Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsa051_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Tinh Yếu (Sāratamā)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 3 / 9 (50.000 ký tự/trang)
atanaṃ upasampadya viharati / sa sarvaśa ākāśānantyāyatanasaṃjñāsamatikramādanantaṃ vijñānamiti vijñānānantyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa vijñānānantyāyatanasaṃjñāsamtikramāt nāsti kiñcidityākiñcanyāyatanamupasaṃpadya viharati / sa sarvaśa ākiñcanyāyatanasaṃjñāsamatikramāt naivasaṃjñā nāsaṃjñāyatanamupasampadya viharati" iti // rūpasaṃjñā nīlapītādisaṃjñāḥ / tāsu viraktasya sarvatrākāśasaṃjñā bhāvanāt / tāsāmatikramāt apratibhāsāt / pratighasaṃjñānāmiti bhittiprākārādyāvaraṇasaṃjñānām / nānātvasaṃjñānāmiti prāsādodyānagirisariccandrasūryādisaṃjñānām / anantamākāśamityevamākāśānantyāyatanamālamvanamasyeti tathoktam / kathamākāśānantyāyatanasamatikramaḥ? sa yena jñānenākāśānantyāyatanamadhimuktavāṃstadevānantamadhimucya sarvatrākāśasaṃjñāvyāvartanāt / vijñānānantyāyatanasamatikramāditi / sa tasmāduccalito na kiñcidālambanaṃ paśyati nārthaṃ na vijñānam / so 'kiñcanatāmevālambanīkṛtya samāpadyate / ākiñcanyāyatanasamatikramāditi / sa ākiñcanyasaṃjñāyāmapi viraktastāmapi vyāvartayati / kiñcanasaṃjñā tu prāgeva nivṛttā / tato naiva saṃjñā / sūkṣmā tu saṃjñā pravartata eva tato nāsaṃjñā / naiva saṃjñā nāsaṃjñā yasminnāyatane samādhāne tattathoktam / pañcābhijñāḥ / ṛddhividhijñānam / divyaśrotram / paracittajñānam / pūrvenivāsānusmṛtijñānam / divyacakṣuśceti / atra sūtram- "so 'nekavidhamṛddhividhaṃ pratyanubhavati / pṛthivīmapi kampayati / eko bhūtvā bahudhā bhavati / bahudhāpi bhūtvā eko bhavati / āvirbhātraṃ tirobhāvamapi pratyanubhavati / tiraḥ kuḍyaṃ tiraḥ prākāraṃ tiraḥparvatamapyasakto gacchati / ākāśamapi krāmati / pṛthivyāmapi unmajjananimajjanaṃ karoti / udakepi pṛthivyāmiva gacchati / dhūmāyatyapi prajvalatyapi" iti vistāraḥ // "sa divyena śrotradhātunā atikrāntamānuṣyakena śabdān śṛṇoti divyān mānuṣakāṃśca / sa parasattvānāmapi parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ yathābhūtaṃ prajānāti / evaṃ [sarāgaṃ] vigatarāgaṃ sadoṣaṃ vītadoṣaṃ samohaṃ vītamohaṃ cittamiti yathābhūtaṃ (RSt_53) prajānāti yāvadanuttaraṃ cittamiti yathābhūtaṃ prajānāti / sa ekāṃ jātimanu smarati / dve tiśro (sro) yāvajjātikoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / ekaṃ divasaṃ dve trīṇi yāvatkalpakoṭīniyutaśatasahasrāṇyapyanusmarati / amutrāha māsamevaṃ nāmā evaṃ gotra evaṃ jātirevamāhāra evaṃ cirasthitika evamāyuṣyaparyantaḥ / sohaṃ tataścyutaḥ sannamutropapanno yāvattataścyuta ihopapanna iti yāvat sākāraṃ soddeśaṃ sanimittamanekavidhaṃ pūrvenivāsamanusmarati // sa divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena sattvān paśyati / cyavamānānupapannānapi suvarṇān durvarṇān hīnān praṇītān sugatau durgatau yathākarmopagān sattvān prajānāti / amī bhavantaḥ sattvāḥ kāyasucaritena vāksucaritena manaḥsucaritena samanvāgatā āryāṇāmanapavādakāḥ samyagdṛṣṭayaḥ / tena kāyavāṅmanaḥsucaritahetunā kāyasya bhedāt sugatau svargaloke deveṣūpapadyante / ime punarbhavantaḥ sattvāḥ kāyaduścaritena vāgduścaritena manoduścaritena samanvāgatā āryāṇāmapavādakā mithyādṛṣṭayaśca mithyādṛṣṭikarmasamādānahetoḥ kāyasya bhedātparaṃmaraṇādapāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante / iuti hi divyena cakṣuṣā atikrāntamānuṣyakena daśadiśi loke sarvalokadhātuṣu dharmadhātuparame ākāśadhātuparyavasāne ṣaṅgatikānāṃ satvānāṃ cyutopapādaṃ yathābhūtaṃ prajānāti" iti // etāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpattyabhijñāsu vyastasamastāsu pratiṣṭhāpayediti sambandhaḥ / śeṣaṃ subodhamiti prathamaḥ stobhaḥ // ita ūrdhaṃ tiṣṭhatvādayaḥ pratiṣṭhāpayedantāḥ pratyekaṃ pareṇa tatkiṃ manyasa ityādinā prabhāvanatāntena sahitā yathākramaṃ dvitīyatṛtīyacaturtha pañcamaṣaṣṭhaḥ stobhaḥ / iti mṛdumadhyo mṛdvadhimātraḥ madhyamṛdu madhyamadhyo madhyādhimātraśca stobhaḥ // punaraparādi punaraparāt prāk saptamaḥ / bhagavatyoḥ parebhyo dānaṃ pūrvakeṣvapyasti / iha tu svayaṃ ca vācanaṃ parebhyaśca likhitvā dānaṃ caryātireka ityadhimātramṛdustobhaḥ // punaraparādi punaraparāt prāgaṣṭamaḥ / arthamasyā vivṛṇuyāditi yatpūrvamuktaṃ tatpāramitādīnāmaudārikaṃ rūpaṃ pratihatānāṃ prasādakaramabhipretya / iha tu koṭitrayānupālambhādikaṃ paramārthamabhipretyāha / arthakuśalādityādi / tatrārthakuśalasya vācanaṃ tamevārthaṃ manasikṛtya vācanāt / sārthāmiti tenaivārthena (RSt_54) sahitām / savyañjanāmiti tasyaivārthasya vācakā vyañjanā / upadiśet tasyārthasya sūtreṇa saṃsyandanāt / paridīnīpayed yuktibhiḥ / ayamaṣṭame caryātirekaḥ / ayaṃ ityaṣṭame vartamānaḥ / tata iti saptame vṛttāt / iyamapyupadeṣṭavyeti kākvā śiraḥkāyena vā praśnaḥ / naivopadeṣṭavyā parisphuṭāditi bhāvaḥ / abudhyamānasyeti jaḍadhiyaḥ / tasya yuktyāgamābhyāṃ samyaggrāhitasya paravācā calanāt / kaḥ punarenaṃ cālayiṣyatīti / etadāha tatkasya hetoriti / atrottaram / utpatsyate hityādi / bhagavatīdeśakenaiva yā tasyā viparītārthavarṇanā sā tasyāḥ prativarṇikā / tayaiva jaḍasya śraddhālorvañcanāt / utpattau ṇvuc paryāyārharṇotpattiṣu ṇvujiti vacanāt / tatreti tathā sati / mā praṇaṃkṣīditi saṃbodhimārgāt praṇaṣṭo bhraṣṭo mā bhūdityarthaḥ / ṇasa (śa) adarśane radhādiḥ / puṣādiśca / tasmā [ta].......ayaṃ prayogaḥ / tathāpyaṅvṛddhī na bhavataḥ / parasmaipadeṣu tayorvidhānāt / saṃjñāpūrvakasya ca vidheranityatvāt / yathā cāsyāḥ prativarṇikā bhavati yathā ca na bhavati tadubhayaṃ mahatyorbhagavatyorvistareṇoktaṃ- "yo rūpaṃ vedanāṃ yāvatsarvākārajñatāmanityaduḥkhanātmaśūnyāśubhākārairnimittayogena upalambhayogena bhāvayati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati / sa prathamāṃ bodhisattvabhūmiṃ yāvaddaśamīṃ yāvadanuttarāṃ samyaksambodhimadhigamiṣyatīti / ya evamupadekṣyati sa prativarṇikāmupadekṣyati // kathaṃ nopadekṣyati? rūpaṃ svabhāvena śūnyam / yaśca rūpasya svabhāvaḥ so 'bhāvaḥ / yaścābhāvaḥ sā prajñāpāramitā / tasyāṃ rūpameva nāsti kuto nityamanityaṃ vā bhaviṣyatītyevamādi / ya evamupadekṣyati nāsau prativarṇikāmupadekṣyati" iti // ata ihāpi kathaṃ bhagavannityādinā prativarṇikāparijñānāya śakrasya praśnaḥ / bhaviṣyanti kauśiketyādinā bhagavata uttaram / rūpīṇī pañcendriyāṇi kāyasaṃgṛhītatvāt paramāṇusañcayatvādvā kāyāḥ / te abhāvitā anabhyastasaṃvaratvādyeṣāṃ te tathoktāḥ / asaṃvṛtendriyatvāt abhāvitaśilāḥ / tato 'bhāvitacittā anabhyastasamādhayaḥ / tato abhāvitaprajñāḥ samāhitacittasyaiva yathābhūtaprajñānāt / tato duṣprajñā viparītadṛṣṭayaḥ / tata eḍamūkāḥ sūktīnāmaśravaṇāt / ......prajñāparihīṇāḥ samyagdṛṣṭibhaṅgāt rūpānityatetyupalakṣaṇam / duḥkhatādayopi draṣṭavyāḥ / nityaṃ na bhavatītyanityatā mahāyāne / tadvyavacchedārtha vināśagrahaṇam / vināśalakṣaṇā anityatetyarthaḥ / na hi satāṃ vināśo nāpyanupa(tpa)nnānām / tasmādvināśadarśī tānvastudharmānupalabheta / sattā(tā)mutpādavināśau ca / tadevaṃ (RSt_55) nityatādicaturviparyāsapratipakṣeṇa hinayānasaṃgṛhītāyāḥ samyagdṛṣṭeḥ prajñāpāramitātvena yā deśanā sā tasyāḥ prativarṇiketyuktaṃ bhavati / athaiṣāṃ rūpādīnāmanityatāduḥkhādibhāvanā bodhisattvena bhāvayitavyā na cetyata āha / na khalu punarityādi / draṣṭavyeti bhāvayitavyetyarthaḥ / yadi bhāvayetko doṣaḥ syādata āha / sa cedityādi / prativarṇikāyāmiti hīnayāna ityarthaḥ / evamasyāṃ bhagavatyāṃ samāsataḥ prativarṇikāṃ darśayitvā tasyā caryā pratiṣiddhā / yathā tu prativarṇikā na bhavati tatprathamata eva sūcitaṃ arthakuśalo vācayedityādinā / yaḥ punaḥ śūnyatāniḥsvabhāvatādipadeṣu māhāyānikammanyānāṃ viparyāsastatpratipakṣeṇa dharmakāyakāritraprakaraṇe 'viparyāsakāritraṃ mahatyorbhagavatyoruktam / asyāmapi bhagavatyā madhye 'viparyāsaḥ prāptinirvāṇe sarvākārajñatāniryāṇe 'ṣṭavidhe ca gāmbhīrye parisphuṭamuktaḥ / tasmāttata evāvadhāraṇīyaḥ // ityadhimātramadhyastobhaḥ // punaraparādiḥ punaraparātprāk pañcatiṣṭhaturnavamaḥ / strotaāpattiphala evaṃ prabhāvyata iti tāvatsattveṣu niṣpādyate / ityadhimātrastobhaḥ / punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatuḥ prathamā / sakṛdāgāminaḥ phalam / iti mṛdumṛdvī praśaṃsā // punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatudvitīyā / anāgāminaḥ phalama / iti mṛdumadhyā praśaṃsā // punaraparādiḥ punaraparāt prāk pañcatiṣṭhatustṛtīyā / arhatvamarhato bhāvaḥ / iti mṛddhadhimātrā praśaṃsā // punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk caturthī / svayamabhisaṃbodhābduddhaḥ, ekamātmānaṃ pratibuddhaḥ pratyekabuddhaḥ / itimadhyamṛdvī praśaṃsā // tiṣṭhatvādipañcakena pañcamī / iti madhyamadhyā praśaṃsā // punaraparādistiṣṭhatoḥ prāk ṣaṣṭhī / kaścideveti prathamaḥ / yaśceti dvitīyaḥ / yo veti tṛtīyaḥ / upanāmayediti dadyāt / kenāśayanetyāha / atraivetyādi / vṛddhyādikaṃ gataḥ prāptaḥ / ayamiti tṛtīyaḥ / tasmāditi prathamād dvitīyācca / iti madhyādhimātrā praśaṃsā // (RSt_56) tiṣṭhatvādipañcamena saptamī / ityadhimātramṛddhī praśaṃsā // punaraparādistiṣṭhato prāgaṣṭamī / saṃkhyāpi bhagavannityādi / tatra saṃkhyā pūrvakātpuṇyāduttaraṃ puṇyaṃ śataguṇaṃ sahasraguṇaṃ ityādi / gaṇanā daśaguṇitaśataguṇamityādi / upamā gaṅgānadīvālukāguṇamityādi / aupamyaṃ daśagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / upaniśā daśaguṇitaśatagaṅgānadīvālukāguṇamityādi / parimāṇasyātyantamasambhavāttadartha yā upaniṣat samīpe niṣadanam / sāpi na sukarā kartum / ityadhimātramadhyā praśaṃsā // tiṣṭhatvādipañcakena navamī / yathāyathetyādinā kauśikaḥ puṇyātirekopapattimāha / sādhu sādhvityādinā taṃ subhūtiḥ sopapattikaṃ protsāhayati / ityadhimātrādhimātrā praśaṃsā // puṇyasya paryāyā bhedāstad dyotakaḥ parivartastatparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ pañcamaḥ parivartaḥ // 6. anumodanāparimāṇamanāparivarto nāma ṣaṣṭhaḥ / uktāḥ stutistobhapraśaṃsāḥ / pariṇāmanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram- [51] viśeṣapariṇāmastu tasya kāritramuttamam // nopalambhākṛtiścāsāvaviparyāsalakṣaṇaḥ // 2-21 // [52] vivikto buddhapuṇyaughasvabhāvasmṛtigocaraḥ / sopāyaścānimittaśca buddhairabhyanumoditaḥ // 2-22 // [53] traidhātukāprapannaśca pariṇāmo 'parastridhā / mṛdumadhyo 'dhimātraśca mahāpuṇyodayātmakaḥ // 2-23 // sarvasattvānāṃ dānaśīlabhāvanāmayāt puṇyaugho viśiṣyate prakṛṣyate 'neneti 'viśeṣaḥ' / sa punarasyāḥ sarvasattvānāmagratāyai samyaksaṃbodhikaraṇatā / (RSt_57) "sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati taccānupalambhayogena" iti mahatyoḥ pāṭhāt / tena viśeṣeṇa 'pariṇāmaḥ' // tamāha / atha khalu maitreya ityādinā / bodhisattvasyeti / utpāditabodhisacittasya / yathoktaviśeṣaviśiṣṭatvānmahāsattvaḥ, pariṇāmanā vyavasāyo 'syeti mahāsattvasya / anumodanāsahagataṃ kuśalaṃ anumodanā / sā cānupalambhapariṇāmasyādau vistareṇa vakṣyate / tasyāḥ pariṇāmanā / tayā sahagatam / idameva ityasya pareṇa puṇyakriyāvastuśabdena sambandhaḥ / tata iti sarvasattvānāṃ dānādimayāt puṇyāt sakāśāt / agramākhyāyate yāvad asamasamamākhyāyate / tasmādagrādi / agrādiphalahetutvāt / tadapi kutaḥ? yathākramaṃ pramuditādyekādaśabhūmisaṃgṛhītasvaparārthasaṃpattihetutvāt / paryāyatvepi sarveṣāmupādānasāmarthyāt / asamābuddhāsteṣāṃ sādhāraṇo viśeṣo 'samasamaḥ / samantaprabhāsāyāṃ bhūmau / kathaṃ dharmameghāyāmasamaḥ? asamasādharmyāt / "daśabhūmīśvarastu bodhisattvo buddha eva draṣṭavyo na tu samyaksaṃbuddhaḥ" iti vacanāt / tadevamagrādipadebhyaḥ pūrveṇa granthena viśeṣapariṇāma uktaḥ / agrādipadaistasyaiva 'kāritramuttamaṃ' iti viśeṣapariṇāmaḥ sakāritraḥ // evamukta ityādinā anupalambhapariṇāmamāha / daśadiśo 'sminniti daśadiśi loke, ākāśaparimāṇe bhājanaloke / sarvata iti tāsu sarvāsu dikṣu / sarvatragatayeti vyāpitayā ghanatayetyarthaḥ / aprameyādiṣu vīpsā digbhiḥ pratyekamabhisambandhārtham / anantāparyanteṣvityanantānanteṣu / tadiyamarthato dviruktirna śabdataḥ / tatra digdeśyānāmaparicchedāt aprameyāḥ / saṃkhyāyā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / digvaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / pratyekaṃ cintayitumaśakyatvāt acintyāḥ / tāsveva cintāsvantagamanāt anantāḥ / evaṃ sākalyena pratidiśamananteṣu trisāhasreṣu pratidiśaṃ ya ekaikastrisāhasraḥ / tasmin aprameyāprameyāṇāṃ yāvat anantāparyantānāṃ tathāgatānāmiti sambandhaḥ / ihāpyekaikena trisāhasreṇa sambandhārtha vīpsā / nanvekasmiṃstrisāhasre eka eva tathāgato nāprameyādiriti cedāha / atīte 'dhvani iti / ekadā traikastathāgato na sarvadā / atītaḥ punaradhvā anāditvāt aprameyaḥ tata ekasminnapi lokadhātāvatīte 'dhvani aprameyāstathāgatāḥ kāladairdhyeṇāparicchedāt / tāvantaśca te saṃkhyayā aparicchedāt asaṃkhyeyāḥ / manasā tiryaksaṃniveśya vaipulyenāparicchedāt aparimāṇāḥ / ekaikacintayā acintyāḥ / ekaikacintāyāmantāgamanāt anantāḥ / īdṛśānāṃ tathāgatānāṃ parinirvṛtānāmiti na tu tiṣṭhatām / arayaḥ kleśāstān hatavanta iti arhatām / aviparītasarvadharmajñānāt samyaksambuddhānām / anena padadvayena prahāṇajñānasampadāvukte / (RSt_58) bhavapathatvāddharme asmimāṇo(no) [vartmaniḥ] / vṛteranipratyayaḥ / saraṇidharaṇivat / muḍāgamaśca / vartmanistṛṣṇā bhavapadavītvāt / yathoktaṃ- "asmimānaḥ pitā ukto mātā tṛṣṇeti cocyate" iti / tayorūnmūlanāt chinnavartmanāṃ chinnavartmanīnāṃ ca / prapañco dvayakalpanā, bhavaḥ saṃsāraḥ / tayornetryau nāyike yathākramaṃ dharmadṛṣṭiḥ pudgaladṛṣṭiśca / tayoḥ parikṣayāt chinnaprapañcabhavanetrīkānāṃ paryāttabāṣpāṇāmiti / punarbhavābhāve na punarbandhano na śoko nāśru / tataḥ parikṣīṇabāṣpāṇām / kaṇṭakasādharmyāt kaṇṭakāḥ kudṛṣṭayaḥ / teṣāṃ kṣodanāt marditakaṇṭakāḥ / śeṣaṃ nidāna eva vyākhyātam / prathamacittotpādo yaḥ pṛthivīsamaḥ / tamupādāya tata ārabhya / etasminnantara ityetāvatyavakāśe / śīlādiskandhaḥ śīlādirāśiḥ / bodhisattvānāmapi balādayaḥ santi / na tu te pāraṅgatāḥ / tatastadvyavacchedāya pāramitāgrahaṇam / anāśravo mārgaḥ parijñaḥ / sarvajñajñānaṃ samyaksambodhiḥ / pūrvaṃ buddhaguṇādibhiḥ saṃprayuktāni / ye cetyādinā buddhaguṇādinapyāha / samyaksambodhireva sukhamupaśamasukhatvāt / sarvadharmeṣu aiśvarya vaśitā / ṛddherabhisaṃskāra kriyā / anāvaraṇaṃ śuddhatvāt / asaṅgamanapekṣatvāt / apratihataṃ sarvasmin sarvākārajñeyapravṛtteḥ / anupama tasyānumānāya viśeṣadṛṣṭāntabhāvāt / parito 'vacchedaḥ parimāna(ṇam) / aśeṣaviśeṣāntarāyāt rūpagrāhi pratyakṣam / tasya tasmin pareṣāmabhāvādaparimeyam / tathāgatānāṃ yathābhūtajñānasamyagjñānam / tadeva balaṃ sarvābhibhūtatvāt / yadbuddhajñānabalamiti / buddhajñānasya balaṃ śaktirniravadhisarvākāraviśvārthakriyāyai / balānāṃ yadbuddhaiḥ jñānadarśanaṃ prāptisākṣātkaraṇam / caturvaiśāradyena suparipūrṇo 'dhigamaḥ svadharmāṇāṃ yaśca dharmādhigama iti sambandhaḥ / sa katham? sarvadharmāṇāṃ paramārthasya samyagjñānasyābhinirhāreṇa niṣpādanena / triparivarta dvādaśākāraṃ lokottaraṃ jñānaṃ dharmaḥ / sa eva cakraṃ devamanuṣyeṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartanaṃ daśasu dikṣu / ayamuddeśaḥ / asya nirdeśo navabhiraṅgaiḥ / tasyaiva dharmasya dyotanī vāg dharmoktā / tasyāḥ pragrahaṇaṃ manasā vyavasthāpanam / saiva vāg dharmabherī / tasyāḥ saṃpratāḍanaṃ vineyajayaśrāvaṇam / saiva vā dharmaśaṅkhaḥ / tasya pūraṇaṃ vineyaireva jñānam / tasya dharmaśaṅkhasya pravyāharaṇam / tamevālambya tadarthākāreṇa manasi kurvatāṃ cintābhāvanayoḥ pariniṣpattiḥ / bhāvānābalādutpannaṃ tadeva lokottaraṃ jñānaṃ dharmakhaṅgaḥ / tena praharaṇaṃ kleśānāṃ vidhvaṃsanam / tasyaiva bhūyasi jane pravṛttiḥ dharmavṛṣṭiḥ / tasyāḥ pravarṣaṇam / sa eva yajño nirargaḍatvāt / tasya yajanam / tasya dharmasya dānena sarvasattvānāṃ santapaṇaṃ saṃpravāraṇaṃ ca pariveṣanaṃ(ṇam) / vinītāḥ smṛtyupasthānaiḥ (RSt_59) satyeṣvavatāraṇāt / śikṣitāḥ samyakprahāṇarddhipādaiḥ / adhimuktā indriyabalairekāntaniścayāt / niyatā avinivṛtteḥ / buddhānāṃ pariṣadāmiti vyadhikaraṇe ṣaṣṭhi / parinirvā[pa]yatāmiti okhai śoṣaṇe / buddhānāmasyeti kṣetrīkṛtya mānaso bhāvanaṃ rañjanam / tasmai hitā manobhāvanīyāḥ prasādakarā ityarthaḥ / niravaśeṣamabhisaṃkṣipya anavaśeṣamanumodeteti sambandhaḥ / aikadhyamityaikarāśyena / abhisaṃkṣipyetyasya vivaraṇaṃ piṇḍayitveti tulayitveti / samāhiteneti manasā nirūpya / anumodeteti prītyālambanaṃ kuryāt / anumodanayeti prītyotpādanayā / agrayeti prakṛṣṭayā / kathaṃ tarhi ekādaśapadāni? ekādaśavidhepyālambane tasyāḥ prakarṣāt / tat kutaḥ? madhye daśasu ca dikṣu ye tathāgatāḥ teṣāṃ saparicchadena yāni kuśalamūlāni tadālambanatvāttasyāḥ / kathaṃ pariuṇāmayatītyata āha / bodherāhārakaṃ ākarṣakaṃ bhavatviti / tadevamukta ityādinā vistareṇa sthavirasubhūtiryathānumodya yathā bodhisattvaḥ pariṇāmayati taduktavān / yathā tu tatrānupalambhayogaḥ kartavyastadupadarśanāyāryamaitreyaṃ tatretyādinā pṛcchati / yairvastubhiriti daśadik tathāgatādibhiḥ / yerālambanairiti tadīyaiḥ kuśalamūlaiḥ / yerākāreriti śīlasamādhiskandhādibhiḥ / taccittamityanumodanācittam / api tviti kintu / upalabhyeranniti śaktau liṅga / upalabdhuṃ śakyata iti praśnaḥ / nimittīkarotīti vikalpayati / anyathā anumodanāpariṇāmanayorayogāt // āryamaitreya āha / na tānītyādi sthavira āha / evantarhi viparyāsāḥ syuriti / asata eva nimittodgrahāt grahaṇāt santīraṇācca yathokramaṃ saṃjñāyāścittasya dṛṣṭeśca viparyāsaḥ / eṣāṃ sādhanārtha rāgo dṛṣṭāntaḥ athāpīti paramatamāśaṅkate / yādṛśo yakṣastādṛśo baliriti bhāvaḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / sarvadharmā ityuddeśaḥ / sarvadhātava iti nirdeśaḥ / yadi cetyādinā doṣamāha / katamairvastvādibhiriti / anumodanācittasambandhibhiḥ / cittamiti pariṇāmanācittam / tasyāpi niḥsvabhāavatvāt / kveti kasyām / pariṇāmanaiva na syāditi bhāvaḥ // ata evāryamaitreya āha / nedamityādi / yadapi hi syād bhavet / kva? anumodanāpariṇāmanādau / mātragrahaṇamanuṣṭhānavyavacchedārtham / śraddhā saṃpratyayaḥ / prema prītiḥ / prasādo manasaḥ kāluṣyavigamaḥ / gauravaṃ bhaktiḥ / (RSt_60) upastabdhaḥ sthirīkṛtaḥ / avalayaścittasyāva[na]tiḥ / saṃlayaḥ sannatiḥ / viṣādaḥ khedaḥ / vi[ṣā]dāpattiḥ khedapravāhaḥ / trāsodyama uttrāsaḥ / samagrastrāsaḥ saṃtrāsaḥ / tatpravāhaḥ saṃtrāsāpattiḥ / evaṃ ceti / avalayādyabhāve / yenetyādi / yadityanumodakaṃ cittam / kṣīṇamityuddeśaḥ / niruddhaṃ vinaṣṭatvāt / vigatamasthitatvāt / vipariṇataṃ taditi na kiñcinniḥsvabhāvatvāt / samavadhānaṃ tulyakālatā / cittaṃ niruddhaṃ cittadharmatā śāśvatī cedāha / na cetyādi / tasyā asaṃskṛtatvena pariṇāmāyogāt / sugṛhītavacanaṃ durguhītasya supariṇāmitatvāyogāt / ārabhyetyadhikṛtya / kathamityāha / adhiṣṭhānaṃ praśnādhikaraṇaṃ kṛtveti / tatkatham? iha maitreyeti vacanāt / āmantrayate smeti brūte sma / iha maitreyetyata ārabhya kathaṃ saṃjñādiviparyāso na bhavatīti yāvat / evaṃ āryamaitreya uttaramāha / sa cedityādi / yena cittena yatpariṇāmayatīti yaccittaṃ pariṇāmayati / tasminnityubhyasmin / evamiti sugṛhītatvāt / pariṇāmitamiti supariṇāmitam / sphuṭīkarttumāha / yathetyādi / evamityādinopasaṃhāraḥ / kadā tarhi viparyāsaḥ syādityata āha / athetyādi / iyatā viparyāsaprasaṃge codyaṃ parihṛya prakṛtānupalambhakhyāpanāyāha / sa cedityādi / evaṃ sañjānīta ityuddeśaḥ / evaṃ samanvāharatīti nirdeśaḥ / aviparyāsena manasikarotītyarthaḥ / tadityādi / tat cittamevaṃ samanvāhriyamāṇamiti sambandhaḥ / kṣoṇamityādibhiḥ paryāyairmanasi karoti / na tacchakyamiti / asattvācchaśaviṣāṇavat / sava dharmateti niḥsvabhāvataiva / dharmeṣviti buddhadharmeṣu / sa ce dityādinopasaṃhāraḥ / evamityanupalambhena / sarvatra śūnyataikarasena manasikāreṇetyarthaḥ / itīdamāryamaitreyo 'tītān buddhānadhikṛtyoktavān / anāgatānadhikṛtyāha punaraparamityādi / pratyutpannānadhikṛtyāha punaraparamityādibhiḥ / anupalambhapariṇāmo dvitīyaḥ // punaraparamityādi / atra saṃkṣepeṇa tryaiyadhvikabuddhādīnāṃ puṇyānumodanā / agrāditvaṃ purvavat / atrāviparyāsaṃ darśayitumāha / tasya kathamityādi / evaṃ samanvāharatīti samanvāhāraḥ samyagmanasikāraḥ / te dharmā iti ye pariṇāmayitavyāḥ / sa ca dharmo 'kṣaya iti / anuttarā samyaksambodhiḥ suviśuddhadharmatālakṣaṇā / evaṃ pariṇāmitaṃ bhavatītyaviparyāsāditi bhāvaḥ / na dharmo dharma pariṇāmayatīti niḥsvabhāvatvāt sarvadharmāṇām / ityapīti / evamapi pūrvavat / ata evāha / evaṃ bhadantetyādi / sa cedityādinā prakārāntaramāha / ayamityādinopasaṃhāraḥ / ityaviparyāsapariṇāmastṛtīyaḥ // (RSt_61) sa cedityādi / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / saṃjñānamabhiniveśaḥ / kathaṃ tarhi pariṇāmayatītyāha / sa cedityādi / viviktaḥ śāntaśca yathākramaṃ svaparaiḥ svaparalakṣaṇaiśca śūnyatvāt / punaḥ sa cedityādinaitadāha / viviktaśāntatvajñānepi yadi tabhdāvābhiniveśaḥ syāt tadā na samyakpariṇāmayati / evamityādinopasaṃhāraḥ / prajñāpāramiteti vacanam / tayaiva samyakpariṇāmanāditi viviktapariṇāmaścaturthaḥ // yadapītyādinā smaraṇam / yādṛśa evetyādinā nirūpaṇam / yādṛśa eva sa pariṇāma ityanuttarā samyaksaṃbodhirdharmadhatusvabhāvā tādṛśameva taditi labhyate nityābhisambandhāt / dharmadhātusvabhāvameva tadityarthaḥ / tādṛśameva tatkuśalamūlamiti yadanumodanāsahagatam / yenāpīti pariṇāmanācittena / tadapīti tadapyubhayam / tajjātikamiti saiva jātiḥ sāmānyaṃ yasya / tallakṣaṇamiti tadeva sāmānyalakṣaṇaṃ yasya / tannikāyamiti tadrāsi(śi)kam / tatsvabhāvamiti tatprakṛtikam / sa cedevaṃ saṃjānīta iti / yadyanenāpi tādṛśatvādinā tattvenābhiniviśate tadā na samyakpariṇāmayati / yaccātītamityādinā aparaṃ tattvavikalpamāha / asaṃprāptamanutpannam / sthitirnāstīti prakṛtyaiva naśvaratvāt / tasmāt trayamapi nopalabhyate tato 'sat / tato naiva nimittamakāraṇatvāt / nākāraṇaṃ viṣayaḥ / sa cedityādi / evamiti kṣīṇatvādinā tattvena / nimittīkarotītyupalabhate / tadā na samanvāharati na samyagmanasikaroti / tadā na samyak pariṇāmayati / yadā tarhyanavabodhādasmaraṇādvā na nimittīkaroti tadā samyakpariṇāmaḥ syāditi cedāha / athetyādi / evamapīti / evamanimittīkaraṇepi na pariṇāmayati / pariṇāmanāmātrasyāpyabhāvāditi bhāvaḥ / kadā tarhi samyakpariṇāmitaṃ bhavatyata āha / athetyādi / ya(a)thaśabdo yadyarthaḥ / taditi tādṛśatvādikam / animittaṃ saviṣayatvañca / nimittamiti samyagjñānālambanam / samanvāharatīti samyagmanasikaroti / na ca nimittīkarotīti na sañjānāti nābhiniviśate / evamatretyādinopasaṃhāraḥ / evaṃ bauddhapuṇyaughasya yaḥ svabhāvo dharmatā tayā anusmaraṇam / anumodyādīnāmiti bauddhapuṇyaughasvabhāvānusmṛtipariṇāmaḥ pañcamaḥ // idaṃ tadityādi / ivamiti yadenadubha[yaṃ] tattvasya manasikāro na ca nimittīkaraṇam / tacchabdaḥ prasiddhau / upāyakauśalaṃ yatprasiddhamidaṃ tat / ya ityādinā anuśaṃsamāha / athāsmin upāyakauśale ka upāya ityata (RSt_62) āha / atra cetyādi / iyameveti / sūtrātmikaiva / aśrutavateti imāmasyāṃ veti śeṣaḥ / prajñāpāramitāyā yā pariṇāmanā saiva puṇyakriyā / seyaṃ praveṣṭumavagāhituṃ na hi śakyeti sambandhaḥ / tatreti tathā sati / sa maivaṃ vocaditi syādvacanīya / kosāvityāha / ya ityādi / iti sopāyapariṇāmaḥ ṣaṣṭhaḥ // tatkasyetyādi / idaṃ taditi yaduktaṃ tatkuta ityarthaḥ / ātmabhāvāḥ kāyāḥ / saṃskāraḥ kuśalamūlāni / ataśca te śāntā viviktāḥ niḥsvabhāvā ityarthaḥ / ataśca virahitā upalabdhyā nopalabhyanta ityarthaḥ / api tviti / yadyapi nopalabhyante tathāpi yathābhūtamaviparītaṃ niruddhatvādikam / nimittīkṛtyetyudgrahataḥ / vikalpya cetyabhiniveśataḥ / ayathābhūte vikalpapratibhāse yathābhūtaniruddhādisaṃjñī / upalambhaṃ ātmīyaṃ anupalambhe samyaksaṃbodhau pariṇāmayet / tataḥ kimityāha / tasyetyādi / parinirvāṇamapīti / apiśabdo 'tiśayārthaḥ / tasyātyantaṃ nimittīkaraṇādyayogāt / saviṣaḥ saśalyaśca tāddharmyāt / ityanimittapariṇāmaḥ saptamaḥ // tadyathāpītyādi / praṇītaṃ varṇādiprakarṣāt / kiṃ cāpīti yadyapītyarthaḥ / api tviti tathāpītyarthaḥ / khalu punariti vākyālaṃkāro manyeteti varṇādilābhāt / svādanaṃ svādaḥ paribhogaḥ / pariṇāme ceti avasāne ca / vipākaphalam / durgahīteneti mithyāśrutena / durupa [la]kṣiteneti durvitarkitena / duḥsvādhyāteneti durabhyāsena / subhāṣitam / iti karaṇasamāptyarthaḥ / evaṃ sa iti yoyamuktaḥ / saviṣatvāditi / anarthakaraṇaśaktiratra viṣam / tasmād ityupasaṃhāraḥ / kathamityādinā praśnāḥ / ihetyādikamuttaram / abhyākhyānaṃ nindā / abhūtavāditayā khyāpanāt / parigrahītavyādipadeṣu parigraheṇānumodanā lakṣyate / nāntarīyakatvāt / buddhajñānena jñā(jā)nanti buddhacakṣuṣā paśyantīti sambandhaḥ / evaṃ cāsyetyupasaṃhāraḥ / nirviṣatvādikaṃ sarva kuta ityāha adhyāśayenetyādi / iti buddhānujñātapariṇāmo 'ṣṭamaḥ // punaraparamityādi / śīlādīti tathāgataḥ śīlādiskandhaḥ / aparyāpannamanantarbhūtaṃ / tryadhvatraidhātukāparyāpannatvāditi / adhvatraye dhātutraye cānantargatatvādityarthaḥ / dharmadhātumātratvāt teṣāṃ śīlādīnāmiti bhāvaḥ / pariṇāmopīti pariṇāmanāpi / yatrāpi dharma iti samyaksambodhau / avinaṣṭa ityaduṣṭa / aparyāpannaḥ / buddhānujñātapariṇāmayordharmadhātupariṇāmatvena samatāṃ (RSt_63) darśayitumāha / tatretyādi / atra dvitīyādiśabdātpareṇa vārtho gamyate / yoyaṃ dharmadhātupariṇāmanayā pariṇāmaḥ / ayaṃ samyakpariṇāma iti sambandhaḥ / katamayetyāha / anayetyanantaroktayā / aparyāpannapariṇāmanayetyarthaḥ / yathā buddhā bhagavanta ityādikayā buddhānujñātapariṇāmanayevetyarthaḥ / evaṃ cetyupasaṃhāraḥ / itya paryāpannapariṇāmo navamaḥ / atha khalvityādi / yo hyayamiti yohyaparyāpannākhyaḥ / asyāmevetyādinā pariṇāmayatītyetatparyantena buddhānujñātapariṇāmasya nirdeśaḥ / atretyanayordharmadhatupariṇāmanayoḥ / agrāditvaṃ pramu[di]tādyekādaśabhūmigataprakarṣahetutvāt / śeṣaṃ subodham / yāvatpañcānāmabhijñānāṃ lābhino bhaveyuriti / ihokte mahāpuṇyodaye yacchaddhādikaṃ sa pūrvakādviśeṣaheturiti mṛdurmahāpuṇyodayapariṇāmo daśamaḥ // tiṣṭhatvityādi subodhaṃ yāvatpratyekabuddhā bhaveyuriti / ihoktapuṇyātireke śraddhādikaṃ pūrvakādviśeṣaheturiti madhyo mahāpuṇyodayapariṇāma ekādaśaḥ // tiṣṭhatvityādi / ye subhūta ityādinā dadyurityetadantenoddeśaḥ / etena paryāyeṇetyādinā dadyurityetadantena nirdeśaḥ / eteneti vakṣyamāṇena / glānaṃ glāniḥ / tatpratyayāni taddhetukāni bhaiṣajyāni / pariṣkārāḥ pariśrāvaṇādayaḥ / sukhahetavaḥ sukhāḥ / teṣāṃ upadhānaiḥ ḍhokanaiḥ / sukhasparśaḥ sukhānubhavaḥ / tena ye vihārāḥ caṃkramādayaḥ / tān sarvasattvānekakaṃ parikalpyeti / upastheyatvena pṛthagavasthāpya / tāṃśca sarvabodhisattvāniti / ekaikaṃ parikalpyeti vartate / upasthāpakatvena pṛthagavasthāpya / ekaṃko bodhisattva iti / upatiṣṭhaditi sambandhaḥ / kimupatiṣṭhet? prakṛtatvāttāneva sarvasattvān / ekaṃkasteṣāṃ sarvabodhisattvānāmiti nirdhāraṇe ṣaṣṭhī / teṣāṃ madhye ekaikaḥ dānaṃ dadyāditi / tebhya eva sarvasattvebhyaḥ / tāvaccirarātrasañcitamiti / tāvatā dīrghakālena sañcitam / tathā mahāvistarasamudānītamiti / tāvanmahāvistareṇotpāditam / tiṣṭhatu khalu punarityādi / pūrvatra gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryāḥ sarvabodhisattvā upasthāpakāḥ pratyekaṃ gaṃgānadībālukopamalokadhātuvīryānāṃ sattvānām / tatra yāvanta upastheyāḥ sattvā iha tāvanta upasthāpakā bodhisattvāḥ pratyekaṃ gaṅgānadīvālukopamā lokadhātuvīryānāṃ sattvānāmiti viśeṣaḥ / tānsarvasattvān (RSt_64) ekaikaṃ parikalpitāṃśca sarvabodhisattvāniti pūrvavat / śeṣaṃ subodham / ityadhimātro mahāpuṇyodayapariṇāmo dvādaśaḥ // samāptaśca pariṇāmanāmanaskāraḥ // anumodanāmanaskāro vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram- [54] upāyānupalambhābhyāṃ śubhamūlānumodanā / anumode manaskārabhāvaneha vidhīyate // 2-24 // etadāha / atha khalvāyuṣmānityādinā / niravaśeṣyeti niravaśeṣīkṛtya / agratvādīni caturdaśoktāḥ / kiyatā agratā bhavatīti praśnaḥ / iyatā bhavatītyuttaram / kotrābhiprāyaḥ? agratvameva daśadigmadhyatryadhvakuśalālambanatvāccaturdaśavidhaṃ bhavatīti / yatra tarhi trayodaśapadāni tatrāpi daśadiktryadhvabhedāt trayodaśavidham / tatra kathaṃ madhyamalokadhātoḥ saṃgrahaḥ? tanmadhye sūkṣmamavadhiṃ kṛtvā diśāṃ grahaṇāt / lokadhātvekadeśeṣvapi lokadhātuvyapadeśāt / tadyathā aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā māsānāmatyayāt prasūteti / yadā hi triṃśadrātrā māsāstadāṣṭau / yadā māsaikadeśopi māsastadā nava / na gṛṇhīte grāhyatvenāpratibhāsāt / na manyate vastutvenāpratibhāsāt / nopalabhate svarūpato apratibhāsāt / na kalpayati sāmānyalakṣaṇena / na vikalpayati viśeṣalakṣaṇaiḥ / na paśyati dṛṣṭyā anabhiniveśāt / na samanupaśyati santatamanabhiniveśāt / kalpanā abhūtaparikalpaḥ / tathā viṭhapitāḥ saṃdarśitāḥ / ajātā nirbījatvāt / anirjātā aniṣpatteḥ / anāgatikā anāgatādadhvanaḥpūrvalokādvā / agatikā atītādhvani paraloke vā / evaṃ yāvat nāpi nirudhyata iti / niḥsvabhāvatvātparikalpatatvādveti hetuḥ / evamiti parikalpitena svabhāvena / itthaṃ bhūtān etān dharmāniti paratantrarūpān kuśalān / dharmateti bālabuddhigocaraiḥ svabhāvaiḥ śūnyatā / anumodanādhikārepi tathā anumodya tathaiva pariṇāmayatīti vacanamavaśyapariṇāmanīyatvāt / śeṣaṃ vyākhyatameva yāvat na kṣamata iti / ityanupalambhānumodanā prathamā // punaraparamityādi / vimuktirnirvāṇam / tacca dharmadhātoḥ sarvāvaraṇaviśuddhitā paramārthatastathaiva sarvaṃ dānādītyarthaḥ / saṅgastṛṣṇā / tadabhāvād (RSt_65) asaktānāṃ tṛṣṇāhetukasya janmano 'bhāvād abaddhānām / tato amuktānām / apariṇāmanāyoge tasyāpyanupalambhāt / sa kathamityāha / asaṃkrāntito avināśata iti / tathāhyavasthāntarasaṃkrāntiḥ pariṇāmaḥ pūrvavināśāparotpattī vā / na ca dharmadhātoravasthā / na ca saṃkramo nāpi vināśa iti / samādāyoti gācarataḥ (?) sāvadhikamādāya / ākruṣṭaḥ śaptaḥ / abhihatastāḍitaḥ / paribhāṣito bhūtābhūtadoṣasthānaiḥ / samān iti sannityarthaḥ / styānaṃ ca middhaṃ ca tenābhibhūtā iti sambandhaḥ / tatra styānaṃ cittasyākarmaṇyatā staimityam / staimityalakṣaṇā yā cittasyākarmaṇyatā svālambanapratītaye tat khalu styānam / middhamasvatantravṛttiścetaso 'bhisaṃkṣepaḥ / cetaso 'bhisaṃkṣepaścakṣurādīndriyadvāreṇāpravṛtiḥ / sa cedasvādhīnā / cetaso vṛttistanmiddham / śeṣaṃ subodhamāparivartasamāpteḥ / upāyo vimuktisādṛśyam / teneyaṃ dharmadhātoranumodanānupalambhenetyupāyānumodanā dvitīyā // anumodanā ca pariṇāmanā ca tasyāḥ / tayorabhidhāyakaḥ parivarto anumodanāpariṇāmanāparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ ṣaṣṭhaḥ parivartaḥ // 7. nirayaparivarto nāma saptamaḥ laukiko bhāvanāmārgastrayo manaskārāḥ / taduktaḥ / lokottarastu bhāvanāmārgo 'nirhāraḥ śuddhiratyantaṃ' iti pūrvamuddiṣṭaḥ / tatra nirhāramadhikṛtya śāstram- [55] svabhāvaḥ śreṣṭhatā tasya sarvasyānabhisaṃskṛtiḥ / nopalambhena dharmāṇāmarpaṇā ca mahārthatā // 2-25 // pañcāṅgāni nirhārasya / 'tasya' iti bhāvanāmārgasya prajñāpāramitāviśeṣasya 'svabhāvaḥ' sarvajñajñānapariniṣpādakatvādidharmacakrapravartakatvaparyantaḥ / 'śreṣṭhatā' ṣaṭ pāramitāsu / abhinirhāraḥ sarvadharmāṇāṃ 'anabhisaṃskāraḥ' / anupalambhena sarvadharmānarpayatīti 'arpaṇā' / sarvadharmānupalambhenaiva bodheḥ prāpaṇāt 'mahārthatā' iti / ata āha / atha khalvityādi / asya hi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ prajñāpāramitā / kīdṛśītyāha / sarvajñajñānasya (RSt_66) pariniṣpattiḥ yataḥ sā tathoktā / sarvajñatvamiti sarvāvaraṇavāsanānusandhiprahīṇaṃ jñānam / prahāṇasampatsahitā jñānasampadityarthaḥ / tadapi sarvajñatvameva / atropapattiravabhāsakaroti / sarvāvaraṇatamaḥprahāṇamavabhāsaḥ / tatkareti prahāṇasampat / sarvadharmaparamārthapratibhāso vā avabhāsaḥ / tatkareti jñānasampat / ataścaināṃ namaskaromi sāṃpratam / namaskaraṇīyeti / āyatyāṃ pratikṣaṇam / ekena padena dve sampadāvukte / idānīṃ padadvayena prahāṇamāha / anupalipteti sarvāvaraṇamalakṣayāt / sarvalokanirupalepeti triadhātukamalakṣayāt / idānīṃ padatrayeṇa jñānamāha / sarvadharmaparamārthapratibhāsa ālokaḥ / tatkarā / atra dvau hetū padadvayenāha / timiramajñānam / tadviparyayo vitimiraṃ jñānamityarthaḥ / sarva samagraṃ traidhātuka traidhātukaparamārthaḥ / tasminvitimiram / tatkarā / ityālambanavyāptiḥ / kleśāśca dṛṣṭayaśca tā evāndhakārāḥ / sarve ca te te ca teṣāṃ apanetrīti sarvavipakṣakṣayaḥ / iyatā sarveṇa svārthasampattiruktā / parārthasampattimadhikṛtyāha / āśrayaṇīyetyādi / āśrayaṇīyā sarvapadaprepsubhiḥ / agrāṇi padāni strota āpattiḥ sakṛdāgāmitvaṃ yāvatpratyekabodhiḥ / tatkarā / teṣāmupāyaḥ saptatriṃśad bodhipakṣyāḥ / teṣāṃ kṣamakarī vighnaharaṇāt / yāvanna lokottarajñānaṃ tāvad andhāḥ / teṣāṃ tadutpādanād ālokakarī / sarvabhayopadravaiḥ prahīṇa āloko lokottara eva bhāvanāmārgaḥ / tatkarā / iyatā hīnayānikānāmartha uktaḥ / bodhisattvārthamadhikṛtyāha / pañcacakṣurityādi / te hi parārthapradhānāḥ / tasya saiva sādhanamālambanabhedena pañcacakṣuḥparivārā / abhedena saiva cakṣu sarvadharmaparamārthadarśanāt / vyāpino darśanasya trayo vibandhāḥ / mohatamaritamirāṇi / tatra moho ajñānam / tamondhakāram / timiraṃ cakṣurogaḥ / teṣāṃ vikaraṇī vidhvaṃsanī / saṃkṣepato vitimirakaraṇī timirasāmānyāt / kimutpādayatītyata āha / sarvadharmāṇāmakaraṇīti / sarvadharmāḥ skandhadhātvāyatanāni / teṣāṃ trayaḥ svabhāvāḥ / kalpitaḥ paratantraḥ pariniṣpannaśca / tatra kalpitaṃ na karoti tasya yathālakṣaṇamasattvāt / paratantro abhūtaparikalpaḥ / tatra karoti tatpratipakṣatvāt / pariniṣpanno dharmadhātuḥ / tamapi na karotyanādinidhanatvāt / samyagjñānaṃ karotīti cet? na / anādinidhanacittasantānabhrāntinivṛtyaiva samyagjñānasiddhe / kiṃ tarhi karotītyata āha / utpathetyādi / utpatho dharmāṇāṃ parikalpanā tena prayātānām / mārge dharmanairātmyajñāne avatāraṇī / kasya mārge? sarvajñatāyāḥ / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattiriti yaduktaṃ tatparārthepi darśitam / yaduktaṃ sarvajñatvamiti tatparārthepyāha / sarvajñataivetyādinā / yadā hi vāsanānusandhiprahīṇatā tasyāstadāsau sarvajñatetyarthaḥ / sā tarhi prajñāpāramitā utpādikā (RSt_67) nirodhikā utpannā niruddhā ca / netyāha / anutpādiketyādi / anutpādikā sarvadharmāṇāmiti vaiyavadānikānām / anirodhikā sarvadharmāṇāmiti sāṃkleśikānām / anutpannāniruddheti svayam / paramārthato yathāpratibhāsaṃ ceti bhāvaḥ / paramārtho hyeṣāṃ dharmadhātuḥ / tenaiṣāmanādinidhanatvādvālapratibhāsinā rūpeṇātyanta- / samatvānnaiṣāmutpādanirodhau / ata evāha / svalakṣaṇaśūnyatāyāmupādāyeti pratītyasamutpannaṃ punareṣāṃ tṛtīyaṃ svabhāvamupādāyāha / mātetyādi / mātā jananī / kutaḥ? sarvabuddhadharmā eva ratnāni teṣāṃ dātrītvāt / tānyeva hi samagrāṇi hetvavasthāni bodhisatvānāṃ śarīram tata iyaṃ taddānātteṣāṃ jananī / buddhagrahaṇābduddhajananītvamarthādgamyate / na punastāvatā buddhānāmatiśayo gamyate / ato viśiṣṭairguṇaiḥ punastadāha daśabaletyādinā / daśa tathāgatabalāni / tatkarā / katamāni daśa? "sthānāsthānajñānabalam / karmavipākajñānabalam / nānādhātujñānabalam / nānādhimuktijñānabalam / indriyaparāparajñānabalam / sarvatragāminīpratipajjñānabalam / dhyānavimokṣasamādhisamāpattisaṃkleśavyavadānavyutthānajñānabalam / pūrvenivāsānusmṛtijñānabalam / cyutopapādajñānabalam / āśravakṣayajñānabalaṃ ca" iti / lakṣaṇameṣāṃ yathoktaṃ mahatyo rbhagavatyoḥ / tatra sambhavāsambhavau sthānāsthāne / tadyathā duścaritānāmaniṣṭo vipāka [:] sthānamiṣṭo 'sthānamiti / karma ca vipākaśca / nānādhātuḥ puṇyāpuṇyādijanako 'dhyāśayaḥ / nānādhimuktistadyathā rāgadveṣādau sthitānāṃ dveṣarāgādau ruciḥ / indriyāṇi śraddhāvīryasmṛtisamādhiprajñāḥ / teṣāṃ parāparatvaṃ vimātratā / ayaṃ mṛdvindriyo 'yaṃ madhyendriya ityādi / sarvatragāminīpratipat / rāgasya pratipakṣa iyaṃ pratipat / iyaṃ dveṣasyetyādi / caturṇā dhyānānāṃ aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ trayāṇāṃ samādhīnāṃ savitarkasavicārādīnāṃ catasṛṇāmārūpyasamāpattīnāṃ navānāṃ cānupūrvavihārasamāpattīnām saṃkleśādikam / tatra saṃkleśa āsvādanādinā / vyavadānamanupalambhādinā / vyutthānaṃ siṃhavijṛmbhitena vā avaskandakena vā / pūrve nivāsaḥ pūrvajanma / tasminnanusmṛtiḥ smaraṇam / cyu[tyu]papādau sattvānāṃ maraṇotpattī / āśravāḥ kleśāsteṣāṃ yaḥ kṣayo yena ca mārgeṇa kṣayastadubhayamāśravakṣayaḥ / sattvānām / eṣāṃ sthānāsthānādīnāṃ sarvathā sarvadā samyagjñānaṃ tadiha sthānāsthānādijñānam / tadeva balamitarairaghṛṣyatvāt, teṣāṃ vābhibhavanāt / anavamardanīyetyabhibhavitumaśakyā / kuta ityāha / caturvaiśāradyakarītvāditi / siṃhavadatyantaniḥśaṃko yuktavādī viśāradaḥ / tasya bhāvo vaiśāradyam / (RSt_68) catvāri vaiśāradyāni / abhisaṃbodhivaiśāradyam / āśravakṣayavaiśāradyam / āntarāyikadha[rma]vaiśāradyam / nairyāṇikadharmavaiśāradyaṃ ca / abhisambodhistathāgatasya jñānasampat / āśravakṣayaḥ prahāṇasampat / tadubhayaṃ svārthaḥ / āntarāyikā dharmā nirvāṇasya vibandhakāḥ nairyāṇikā dharmā nirvāṇasya prāpakāḥ / etadubhayaṃ parārthaḥ / parebhyastadākhyānāt / teṣu vaiśāradyam / tatpratijñāpratiṣṭhāpaneṣvityarthaḥ / tatkarā / anāthāḥ sattvā anādau duḥkhasāgare bhramatāmeṣāmadyāpi trāturabhāvāt / teṣāṃ nāthastrātā bhagavān buddhaḥ / tatkarā / iyatā sarvajñajñānapariniṣpattireṣeti samarthitaḥ / eṣaiva sarvajñatvamiti samarthayitumāha / saṃsāretyādi / saṃsāraḥ sāśravāḥ skandhāḥ / tasya pratipakṣā hantrī / dharmadhātureva tasya hanteti cedāha / akūṭasthatāmupādāyeti / dharmadhāturhi kūṭastho anādinidhanaikarūpatvāt / sa cetpratipakṣaḥ syāt tadā ādita eva saṃsāro na syāt / prajñāpāramitā punarādimatī, uttarottaragāminī ceti saiva tasya pratipakṣaḥ / anena prahāṇasampaduktā / jñānasampadamāha sarvetyādinā / sarvadharmāṇāṃ svabhāvaḥ paramārthaḥ / tasya vidarśanī tatpratibhāsatvāt / svasya pareṣāñca parārthamadhikṛtyāha / paripūrṇetyādi / paripūrṇamekenāpyanūnatvāt / triparivartadvādaśākāraṃ ca yaddharmacakram / dharmaḥ śāsanam / tadeva cakraṃ vineyasantāneṣu caṃkramaṇāt / tasya pravartano pravartayitrī / buddhānāṃ tathaiva tasya pravartanāt / tatra dharmacakraṃ satyacatuṣṭayam / tasya trayaḥ parivartāḥ / idaṃ duḥkham / ayaṃ duḥkhasamudayaḥ / ayaṃ duḥkhanirodhaḥ / iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipaditi / satyacatuṣṭayasya svabhāvaparicchedaḥ prathamaḥ parivartaḥ / tasyaiva yathākramaṃ parijñeyapraheyasākṣātkartavyabhāvayitavyatvaparicchedo dvitīyaḥ parivartaḥ / tasyaivātmanā parijñātaprahīna(ṇa)sākṣātkṛtabhāvitatvaparicchedastṛtīyaḥ / tasmāt triparivartaṃ tat / duḥkhasatyasya duḥkhasvabhāvaḥ parijñeyatvaṃ parijñātatvaṃ ceti traya ākārāḥ / samudayasatyasya tatsvabhāvaḥ praheyatvaṃ prahīṇatvaṃ cetiṃ traya ākārāḥ / nirodhasatyasya tat svabhāvaḥ sākṣātkartavyatvaṃ sākṣātkṛtatvaṃ ceti traya ākārāḥ / mārgasatyasya tat svabhāvo bhāvayitavyatvaṃ bhāvitatvaṃ ceti traya ākārāḥ / tasmāt dvādaśākāraṃ tat / nanu pratītyasamutpannenāpi svabhāveneyaṃ [na] nirodhikā śāṃ(sāṃ)kleśikānāṃ vināśahetūnāmakiñcitkaratvāt / nāpyutpādikā vaiyavadānikānāṃ mithyājñānanivṛttau cittamātrādeva samyagjñānotpatteḥ / naitadasti / bandhyakṣaṇotpādanasyaiva santānanirodhatvāt / agninā śītanirodhavat / prajñāpāramitayaiva mithyājñānanirodhe (RSt_69) sati bhagavataḥ prāgabhūtasya samyagjñānasya taddhetukatvāt / nirodhasya cāvastuno hetutvāyogāt / cittasyaiva ca niruddhavipakṣasya samyagjñānatvāt / anyathā hi sarvabhrāntinivṛttikālepi vyāpi samyagjñānaṃ na syāditi bhāvanāmārgasya svabhāvaḥ // kathamityādinā sarvajñatānuprāptaya ityetadantena śreṣṭhatā / sthātavyamiti vartitavyam / pūjābhiḥ manasikartavyā guṇānusmaraṇaiḥ / namaskartavyā kāyavākcittaiḥ / nidānaṃ prastāvaḥ pṛcchāyāḥ / hetustu bhagavatyāḥ śreṣṭhatā / prajñāpāramitāyā yatkauśalyaparigṛhītasya bodhisattvasyānumodanāsahagataṃ puṇyamaupalambhikānāṃ pañca pāramitāmayāt puṇyādviśiṣyata itīdaṃ nidānamanantaroktatvāt / yata iyaṃ tāsāṃ pariṇāyikā tataḥ śreṣṭheti hetuḥ / apariṇāyakamiti pariṇāyakarahitam / abhavyamayogyam / jātyandhabhūtaṃ jātyandhasadṛśam / śeṣaṃ subodham / iti śreṣṭhatā // atha khalvāyuṣmānityādinā abhinirhāro dvitīyāt evamuktāt prāk / prajñāpāramiteti bhāvanāmārgaḥ / yaḥ pañcānāṃ skandhānāṃ yāvatsarvadharmāṇāmanabhisaṃskāro 'nupalambhaḥ so 'sya abhinirhāraḥ pariniṣpādanam / avayavārthaḥ subodhaḥ / ityabhinirhāraḥ // evamukta ityādi yāvata saṃkhyāṃ gacchatīti / katamaṃ dharmamityanāśravaḥ / na kaściddharmamiti / dharmāṇāmarpaṇāyāścānupalambhādityarpaṇā // atha khalu śakra ityādi śāriputravacanāt prāk / yadi na kañciddharmamarpayati na tarhi sarvajñatāmapīti matvā śakra āha / kimiyamityādi / arpayatyeva kenacitparyāyeṇa / yathā tu nārpayati tadbhagavānāha na yathetyādi / upalambho bālagrāheṇa rūpeṇa / nāma saṃjñā / saṃskāraḥ kalpanā / yathā tvarpayati tatpṛcchati / kathaṃ tarhītyādinā / uttaraṃ yathetyādinā / yathā nārpayatīti dharmāṇāmarpaṇāyāścāvikalpanāt / tatheti / avikalpanayā / na kañcidityādi / dharmāṇāmutpādādīnāṃ cāvikalpanāditi bhāvaḥ / anutpādāyānirodhāyeti notpādāya na nirodhāyetyarthaḥ / asamarthasamāsattvāt / ataśca anupasthitetyakiñcitkaratvāt / evamapīti sarvajñatārpakatvenāpi / dūrīkariṣyatītyasaṃmukhībhāvāt / riktīkariṣyatīti saṃmukhībhūtasya jñānasya tallakṣaṇābhāvāt / tucchīkariṣyatīti tat phalābhāvāt / na kariṣyatīti notpādayiṣyati / astyeṣa paryāya iti yathā tvayoktaḥ / tatkasya hetoriti taddūrīkaraṇādikaṃ kutaḥ? paridīpitāyāmiti nirdiṣṭāyām / na rūpaṃ yāvanna buddhatvamiti na kiñciddharma (RSt_70) ityarthaḥ / tasmāt kañciddharma paśyan dūrīkariṣyatīti / yāvanna kariṣyatīmām / katamena paryāyeṇeti / kiṃ mahārthatayeti bhāvaḥ // subhūtirāha netyādi / niḥsvabhāveṣu sarvadharmeṣu dvayābhāvāditi bhāvaḥ / asaṃkṣiptā vikṣipteti / advayatvāt / evamapīti mahārthatayāpi / kimpunaḥ śabdādatiśayārthaḥ / evamityuktvā / tadevāha / evamahamityādinā / niḥṣyanda iti tatpṛṣṭhabhāvī niścayaḥ / yaḥ sattvopalambha iti sambandhaḥ / sattvaḥ pudgaladravyaṃ tadvad asvabhāvajātikāsvabhāvalakṣaṇam / jātirutpattiḥ / tābhyāṃ rahitā / asyaiva nirdeśaḥ sattvāsvabhāvatayetyādinā / pariśeṣādgamyate sattvājātikatayā ajātikateti / viviktatā śūnyatā / acintyatā cittānālambanatā / abhisaṃbodhanaṃ sākṣātkriyā / tadabhāvād anabhisaṃbodhanatā / yathābha / sadbhuto arthaḥ / tasyānabhisaṃbodhanamagrahaṇaṃ sattvaḥ / tadvatprajñāpāramitā / yathā sattvasya balasamudāgamanaṃ balaniṣpādanaṃ na kiñcit tathā tathāgatasya prajñāpāramitayeti mahārthatā // abhinirhārasya pañcāṅgānyuktāni / ṣaṣṭhasaptamepi staḥ / adhimokṣahetuḥ pratipakṣahetuśca / te 'dhikṛtya śāstram- [56] buddhasevā ca dānādirupāye yacca kauśalam / hetavo 'trādhimokṣasya dharmavyasanahetavaḥ // 2-26 // [57] mārādhiṣṭhānagambhīradharmatānadhimuktate / skandhādyabhiniveśaśca pāpamitraparigrahaḥ // 2-27 // atrādhimuktihetavastraya uktāḥ pādatrayeṇa / dharmavyasanaṃ pratikṣepaḥ / tasya catvāro hetava itaraiḥ pañcabhiḥ pādaiḥ / 'anadhimuktatā' anadhimuktiḥ / tatrādhimokṣo 'sminneva bhāvanāmārge 'dhimuktiḥ / tamāha / atha khalvityādinā na dhandhayiṣyatītyetadantena / adhimokṣayiṣyatīti niścite vastunyevameva nānyathetyavadhāraṇamadhimokṣaḥ / taṃ kariṣyatītyarthaḥ / tatkarotīti curādau pāṭhāṇṇic / tasyādhimokṣasya lakṣaṇaṃ tribhiḥ padairgatyantarapratiṣedhāyāha / tatra kāṃkṣā bādhā / abādhyabādhanasya kāṃkṣāmātratvāt / vicikitsā saṃśaya eva / dhandhāyanamapratipattiriti trīṇi gatyantarāṇi / dhandho 'pratipattau / dhandho bhaviṣyatīti dhandhāyiṣyati / lohitāderākṛtigaṇatvāt kyaṣ / ityadhimokṣaḥ // adhimokṣasya trayo hetavaḥ / tatra dvau pṛcchati / kutaścyutvehopannaḥ kiyacciracaritāvī ceti / sa iti yo 'dhimoktā / adhimukto 'dhimuktikāritreṇa (RSt_71) lakṣyate / atastadāha / ya ityādinā / arthata ityaṣṭābhirabhisamayaiḥ / arthanayata iti yathāsvaṃ teṣāmeva vastubhiḥ / dharmata ityebhireva nāmapadavyañjanaiḥ / dharmanayata iti samāsavyāsādibhiḥ / anugamiṣyaṃtyanusaraṇāt / anubhotsyate tathā jñānāt / anubodhayiṣyati tathaiva parān / tatkasya hetoriti kuto liṅgāt / yaḥ kaścidityādinā liṅgamāha / me dṛṣṭa iti mayā dṛṣṭaḥ / sambandhavivakṣāyāṃ ṣaṣṭhī / tadyathā subhāṣitasya śikṣate, nāgnistṛpyati kāṣṭhānāmiti / avadadhāti sāvadhānaṃ karoti / satkṛtyeti bhaktito rucito vā / nopacchinatti vicchedākaraṇāt / ciretyādinopasaṃhāraḥ / ciracaritāḥ pāramitā avituṃ śīlamasyeti ciracaritāvī / bahavo buddhāḥ paryupāsitā yena sa tathoktaḥ / iti buddhasevādānādicaryā // tṛtīyo 'dhimokṣaheturupāyakauśalyam / tadāha / atha khalvityādinā sthaviraḥ subhūtirityataḥ prāk / śakyā punariti kāṃkṣā praśnaḥ / śrotuṃ śabdataḥ / upalakṣayitumarthataḥ / samanvāhartuṃ kālāntare smartum / upapādayituṃ cintākāle / upadhārayituṃ bhāvanākāle cetasi sthirīkaraṇāt / iyamiti pratibhāsamānā / ihāmutra veti pratibhāsamānā dhārā / aneneti pratibhāsamānena / ākāreṇeti lakṣaṇena / tadyathā gauḥ sāsnādimatvena / liṅgeneti kṛtrimeṇa cinhena / tadyathā gaurghaṇṭādinā / nimitteneti svābhāvikena cinhena / tadyathā gauḥśuklatvādinā / nirdeṣṭuṃ parasmaiḥ / śrotuṃ parasmāt / bhagavānāha / uttaraṃ no hītyādi / skandhādiśa iti skandhādibhiḥ / rūpaskandha iti vā yāvaddharmāyatanamiti vetyarthaḥ / kuta ityāha / sarvadharmaistaireva viviktatvādasyāḥ / tadapi kutaḥ? niḥsvabhāvatvātteṣām / parikalpitena dharmasvabhāveneti bhāvaḥ / na cānyatreti / na cānyā tatparamārthatvāditi bhāvaḥ / ata eva tadityādinā praśnaḥ / skandhetyādinottaram / vijñaptirūpaṃ skandhādikameva / śūnyaṃ parikalpitena skandhādisvabhāvena / sā tasya tena śūnyatā vijñaptimātratā prajñāpāramitā / tasmādadvayametaddvaṃvīkāram / nanu śūnyatāyā idaṃ lakṣaṇaṃ na prajñāpāramitāyā ityata āha / śūnyatvādityādi / nopalabhyate skandhādi yathālakṣaṇam / yonupalambhaḥ sarvadharmāṇāmiti tadviviktaprakāśamātropalambhalakṣaṇaḥ / na tūpalambhanivṛttimātram / "nābhāvaḥ kasyacitpratipattiḥ pratipattiheturvā" iti vacanāt / yo 'nupalambhaḥ sā prajñāpāramitā prakṛṣṭajñānatvāt pāragatvācca / tathāpi nāsau prajñāpāramitā / syādyadi skandhādiśūnyatāmanubhūya (RSt_72) skandhādyavasīyeta / rajatādyavasāye śuktidarśanavat / etaddarśayitumāha / yadetyādi / yadā tu yathānubhūtaniścayaṃ janayati na skandhā na dhāturnāyatanamiti tadā prajñāpāramitaiva / tannisyandatvāt skandhādyabhāvaniścayasya / śuktiniścaye śuktidarśanavat / prāmāṇyāt / tadyevaṃ yadyathāsti yathā ca nāsti yathā ca prajñāpāramitā syānna syādvā tasya sarvasya samyagbodha upāyakauśalaṃ tṛtīyo 'dhimokṣahetuḥ / dharmavyasanaṃ vaktavyam / sa ca saddharmapratikṣayaḥ / kutaḥ? dharmavyasanahetutvāt / dharmasya vyasanaṃ vipat / dīrghadurgativāsena tasya śravaṇādyabhāvaḥ / durgaticiravāsahetutvāddharmavyasanahetutvam / tasmāddharmavyasanam / tadeva dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma / tatsaṃvartate 'smāditi kṛtvā / tadeva prastauti sthavira ityādinā / prajñāpāramitā / eṣa eva bhāvanāmārgaḥ / tasyāṃ yogāpattiḥ samādhānaprāptiḥ / vibhajyeti / kathaṃ vibhajya? keṣāñci[cci]racaritāvinā(tā) bhavati keṣāñcinneti / tatkutaḥ? indriyāṇāṃ śraddhādīnāṃ vimātratayā nānātvena / tāmāha syādityādinā / asyāmagauravatā teṣāmabhūditi sambandhaḥ / buddhānāmantikāditi / antike dūrāntikārthebhya iti pañcamī / tatsannidhāvityarthaḥ / agauravatā aśu(su)śūṣaṇatā aśraddadhānatā ca / bhagavatyāṃ aparyupāsanatā aparipṛcchanatā ca buddheṣu / tata iti śraddhāviyogāt / dharmavyasanasaṃvartanīyaṃ karma saddharmapratikṣepaḥ / kṛtaṃ sakṛtkaraṇāt / sañcitaṃ punaḥ punaḥ karaṇāt / ācitaṃ paripūrṇam / upacitaṃ vipākadanaśaktilābhāt / kāyena sāmagrī śrotumāgamanam / cittena nirvikṣepatā / vācā aprastutānabhidhānam / evaṃ sāmagrimadadānā iti samyagaśṛṇvantaḥ / na jānanti granthataḥ / na paśyanti arthataḥ / na budhyante svabhāvatrayabhedena / tato na vedayante viparītabodhāt / aśraddadhānā ityādi tūktam / tasyopasaṃhāra evaṃ ta ityādinā / pratyākhyānaṃ manasā parityāgaḥ / pratikṣepo vācā / pratikrośanaṃ nindā / upahatyeti dūṣayitvā / dagdheti kuśalamūladāhāt / chando vaśībhāvaḥ / viparyayādvicchandaḥ śithilaḥ / ato vicchandayiṣyantīti śithilīkaraṇāt / vivecayiṣyantīti manasā tyājanāt / vivartayiṣyantīti punaragrahaṇāt / iyatā pratyākhyānamuktam // pratikṣepamāha nātretyādinā / pratikroṣaṇamāha naitadityādinā / apakrāntāḥ parimuktāḥ paribāhyā ityeko 'rthaḥ / sarva yathā bhavanti tathā sarveṇa aṅgena / sarva yathā bhavati tathā sarvaḥ prakāraḥ / karmābhisaṃskāraḥ karma kriyā / upasthāpiteneti kṛtena / samutthāpitenetyupacitena / saṃvartanī (RSt_73) pralayaḥ / āavīcitalādā ca brahmalokādyasyāmagninā kṣīyate sā tejaḥsaṃvartanī / kṣepsyante antarābhavaśarīreṇa / upapatsyante upapattibhavaśarīreṇa / samānā santaḥ / bahu vata duḥkhaṃ ca tadvedanīyaṃ yasmāttathoktam / prativarṇikādipadatrayaṃ samānārtham / 'lābhasatkāraṃ tebhya eva / yadartha te dṛśyeraṇ (dūṣyeran) / tatkasya hetoriti / tatteṣāmadarśanādikaṃ kuta ityarthaḥ / kasambakaṃ pūtipūrṇam / tadatyaktamanyānyapi parṇāni nāśayati / jātirjātam / kasambakavajjātameṣāmiti kasambakajātāḥ / kṛṣṇā tṛṇaviśeṣaḥ / prākṛtabhāṣayā kaṇḍā / sāpi kṣetrādanapanītā kṣetraṃ nāśayati / nirjātirniṣpattiḥ / kṛṣṇāvannirjātireṣāmiti kṛṣṇānirjātikāḥ / kṛṣṇo hi kṛṣṇasarpaḥ saviṣaḥ saṃśrṛ(sṛ)ṣṭān daṣṭo saviṣīkaroti / anayeneti tebhyaḥ śrutaśraddhādināmārgeṇa / vyasanaṃ nirayādiduḥkham / āgāḍhamābādhamiti mahatīṃ pīḍām / nigacchet spṛśediti prāpnuyādityarthaḥ / ālokaḥ prakṛtasya karmaṇo vipākajñānam / śuklāṃśaḥ kuśalabhāgaḥ / tadyogāt śuklāṃśikaḥ / samavadhānaṃ yogaḥ / śeṣaṃ subodham / iti dharmavyasanam // evamukta ityādi / atra mārādhiṣṭhita ityādinā mārādhiṣṭhānamuktam / gambhīreṣu dharmeṣvanadhimuktisteṣu śraddhāprasādābhāvenoktā // punaraparamityādinā caturo hetūnāha / ātmotkarṣī parapaṃsako doṣāntaraprekṣītyeko rāśiḥ / ata evāha / ebhirapi caturbhirityādi / tadatra dharmavyasanahetavaḥ ṣaḍuktāḥ / śāstre tu saṃkṣepataścatvāraḥ / śeṣāṇāṃ skandhādyabhiniveśe 'ntarbhāvāt / ātmotkarṣaṇādināṃ skandhādyabhiniveśe / nirhāraparivarto 'yaṃ saptāṅgasya nirhārasya dyotanāt / tathāpi nirayagranthasya bahutvānnirayaparivarta ityucyate // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ saptamaḥ parivartaḥ // (RSt_74) 8. viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ / lokottarasya bhāvanāmārgasya nirhāraḥ saptamaparivartenoktaḥ / śuddhiraṣṭamasyādau vaktavyā / tasyāḥ śuddherduradhimocatāṃ tāvadāha / atha khalvityādinā / anarthikeneti mandacchandena / upastabdho vismitaḥ / aśuśrūṣaṇā-aparipacchakajātīyeneti kalyāṇamitreṣu subhūteḥ praśnaḥ / kiyadagambhīretyādi / kiyatā gambhīrā yato duradhimocetyarthaḥ / bhagavata uttaraṃ rūpaṃ subhūta ityādinā / rūpādayo rūpādīnāṃ ca pūrvāparamadhyāntā abaddhā amuktāḥ svabhāvenādhvatrayeṇa ca niḥsvabhāvatvādityarthaḥ / paramaduradhimoceti paramagambhīratvāditi bhāvaḥ / prākpravṛtto hi bandhaḥ prāgaśuddhiḥ paścāttannivṛttilakṣaṇo mokṣaḥ śuddhiriti prasiddham / iha tu bandhamokṣayoratyantābhāvaḥ śuddhiriti paramagambhīraṃ viśuddhilakṣaṇaṃ śāstre- [58] phalaśuddhiśca rūpādiśuddhireva tayordvayoḥ / abhinnācchinnatā yasmāditi śuddhirudiritā // [2-26] // 'phalaśuddhiḥ' sādhyā / sā ca 'rūpādiśuddhireva' / yasmāt 'tayoḥ' 'abhinnācchinnatā' 'iti śuddhirudīritā' / śuddherlakṣaṇamuktaṃ sutre / katamasyāḥ śuddheḥ? yasyāduradhimocatvamuktam / tatkasya hetorityādi / tadasyā duradhimocatvaṃ kuta ityarthaḥ / uttaraṃ yetyādinā / yata idaṃ tasyā lakṣaṇamiti bhāvaḥ / advayaṃ tādātmyāt / advaidhīkāramavyabhicārāt / anayoreva nirdeśo abhinnamacchinnamiti / yetyanuvādaḥ seti vidhiḥ / anūdyamānaśca dharmo vidhīyamāne niyata iti khyāpitaḥ / ataḥ sāmānyādhikaraṇādabhinnamubhayam / anyonyaniyamādanyonyāvyabhicāraḥ / tasmādacchinnamubhayam / tadevaṃ yaiva skandhānāmekaśo viśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ / yaiva phalaviśuddhiḥ saivetarā / anyonyāvyabhicārāt / anyonyaliṅgatā / sa cāvyabhicārastādātmyāt / ata āha / phalaviśuddhita ityādi punaraparamityataḥ prāk iti viśuddhilakṣaṇam / viśuddhibhedāśvatvāro mahatyorbhagavatyoruktāḥ sarvasaṃgrahārtham / asyāṃ tu noktā bodhisattvamārgādhikārāt / mārgasya viśuddhirucyate / sa ca bhūmau bhūmau navavidho mṛdumṛdvādibhedādadhimātrādhimātrādibhedāt / navavidhasyaiva doṣasya pratipakṣeṇa (RSt_75) bhūmayastu śuddhestāścaiva nava / kāmadhāturaṣṭau ca rūpārūpyāḥ / ataḥ śāstram- [59] mṛdumṛdvādiko mārgaḥ śuddhirnavasu bhūmiṣu / abhimātrādhimātradermalasya pratipakṣataḥ // 2-30 // ato navavidhaṃ mārgamāha / punaraparamityādinā atyantānupapattirityataḥ prāk / sarvajñateti sarvākārajñatā / tasyā viśuddhirdvividhā / yā skandhānāmekaśo viśuddhiḥ pāramitānāṃ ca sā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / yā ca tasyāḥ sā teṣāmityekā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / adhyātmaśūnyatādīnāṃ skandhādīnāṃ ca yāvadāveṇikabuddhadharmāṇamekaśo yā viśuddhiryā ca prajñāpāramitāyā yā ca sarvākārajñatāyāḥ sarvametadabhinnamacchinnamiti dvitīyā sarvākārajñatāviśuddhiḥ / tadasyāṃ na paṭhyate upalakṣaṇatvāttadgrāhyam / iti mṛdumṛdumārgo mṛdumadhyaśca // atha khalvityādi / itaḥ prabhṛti prajñāpāramiteti prajñāpāramitāviśuddhirityarthaḥ / sā gambhīrā duravagāhā sarvadharmāṇāṃ viśuddhatvādatyantaśūnyatvāditi mṛdvadhimārgaḥ // sāvabhāsakarī tamopahā viśuddhatvātsarvadharmāṇāmiti madhyamṛdumārgaḥ // sā āloko darśanaṃ viśuddhatvāditi madhyamadhyo mārgaḥ // sā