapi sūkṣmatvāditayatāgāmbhīryam // tathatāyāṃ cittamiti tadveditvāttasyā ādheyam / no hīdamiti jñānābhdede vedyatvāyogāt / cittaṃ tathatetyekalakṣaṇāditi bhāvaḥ / anyattathatāyā ilikṣaṇabhedādeva / no hīdamiti lakṣaṇabhedepi tādātmyāt / tadevamagrāhyatvepi vedyā tathateti jñeyagāmbhīryam // samanupaśyasi tvamiti cittarūpam / no hītyagrāhyatvāt / tadeva grāhyamapi cittaṃ vettīti jñānagāmbhīryam // gambhīre caratīti prajñāpāramitārthe / samudācārā ālambananimittāni / pravartante na bhavanti / na samudācaranti na prakhyāntīti caryāgāmbhīryam // nimitte caratīti dvayanimitte 'dvayanimitte vā / no hīti na dvayanimitte nādvayanimitte / nimittamiti dvayādvayanimittam / avibhāvitamaprahīṇam / no hīti nāprahīṇam / prahīṇamevetyarthaḥ / ityadvayagāmbhīryam // api nviti kinnu / nimittaṃ vibhāvitaṃ bhavatītyapratipūrṇeṣu sarvabuddhadharmeṣu iti bhāvaḥ / subhūtiruttaramāha / na sa bhagavannityadinā / ihaiveti / asminneva janmani / kuta ityāha / sa cedityādi / śrāvako bhavaediti na samyaksambuddhaḥ / etattadityādinopasaṃhāraḥ / yallakṣaṇaṃ yannimittamiti yaddharmanimittaṃ yacca dharmatānimittaṃ tatsarvaṃ jānāti / parijayamabhyāsamātraṃ karoti / ityupāyakauśalagāmbhīryam // tatrāṣṭamaṃ gāmbhīryaṃ viprakṛṣṭam / bodhe śeṣāṇi sannikṛṣṭānītyuktavidhaṃ gāmbhīryam / uktaśca 'śaikṣau'vaivartiko gaṇaḥ' // (RSt_124) 'samatā bhavaśāntyoḥ' vaktavyā / ataḥ śāstram- [119] svapnopamatvāddharmāṇāṃ bhavaśāntyorakalpanā / eṣa saṃsāra etannirvāṇamiti bhedakalpanā / saṃsāranirvāṇayoḥ samatājñānaṃ bhāvanāmārge / svapnopamānsarvadharmān paśyatastayorbhedakānupalambhāt / nanvabhūtaparikalpaḥ saṃsāraḥ sa ca bhrāntimātraṃ bhrāntikṣayastu nirvāṇam / kadā tayoḥ samatājñānam? bhāvanāmārge saṃmukhībhūte sarvadharmanairātmyasaṃvedanāditi cet / darśanamārgepyetadastīti bhāvanāmārgasya ko 'tiśayaḥ? tasmāttato vyutthitasya samatājñānaṃ grāhyam / taccāyuktam / vyutthitasya hi jñānaṃ bhrāntaṃ svapnopamatvāt svapnaḥ / bhāvanāmārgastu samyagjñānaṃ divasopamatvāddivasaḥ / tatra kadā yuktaṃ syāt? yadi daivasikādabhyāsātiśayāt, svapneti prajñāpāramitā vivardheta / ataḥ sūtre 'tha khalvityādinā vivardhata ityetadantena praśnaḥ / subhūtirāhetyādinā bhāvitavyontenottaram / avikalpa iti / vikalpo viśeṣaḥ / avikalpo nirviśeṣaḥ / prajñāpāramitābhyāsata iti bhāvanāmārgābhyāsataḥ / iti saṃsāranirvāṇasamatā // śāriputra āhetyādi / iha svapnaśabdena svapna evocyate / kṣayasaṃjñeti kṣayo nirvāṇaṃ tasya saṃjñā udgrahaḥ / bhutārthakalpanaṃ kalpaḥ / vitathakalpanaṃ vikalpaḥ / evameveti / ākāśavattathāgatavadvā / cittaṃ cetanā buddhirvikalpaḥ ityeko 'rthaḥ / viviktānīti niḥsvabhāvāni / viplutā hi buddhiravidyamānameva nimittīkṛtyārambaṇī karoti / cetanāpītyādi sugamam / kāyasākṣīti kāya āśrayaḥ / tatparāvṛttyā kāyena sākṣātkārī kāyasākṣī enamarthamityetaccodyaṃ visarjayiṣyatīti parihariṣyati / ajito maitreya iti paryāyau / yo dharmo visarjayediti maitreyaḥ / visarjayitavya iti praśnaḥ / yena dharmeṇeti vācā / yasya dharmasyeti śāriputrasya / utpitsuḥ trāsa uttrāsaḥ / saṃbhūtastrāsaḥ santrāsaḥ / tasya pravāhaḥ santrāsāpattiḥ / balādhānaṃ bhāvanā balavāsanā / atra śāstram- karmābhāvādicodyānāṃ parihārā yathoditāḥ // 4-60 // iti saṃsāranirvāṇasamatāyāṃ codyaparihārāḥ // 'kṛtiśuddhiranuttarā' vaktavyā / ataḥ śāstram- [120] sattvalokasya yāśuddhistasyāḥ śuddhayupahārataḥ / tathā bhājanalokasya buddhakṣetrasya śuddhatā // 4-61 // (RSt_125) ekadā yatraika eva buddho jāyate tadbuddhakṣetram / tasya śuddhatā pariśuddhiḥ / sā kuto bhavati? 'sattvalokasya' dṛśyate 'yāśuddhiḥ' vyāḍakāntārāditā / tasyāḥ svabuddhakṣetrapariśuddhādupasaṃhārāt / mama buddhakṣetre sarvathaivaṃ mā bhūditi / eṣā vistareṇa mahatyoruktā / iha tu saṃkṣepataḥ / punaraparamityādinā atha khalu tatretyataḥ prāk / uttrāsādiniṣedha ukto vaktavyaśca tadapekṣayā punaraparaśabdāḥ / durgatā bhūmiḥ kāntāram / vyāḍaiḥ kāntāraṃ vyāḍakāntāram pānīyavarjitakāntāraṃ pānīyakāntāram / yadicecchabdo yadyarthe / divyopabhogetyādi / samabuddhakṣetrasattvā iti vartate / rudhirādyāhāravyudāsāya caitaduktam / sarvasvaparityāga eva kuśalam / yadeteṣāṃ loka iti bhājanaloke sukhasamaṅgilaḥ / sukhaṃ samarpitamāhitameṣāmiti sukhasamarpitāḥ / sarvata iti sarvatra / vyādhikāntāraṃ rogopasargaḥ / iyatīti cittakṣaṇaparimāṇā / apūrveti bhāvinī / yadutākoṭīriti nahi niraṃśasya kṣaṇasya koṭirasti / yā setyarthā(tyapūrvā) bhut / apūrvā koṭīryatrābhisaṃbhotsye / iti buddhakṣetrapariśuddhiḥ // atha khalvityādyāparivartāntāt / anena yattasyāṃ deśanāyāṃ saṃvṛttaṃ tadāha / asaktāni alagnāni / antarikṣe vihāyasīti kevala evākāśe / pariniṣpattiriva pariniṣpattirvaśībhāvaḥ / pramāṇabaddhaḥ pramāṇaniyataḥ / asātakāntārāṇi duṣkāntārāṇi / śeṣaṃ subodham // gaṅgadevābhaginyā lakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekonaviṃśatitamaḥ parivartaḥ // 20. upāyakauśalyamīmāṃsāparivarto nāma viṃśatitamaḥ / kṣetrapariśuddhiruktā / upāyakauśalaṃ vaktavyam / ataḥ śāstram- [121] viṣayo 'sya prayogaśca sā(śā)travāṇāmatikramaḥ / apratiṣṭho yathāvedhamasādhāraṇalakṣaṇaḥ // 4-62 // [122] aśa(sa)kto 'nupalambhaśca nimittapraṇidhikṛtau / talliṅgaṃ cāpramāṇaṃ ca daśadhopāyakauśalam // 4-63 // (RSt_126) asya hyupāyakauśalasya 'viṣayaḥ' sūtre prathamaṃ vaktavyaḥ / tataḥ'prayogaḥ' prathamābhyāsaḥ / tato daśa prabhedāḥ sā (śā)travātikramādayaḥ / 'nimittapraṇidhikṛtau' tābhyāmiti tathoktau nimittakṛtaḥ praṇidhikṛtaśca / atha khalvityādi / atrādau bhūtakoṭimityetadantena viṣaya uktaḥ / śūnyatāsamādhinaivānimittāpraṇihitayorbodhipakṣādīnāṃ copalakṣaṇāt / śūnyatāyāmiti śūnyatāsamādhau / santatiḥ pravāhaḥ / kathaṃ pratyavekṣamāṇa ityāha rūpaṃ śunyamitīti / tāmiti śūnyatām / dharmatāmiti dharmaprakṛtim / dharmatayeti dharmasāratayā / bhūtakoṭiriti śūnyataiva kaivalyaṃ gatā bhūtakoṭiḥ / ityupāyakauśalasya viṣayaḥ // evamukta ityādi tadyathāpītyataḥ prāk / asamāhita eveti sākṣātkartavyatayānadhyavasita eva / atrāntarā iti yāvadbuddhadharmā asya na paripakvāḥ / evamityuktena krameṇa / ārūḍha upārjitāḥ / śeṣa subodham / ityupāyakauśalasya prayogaḥ // tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / śūro nirbhīḥ / vīryamutsāhaḥ / pratiṣṭhānaṃ sthairyam / pratibhānamabhyūhaḥ / pratipattiranuṣṭhānam / yasminkālādau yadyuktaṃ tajjñānāt kālādijñaḥ / gatiḥ kāyavākcittakarmaṇyatā / tāṃ gataḥ prāptaḥ / praharaṇāvaraṇaṃ kavacādi / smṛtiḥ smaraṇam / matirabhyūhaḥ / gatirjñānam / dhṛtirdhāraṇam / nītirnītijñānam / viśāradaḥ paṇḍitaḥ iti śatrava eva 'śātravā' antarāyāḥ / teṣāmatikramaścaturbhirapramāṇairiti prathamamupāyakauśalam // tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / caratīti gacchati / na ca bhūmau patatīti pātapratiṣedhaḥ sthitiḥ / na ca kañcinniśrityeti pratiṣṭhāpratiṣedhaḥ / niśrityetyāspadīkṛtya / viharatīti tiṣṭhati / na ca tatrāpīti viharaṇepi niśritaḥ / patatyaparipūrṇairiti / atra na patatīti na pratitiṣṭhatītyarthaḥ / pratiṣṭhāvirahādapratiṣṭha upāyaḥ // tadyathāpītyādi prāgevamuktāta / vārayediti / ākāśa eva sthāpayet / patanaṃ na dadyāditi patituṃ na dadyāt / uddharva kṣiptasya sa(śa)rasyeva śarāntaraiściramapātāya ya āvedhastadvadābuddhadharmaparipākama(kaṃ) sākṣātkaraṇāya cittasya cittāntarairya āvedhaḥ / tadanatikrameṇa vṛttiryathāvedhamupāyaḥ // (RSt_127) evamukta ityādi prāk punaraparāt / carati śamathena / viharati vipaśyanayā / samādhisamāpattirubhābhyām / mameti mayā / abhinirharatīti niṣpādayati / samādhiścāsau vimokṣaśca muktidvāratvāt / cittotpādaścittābhinirhāraḥ / anenāyaṃ duṣkarakārakaḥ / eṣa ca sarvaśrāvakapratyekabuddhairasādhāraṇatvādasādhāraṇa upāyaḥ // punaraparādi prāk punaraparāt / sattva ātmā puruṣaḥ / indriyāṇi pañca śraddhādīni / balānyapi pañcaiva / bodhyaṅgāni sapta / mārgo 'ṣṭāṅgaḥ / sattvadṛṣṭiḥ saktiḥ / tatprahāṇāya sattvānāmabhisambuddhaḥ / sattvān deśayiṣyāmīti sañcintya śūnyatādisamāpattirasaktiḥ / tadyogādasakta upāyaḥ // punaraparādi prākpunaraparāt / dharmasaṃjñā skandhadhātvādisaṃjñā / sa upalambhaḥ / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evaṃ śūnyatādisamāpattiranupalambhaḥ / tadyogādanupalambha upāyaḥ // punaraparādi punaraparātprāk / strī pumān rūpaṃ śabda iti nimittasaṃjñā / tatprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamanimittasamāpattirānimittam / tadyogādānimitta upāyaḥ // punaraparādi yo hītyataḥ prāk / devaḥ śakraścakravarttī syāmityādirbhavabhogābhilāṣaḥ praṇihitam / tasya mūlaṃ viparyāsāḥ / tasmāccaturviparyāsaprahāṇāyetyādi pūrvavat / evamapraṇihitasamādhirapraṇihitam tadyogādapraṇihita upāyaḥ // yo hi kaścidityādi naitat sthānaṃ vidyata iti yāvat / anupalambhādīnāmupāyā vimokṣamukhatrayaṃ viṣaya uktaḥ / sāṃpratameṣāmanabhisaṃskārādikamadhikaṃ viṣayamamoghatāṃ ca bravīti / anabhisaṃskāre patediti hīnabodhau / traidhātukeneti saṃsāreṇa // evaṃ hītyādi subhūtirāhetyataḥ prāk / samyaksambodhikāmena bodhisattvena vijño bodhisattvaḥ praṣṭavyaḥ / samyaksambodhaye kiṃ bhāvayeyaṃ kathaṃ ca bhāvayeyamiti / sa cedācakṣīta śūnyatādikameva bhāvaya tacca parijayaṃ mātuḥ sākṣātkārṣīḥ / tatropāyaḥ sarvasattvāparityāgacittādiriti / etattasyākhyāturavaivartikatve liṅgam / tasmāttasya liṅgamasminniti talliṅga upāyaḥ // subhūtirāhetyādi s