Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsa051_u.htmNguyên tác: Sanskrit

Luận Tinh Yếu (Sāratamā)

Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 7 / 9 (50.000 ký tự/trang)
nam / tato 'samāhite / tatastṛtīyam / tato 'samāhite / tato dvitīyam / tato 'samāhite / tataḥ prathamam / tato 'samāhite citte tiṣṭhati" iti /
tatra prathamāyāṃ gatau nava sthānāni / dvitīyāyāṃ saptadaśa / āgamane 'ṣṭādaśa / atra śāstram-
[148] samādhiṃ [sa] samāpadyaḥ tataḥ siṃhavijṛmbhitam /
anulomaṃ vilomaṃ ca pratītyotpādamīkṣate // 5-23 //
[149] kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitam /
sanirodhāḥ samāpattīrgatvāgamya na va dvidhā // 5-24 //
[150] ekadvitricatuṣpañcapaṭsaptāṣṭavyatikramāt /
avaskandasamāpattirānirodhamatulyagā // 5-25 //
siṃhavijṛmbhito yathā sūtrameva / avaskandastu gahanam / tena tasya lakṣaṇamāha / 'avaskandasamāpattiḥ' bhavati / kathamityāha / 'nava samāpattīrdvidhā gatvā' paścād 'āgamya' / ādau kathaṃ gatvetyata āha 'ānirodham' iti / nirodhasamāpattimante kṛtvā / itarā aṣṭau krameṇa prāgityarthaḥ / punaḥ kathaṃ gatvetyata āha 'ekadvitricatuṣpañcaṣaṭsaptāṣṭavyatikramāt' / 'sanirodhāḥ' kṛtvā / kāḥ? itarā aṣṭau 'samāpattīḥ' / kāmāvacaraṃ ca 'asamāhitaṃ' cittaṃ 'avadhīkṛtya' / ante gantavyaṃ kṛtvetyarthaḥ / paścāt kathamāgatyetyata āha 'atulyagā' iti / atulyagā satī / asamāhitādasamāhitaḥ / samāhitācca samāhitamagacchantītyarthaḥ / ihāpi 'kāmāptamavadhīkṛtya vijñānamasamāhitaṃ' iti sambadhyate / (RSt_154) teneyasamāhitāccittātprabhṛtyāgacchati / antepyasamāhita eva citte gatvā tiṣṭhati / iti mūrdhābhisamaye bhāvanāmārgaḥ //
sarvāṇi copāyakauśalyāni paripūriṃ gacchantītyuktam / kathaṃ ca teṣāṃ bhāvanāparipūribhavet / yadi bhāvanāheyāścatvāro vikalpanavakāḥ kṣīyeran / teṣāṃ ca pratipakṣā eva mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyante / te tu sāmarthyādgamyante / vayamapi tameva pāṭhamabhisaṃkṣipya tān vakṣyāmaḥ / tatrādyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[151] saṃkṣepe vistare buddhaiḥ sānāthyenāparigrahe /
traikālike guṇābhāve śreyasastrividhe pathi // 5-26 //
[152] eko grāhyavikalpo 'yaṃ prayogākāragocaraḥ /
'ekaḥ' iti prathamaḥ / 'prayogākāragocaraḥ' iti prajñāpāramitāprayogaviśeṣaḥ viṣayaḥ / 'vistare ' 'saṃkṣepe ' ceti paṭhitavyam / vṛttānurodhāt tvanyathā paṭhitam / vistare sammoho vistaravikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ / bahuṣu sthāneṣu bodhisattvena śikṣitavyaṃ dānādiṣu yāvadvaleṣu vaiśāradyeṣviti //
saṃkṣepe sammohaḥ saṃkṣepavikalpaḥ / tasya pratipakṣaḥ na ca kvacan śikṣitavyamiti / bahunāmapi teṣāṃ na ca kvacaneti śūnyataikarasatvāt / sambuddhaiḥ'sānāthyena' yaḥ parigrahaḥ / tadabhāve vikalpaḥ kalpanā / tasya pratipakṣaḥ / yaḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā dānapāramitāṃ yāvatsarvākārajñatāmanuprāpsyati / tenaivaṃ jñātavyaṃ- daśadiksarvabuddhaiḥ sānāthyenāhaṃ parigṛhītaḥ svasyāṃ mātari teṣāṃ kṛtajñatayeti //
'guṇābhāvo ' 'nuśaṃsābhāvaḥ / prayogadarśanabhāvānākālabhāvitatvāt 'traikālikaḥ' / tasmiṃstrayo vikalpāstrisraḥ kalpanāḥ / teṣāṃ pratipakṣāḥ / anuśaṃsān vistareṇoktvā yathāha- 'itīme 'nuśaṃsāḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāmabhinirharataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ /" iti yathākramaṃ prayogadarśanabhāvanāmārgakālikaguṇābhāve trayo vikalpāḥ /
'śreyasaḥ pathi' iti nirvāṇamārge / prayogādibhedāt trividhā sammohāstrayo vikalpāḥ / teṣāṃ pratipakṣā yathākramaṃ- "rūpavedanādīnāṃ śāntavaśikatucchāsārakatayā tasyāṃ caritavyam / (RSt_155) ākāśaśūnyatābhinirhāratayābhinirhartavyā / ākāśaśūnyatā bhāvanayeyaṃ bhāvayitavyā" iti / iti trayaḥ prayogādibodhimārgasaṃmohavikalpāḥ //
ityukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ //
dvitīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
dvitīyaścittacaittānāṃ pravṛttiviṣayo mataḥ // 5-27 //
[153] anutpādastu cittasya bodhimaṇḍāmanaskriyā /
hīnayānamanaskārau sambodheramanaskṛtiḥ // 5-28 //
[154] bhāvane 'bhāvane caiva tadviparyaya eva ca /
ayathārthaśca vijñeyo vikalpo bhāvanāpathe // 5-29 //
dvitīyo grāhyavikalpaścittacaittānāṃ yā pravṛttistadviṣayaḥ / kiyacciraṃ carannasyāṃ cīrṇo bhavatīti praśnaḥ / uttaram / prathamacittotpādamupādāyeti cittotpādavikalpaḥ //
yāvabdodhimaṇḍala manasikaroti / kathamiyaṃ caritavyābhinirhartavyā bhāvayitavyeti / ābodhimaṇḍā manasikāravikalpaḥ //
hīnayānamanasikārāṇāṃ cāvakāśaṃ na dadātīti hīnayānayormanasikāravikalpau //
sarvākārajñatā mānasikārāvipraṇāśa eva cāsyāṃ caryā / tathā caritavyaṃ yathā cittacaitasikā na pravartanta iti saṃbodhyamanasikāravikalpaḥ //
kiṃ bhāvayan sarvākārajñatāmanuprāpsyati neti bhāvanāvikalpaḥ //
abhāvayaṃstāmanuprāpsyati neti [a]bhāvanāvikalpaḥ //
neti bhāvayannābhāvayannanuprāpsyati / neti naiva bhāvanānābhāvanāvikalpaḥ //
tatkathaṃ tāmanuprāpsyati yathā tathatā bhūtakoṭīrdharmadhāturityayathātvavikalpaḥ //
iti dvitīyo grāhyavikalpaḥ //
tṛtīyaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram-
[155] grāhakaḥ prathamo jñeyaḥ sattvaprajñaptigocaraḥ /
dharmaprajñaptyaśūnyatve śaktipravicayātmakaḥ // 5-30 //
(RSt_156)
[156] kṛtena vastuno yānatritaye ca sa kīrtitaḥ /
dakṣiṇāyā aśuddhau ca caryāyāśca vikopane // 5-31 //
aprajñapanīyāḥ sattvāḥ anupalambhāditi sattvaprajñaptivikalpaḥ //
aprajñapanīyāḥ sarvadharmā iti dharmaprajñaptivikalpaḥ //
alakṣaṇaśūnyān sarvadharmān paśyatītyaśūnyatvavikalpaḥ //
dharmāśca dharmānupalambhaśca yaścābhyāṃ carati sopi nopalabhyata iti śaktivikalpaḥ //
dharmāṇāṃ pravicayaḥ kartavyaḥ / sa cānupalambhayogeneti pravicayātmako vikalpaḥ //
na ca vastunaḥ kṛte so 'syāṃ carati / yato 'kṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtā sarvadharmā iti vastūddeśavikalpaḥ //
yadyapyakṛtāvikṛtānabhisaṃskṛtāḥ sarvadharmāstathāpi yathā kaścittathāgatanirmito 'bhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya tribhiryānaiḥ sattvān parimocayati lokavyavahāreṇa na paramārthena tathaiva ca tathāgatopīti yānatrayavikalpaḥ //
yadyapi tathāgato nirmitānna viśiṣyate tathāpi dakṣiṇāpariśuddhiḥ / yathā hi tathāgate pratiṣṭhāpitā dakṣiṇā ānirupadhiśeṣānnirvāṇānna kṣīyate tathāḥ nirmitepi / tathā tathāgatāyākāśe puṣpāṇi kṣipatastathā namo buddhāyeti bruvato manasi kurvato vā saṃjñāṃ ca pramāṇīkṛtya yā hi dharmatā tathāgatasya saiva vinirmitasyāpīti dakṣiṇāpariśuddhivikalpaḥ //
caryā pāramitādiḥ / tasyā vikopanaṃ bhedanam / kutaḥ? dharmatātaḥ / dānapāramitāyā yāvat prajñāpāramitāyā vā / evaṃ yāvatsarvadharmāṇāṃ dharmateti / kathaṃ tarhi bhagavatā dharmā vikopitāḥ? nāmanirmitā hi te dharmā nirdiṣṭā dharmāṇāṃ sūcanāya / kathaṃ paro 'vatarediti / na tu dharmāṇāṃ dharmatā vikopiteti caryāvikopanavikalpaḥ //
caturthaṃ vikalpanavakamadhikṛtya śāstram
[157] sattvaprajñaptitaddhetuviṣayo navadhāparaḥ /
bhāvanāmārgasambaddho vipakṣastadvighātataḥ // 5-32 //
[158] sarvajñatānāṃ tisṛṇāṃ yathāsvaṃ trividhābṛttau /
śāntimārge tathatādisamprayogaviyogayoḥ // 5-33 //
(RSt_157)
[159] asamatve ca duḥkhādau kleśānāṃ prakṛtāvapi /
dvayābhāve ca sammohe vikalpaḥ paścimo mataḥ // 5-34 //
yairākārairliṅgairnimittairdharmāḥ sūcyante tāni tathāgatenānubuddhāni / tenocyate tathāgatasya sarvākārajñateti sarvākārajñatāsammohavikalpaḥ //
yau ca śrāvakapratyekabuddhamārgau ye ca bodhimārgāste sarve bodhisattvena paripūrayitavyāḥ / taiśca mārgakaraṇīyaṃ kartavyam / na ca bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyāparipūrya praṇidhānamaparimucya sattvānapariśodhya buddhakṣetraṃ tenocyate bodhisattvasya mārgajñateti mārgajñatāsammohavikalpaḥ //
etāvadeva sarvaṃ yadādhyātmikabāhyā dharmāḥ / te ca śrāvakapratyekabuddhānāṃ sarvajñateti sarvajñatāsammohavikalpaḥ //
sarvadharmāṇāṃ pāraṃ nirvāṇaṃ gatā sarvārthā vā gatānayeti prajñāpāramitā / sarvadharmāṇāṃ vā pāraṃ paramo 'rtho 'bhinnaṃ tattvaṃ so 'syāṃ tathāgatairduṣṭaḥ / api cāsyāṃ tathatā bhūtakoṭirdharmadhāturantargatastenocyate prajñāpāramiteti śāntimārgasammohavikalpaḥ //
neyaṃ tathatādibhiḥ saṃyuktā na visaṃyuktā / tathāhīyamarūpānidarśanāpratighā, ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇātvāditi tathatādisaṃyogaviyogavikalpaḥ //
neyaṃ kaiścidācchettuṃ(?) śakyate / tasmādasādhāraṇīkṛtya samatvasammohavikalpaḥ //
asyāṃ caratā duḥkhasamudayanirodhamārgādyartheṣu caritavyamiti duḥkhādisammohavikalpaḥ //
rāgādayo nārtho nānartha iti prakṛtisammohavikalpaḥ //
yathā na dvayo nādvayo dharma upalabhyate tathā nadvayaṃ nādvayaṃ dharmamanuprāpnotīti dvayābhāvasammohavikalpaḥ //
ityuktāḥ ṣaṭtriṃśabhdāvanāheyāḥ vikalpāḥ //
evaṃ tāvabhdavatu doṣāṇāṃ kṣayo guṇānāṃ punaḥ kathamudaya ityata āha-
[160] āsāṃ kṣaye satītīnāṃ cirāyocchvasitā iva /
sarvākārajagatsaukhyasādhanā guṇasampadaḥ // 5-35 //
[161] sarvāḥ sarvābhisāreṇa nikāmaphalaśālinam /
bhajante taṃ mahāsattvaṃ mahodadhimivāpagāḥ // 5-36 //
(RSt_158)
prakṛtisiddhā guṇāḥ kevalamākrāntā [a]guṇairāśān cireṇa / doṣakṣayāt praśatā (? prakaṭā?) i(e)va taṃ bodhisattvaṃ bhajante sarvadoṣaprahāṇaśālinam / 'abhisāraḥ' saṃdohaḥ / śeṣaṃ gatārtham //
tasyetyādi vivarjayiṣyatīni yāvat / iti bhāvanāmārgasyānuśaṃsaḥ //
ānantaryasamādhirvaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[162] trisāhasrajanaṃ śiṣyakhaḍgādhigasampadi /
bodhisattvasya ca nyāme pratiṣṭhāpya śubhopamāḥ // 5-37 //
[163] kṛtvā puṇyabahutvena buddhatvāpteranantaraḥ /
ānantaryasamādhiḥ sa sarvākārajñatā ca tat // 5-38 //
antarayituṃ śakto 'ntaryaḥ / na tathā anantaryaḥ svārtha'ṇ / ānantaryaḥ samādhiḥ sa uktaḥ sūtre / kathamānantaryaḥ? yathā 'buddhatvāpteranantaraḥ' / avyavahitau hetuḥ kathamuktaḥ? 'puṇyabahutvena' / tadapi kathamuktam? śubhaṃ puṇyaṃ tadevopamā / tāṃ kṛtvā / kathaṃ tacchubham? trisāhasrajanaṃ trisāhasralokadhātavīryā(yā)n sattvān 'pratiṣṭhāpya' / kva? 'śiṣyakhaḍgādhigamasampadi bodhisattvaniyāme ca / ' śiṣyāḥ śrāvakāḥ khaḍgāḥ pratyekabuddhāsteṣām / arthādgamyate bodhisattvasya ca prāṅniyāmāvakrānteradhigamasampattau bodhisattvaniyāme ca / kva punarevamuktaṃ puṇyabahutvam? mahatyorbhagavatyo / asyāṃ kathamuktam? aupalambhikabodhisattvoyāṃ (ttvasya) gaṃgānadīvālukopamakalpakṛtāddānamayātpuṇyādenaṃ samādhimantaśo 'cchaṭāsaṃghātamātramapi samāpadyamānasya bahutarapuṇyatvena / etatkārikāyāṃ kathamuktam? vināpi tena cārthagateścakārasyānuktasamuccayārthatvāt / 'sarvākārajñatā ca tat' iti / tacca buddhatvaṃ sarvākārajñatālakṣaṇam //
[164] ālambanamabhāvosyāḥ (sya) smṛtiścādhipatirmataḥ /
ākāraḥ śāntatā cā [tra]
ānantaryasamādheḥ 'ālambanamabhāvaḥ' sarvadharmāṇāṃ smṛtiradhipatipratyayaḥ / 'ākāraḥ śāntatā' sarvadharmākārāstagamaḥ / 'atra' sarvākārajñatāyām-
jalpājalpipravādinām // 5-39 //
vādināṃ jalpaiśca jalpaiśca prahṛtya yuddhaṃ vṛttaṃ 'jalpājalpi' / yathā daṇḍādaṇḍi / ataḥ sūtram / sarvopāyakauśalyāni parigrahītukāmenetyādi / (RSt_159) upeyata ityupāyaḥ sarvākārajñatā / tasmiṃ kauśalyāni vipratipattīnāmapohanāni / tāni labdhukāmena prajñāpāramitāyāmiti / ānantaryasamādhilakṣaṇāyām / caritavyaṃ prayogato nirhārataśca / nirhṛtya bhāvayitavyā / bhāvitāyāṃ tasyāmanantarameva sarvākārajñatālābhe sarvavipratipattīnāṃ kṣayāditi bhāvaḥ / abhinirharatīti yathālambanaṃ yathādhipati yathākāraṃ ca saṃmukhīkaroti / abhinirhartavyā iti svarasavāhinaḥ kartavyāḥ / atyayeneti / atyayo 'vadhiḥ / abhavyaścetyādinā tathāgatasamanvāhṛtasyānuśaṃsamāha nantvānantaryasamādhisamāpannasya / na hi tasya bhūyo durgatiḥ sugatirvā / anantarameva bodhiprāptaiḥ / śeṣaṃ sugamamāparivartasamāpteḥ /
vipratipattīradhikṛtya śāstram-
[165] ālambanopapattau ca tatsvabhāvāvadhāraṇe /
sarvākārajñatājñāne paramārthe sasaṃvṛtau // 5-40 //
[166] prayoge triṣu ratneṣu sopāye samaye muneḥ /
viparyāse samārge ca pratipakṣavipakṣayoḥ // 5-41 //
[167] lakṣaṇe bhāvanāyāṃ ca matā vipratipattayaḥ /
sarvākārajñatādhārāḥ ṣoḍhā daśa ca vādinām // 5-42 //
'ṣoḍhā daśa' ceti ṣaṭdaśa ca ṣoḍaśetyarthaḥ / kutaḥ ṣoḍaśa? yatastāḥ ṣoḍaśasvartheṣu ālambanopapattyādiṣu / kathaṃ tarhi 'sarvākārajñatādhārāḥ' ālambanādistāsāṃ viṣayaḥ? viṣayasambandhāttu sarvākārajñatāyāṃ viṣayatvopacāraḥ / tadyathā rājaputre 'parāddho rājanyaparāddho bhavati / vipratipattayopi prāyeṇa pratipakṣapāṭhādunnetavyāḥ /
tatrādyā vipratipattiḥ / yadi sarvākārajñatāyā abhāva ālambanaṃ sa tarhi katamaḥ? yadi dharmāṇāṃ parikalpitaḥ svabhāvastadevaṃ bhrāntiḥ syādvālavijñānavat / atha paratantraḥ sa kathamabhāvaḥ? atra parihāraḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ / nāsti sāṃyogikaḥ svabhāvo dharmāṇāṃ svayamabhāvāt / api ca tathatā svabhāvo dharmāṇāṃ sā cābhāva ityālambanopapattau vipratipattiḥ //
(RSt_160)
yadyabhāvāḥ sarvadharmāḥ kenopāyakauśalyenādikarmiko dānādiṣu carati? deyadāyakadānādīnāmabhāvasvabhāvāvadhāraṇameva tasyopāyakauśalyamiti tatsvabhāvāvadhāraṇe vipratipattiḥ //
dṛṣṭasatyasya tarhi kimupāyakauśalyam? sa āryeṇa cakṣuṣā dharmān vyavalokayan bhāvamapi paratantraṃ svabhāvaṃ nopalabhate / saṃyogikena svabhāvena parikalpitena vā tasyāpyabhāvāt / kiṃ punarabhāvaṃ parikalpitaṃ svabhāvaṃ, tasyātyantamasattvāt / sa dānādau caran deyadāyakadānādīn pratyekamabhāva iti saṃjānīte / bhāvābhāvānupalambhe kathamabhāvaṃ saṃjānīte? saṃvṛtyā na tu paramārthena / iha dānādayaḥ sarve mārgaprakārāḥ sarvākārāḥ / teṣu jñātā(to) bhāvābhāvānupalambhaḥ / tato jñānaṃ koṭiṣvabhāvasaṃjñeti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ //
yā saṃvṛtiḥ sa eva paramārthaḥ / eta ekaiva tayostathatā / api tu skandheṣu bhāvasaṃjñināṃ tatparihārārthamabhāva iti saṃvṛtyā nirdiśyate 'bhāvasaṃjñināṃ bhāva iti / paramārthato na bhāva upalabhyate nāpyabhāva iti satyadvaye vipratipattiḥ //
prayogaścaryā / kathaṃ caryā? śūnyāḥ sarvadharmā iti / sarvāsu ca śūnyatāsu dānādau ca sarva trakoṭitrayānupalambheneti prayoge vipratipattiḥ //
buddha iti karmaṇi niṣṭhā / tato jñātaḥ sarvo buddhaḥ syāt / atha buddhavāniti buddhaḥ kena kartari ktaḥ? sarvaśca cetano buddhaḥ syāt / atrottaram / bhūtārtha iti buddhaḥ / bhūtā nya(ya)sya dharmā abhisaṃbuddhā iti vā / bhūto asyārthaḥ pratividdha iti vā / abhisaṃbuddhā yathāvat sarvadharmā asyeti vā / caturṣvapi pakṣeṣu bahuvrīhau kṛte nairuktavidhiḥ kartavyaḥ / bhūtārtha ityartho jñeyaḥ / tatsambandhādvodhaḥ / samāsārthaḥ- bhūtamevārtho yasya bodhasya sa buddhaḥ / anyeṣāmavaśyaṃ kvacidbhrānteḥ / bhūtārthaḥ kathaṃ buddhaḥ? bhūtasya bubhdāvo arthasya sattvaṃ iti bhāvaḥ / bhūtā asya dharmā abhisambuddhā iti bhūtāḥ / bhūtairarthaiḥ puruṣasya sambandho jñānakṛta eva / iha tu prakarṣagaterabhisambodhaḥ kṛta iti pradarśanārthamabhisambuddhagrahaṇam / asyeti samāsārthaḥ / samāsastu dvayoreva padayoḥ / tatra bhutaśabdasya bubhdāvo dhramasya dvitīyākṣaralopaḥ / bhūto 'syārthaḥ pratividdha iti / pratividdhaḥ pratyakṣārthaḥ / tripado bahuvrīhiḥ / ddhaśabdātpūrvasya śabdasya curādeśaḥ / abhisambuddhā yathāvatsarvadharmā asyeti / matibuddhipūjārthebhyaśceti vartamāne ktaḥ / ktasya ca vartamāna iti (RSt_161) kartari ṣaṣṭhī / atrādyasya padasya buśabdaḥ / atha dvitīyasya takāraḥ / tṛtīyasya dhaśabda iti buddharatne vipratipattiḥ //
atha dharmaratnaṃ katamat? bodhiḥ / sarvadharmotkṛṣṭatvāt / tatra yadi dharmatā dharmātpṛthageva gaṇyate, 'dvayamidaṃ dharmadharmatāsaṃgrahāt' iti vacanāt, tadā tāthāgataṃ jñānaṃ bodhiḥ / iṇajādibhya iti budherbhāva iṇa / atha dharmatāpi dharmādharmaprakṛtitvāt / tadāsyaiva dharmaratnaṃ bhūtakoṭitvāt tattvaśikharatvādityarthaḥ / tadā ca karmaṇi budheriṇa / ubhayathāpi buddhistāthāgate jñāne pravartate prakarṣagateḥ / tatra dharmatāpakṣamadhikṛtyāha / "bodhiḥ śūnyatā tathatā bhūtakoṭirdharmatā dharmadhātuḥ" iti / tatra śūnyatā lakṣaṇataḥ / tathatā nirvikāratvāt / bhūtakoṭistattvaśikharatvāt / dharmatā dharmaprakṛtitvāt / dharmadhāturāryadharmāṇāṃ hetutvāt / punarāha / "nāmadheyamātrametat bodhiriti" iti / itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmadheyamātrametaditi yo 'rthaḥ so 'rtho bodhirityarthaḥ / nāmadheyānāmarthaśūnyatā bodhiriti yāvat / punarāha / "abhedārtho bodhyarthaḥ" iti / sarvajñajñānatathatāmātraprakhyānāt / jñānapakṣamadhikṛtyāha / "bodhistathatāvitathatānanyatathatānanyathābhāvo bodheḥ" iti / tatra bodhestathateti bodhasya tathatā / tathaiva bodharūpeṇaiva bhāvo nālīkena rūpeṇa / avitathatetyabhrāntatā / ananyatathateti bodhādanyo 'līkastasya tathatā bodharūpatā / asatā tena rūpeṇa bodhasyaiva prakhyānāt / tadviraho 'nanyatathatā / ananyathībhāva iti / bodhasya prakṛtiḥ svenātmanā prakāśaḥ / tasyānyathībhāvo 'līkenātmanā prakāśaḥ / tadviraho 'nanyathībhāvaḥ / sarvavibhramaviveko jñānasya bodhirityarthaḥ / punarāha / "nāmanimittamātrametadvodhiriti" iti / itiśabdo bhinnakramaḥ / nāmanimittamātrametaditi yo bodhaḥ sā bodhirityarthaḥ / prayoga eṣa bodherbodhiṃ sūcayati / na tvayaṃ bodhiravikalpatvāttasyāḥ / tatra nāmetyarūpiṇaḥ skandhāḥ / teṣāmalīko 'rthasadṛśa ākāro nimittam / punarāha / "buddhānāṃ bodhastasmadvodhiḥ" iti / prakarṣagateriti bhāvaḥ / punarāha "buddhairabhisambuddhā tasmādvodhiḥ" iti / arthaḥ pradhānamasminvacane na śabdaḥ / buddhānāmadhigatastasmādvodhirityarthaḥ / ṣaṣṭhīsamāse kṛte pūrvapadasya bobhāvaḥ / uttarapadasya dhiśabdaḥ śeṣaḥ / umāśabdavanniyoga iti dharmaratne vipratipattiḥ //
saṃhatatvāt saṃghaḥ / abhedyo 'cchedya ityarthaḥ / kasmādabhedyaḥ / kena vā / samyaksambodherabhedyaḥ / sadevakena samārakena lokena hīnabodherāhārakairdharmairakuśalaiśceti saṃgharatne vipratipattiḥ //
(RSt_162)
'sopāye samaye muneḥ iti kārikāpāṭhe upāyakauśalamupāya uktaḥ / viṣayeṇa viṣayiṇo nirdeśāt / abhisamayaḥ samayaḥ ityuktaḥ / ayo bodhaḥ / sa(saṃ)śabdaḥ saṃmukhārthaḥ / mithyājñānamajñānameveti bhāvaḥ / muneriti bhāvapradhānam / buddhatvasyetyarthaḥ / upāyakauśalyaṃ bodherabhisamayaṃ ceti samudāyārthaḥ / "avirahitasarvajñatācitto dānādiṣu carati koṭītrayānupalambhena / na ca dānādīnāṃ vipākamātmani spṛhayati / kintu sarvasattvaparimocanāya samyaksambodhau pariṇāmayati" ityādikamupāyakauśalyaṃ vistareṇetyupāyakauśalye vipratipattiḥ //
astyabhisamayo niḥprapañcetyatra na bhāvo nābhāva ityabhisamaye vipratipattiḥ //
sūtre prapañcaśabdaḥ paṭhyate / śāstre viparyāsaśabdaḥ / ubhayorekārthatvāt / rūpaṃ nityamanityaṃ rūpaṃ sukhaṃ duḥkhaṃ rūpamātmānātmetyādayo viparyāsasyātibahavaḥ / saṃkṣepato yāvānvikalpaḥ sa sarvaḥ prapañcaḥ / aprapañcānna prapañcayatīti pratipakṣaḥ / aprapañco dharmadhāturnirvikalpatvāt / tanna prapañcayatīti na vikalpayatīti viparyāse vipratipattiḥ //
iha bodhisattvena durgatimārgā jñātavyāḥ sahetuphalaistebhyaśca sattvā nivārayitavyāḥ / evaṃ narakinannaragaruḍagandharvādimārgāḥ / evaṃ cāturmahārājikānāṃ trāyastriṃśānāṃ yāvannaivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām / evaṃ śrotaāpannamārgo yāvadarhanmārgaḥ pratyekabuddhamārgo bodhisattvamārgo buddhamārgaśca jñātavyaḥ sahetuḥ saphalaḥ / ye ca yasmin pale vyavasthāpanīyāstāṃsteṣu vyavasthāpayati yāvabudddhatve / svayaṃ tu hīnayānabhūmīḥ sarvā (rva?) jñānena cātikramya bodhisattvayānamavakrāmatīti mārge vipratipattiḥ //
iha sarva evāryapudgalāḥ kleśopakleśaiḥ kāmarūpārūpyadhātubhirbodhipakṣaiḥ pāramitādibhistatphalaiśca sarvāryadharmerna saṃyuktvā na visaṃyuktvā arūpiṇo 'nidarśanā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ / ya evaṃ na jānanti tān prati saṃvṛsyā nirdiśyate bodhipakṣā dharmā bodherāhārakā bodhyāvaraṇānāmapahārakā iti vipakṣapratipakṣayorvipratipattiḥ //
vistareṇa bhagavatā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ deśitaṃ sattvānāmavatāraṇāya saṃvṛtyā paramārthatastena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ nālakṣaṇe / yataḥ sthita evaiṣa nityaṃ lakṣaṇadhāturiti lakṣaṇe vipratipattiḥ //
(RSt_163)
yadyalakṣaṇāḥ pāramitādayo dharmāḥ kathamalakṣaṇānāṃ teṣāṃ bhāvanā bhavati? "nāsti subhūte 'bhāvasvabhāveṣu dharmeṣu bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitā bhāvanāviparyāsāt / api tu sarvāsāṃ dharmasaṃjñānāṃ bhāvanāvibhāvane prajñāpāramitā / evaṃ yāvannāsti bhāvasaṃjñino dānapāramitā bhāvanā / eṣohamasmai idaṃ dadāmītyevaṃ saṃjñinaḥ / " evaṃ bodhipakṣādiṣu vaktavyam / dṛṣṭasatyāstu dharmāṇāṃ kevalamabhāvasvabhāvatāṃ bhāvayanti na bhāvasaṃjñayā nānyabhāvasaṃjñayā / saṃjñā hi prapañcaḥ prajñāpāramitā tu niḥprapañceti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ /
avakīrṇakusumanāmāno bodhisattvā iha parivarte bodhau vyākṛtāḥ / atastairupalakṣitaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmaṣṭaviṃśatitamaḥ parivartaḥ //
29. anugamaparivarto nāmaikonatriṃśattamaḥ /
anupūrvābhisamaya idānīṃ vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[168] dānena prajñayā yāvadbuddhādau smṛtibhiśca sā /
dharmābhāvasvabhāvenetyanupūrvakriyā matā // 6-1 //
'anupūrvikriyā' anupūrvaśikṣā anupūrvapratipadyā pūrvamuddiṣṭā saṃprati nirdeṣṭavyā / sā 'matā' iṣṭā / kathamityāha / dānenetyādi / 'dānena' iti dānapāramitayā / 'prajñayā yāvad' iti prajñāpāramitayā / yāvadgrahaṇācchīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā ca / 'buddhādau smṛtibhiśca' iti buddhādiviṣayābhiranusmṛtibhiḥ / cakāro bhinnakramaḥ / 'dharmābhāvasvabhāvena' ceti bhāvapradhāno nirdeśaḥ / dharmāṇāmabhāvasvabhāvatvena cetyarthaḥ / 'iti' evaṃ 'sā matā' /
ataḥ sūtraṃ punaraparamityādi / evamiti vakṣyamāṇena vākyatrayeṇa / prajñāpāramitetyunupūrvakriyā / anugantavyeti veditavyā / kathamityāha / sarvadharmāsaṅgataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyā / sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / tatrādau sarvadharmāḥ (RSt_164) ṣaṭpāramitāḥ / tāsāmeva bodhimārgatvāt / dharmaśabdasya ceha mārgavācitvāt / sarvadharmāṇāmasaṅgatā niḥsaṅgatā nirvighnatā / bodhisattvairanukramakaraṇīyeṣu prathamacittotpādādiṣu sattvaparimocanānteṣu tayā(thā?)sānugantavyā / tadyathā- "prathamacittotpādamupādāya dānapāramitāyāṃ carannātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃśca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dānasya ca varṇa bhāṣate / ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ / sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandha pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena annaṃ pānaṃ vastraṃ vilepanaṃ śayanamupāśrayamanyadvā pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti tadarthinām / sa tena dānena sattvān śīle samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati / sa taireva śīlādiskandhaiḥ samanvāgataḥ śrāvakādibhūmimatikrāmati bodhisattvāniyāmamavakrāmati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sattvān paripācayati sarvākārajñatāmanuprāpnoti dharmacakraṃ pravartayati / sattvāṃstriṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārātpratimocayati / evaṃ khalu dānenānupūrvakriyā / tāṃ ca sarvānnopalabhate / tathā hyasyāḥ svabhāvo nāsti / yasya ca svabhāvo nāsti so 'bhāva iti dānapāramitayānupūrvakriyā / evaṃ śīlādibhirapi" iti ṣaḍbhiḥ pāramitābhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhedataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / sarvadharmāḥ ṣaḍanusmṛtayaḥ / tāḥ kathaṃ dharmāḥ? cittadhāraṇāt / api ca puṇyamapi loke dharma ucyate / tāśca bhāvanāmayaṃ puṇyam / sarvadharmāṇāmasaṃbhedato 'bhinnatā samatā / abhāvasvabhāvatvāt / tayānugantavyeti pūrvavat / tathāhi- "bodhisattvaḥ prathamacittotpādamupādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktairmanasikārairabhāvasvabhāvānsarvadharmānadhimucya ṣaḍanusmṛtīrbhāvayati / tāḥ svayaṃ ca bhāvayati parāṃśca tāsu pratiṣṭhāpayati tāsāṃ ca varṇa bhāṣate / ye cānye tāsu caranti teṣāṃ varṇavādi bhavati samanujñaḥ / sa tāstathā bhāvayannabhāvasvabhāvayogena saptatriṃśataṃ(taḥ) bodhipakṣān yāvatsarvākārajñatāṃ paripurayati / so 'bhāvasvabhāvenaiva sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartya yāvatsarvasattvān parimocayati / tatra buddhaṃ bhagavantaṃ na rūpādiskandhairna lakṣaṇānuvyañjanairna śīlādiskandhairna daśabalavaiśāradyapratisaṃvibhdirna mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhirāveṇikairnāpi pratītyasamutpādato mānasikaroti / tatkutaḥ? abhāvasvabhāvatvātteṣāmityanusmṛtiramanasikāro buddhānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ caranna kuśalā[ku]śalān dharmān manasikaroti / teṣāmabhāvasvabhāvatvādityamanasikāro dharmānusmṛtiḥ /
(RSt_165)
yosau bhagavataḥ srāvakasaṃghaścatvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ svabhāvastasya nāsti / yasya dharmasya svabhāvo nāsti so 'bhāva ityamanasikāro saṃghānusmṛtiḥ /
tena prajñāpāramitāyāṃ caratākhaṇḍe 'cchidre 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe bhujiṣye vijñapraśaste samādhisaṃvartanīye śīle sthitvā tacchīlamabhāvasvabhāvato manasikartavyamityamanasikāro śīlānusmṛtiḥ /
sa prajñāpāramitāyāṃ carannāmiṣaṃ vā aṅgapratyaṅgāni vā tyajan sarvaṃ tadabhāvasvabhāvato manasikarotītyamanasikāro yo(tyā)gānusmṛtiḥ /
ye te devāḥ śrotaāpannāścāturmahārājakāyikeṣu yāvatparanirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannāste sarve 'bhāvasvabhāvā ityanusmṛtiramanasikāro devatānusmṛtiḥ /"
iti ṣaḍbhiranusmṛtibhiḥ ṣaḍanupūrvakriyāḥ //
sarvadharmāsambhavataḥ prajñāpāramitānugantavyeti / svalakṣaṇadhāraṇāt dharmāḥ / skandhā dhātava āyatanāni bodhipakṣāḥ pāramitā yāvatsarvākārajñateti sarvadharmāḥ / teṣāmasaṃbhavata ityasaṃbhavajñānato 'nupūrvakriyā veditavyā / asaṃbhavo 'bhāvasvabhāvatā / tathā hi- "teṣāṃ nāsti svabhāvaḥ / yasya svabhāvo nāsti so 'svabhāvaḥ / sa prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādamupādāya sarvadharmāṇāmabhāvasvabhāvatāmadhimucya catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni yāvatsarvākārajñatāṃ bhāvayati / so 'bhāvasvabhāvān sarvadharmānabhisaṃbudhya dharmacakraṃ pravartayati / tribhiśca yānaiḥ sattvān saṃsārātparimocayati" iti dharmāṇāmabhāvasvabhāvatayā trayodaśyānupūrvakriyāḥ //
ita ūrdhvaṃ codyāni svayamūhyāni parihārāstu vaktavyāḥ / yadyabhāvasvabhāvāḥ pāramitā bhāvyante tadā tabhdāvanā niṣphalā turagaviṣāṇabhāvanāvaditi codyam / parihāramāha / sarvadharmā nirvikārasamā itītyādi / nirvikāro dharmadhātustena samāḥ sarvadharmā nābhāvamātreṇa / dharmadhātuścālambyamāna āryadharmāṇāṃ heturbhavati / ata eva dharmadhāturitucyate / tatkuto vaiphalyam?
nanu pratyātmavedya ātmā vijñaptiśca / ataḥ sati grāhake grāhyamapyastīti na yuktaḥ sarvadharmāṇāmabhāva iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāmamanātmavijñaptitaḥ prajñānubodhanata ityādi / anātmavijñaptita ityātmavilakṣaṇatvādanātmākāreṇa grāhyagrāhakavaidhuryādavijñaptyākāreṇa ca / (RSt_166) prajñānubodhanata iti pramāṇena pratīteḥ / ātmā hi nityaikarūpo jñātā na ca skandhādaya ithambhūtāḥ / tasmādanātmatvena siddhāḥ / grāhyagrāhakavaidhuryācca / ata eva ca vijñaptyākāreṇāpi siddhāḥ / grāhakalakṣaṇatvāttasyāḥ / grāhakābhāvādgrāhyamapi nāstīti siddhaḥ sarvadharmāṇāmabhāvaḥ /
rūpādiśabdairyebhilapyante ta eva rūpādayaḥ / asti ca loke taisteṣāmabhilāpaḥ / śrotṝṇāṃ vyavahāraḥ saṃvādaśca / tatkuto 'bhāvaḥ sarvadharmāṇāmiti codyam / parihāramāha / nāmamātreṇetyādinā / arthaśūnyaṃ nāma nāmamātram / tena te sarvadharmā abhilapyante / na hi buddhyākāra eṣāmartho bāhyatvena prati [ya]te, bāhye ca pravṛtteḥ / nāpi bāhya evārthaḥ, asatyapi bāhye śabdādarthagateḥ / buddhireva bāhyarūpeṇa śabdārtha iti cet / na caitasyā artho rūpaṃ, atyantabhedāt / abhede vā na visaṃvādaḥ syāt / buddhimantaścārthavantā bhaveyuḥ / tasmādarthābhāvānnāmamātreṇa vyavahāramātreṇābhilapyante / vyavahārastāvadastīti cedāha / vyavahāraścetyādi / na kvacidityarthābhāvat / na kutaściditi vācakābhāvāt / nāpi kaściditi na vāciko na ca kāyiko nāpi mānasaḥ / vācyavācakayorabhāvāt / sarvadharmā ityādinopasaṃhāraḥ / avyavahārā avyāhārā iti teṣu tayorabhāvāt / ata eva cāvyāhṛtāḥ /
nanu rūpādīnāṃ pramāṇavattvāt tacchūnyatā api pramāṇavatya iti tadālambanā prajñāpāramitā pramāṇavatī syāt / na ceṣyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmāṇāṃ apramāṇata iti / apramāṇatvāt / tathā hi sarvadharmāṇāṃ nāsti pramāṇamabhāvalakṣaṇatvāt / ākāśasyeva rūpābhāvalakṣaṇasya, tatastacchūnyatānāmapi nāsti pramāṇamavacchedakābhāvāt / tataḥ prajñāpāramitāyā apyālambanābhedāt /
yadi tarhi rūpādayo na santi kaitya(kimiti) nīlādayaḥ prakhyānti / dharmanimittānyetāni na dharmavastūni / ekānekasvabhāvavirahāt, aprakāśātmanaḥ prakāśāyogācca / dharmanimittāni tu dharmabhrāntīnāmākārāḥ / tā hi prakāśarūpatvāt prakāśamānāstairasabhdirapi rūpaiḥ prakhyānti / asatkhyātilakṣaṇatvāda bhrāntīnām / yadyeva, na siddhayati prajñāpāramitā / sā khalvabhrāntā sākārā tu buddhirbhrāntaiva / na ca nirākārā buddhiḥ svapnepyanubhūyata iti codyam / parihāramāha / sarvadharmānimittata ityādinā / sarvadharmeṣvānimittaṃ nimittāstamayājjñānasya nirābhāsatā nirākāratā / tataḥ prajñāpāramitā veditavyā / ākāraparivarjanādārūpyasamāpattivaditi bhāvaḥ /
nanvayaṃ vikalpanimittānāṃ parivarjanāddharmadhātoḥ samyaṅmanasikāro na punaḥ prajñāpāramiteti codyam / parihāramāha sarvadharmanirvedhata ityādi / (RSt_167) nirvedhaśabdenātra prativedha uktaḥ / sarvadharmāṇāṃ pariniṣpannena rūpeṇa prativedho jñānasākṣātkriyā sa teṣāṃ nirvedhaḥ / tata iti tena lakṣaṇena prajñāpāramitā ityarthaḥ / pūrvatra hetau tṛtīyā / tadantāttam / tathā hi tasyaiva samyaṅmanasikārasya śrutacintābhāvanānvayādanābhogato 'nabhisaṃskārataḥ sarvadharmatathatāyā niṣprapañcajñānamutpadyate / sa tasyāḥ prativedhaḥ / atha ko 'rthaḥ prajñāpāramitā(ta)yā śuddhiḥ? naitadyuktam / tathā hi / kastayā śuddhyati? nātmā tasyāniṣṭeḥ, na cittaṃ pratikṣaṇabhedāt / atha cittasantānaḥ / sopyaśuddhaḥ śuddho vā prakṛtyā bhavet / pūrvasmin pakṣe na tasya śuddhiraṅgārasyeva ghṛṣyamāna(ṇa)sya / dvitīyapakṣe vaiyarthyam / atha cittadharmatā tayā śuddhyati / tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti codyam / parihāramāha / sarvadharmaprakṛtipariśuddhita ityādi / sarvadharmāṇāṃ prakṛtistasyāḥ pariśuddhistatastena prayojanena prajñāpāramitānugantavyā / anuṣṭhātavyetyarthaḥ //
nanūktaṃ tadapyayuktaṃ nirvikāratvāttasyā iti / uktametatkintu na yuktam / hetoranaikāntikatvāt / sā hi prakṛtyaiva pariśuddhā atanmayatvāt, āgantukenāvaraṇamalairmalinīkriyate nabha ivātra tamastuhinādibhiḥ / paścātprajñāpāramitayaiva teṣāṃ nirāsāddhiśuddhayati pavanādibhirabhrādimocanādiva nabhaḥ /
nanu prajñāpāramitāpi bhagavataiva deśitā / deśanā ca sanimittameva jñānamutpādayati / tataḥ prajñāpāramitāpi nirmimittā na yukteti codyam / parihāramāha / sarvadharmāvacanata ityādinā / sarvadharmāṇāmavacanāt / vācāsvarūpamaprakāśya kevalaṃ sūcanāt / paramārthadarśanāya prajñāpāramitānugantavyā /
nanu keyaṃ viśuddhiḥ? klaiśapakṣa (kṣaya) iti cet / punarbhavaḥ syādeva / atha hetukṣayājjanmāpi kṣīyate tadā pariśiṣṭā saṃskārā yāvadāyuravasthāya svayameva nirudhyante / iti śrāvakabodhireva syānnānuttarā samyaksambodhiḥ / satyāṃ vā viśeṣo vaktavya iti codyam / parihāramāha tribhirvākyaiḥ / sarvadharmāṇāmanirodhata iti / anāśravāṇāṃ dharmāṇāmakṣayāt prajñāpāramitānugantavyā / kathamanirodhaḥ? prahāṇasamatayā / nirdeśatvena prahāṇādaviśeṣāt / sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānāṃ sarvadharmāṇāṃ nirvāṇaprāptitaḥ prajñāpāramitānugantavyā / yathā teṣāṃ tathatā tathaiva ta iti jñānaṃ tathatāsamatā / tayā kathaṃ tathatāsamatetyāha / sarvadharmā ityādi / nāgacchantyanāgatādadhvanaḥ, na gacchantyatītamadhvānaṃ, yata āgantavyaṃ yatra ca gantavyaṃ tayorasattvāt / yataśca ajānānāḥ svasaṃvinmātre 'dhvanāmajñānāt / jñānapūrvakatvācca gatyāgamanayoḥ / tasmāt ajātā atyantājātita iti //
iyatā bodhisattvānāṃ svārthasampat prasādhitā / astu nāmaiṣāṃ svārthasampatsvārthasya loke prakṛtyaiva priyatvāttadartha duṣkarasyāpi vyavasāyāt / (RSt_168) parārthastu duṣkaratvānāmānantyāt paratvādvipratipattiḥ bahulatvāditi codyam / parihāramāha ātmetyādinā / ātmā para iti yo ca bheda [:] tasyādarśanātsarvasattvānāmātmasamatādarśanādityarthaḥ / tathā coktamāryavimalakīrtinirdeśe "sumerusamāṃ satkāyadṛṣṭimutpādya bodhicittamutpādyate / tataḥ sarvadharmā virohanti" iti /
ita ūrdhvaṃ duṣkarasaṃjñāpratipakṣeṇa yathā yathā pravekṣaṇīyaṃ tadāha samudraśabdādarvāk / tatrādau sattvānāmarhattvadiṣu duṣkara saṃjñānirāsārthamāha / sarvadharmāḥ sattvavyahāraviṣayāḥ / āryārhantaḥ yataḥ prakṛtipariśuddha / dharmatāmātratvāt / bhārānāropaṇatayeti niḥsvabhāvatvāt bhāvasya / sattvavinayāya daśadigbuddhakṣetragamanena duṣkarasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ adeśāpradeśata iti / adeśatvācca prakṛtisvabhāvata iti / rūpādīnāṃ pratistasyāḥ svabhāvataḥ / na hi tasyādeśo 'patanadharmatvāt / nāpi pradeśo niraṃśatvādākāśavat / saṃsārasukhe dustyajasaṃjñānirāsāyāha / sarvadharmāṇāṃ sāṃsārikāṇāṃ nirodhe prahalādanatvaṃ sukhasaṃjñotpādanatvaṃ tataḥ prajñāpāramitānugantavyā /
"anityā vata saṃskārā utpādavyayadharmiṇaḥ /
utpadya hi nirudhyante teṣāṃ vyupaśamaḥ sukhamiti //"
itiśabdaḥ śrāvakavinayanasamāptyarthaḥ / bodhisattvavinayanamadhikṛtyāha / aratyaviratita iti / ratiratyantamutkaṇṭhā nirvāṇe / tadabhāvo bodhisattvānāṃ aratiḥ / viratiratyantamudvegaḥ saṃsāre / tadabhāvo bodhisattvānāmarati / tābhyāṃ prajñāpāramitā / iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhānāya pratyavekṣā / araktāviraktatayetyādinā vairāgyāya pratyavekṣā / sarvadharmā aśa(sa)ktā ityanabhiniviṣṭāḥ / saṅgāsaṅgā saṅgatatpratipakṣau / tadvigatāstayoranupalambhāditi vikalpaprahāṇāya pratyavekṣā / sarvadharmāḥ sarvamārgāḥ saptābhisamayāḥ / ta eva bodhiḥ / bodhiprāpakatvāt / ata evāha / bodhiḥ / buddhajñānāvabodhanatayeti / avabodhana prāpaṇa iti bodhiḥ / sulabhāvabodhanāya pratyavekṣā / sarvadharmāsvalakṣaṇadhāraṇāt / te śūnyānimittāpraṇihitā vijñānamātratvenārthavirahāt sarvanimittāstamayāt / bhrāntiśarīre traidhātukapraṇidhānābhāvācca yathākramam / iti mārgasaṃkṣepaḥ /
(RSt_169)
yadi vimokṣamukhānyapi teṣāṃ mārgastadā tāni bhāvayanto hīnabodhau pateyuḥ / ityata āha / sarvatyādi / sarvadharmāḥ sarvabodhisattvamārgāḥ / bhaiṣajyamiti hīnayānaspṛhāmahāvyādhiharāḥ / kuta ityāha / maitrīpūrvaṅgamatayeti / yato maitrī teṣāṃ puraḥsarī / api ca / sarvacaturbhirapramāṇaiḥ saha viharaṇāt matrīvihāriṇaḥ / brahmabhūtā iti brahmaṇā tulyāḥ / tadvadeva doṣānutpādanādityuddeśaḥ / sarvadoṣānutpādanata iti nirdeśaḥ / sarvadoṣā maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ vyāpādo vihiṃsā aratiḥ pratighānunayau ca / apraṇihitata iti nirvānotkaṇṭhāvirahāt / apratihatita iti saṃsāre atyantānudvegāt / iti trayodaśavidho 'pūrvābhisamayaḥ sānuṣaṅgaḥ //
ekakṣaṇābhisamayo vaktavyāḥ /
ekakṣaṇābhisambodho lakṣaṇena caturvidhaḥ // 1-16 //
iti yaḥ pūrvamuddiṣṭaḥ sa kathaṃ caturvidhaḥ? sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / vipākajasarvasāśravānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / alakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ / advayasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayaśceti //
tatra prathamamadhikṛtya śāstram-
[169] anāśravāṇāṃ sarveṣāmekakenāpi saṃgrahāt /
ekakṣaṇāvabodho 'yaṃ jñeyo dānādinā muneḥ // 7-1 //
[170] araghaṭṭaṃ yathaikāpi padikā puruṣeritā /
sakṛtsarva calayati jñānamekakṣaṇe tathā // 7-2 //
prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya 'ekaikenāpi dānādinā' cittakṣaṇena pravṛttena 'sarveṣāṃ' anāśravāṇāṃ dharmāṇāṃ 'saṅgrahāt' ākṣepāt 'ekṣaṇāvabodhaḥ' ekacittakṣaṇābhisamayaḥ / 'ayaṃ' iti prathamaḥ / tathā hi 'yathaikāpi pari(da)kā' 'puruṣapreritā sarvamaraghaṭaṃ(ṭṭaṃ) sakṛccalayati' tathaikapadamapi dānādicittaṃ prayuktaṃ sarvamanāśravadharmasandohaṃ sakṛdevākarṣayatītyarthaḥ / ataḥ sūtraṃ samudrāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / atra prajñāpāramitā parigṛhītatvāt, sarvākārajñatā manasikārāvirahitatvācca / gambhīrodāra ekaiko dānādicittakṣaṇaḥ (RSt_170) prajñāpāramitetyucyate / tasyāparyantatā anāśravadharmākarṣakatvam / teṣāmanyonyasambandhasya cirapariśīlitatvāt sānugantavyā veditavyā / kathamityāha / samudrāparyantatayeti / gambhīrodārasya samudrasyāparyantatā sakṛdaparyantanimnagājalākarṣakatvam / tāsāṃ parasparasaṃsargāt / tayā samudrāparyantatayā upamayā / tadvadityarthaḥ / iti sarvānāśravadharmaikacittakṣaṇābhisamayaḥ //
dvitīyamadhikṛtya śāstram-
[171] vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī yadā /
prajñāpāramitā jātā jñānamekakṣaṇe tadā // 7-3 //
vipākajo dharmo vipākadharmastabhdāvastattāsāṃ 'avasthā' asyā iti yathoktā prajñāpāramitā / 'sarvaśuklamayī' iti sarve kuśalā dharmāḥ sāśravā anāśravāḥ / ye purvamanena niḥsvabhāvatayā bhāvitāste paścādvipākajāḥ / ataḥ prakṛtyaiva teṣāṃ naiḥsvābhāvyasaṃvedinī / tasmātsarvaśuklamayī / īdṛśī sā yadā 'jātā' sampannā 'tadā' 'jñānaṃ' cittaṃ 'ekakṣaṇe ' teṣu sarveṣvanābhogena / anāśraveṣu sarveṣu sābhogaḥ prathamaḥ / ayaṃ tu dvitīyaḥ sāśravānāśravanirābhogaśca / ataḥ sūtram / gaganāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyeti / prajñāpāramitāyāḥ vipākadharmatāvasthā sarvaśuklamayī ca / ata evāparyantatā / teṣu sarveṣu bhāvābhāvaikarasā / nirābhogaśca vipākajatvāt / tasyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / gaganāparyantatayā dṛṣṭānteneti / gaganamākāśam / tacca rūpidravyābhāvaikarasamaparyantaṃ nirābhogaṃ ca parispandābhāvāt / ata ubhayorapi aparyantatā sadṛśīti vipākajasarvaśukladharmaikacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ //
tṛtīyamadhikṛtya śāstram-
[172] svapnopameṣu dharmeṣu sthitvā dānādivaryavā /
alakṣaṇatvaṃ dharmāṇāṃ kṣaṇenaikena vindati // 7-4 //
'svapnopameṣu dhāvadgandharvanagaropameṣu" iti mahatyorbhagavatyoḥ paṭhyate / śāstre tvekameva padaṃ sarveṣāmekārthatvāt / sa punarartho vicitrairapi lakṣaṇaiḥ pratibhāsamānānāmeṣāṃ yathālakṣaṇamasattvādalakṣaṇatā / tato māyopamatvādalakṣaṇeṣu sarvadharmeṣu 'sthitvā' ṣaṭpāramitāḥ paripūrayan 'sarvadharmāṇāmalakṣaṇatvamekakakṣaṇenaiva 'vindati' jānāti / dhātūnāmekārthatvena vindaterjñānavṛtteḥ / etadāha / meruvicitrayā prajñāpāramitāvicitratānugantavyeti / māyopameṣu (RSt_171) sarvadharmeṣvalakṣaṇatvena yadekarasaṃ jñānaṃ seha prajñāpāramitā / atastasyā ekarasatvepi māyopamaiḥ sarvadharmapratibhāsairyā vicitratā sā meruvicitratayā dṛṣṭāntena veditavyā / yathā hyākāśasya nīrūpatvādasatī meruṇā vicitratāvabhāti / merupārśvānāṃ caturvarṇānāṃ dikṣu tatsarvavarṇatayā prakhyānāt / tathā tasyā ityalakṣaṇasarvadharmaikacittakṣaṇābhisamayastṛtīyaḥ //
caturthamadhikṛtya śāstram-
[173] svapnaṃ taddarśinaṃ caiva dvayayogādanīkṣakaḥ /
dharmāṇāmadvayaṃ tattvaṃ kṣaṇenakena paśyati // 7-5 //
'snanaṃ taddarśinaṃ caiva' iti kudyoge kathaṃ dvitīyā? kartavyo 'tra yatnaḥ / athavā / anīkṣiteti tṛn paṭhitavyaḥ / tṛtīye sarvadharmāṇāṃ svapnamāyopamairākārairvicitraḥ pratibhāsaḥ / caturthe tu teṣāmastamayāccharanmadhyānhagaganasamo vigatasamastaviplavaḥ / tatra svapnadṛśyaṃ narakacittaraṅgādisvapnaḥ / taddarśī ātmaiva tayorastamayāt / yastau vikṛte(tau) 'yogena' [a]bhedena so 'dvayaṃ' grāhyagrāhakaśūnyaṃ 'dharmāṇāṃ tattva' paramārthaṃ 'ekakṣaṇenaiva paśyati' / enamāha / rūpāparyantatayetyādinā / iha caturtha ekakṣaṇābhisamayaḥ / prajñāpāramitā tasyā aparyantatā / sarvadharmaparamārthasya kevalasya kevalavimalanabhonibhasya tena saṃvedanāt / sā veditavyā / kathamityāha / rūpādīnāmaparyantayeti / kathaṃ teṣāmaparyantatā? dvayapratibhāsāstamayāt / yāvatkhalu dvayaṃ tāvatparyantaḥ parimitatvāt /
nanu rūpatadgrāhakayorastamayenāpi paryantatā? ka āha rūpasyaiveti? kintarhi? rūpasya yāvadvijñānasya / nanu tathāpi grāhakasyāstamayo nokta iti cet / na tasyāpi skandhaireva saṃgrahāt / aprakāśātmano grāhakatvāyogāditi sarvadharmādvayatattvaikacittakṣaṇābhisamayaścaturthaḥ //
ekakṣaṇābhisamayaḥ saptamo 'bhisamayaḥ //
aṣṭamo 'bhisamayo dharmakāyaḥ / tasya catvāri vastūni / trayaḥ kāyāḥ kāritraṃ ca / tathāhi pūrvamuddeśaḥ kṛtaḥ-
(RSt_172)
[174] sdābhāvikaḥ sasāṃbhogo nairmāṇika iti tridhā /
dharmakāyaḥ sakāritraścaturdhā samudīritaḥ // 1-17 //
iti // dharmo mārgaḥ / sa ceha prakarṣagateḥ prakaraṇācca saptābhisamayalakṣaṇo gṛhyate / dharmalabhyaḥ kāyo 'dharmakāyaḥ' / kāyaḥ śarīram / trīṇi śarīrāṇi buddhānāṃ trayaḥ kāyāḥ / uktaṃ hi mahatyorbhagavatyoḥ- "sarvākārapariśuddhānāmanāśravāṇāṃ sarvadharmāṇāṃ yā prakṛtiḥ sa tathāgato 'rhansamyaksambuddho veditavyaḥ // punaraparaṃ teṣāmeva dharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya dvātriṃśatā lakṣaṇairaśītyānuvyañjanairalaṅkṛtakāyastathāgato 'rhansamyaksambuddho bodhisattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmamanuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati // punaraparaṃ teṣāmeva sarvadharmāṇāmadhigamādanuttarāṃ samyaksambodhimabhisambudhya tathāgato 'rhansamyaksambuddho daśasu dikṣvanantāparyanteṣu lokadhātuṣu sarvakālaṃ nānānirmāṇameghena sarvasattvānāmarthaṃ karoti" iti // uktaṃ ca sūtrālaṃkāre-
"tribhiḥ kāyaiśca vijñeyo buddhānāṃ kāyasaṅgrahaḥ /
sāśrayaḥ svaparārtho 'yaṃ tribhiḥ kāyairnidarśitaḥ" //
iti /
tasmāt tribhireva kāyaiḥ kāritreṇa ca paricchedena caturdhā dharmakāya uktaḥ /
tatra svabhāvaḥ prakṛtiḥ / svabhāva eva 'svābhāvikaḥ' / vinayādibhyaṣṭhagiti svārthe ṭhak / athavā tasminneva svabhāve bhavo viśuddhaḥ paraḥ prakarṣaḥ svābhāvikaḥ kāyaḥ / sambhogāya prabhavatīti 'sāmbhogikaḥ' / nirmāṇa nirmitiḥ / tena nirvṛttaḥ kāyo 'nairmāṇikaḥ' /
tatra svābhāvikamadhikṛtya śāstram-
[175] sarvākārāṃ viśuddhiṃ ye prāptā dharmā nirāśravāḥ /
svābhāviko mataḥ kāyasteṣāṃ prakṛtilakṣaṇaḥ // 8-1 //
teṣāṃ prakṛtidharmatā dharmadhātuḥ / nanu na dharmadhātustathāgato 'tiprasaṅgāt / kiṃ tarhi? dharmadhātuviśuddhiḥ / tathā coktamārya buddhabhūmisūtre- "pañcabhirākāraiḥ susamuditabuddhabhūmeḥ saṅgraho veditavyaḥ / katamaiḥ pañcabhiḥ? dharmadhātuviśuddhayā ādarśajñānena samatājñānena pratyavekṣaṇājñānena kṛtyānuṣṭhānajñānena ca" iti /
(RSt_173)
dharmadhātuviśuddhiḥ suviśuddho dharmadhātuḥ / suviśuddhānāṃ dharmāṇāṃ dharmateti nārthabhedaḥ kaścit / ataḥ sūtram / sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā prajñāpāramitāparyantāvabhāsanatānugantavyeti / sarva eva trāsādidoṣarahitāḥ sphāṭikāḥ śuddhāḥ / tatra candrasūryābhyāmanye śrāvakapratyekabuddhānāṃ vimuktikāyasyopamāḥ / sūryācandramasāvapi śuddhasphāṭikau / tayoretadadhikaṃ yattau daśadigvyāpiraśmijālaṃ janayataḥ / tatastāvanantajñeyaviṣayamanantaṃ jñānamutpādayato buddhānāṃ vimuktikāyasyopamāne / ata evāsau dharmakāya ityabhidhīyate / anantadharmāśrayatvāt / tadiha dharmadhātuviśuddhijamanantaṃ jñānaṃ prajñāpāramitā / tasyā aparyantajñeyāvabhāsanatā veditavyā sūryaraśmimaṇḍalāparyantāvabhāsanatayā dṛṣṭāntena / tathā hi buddhadharmāṇāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ sūryavat / tajjā prajñā prajñapāramitā sūryaraśmiṇḍalavat / tayā yadaparyantāvabhāsanaṃ tadraviraśmimaṇḍalenāparyantāvabhāsanavat / tadanena buddhānāṃ suviśuddho dharmadhātuḥ svābhāvikaḥ kāyastasya ca sarvatra jñeye jñānavaśitā darśitā /
tasyaiva sattvārthavaśitāṃ vyāpinityatvaṃ cādhikṛtya śāstram-
[176] paripākaṃ gate hetau yasya yasya yadā yadā /
hitaṃ bhavati kartavyaṃ prathate tasya tasya saḥ // 8-9 //
[177] varṣatyapi hi parjanye naivābījaṃ prarohati /
samutpādepi buddhānāṃ nābhavyo bhadramaśnute // 9-10 //
[178] iti kāritravaipulyādbuddho vyāpī nirucyate /
akṣayatvācca tasyaiva nitya ityapi kathyate // 8-11 //
'saḥ' iti svābhāvikaḥ kāyaḥ / 'prathate ' nirmāṇaprathanāt / tadā tadeti gamyate 'yadā yadā' iti vacanāt / tasya hitasya karaṇāyetyarthādgamyate / tasmāttadā tadaivetyata āha / 'varṣatyapi' ityādi / 'iti' ityādi / 'kāritravaipulyaṃ' sarvabhavyeṣu kāritram / tasyaiva' iti kāritrasya / iti svābhāvikaḥ kāyaḥ //
sāmbhogikasya kāyasya bahuvaktavyam / tatra sambhogamadhikṛtyāha / sarvaśabdāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugantavyeti / śāsturdeśayataḥ śrṛṇvatāṃ ca bodhisattvānāṃ yaḥ paramamahāyānadharmasaṃbodhaḥ sā prajñāpāramitā / sa eva sambhogaḥ sambhogakāraṇatvāt / yaḥ punastajjānāṃ mṛdumadhyādhimātrasaumanasyalakṣaṇānāṃ ratiprītiprāmodyānāṃ sukhasya cānubhavaḥ sa mukhyaḥ sambhogaḥ / tasyāḥ prajñāpāramitāyā aparyantatā veditavyā / kathamityāha / sarvaśabdāpayantatayeti / (RSt_174) hetau tṛtīyā / yatastayoḥ sambodhayoryathākramamaparyantā deśanāḥ śabdajanyā janakāśca te kathaṃ sarve? nānā vineyānurūpaiḥ sarvairākāraiḥ prathanāt / kathamaparyantāḥ? anidhanena tena kāyena deśanāyā niravadhikatvāt / tāthāgatasyāpi sambodhasyāparyantatā / kuta ityāha / savabuddhadharmasamudāgamāparyantatayā prajñāpāramitāparyantatā / yathoktaḥ śāstureva mahāyānadharmasambodha iha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatā / tatkāraṇasya sarvabuddhadharmāṇāṃ samudāgamasyāparyantatayetyarthaḥ / te punardharmā mahatyobhagavatyoḥ paṭhyante / saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmāḥ / aṣṭau vimokṣāḥ / navānupūrvavihārasamāpattayaḥ / daśa kṛtsnāyatanāni / aṣṭavabhibhvāyatanāni / araṇā samādhiḥ / praṇidhijñānam / catasraḥ pratisamvidaḥ / sarvākārāścatasraḥ pariśuddhayaḥ / daśa vaśitāḥ / daśa balāni / catvāri vaiśāradyāni / trīṇyarakṣyāṇi / trīṇi smṛtyupasthānāni / asaṃmoṣadharmatā / vāsanāsamudghātaḥ / mahākaruṇā / aṣṭādaśāveṇikāḥ buddhadharmāḥ / sarvākārajñatā ceti // ataḥ śāstram-
[179] bodhipakṣāpramāṇāni vimokṣāścānupūrveśaḥ /
navātmikā samāpattiḥ kṛtsna daśavidhātmakam // 8-2 //
[180] abhibhvāyatanānyaṣṭaprakārāṇi prabhedataḥ /
araṇāpraṇidhijñānamabhijñāḥ pratisamvidaḥ // 8-3 //
[181] sarvākārāścatasro 'tha śuddhayo vaśitā daśa /
balāni daśa catvāri vaiśāradyānyarakṣaṇam // 8-4 //
[182] trividhaṃ smṛtyupasthānaṃ tridhāsaṃmoṣadharmatā /
vāsanāyāḥ samudghāto mahatī karuṇā jane // 8-5 //
[183] āveṇikā munereva dharmā ye 'ṣṭādaśeritāḥ /
sarvākārajñatā ceti dharmakāyo 'bhidhīyate // 8-6 //
bodhipakṣyāścāpramāṇānīti dvandvaḥ / 'anupūrvaśa' iti / anupūrva pareṇa saṃbadhyate / 'arakṣaṇa' ityakaraṇīyarakṣaṇam / arakṣyamityarthaḥ / tat trividham / 'dharmakāya' iti / anāśravo buddhānāṃ dharmarāśiḥ / yathāvasaramasmābhirbahavo vyākhyātāḥ / śeṣāniha vyācakṣīmahi /
'aṣṭau vimokṣā' iti / rūpī rūpāṇi paśyati suvarṇadurvarṇāni nīlapītalohitāvadātānīti prathamo vimokṣaḥ / adhyātmamarūpasaṃjñī rūpāṇi paśyati pūrvavaditi (RSt_175) dvitīyaḥ / śubhaṃ vimokṣaṃ kāyena sākṣātkṛtvopasampadya viharatīti tṛtīyaḥ / ākāśānantyāyatanādivimokṣāścatvāraḥ / saṃjñāveditanirodho 'ṣṭamaḥ /
āvaraṇādvimucyanta ebhiriti vimokṣāḥ / tatra trayo nirmāṇāvaraṇavimokṣāḥ / śeṣāḥ śāntavihārasamāpattyāvaraṇavimokṣāḥ / trayo rūpiṇaḥ / pañcārūpiṇaḥ / paramapraśānto 'ṣṭamaḥ / rūpīti ātmani rūpasaṃjñī / paśyatīti adhimokṣanirmitāni manasā paśyati / adhyātmamarūpasaṃjñī / ātmani nāmasaṃjñī / śubho vimokṣaḥ / śubhāśubhāni rūpāṇi nirmāya teṣvekatarasaṃjñālābhāt / yathākramamābhogaprātikūlyaprahāṇāya / saṃjñāveditānirodho 'sthāvarāṇāṃ cittacaitasikānāṃ kliṣṭamanaḥsaṃgṛhītānāṃ ca nirodhaḥ prāg vyutthānāt //
aṣṭāvabhibhvāyatanāni / ālambanābhibhavanādabhibhūtāni āyatanāni cittasthitayo 'bhibhvāyatanānyaṣṭau / tatra prathamādvimokṣāt dve abhinirhriyete / dvitāyādapi dve / tṛtīyāccatvāri / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttāni suvarṇadurvarṇāni hīnapraṇītāni / tāni khalu rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathā saṃjñī ca bhavatīti prathamam / adhyātmaṃ rūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇi suvarṇadurvarṇāni yāvattathāsaṃjñī ca bhavatīti dvitīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī ca bahirdhā rūpāṇi paśyati parīttānītyādi tṛtīyam / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇi paśyatyadhimātrāṇītyādi caturtham / tṛtīyādvimokṣāccatvāryabhinirhriyante / adhyātmamarūpasaṃjñī bahirdhā rūpāṇī paśyati nīlāni nīlavarṇāni nīlanidarśanāni nīlanirbhāsāni / tadyathā umakāpuṣpaṃ sampannaṃ vārāṇaseyakaṃ vastraṃ nīlaṃ nīlavarṇaṃ nīlanidarśanaṃ nilanirbhāsam / tāni ca rūpāṇyabhibhūya jānāti, abhibhūya paśyati, tathāsaṃjñī ca bhavatīti pañcamam / evaṃ pītānītyādi / tadyathā karṇikārapuṣpamityadikaṃ ṣaṣṭham / evaṃ lohitānityādi / tadyathā bandhujīvapuṣpamityādi saptamam / evamavadātānītyādi / tadyathā uṣasi tārakārūpamityādi cāṣṭamam //
tatra parīttāni sattvasakhyātāni svalpapramāṇatvāt / suvarṇadurvarṇāni śubhāśubhatvāt / hīnapraṇītāni bhaumadivyatvāt / tāni vimokṣairadhimucyābhibhvāyatanairabhibhavati / punaḥ punarantarddhāpya darśanāt / abhibhūya jānāti śamathena paśyati vipaśyanayā tathāsaṃjñī bhavati nirabhimānatvāt / adhimātrāṇīti / asattvasaṃkhyātāni gṛhavimānaparvatādīni mahāpramāṇatvāt / nīlānīti uddeśaḥ / śeṣairnirdeśaḥ / nīlavarṇānīti svābhāvikena varṇena / nīlanidarśanānīti sāṃyogikena varṇena / nīlanirbhāsānīti / ubhayathāpi bhāsvaratvāt / umakātaśī(sī?) / karṇikāraḥ prasiddhaḥ / bandhujīvo bandhūkaḥ / uṣā rātrerantaḥ //
(RSt_176)
'kṛtsnaṃ' daśavidhātmakaṃ' iti / abhibhvāyatanairabhibhūya pṛthivyādīnāṃ kṛtsnaṃ samantādibhiḥ sapharaṇātkṛtsnānyucyante / kadācittānyevāyatanānīti kṛtsnāyatanānyucyante / kadācittu pṛthivyādibhirviśiṣya nirdiśyante / pṛthivīkṛtsnaṃ apkṛtsnaṃ tejaḥkṛtsnaṃ vāyuḥkṛtsnaṃ nīlakṛtsnaṃ pītakṛtsnaṃ lohitakṛtsnaṃ avadātakṛtsnaṃ ākāśānantyāyatanakṛtsnaṃ vijñānānantyāyatanakṛtsnaṃ ceti //
'sarvākārāścatasraḥ pariśuddhaya' iti / āśrayapariśuddhirālambanapariśuddhiścittapariśuddhirjñānapariśuddhiśca /
tatra savāsanānāṃ sarvakleśapakṣāṇāṃ daurbalyānāmāśrayādatyantoparamaḥ svasyacātmabhāvasya yathecchamādānasthānacyavaneṣu vaśavartitā sarvākārā āśrayapariśuddhiḥ / sarvālambanānāṃ nirmāṇapariṇāmasaṃprakhyāneṣu vaśavartitā sarvākārā ālambanapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvacittadauṣṭhulyāpagamaścitte ca sarvākārakuśalamūlopacayaḥ sarvākārāṃ cittapariśuddhiḥ / pūrvavatsarvāvidyāpakṣadauṣṭhulyāpagamaḥ sarvajñeyajñāne ca vaśavartitā sarvākārā jñānapariśuddhiḥ //
'vaśitā daśa' iti / daśa vaśitāḥ / ayurvaśitā yathecchamāyuṣasthāpanāt tyajanācca / cittavaśitā yathecchadhyānādisamāpatteḥ / pariṣkāravaśitā yathecchamupakaraṇapratyupasthānāt / karmavaśitā yathecchaṃ kāyavākkarmasiddheḥ / upapattivaśitā sarvopapattyāyataneṣu yathecchamupapatteḥ / ṛddhivaśitā yathecchamabhijñāḥ / praṇidhānavaśitā sarvapraṇidhānasamṛddheḥ / adhimuktivaśitā yadyathādhimucyate tattathaiva bhavati / jñānavaśitā yadeva jñātumicchati tadeva jānāti / dharmavaśitā sūtrādidharmavyavasthāneṣu kauśalam //
'trīṇyarakṣyāṇi' iti / pariśuddhakāyasamudācārastathāgato nāsti tasyāpariśuddhakāyasamudācāratā yāṃ tathāgataḥ praticchādayitavyāṃ manyeta kaccitpare na jānīyurityetatprathamamarakṣyam evaṃ vākkarma dvitīyam / evaṃ manaḥkarma tṛtīyam //
'trīṇi smṛtyupasthānāni' yathāpāṭham- "tathāgatasya dharma deśayata ekatyāḥ śuśrūṣante / śrotramavadadhati / ājñācittamupasthāpayanti pratipadyante dharmasyānudharmam / na tena tathāgatasya nandī bhavati na saumanasyaṃ na cetasa utplāvitatvam / apare na śuśrūṣante / na śrotramavadadhatītyādi / na tena tathāgatasyāghāto nākṣāntirnāpratyayaḥ na cetaso 'nabhirāddhiḥ / ekatyāḥ śuśrūṣante / ekatyā na suśrūṣante / na tena tathāgatasya dvayaṃ bhavati nandī āghātaśca / sarvatropekṣako viharati smṛtimāna samprajānan" iti //
(RSt_177)
'asammoṣadharmatā' sattvārthakriyākālānatikramādbuddhānām / ata evaiṣā lakṣaṇavidhānatopapannā bhavati //
'vāsanāsamuddhāta' iti / prahīṇakleśasyāpi yadaprahīṇakleśasyeva ceṣṭitaṃ sā kleśavāsanā / sāpi tathāgatasyāstaṅgateti samudghātakleśavāsanaḥ sa bhagavānucyate //
'mahākaruṇā' hitāśayatā / yayā bhagavānsarvakālaṃ ṣaṭkṛtvo lokaṃ vyavalokayati "ko hīyata ko varddhata" ityādi //
'sarvākārajñatā' iti sarvadharmāṇāṃ svabhāvaviśeṣalakṣaṇaprabhedaparyantajñānamityarthaḥ //
raṇaṃ vivādakalahādi / iha tu raṇahetuḥ kleśo raṇaḥ / tamālambya raṇamutpādayatīti / yaṃ samādhiṃ samāpadyate, yato vyutthāya grāmādau praviṣṭaṃ tamālambya tatratyānāṃ raṇaṃ notpadyate sā 'araṇā' / sā śrāvakasyāpi bhavati buddhasyāpi / tayoḥ kāritraviśeṣaḥ / tamadhikṛtya śāstram-
[184] śrāvakasyāraṇādṛṣṭerna kleśaparihāritā /
tatkleśastrotaucchittyai grāmādiṣu jināraṇā // 8-7 //
śrāvakīyāraṇā kleśahetordarśanasya parihāritā / na sākṣātkleśasya / saugatī tu parakīyakleśasrotasa ucchedāya na darśanasyetyarthaḥ //
idaṃ jānīyāmiti praṇidhāya dhyānaṃ samāpannasya lokavṛttāntādau yajjñānamutpadyate tat 'praṇidhijñānaṃ' śrāvakāṇām /
tathāgatamadhikṛtya śāstram-
[185] anābhogamānāsaṅgamavyāghātaṃ sadā sthitam /
sarvapraśnāpanuddhauddhaṃ praṇidhijñānamiṣyate // 8-8 //
'anābhogaṃ' nirvikalpatvāt / 'anāsaṅgaṃ' nirapekṣatvāt / 'avyāghātaṃ' sarvatrāpratihatatvāt / 'sadā sthitaṃ' ityasamāhite cetasi sthitatvāt / sarvapraśnān chedayatīti 'sarvapraśnāpanut' /
sa ca sambhogakāyaḥ pariśuddhe svabuddhakṣetre jāyate yāvadākāśasthitiravatiṣṭhate / tatkuto buddhakṣetram? prādhānyena tasyaiva tatropapatteḥ /
(RSt_178)
lujyate pralujyateti lokaḥ / prajātaṃ bhājanaṃ ca / tasmāt dvidhā lokadhātuḥ sattvaloko bhājanalokaśca / tatra sattvalokapariśuddhimadhikṛtyāha / sarvasattvadhātupuṇyajñānasambhārāparyantatayā prajñāpāramitāpayantatānugatavyeti / yayā bhagavataḥ prajñayā paripācitāḥ sattvāstatra yāvadākāśamutpadyante / utpannāśca yayā bodhaye pariprācyante / seha prajñāpāramitā / tasyā aparyantatānugantavyā / kathamityāha / sarvetyādi / ye kecittatra sattvā utpadyante / sarve te labdhāryabhūmayo bodhisattvāḥ / te sarve / sarvaḥ sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / tasya puṇyajñānasambhāraḥ / tayoraparyantatayā / pṛthivīdhātvaparyantatayā prajñāpāramitāparyantatānugantavyā / evamabdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñāna