Phạn tạng (Sanskrit Canon)bsa051_u.htmNguyên tác: Sanskrit
Luận Tinh Yếu (Sāratamā)
Luận (Śāstra) là tác phẩm giải thích, phân tích giáo lý của các luận sư Phật giáo Ấn Độ. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 2 / 9 (50.000 ký tự/trang)
ṃ viditvā bhāṣaṇāya / imānīti prakṛtāni / puṣpāṇītyamalatvena puṣpasādharmyāt khaḍgamārgasaṃgṛhītāni kuśalāni / deveṣu pracarantīti avacaranti na dṛṣṭāni, anāśravatvena dhātupatitatvābhāvāditi bhāvaḥ / abhyavakīrṇānīti pariṣadi nirmitapuṣpaiḥ sūcitāni / nirmitāni yathādarśanamasattvāt / kuta ityāha / naitānītyādi / manomayānītyupasaṃhāraḥ / manonirji(rmi) tānītyarthaḥ / śakrastu manomayatvamapi niṣeddhumāha / anirjātānīti / yathā hi grāhyatvādvṛkṣādayo na santīti na tebhyo nirjātāni tāni / tathā manopi nāsti grāhakatvāditi tatopyanirjātāni subhūtirāha / yatkauśikānirjātaṃ na tatpuṣpamiti yattayornityābhisambandhānna tatpuṣpaṃ na sa khaḍmārgaḥ syādityarthaḥ / evaṃ manyate / nirviśeṣaṃ jātaṃ nirjātam / ataḥ sajātīyaṃ kāryamāśritam / kāraṇamāśrayaḥ / khaḍgamārgaśca khaḍgāśritaḥ / na ca khaḍgasya saṃskṛto dharmo mārgasyāśrayo yujyate sāsravasya vijātīyatvāt / anāsravasyāpi saṃskṛtasyādimatvādādita eva nirāśrayasyānutpattiprasaṅgāt / tasmādanāsravatvena sajātīyaḥ khaḍgasya dharmadhātureva khaḍmārgasyāśraya ādhāraḥ pratiṣṭhāgotramiti khaḍgamārgasyādhāraḥ // ataḥ śāstram- (RSt_28) [37] grāhyārthakalpanāhānāt grāhakasyāprahāṇataḥ / ādhārataśca vijñeyaḥ khaḍgamārgasya saṅgrahaḥ // 2-8 // atha khaḍgānāṃ kathaṃ parārthakriyāṃ? icchāmātreṇa tatsiddheḥ / kathaṃ tebhyaḥ śravaṇam? sūśrūṣāmātreṇa / yataḥ śāstram- [38] suśrūṣā yatra yatrārthe yasya yasya yathā yathā / sa so 'rthaḥ khyātyaśabdopi tasya tasya tathā tathā // 'yasya yasya' vineyasya / 'yatra yatrārthe ' iti nirvedhabhāgīyeṣvāryamārge vā / 'yathā yathā' iti yena yenākāreṇa / atha khalu śakretyādi / dvitīyād atha khalu śakraśabdāt prāk nirvedhabhāgīyāni vaktavyāni / tatra buddhadharmeṣu śikṣata ityetadantena ūṣmā / nāmapadaiḥ prajñaptiḥ vyavahāraḥ / tān nirdiśati / na ca virodhayati tāṃ cottānīkaroti / tāmeva copadiśati / tathā hi prajñaptimātraṃ rūpaṃ prajñaptimātrameva dharmatetyupadiśati ityūṣmā / yo 'prameyeṣvityādinā na parihāṇāyetyetadantena mūrdhā / kathaṃ na śikṣate, anupalambhāditi / iti mūrdhā / yo na rūpasya vivṛddhaya ityādinā atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk kṣāntiḥ / atra rūpāderaparigrahayuktirmahatyorbhagavatyoruktā 'adhyātmaśūnyatāṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāmupādāya' iti / iti kṣāntiḥ / atha khalvāyuṣmānityādinā atha khalu śakra ityataḥ prāgagradharmaḥ / evaṃ ceti buddhisthaṃ hetuḥ parāmṛśati / mahatyorbhagavatyorya uktaḥ tathā hi "na sa rūpasyotpādaṃ paśyati na nirodhaṃ nodgrahaṃ notsargaṃ na saṃkleśaṃ nāvadānaṃ na cayaṃ nāpacayaṃ no hānirna vṛddhim" ityagradharmāḥ / ataḥ śāstram- [39] prajñapteravirodhena dharmatāsūcanākṛtiḥ / ūṣmagaṃ mūrdhagaṃ rūpādyahānādiprabhāvitam // 2-9 // [40] adhyātmaśūnyatādyābhī rūpāderaparigrahāt / kṣāntī rūpādyanutpādādyākārairagradharmatā // 2-10 // ityuktaḥ pratyekabuddhamārgaḥ // bodhisattvasya mārgo vaktavyaḥ / tamadhikṛtya śāstram- [41] kṣāntijñānakṣaṇaiḥ satyaṃ satyaṃ prati caturvidhaiḥ / mārgajñatāyāṃ dṛṅmārgaḥ sānusaṃ (śaṃ) soyamucyate // 2-11 // (RSt_29) iti saṃkṣepeṇa sūtrārthaḥ / dve kṣāntī dve ca jñāne pratisatyam / duḥkhe dharmajñānakṣāntirduḥkhe dharmajñānam / duḥkhe anvayajñānakṣāntirduḥkhe anvayajñānam / evaṃ samudayanirodhe mārge ca / ebhiḥ pratisatyaṃ caturvidhaiḥ kṣaṇairbodhisattvasya darśanamārgajñatāyāmucyate sahānusaṃ(śaṃ)syaiḥ / eṣāṃ tu kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇamadhikṛtya śāstre pañca ślokāḥ- [42] ādhārādheyatābhāvāttathatābuddhayormithaḥ / paryāyeṇānanujñānaṃ mahattā sāpramāṇatā // 2-12 // [43] parimāṇāttathatābhāvo rūpāderavadhāraṇam / tasyāṃ sthitasya buddhatve 'nugrahātyāgatādayaḥ // 2-13 // [44] maitryādi śūnyatāvyāptirbuddhatvasya parigrahaḥ / sarvasya vyavadānasya sarvādhivyādhiśātanam // 2-14 // [45] nirvāṇagrāhasā (śā)ntatvaṃ buddhebhyo rakṣaṇādikam / apramāṇi (aprāṇi) vadhamārabhya sarvākārajñatā naye // 2-15 // [46] svayaṃ sthitasya satvānāṃ sthāpanaṃ pariṇāmanam / dānādīnāṃ ca sambodhāviti mārgajñatākṣaṇāḥ // 2-16 // mārgajñatāyāṃ bodhisattvasya darśanamārgakṣaṇā ityarthaḥ / imāṃ tu bhagavatīmadhikṛtyādyaṃ pādatrayamanyathā kartavyam / tatrādyaḥ kṣaṇaḥ pādadvayena- rūpādito dhīrnānanyā na cānyā paramārthataḥ / dhīḥ prajñāpāramitā sā rūpādibhyo nābhinnā lakṣaṇabhedāt / na ca bhinnā paramārthataḥ / tathā hi / yā prajñāpāramitā yadrūpādi yā rūpāditathatā yā ca gaveṣaṇā sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanāpratighā ekalakṣaṇā yadutālakṣaṇāḥ, na saṃyuktā na visaṃyuktā iti / nābhinnāḥ na bhinnāḥ kalpitā nāmatvāt / bhedābhedayośca bhāvadharmatvāt / ata eva rūpaskandhābhāvādarūpiṇaḥ / cakṣurvijñānābhāvādanidarśanāḥ / svadeśe parasyotpatteravibandhanādapratighāḥ / bhedapratibhāsānāmastaṅgamādekalakṣaṇāḥ / yadutālakṣaṇā iti tathatāmātralakṣaṇāḥ / ata ādyasya kṣaṇasya prastāvanā / atha khalu śakra ityādinā tatkasya hetorityataḥ prāk / tata urdhvamādyakṣaṇa evamukta ityataḥ prāk / iti duḥkhe dharmajñānakṣāntiḥ / caturṇāṃ kṣaṇānāṃ viśeṣalakṣaṇaṃ śāstreṇa- (RSt_30) [43a] tasyā [:] catuṣṭayaṃ yattu mahattā sāpramāṇatā / parimāṇāntatābhāvau rūpādeḥ saha apramāṇatayā 'sā'pramāṇatā' / 'mahattā' apramāṇatā cetyarthaḥ / anta evāntatā / parimāṇaścāntatā / ca tayorabhāvau aparimāṇatā / anantatā cetyarthaḥ / 'tasyāḥ' iti prajñāpāramitāyāstanmahattādi 'catuṣṭayaṃ yat rūpādeḥ' iti sambandhaḥ / rūpādermahattvādinā tadālambanāyāḥ prajñāpāramitāyā mahattvādi / mahāpāramitā / apramāṇapāramitā / aparimāṇapāramitā / anantapāramitā cetyarthaḥ / etacca mahāpāramitāvijñānaṃ nirabhiniveśaṃ draṣṭavyam / evaṃ mahāpāramiteti kauśika nābhiniviśata ityādeḥ sūtrapāṭhāt / ata evamukte śakreṇa teṣāmuddeśaḥ / sthavira ityādikaḥ subhūtinā saślādhānuvādaḥ / tataḥ subhūtinaiva nirdeśaḥ tatkasyetyādi / tatra rūpādīnāṃ mahattā- amuṣmin kāle bhāvo 'muṣminnabhāvaḥ- ityevaṃ kālato 'paricchedāt tadālambanatvāttasya mahattvam / iti duḥkhe dharmajñānam // ākāso(śo)pamena tathatāśarīreṇa pramāṇato 'paricchedādapramāṇateti / duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ // saṃkhyayā aparicchedādaparimāṇateti duḥkhe 'nvayajñānam // deśato 'paricchedādanantatā ārambaṇanantatayā ca / ārambaṇaṃ sarvadharmā na ca teṣāmantato(tā)'sti gaṇanātikrāntatvāt / api ca sarvadharmā anantā asattvena teṣāmutpādavināśāntayorabhāvāt / sattvā apyālambanamubhayanairātmyajñāne / te cānantāḥ / śakra āha / tatkathamanantā iti / subhūtirāha / na gaṇanā ayogena gaṇanābahutvena veti / na gaṇanātikrāntatvena / nāpyanantākhyayā saṃkhyayetyarthaḥ / kathaṃ tarhīti tarhi śabdo 'kṣamāyām / na dharmādhivacanamiti dharma ātmadravyaṃ na tasyādhivacanaṃ tasyābhāvāt / dharmatvena svārthābhidhānāt nādharmādhivacanam / prakṣiptamiti sūtraiḥ prayuktam / kutaḥ? yata āgaṃtukaṃ sati vicāre calatvāt / yato 'vastukaṃ ātmadravyābhāvāt / ātmasambandhādapyātmeti kiñciducyate / tadapi nāstyātmano 'tyantamasattvādityanātmīyam / athavā ātmaprajñaptiviṣayaḥ skandhādirātmīyastasyāpyabhāvādanātmīyam / athavā nāma saṃjñā tasyātmīyaḥ saṃjñī / tadabhāvādanātmīyam / ārambaṇaṃ viṣayastadabhāvāt ānārambaṇam / atreti śāstṛśāsane / (RSt_31) etaccāptavacanādapi nairātmyasiddhiṃ darśayitumāha / kā satvānantateti / gaṇanāti krāntatvena na kācitpramāṇasiddhepi nairātmyeāptavacanādapi nātmasiddhiriti darśayitumāha / sacetyādi / svareṇeti vacanena / anantasya lokasya vijñaptirarthajñāpano ghoṣaḥ śabdo 'syeti tathoktena / tathāpyatimāṃsalatvāt gambhīro nirghoṣastūryanirghoṣavadvicitraḥ śabdosyeti tathoktena / avitiṣṭhamāna iti aviśrāmyena / api nviti kinnu / ādiśuddhatvamādita evāsattvapariśuddhatvaṃ sarvatrāsattvam / anenāpi paryāyeṇa prakāreṇa / anantapāramiteyam / katamenetyata āha / evaṃ sattvānantayeti / satvānāmutpādanirodhāntavirahāt sattvānantatayeti / evaṃ cetyevameva / na gaṇānatikrāntatveneti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ // avadhāraṇam // tasyāṃ sthitasya buddhatve, 'tasyāṃ' prajñāpāramitāyāṃ sthitāyāṃ yad 'buddhatve 'vadhāraṇaṃ' buddha eva sa dṛṣṭavya iti sa ṣaṣṭhaḥ kṣaṇaḥ / tasya prastāvanā / atha khalu sendrakā ityādinā / indra śakraḥ / brahmā sahāpatiḥ / prajāpatayaścatvāro lokapālāḥ / viśiṣṭa dharmaśravaṇapraharṣādaprayatnajaṃ vacanaṃ udānaṃ tat udānayanti sma / udīratavantaḥ / aho ityāścarye / dharma iti deśanādharmaḥ / punaḥ dharma iti dharmaprakāśito darśanamārgaḥ / tasyaiva dharmasya dharmatā prakṛtistathā gatotpādanam / ata evāhuḥ ya ityādi / prādurbhāva utpādo 'nāśravalakṣaṇaḥ sūcyate / tadvacanātkilādau pratīteḥ / tataḥ kramena(ṇa) sphuṭena sphuṭataraṃ sphuṭatamaṃ ca pratīteḥ / deśyate prakāśyate prabhāvyate ca / tathāgatamityādinā tameva ṣaṣṭhaṃ kṣaṇamāhuḥ / adyāgreṇeti / adya prabhṛti dhārayiṣyāmaḥ / avirahito prāptāparihāṇāt / vihariṣyati saṃmukhībhāvāt / tathāgataṃ tu svayamavadhārayiṣyāma iti yaduktaṃ tattathāgatatve niyatamaviśeṣalābhāt / tallābhe ca vyākaraṇam / tata āha yadāhamityādi / alpavayo hi śrotriyo māṇavaka ityucyate / tasyāmantraṇaṃmāṇavaka, bhaviṣyasi buddho bhagavān svayamabhisaṃbodhāt / buddhiratiśayenāsyāstīti buddhaḥ / tādṛśaṃ pratyekabuddhopīti / tadvayavacchedārthaṃ bhagavad grahaṇam / ṣaḍivadhena bhagārthena tasya yogāt / bhagavān bodhisattvopi / tadvayavacchedārthaṃ buddhagrahaṇaṃ tasyānabhisambodhāt / yathā dharmāstathaiva gadanāt tathāgataḥ / gadeḥ pacādyac / nairuktastakāraḥ / arayaḥ kleśāstān hatavāniti arhan / samyagaviparītaṃ samastaṃ buddhamaneneti samyaksaṃbuddhaḥ / etena (RSt_32) śāstṛtvasaṃpaduktā / na hyavaktā viparītavaktā vā śāstā bhavati / viparītavacanaṃ ca kleśavaśādajñānādvā bhavet / taccobhayamasya nāsti yathākramamarhatvāt samyaksambuddhatvācc / saṃsāriṇaḥ kathamī[dṛśī] śaktiriti cedāha sugata iti / gataḥ punarbhavāt muktaḥ / suśabdaḥ prasa (śa)stāpunarāvṛttiniḥśeṣārthaḥ, surūpavat sunaṣṭajvaravat supūrṇaghaṭavacca / bāhyaśaikṣāśaikṣāṇāṃ vyavacchedāya yathākramam / tatra lokottareṇa mārgeṇa gatatvāt praśastaṃ gataḥ / naivaṃ bāhyāḥ / sāvadhikatvena tanmokṣasyāmokṣatvāt / "punarāvṛttirityuktau janmadoṣasamubhdavau /" tau ca śaikṣāṇām / aśaikṣastu bhagavāṃstasmādapunarāvṛttyā gataḥ / śeṣamakleśanirjvaraṃ / "kāyavākbuddhivaiguṇyaṃ mārgākṣapaṭutāpi vā /" tadaśaikṣāṇāmapi hīnayānarhatāṃ yathāsambhavamasti / na tu bhagavataḥ / tato niḥśeṣagamanāt sugataḥ / kathamekaḥ suśabdastrīnarthānāha? tantreṇa nyāyena / tadyathā śveto dhāvati / alambumāṇāṃ yāteti / śvetaḥ śuklaḥ śvā itaḥ śvetaḥ / alambumā nāma grāmaḥ / tasya yātā gantā bumā api grāmaḥ / tasyālaṅganteti / kathaṃ sugataḥ? yato vidyācaraṇasampannaḥ / vidyā adhiprajñaṃ śikṣā, adhiśīlamadhicittaṃ ca / śikṣācaraṇaṃ vidyā puraścaraṇatvāttayoḥ / ato vidyayā cakṣuṣeva paśyan / itarābhyāṃ caraṇābhyāmiva tathā gamanāt sugataḥ / tadanena padadvayena śāstṛtvasampado heturūktaḥ / lokaviditi lokasya vinayanakālākālādiparijñānāllokavit / puruṣā eva damyā damanīyā vineyatvāt / teṣāṃ sārathiḥ samyagvinetā / tasya sadṛśaḥ sārathirastyeva / tadanyaḥ sugatastatodhikastu / nāstīti anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ / anena padadvayena śāstṛtvasampado heturuktaḥ / athāsya karmaṇo viṣayaḥ / kiṃ durgatiṃ gatā api? netyāha / śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ceti / iti samudaye dharmajñānam // atha khalu ta ityādinā saptamaṃ kṣaṇamāhuḥ / āścaryamāhārikārthe / paramāścaryamanuparigrāhikāthe / yāvacchabdaḥ paryantārthaḥ / dānapāramitāyā śīlapāramitāyā yāvat sarvajñatāyāḥ sarvākārajñatāyā ityarthaḥ / āhāriketyākarṣikā / anuparigrāhiketyanuśabdo 'nvayārthaḥ / anvayo yuktirnyāyaḥ / aparigrahonutsargayogaḥ / aparigrahānutsargayogayoḥ sāhityam / anvayena parigrāhikā yathā na parigṛṇhāti na cotsṛjati tathā parigrāhiketyarthaḥ / atra śāstram- (RSt_33) anugrahātyāgatādayaḥ // iti / ādānamādiparigrahaḥ / anugraho 'vikalpanam / ayamaparigrahārthaḥ / atyāga eva atyāgatā / ayamanutsargārthaḥ / bodhisattvāḥ parigṛṇhanti / bhagavatī tān parigrāhayatīti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ // śakreṇa prastāvakatvādupalakṣitaḥ parivartaḥ śakraparivartaḥ // āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ dvitīyaḥ parivartaḥ // 3. aprameyaguṇadhāraṇapāramitāstūpasatkāro nāma tṛtīyaḥ / 'maitryādi' iti śāstram / maitrī karuṇāmuditopekṣāścatvāryapramāṇāni maitryādi / tadātmakaṃ darśanamaṣṭamaḥ kṣaṇa ityarthaḥ / taddeśanā nidānam / atha khalu bhagavānityādinā āmantrayate smetyetadantena saṃgītikāra āha / sākṣīkaraṇamaṣṭame kṣaṇe hīnayānapatanapratipakṣagauravātiśayotpādanāya / tameva kṣaṇam / bhagavānāha / yo hītyādinā prajñāpāramitāmiti prakaraṇāddarśanakṣaṇaḥ / prajñā saiva pāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? hīnayānapatanabhūmeḥ / kā cāsau? yā catur(rṇāṃ) apramāṇātmakaṃ darśanam / tathāhi tatprāpto bodhisattvaḥ sarvasattveṣvātmasamatādarśī tānaśaraṇān hitvā nātmanaḥ kevalasya hitamīhate yena hīnayāne nipatet / tasmānmaitryādirūpaṃ darśanamatra prajñāpāramitā / saiva cāṣṭamaḥ kṣaṇaḥ / tāṃ yaḥ kaścid grahīṣyati yāvat paryavāpsyati sākṣātkaraṇāt / pravartayiṣyatīti parebhyaḥ prakāśitāyāstasyāstairudgrahaṇāt / yāvatpravartanāt / na tasyetyādiranuśaṃstaḥ (saḥ) pravartayiṣyatīti yāvat / iti samudaye anvayajñānam / 'śūnyatāvyāptiḥ' iti śāstram / ṣoḍaśānāṃ śūnyatānāṃ darśanena yā vyāptiḥ sarvāsāṃ darśanaṃ sa navamaḥ kṣaṇaḥ ityarthaḥ / tamāha / na ca khalvityādinā / (RSt_34) ihāpi darśanakṣaṇaḥ prajñāpāraṃgateti pāramitā / kasya pāram? śūnyatānāṃ ṣoḍaśānāmapi / tāsāṃ darśanāt / atrānuśaṃsaḥ / ādvitīyādatha / khalu śabdāt / acchannaḥ pradeśo avakāśaḥ / nipannaḥ śayitaḥ / bhaviṣyati prabandhena pravakṣyati / rakṣāvaraṇasahitā guptiḥ / tatra śastrādinā rakṣā rakṣaniyogādāvaraṇam / svayamupasaṃkramya tasyādhiṣṭhānāt guptiḥ / athavā śarīrasya sarvasukhopasaṃharaṇaṃ rakṣā / bāhyopakramanivāraṇamāvaraṇam / ādhyātmikarogādinivāraṇaṃ guptiḥ / teṣāṃ saṃvidhānaṃ samyak prayogo vā vā manasā vā / iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ // 'buddhatvasya parigrahaḥ' iti / buddhasya bhāvo buddhatvam / yena buddho bhavati tasya parigrahalakṣaṇaḥ prabhāsvarasamādhidhāraṇāsampat / abuddhakeṣu ca buddhakṣetreṣu buddharūpasyātmanaḥ saṃdarśanam / tamāha / atha khalu śakra ityādinā / imāṃ prajñāpāramitāmitiṃ darśanakṣaṇam / imān guṇāniti lakṣaṇasampadādīn / iyata ityabhyunnatān / dṛṣṭadhārmikāniti dṛṣṭo dharmaḥ prāptaṃ janma / tatrabhavān / pratilabhata ityuddeśaḥ / parigṛṇhātīti nirdeśaḥ / iti nirodhe dharmajñānam // 'sarvasya vyavadānasya' ityekādaśaḥ / vyavadāyantyaneneti vyavadānam / dānapāramitādi / tasya sarvasya parigrahaḥ / tamāha / kiṃ punarityādinā punaraparamityataḥ prāk / iti nirodhe anvayajñānakṣāntiḥ / 'sarvādhivyādhiśātanaṃ' iti / ādhayo vyasanāni / tīrthikairābhimānikaiśca saha vigrahavivādani(vi)rodhāsteṣāṃ śātanam / tathā ca tacchatanaṃ yathā teṣāṃ paścāttata imāṃ śrutavatāṃ tribhiryānaiḥ kleśadurgatisaṃsārāruyā vyādhayaḥ kṣīyante / tasmāt sarvādhiśātanam / darśanaṃ dvādaśaḥ kṣaṇaḥ / tamāha punaraparamityādinā saṃsthāpyanta ityetadantena / dharmamiti śāsanam / vigrahītavyaṃ tāḍanena / vivaditavyaṃ kalahena / virodhayitavyaṃ parasparadveṣeṇa / te 'bhiprāyā iti vigrahādyabhiprāyāḥ / evaṃ hyetabhdavatīti / eṣaiva hi dharmatetyarthaḥ imāmiti dvādaśakṣaṇalakṣaṇām / [oṣadhī] oṣaḥ prabhāvaḥ / sa dhīyate 'syāmiti dadhāteḥ kvip pratyayaḥ / jātireṣā tata oṣadherajātāvityaṇa bhavati / strīliṅgaścāyaṃ tataḥ kṛdikārādaktiṅ iti dīrghavikalpaḥ / āśīḥ sarpasya daṃṣṭrā / tasyāṃ viṣamasyeti āśīviṣaḥ sarpaḥ / janturdehī / (RSt_35) prāṇakajāta iti tiryagviśeṣaḥ / tejaseti prabhāvena / baleneti bādhakatvena / sthāmata ityabādhyatvena / balādhāneneti tadyogena sāmarthyādhānāt / iti nirodhe anvayajñānam / 'nirvāṇagrāhaśāntatvaṃ' iti / grāho 'bhiniveśaḥ / etadāha tatkasya hetorityādinā / prajñāpāramiteti trayodaśaḥ kṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ // 'buddhebhyo rakṣaṇādikaṃ' iti buddhebhyo rakṣaṇam / ādiśabdāddevādibhyaḥ / etadāha / catvāraścetyādinā bhaviṣyatītyetadantena / prajñāpārami[tāmi]ti caturdaśakṣaṇaḥ / iti mārge dharmajñānam // 'aprāṇivadhamārabhya sarvākārajñatā naye / svayaṃ sthitasya sattvānāṃ sthāpanaṃ' iti prāṇātipātaviratiraprāṇivadhaḥ / tamādiṃ kṛtvā yatpāramitādau yāvatsarvākārajñatāyāṃ sthitasya tatraiva yatpareṣāṃ sthāpanaṃ sa pañcadaśakṣaṇaḥ / etadāha punaraparamityādinā / prajñāpāramitādīnāṃ parebhya upadeśo vacanam / ādeyaṃ grāhyam / tadasya svayamapi teṣu sthitatvādityādeyavacanaḥ / mṛdu priyaṃ vacanamasyeti mṛduvacanaḥ / dānādīnāṃ teṣu ca sthitānāṃ varṇabhāṣaṇāt / mitavacano hitasyaiva vacanāt / aprakīrṇavacano hitasyāpyahitamiśrasyāvacanāt / iti mārge anvayajñānakṣāntiḥ // 'pariṇāmanaṃ' 'dānādīnāṃ ca sambodhau' iti ṣoḍaśa kṣaṇa / tamāha / na ca krodhābhibhūta ityā[ra]bhya svādhyāsyatītyetadantena / paridamayati krodhāsaṃśamanāt / pariṇāmayati unnatilakṣaṇasya mānasya kṣayanayanāt / upanāho vairam / vyāpādaḥ sattvavidveṣaḥ / anuśayo vairānubandhaḥ / smṛtirmaitrī ceti / tayoḥ smṛtimāha / tasyaivamityādinā / teneti vyāpādena / paribhedo vikāraḥ / dhakṣyata iti daheḥ prayogaḥ / etena saparivāyordveṣamānayoḥ prahāṇamuktam / dveṣeṇa hi pareṣāmanugrahaṃ na kurvīta / tasmāttāvubhau prahāya dānādīnāmātmanaḥ kuśalānāmanuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tribhiryānaiḥ sarvasattvaparinirvāpaṇāya pariṇāmena paraṃ darśanaṃ ṣoḍaśa kṣaṇa ityuktaṃ bhavati / ityukto bodhisattvānāṃ darśanamārgaḥ // (RSt_36) lokottara eva darśa[na]mārgo bhāvanāmārgastu dvidhā laukiko lokottaraśca / tāvubhau yathākramaṃ paścādvaktavyau / ādita eva lokottarasya bhāvanāmārgasya kāritraṃ granthalābhavādabhidheyam / tatra śāstram- [47] sarvato damanaṃ nāmaḥ sarvataḥ kleśanirṇayaḥ / upakramāviṣahyatvaṃ bodhirādhārapūyatā // 2-17 // namanaṃ 'nāmaḥ' sarvata iti vartate / 'sarvataḥ' iti pariśubdārthaḥ / paridamanaṃ pariṇamanaṃ cetyarthaḥ / te ubhe yathākramaṃ dveṣamānayoḥ parikṣayāt / te dve / evamukte śakra ityādinā mahāsattvānāmityetadantenāha / eṣu ṣaṭsu kāritreṣu prajñāpāramitāśabdena bodhisattvānāṃ bhāvanāmārga ucyate / yatheyamityarthaḥ / iti paridamanapariṇāmanakāritre / 'sarvataḥ kleśanirjayaḥ' iti / svaparakleśānāmatyantajayāt / tamāha bhagavānityādinā naitat sthānaṃ vidyata ityetadantena / jīvitāntarāyo veti / tatraiva śastrasampāte paropakrameṇa veti / mṛgayādimadhyagatopi parasyaiṣa upakramaḥ / pareṣāṃ tena / svaparakleśārjanayā bhagavatyā tena nirjitāstasyaiṣa niṣyanda iti bhāvaḥ / iti kleśanirjayākāritram // jīvitāntarāyāya kṛtāḥ parairupakramāstasminna prabhavantīti 'upakramāviṣahyatvam" / tadāha / sacedityādinā nobhayavyābādhāya cetayata ityetadantena / tatreti śarīre / tatkasya hetoriti tadapatanaṃ kutaḥ? uttaraṃ mahāvidyetyādinā / sarvakālaṃ sarvatra deśe sarvavipakṣeṣu vāpratihataprabhāvatvādyathākramaṃ mahatī / apramāṇā aparimāṇā ca / tato 'dhikābhāvād anuttarā / samābhāvād asamā / samena samaḥ samasamaḥ / kiñcidūnajātī[ya]tvāt samasamā / tasyā apyabhāvād asamasamā / ātmano ābādhaḥ / upaghātaḥ / evaṃ pareṣāmubhayasya ca tadartha na cetayate / na cittaṃ vyāpārayati / tasmātparopakramairaviṣahyatvamasyāḥ karmeti / upakramāviṣahyatvakāritram // 'bodhiḥ' iti / anuttarā samyaksaṃbodhiḥ / pañcamaṃ kāritram / tadāha / acaitanyeṣu sarvajñajñānena / vyavalokayiṣyatīti / vinayanādyartham / tatkasya hetoriti tat sarvajñajñānaṃ kutaḥ? na taktiñcidasti yanna prāptamiti / sarve hi buddhadharmāḥ prāptavyāḥ / te ca pratyātmavedyāḥ / tato yadyanena prāptā na syurnāyaṃ sarvavibhdavet / tasmānna tatkiñcidasti yadasya na prāptaṃ syāt / tataḥ prāpyamitaracca sarvaṃ jānātīti na tatkiñcidasti yadasya na jñātaṃ syāt / prakarṣagataṃ ca sākṣātkārijñānamiha gṛhyate / tata āha / na (RSt_37) kiñcidasti yadasākṣātkṛtaṃ syāt? iti vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / tasmādasau sarvajñaḥ / tasya jñānaṃ sarvajñajñānam / saiva samyaksambodhiḥ / tathā hi samyagjñānaṃ sambodhiḥ / samyagiti sākṣāt / saiva bodhivivakṣātaḥ sarvotkarṣagataḥ samyaksambodhiḥ sarvajñānaṃ ceti / vyavahārato bhedo na vastutaḥ / abhisaṃbhotsyata iti pratilapsyate / iti sambodhikāritram // 'ādhārapūjyatā' iti / dvividha ādhāraḥ / eka pustakagatāyāḥ tasyā apara udgṛhyamānāyā yāvaduddiśyamānāyāḥ tasya pūjyatā tadvadeva dvividhā / tatra gatānāṃ sattvānāṃ parairaviheṭhanīyatā / te dve yathākramaṃ punaraparabāhyadvayena parigṛṇhātītyetadantenāha / antaśa iti paramāpacaye / na satkariṣyata iti sthāpanādūrdhvam / avatāro randhramavakāśaḥ / sthāpayitveti bahiṣkṛtya / pūrvajanmano 'paraparyāyavedanīyaṃ niyatavipākamakuśalaṃ pūrvakarma / tasya vipāko 'niṣṭaphalam / imamiti yathoktam / tadyathetyādinā dṛṣṭāntaḥ / evamevetyādinā dārṣṭāntikaḥ / bodhimaṇḍagata iti / maṇḍaḥ sāraḥ / bodhyarthe maṇḍo bodhimaṇḍaḥ / tasminniṣadha bodheradhigamāt / kasya sāraḥ? kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ / tathāhi vivarti(rta) syādau / kāñcanamayyāṃ pṛthivyāmabhinirvṛttāyāṃ caturatnamaye merau saptasu kāñcanaparvateṣu saptasu sitāsu bāhyamahodadhau, ayameva cakravāte(vṭhe) abhinirvṛtte, kāñcanamayyāḥ pṛthivyāḥ sāro vajramayaḥ samabhyudgataḥ / yo mṛnma (ṇma)yeṣu caturṣu dvīpeṣvaṣṭāsu cāntaradvīpeṣvabhinirvṛtteṣu jambūdvīpasya nābhiḥ saṃvṛttaḥ sa ca vajramayatvādvodhāsanatvācca vajrāsanamityucyate / sa bodhimaṇḍaḥ / taṃ gatāḥ prāptāḥ / samante bhavaḥ sāmantaḥ / veṣṭanaparisāmantaḥ pariveṣṭaḥ / abhyantaraṃ madhyam / bodhāya vṛkṣo bodhivṛkṣaḥ / tanmūle niṣadha bodheradhigamāt / tasya mūlaṃ mūlābhiniveśaparicchinnaḥ pradeśaḥ / tadgataḥ / vāśabdāḥ parasparāpekṣayā vikalpārthāḥ / viheṭhayitumiti vihiṃsitum / vyāpādayitumiti nihaṃtum / āveśayitumiti bhūtapiśācādipraveśanāt / bhayādipratipakṣatvāt / abhayamavairamanuttrāsaṃ mahāmaitrīnāmekamapramāṇam / prabhāvayantīti niṣpādayanti prakāśayantīti sasainyasya mārasya vighnatopi kramaṇāt / caityabhūta iti / cāyṛ pūjāyām / cāyyate devatā asminniti caityam / kṛtyalyuṭo bahulamityadhikaraṇe ṇyat / āya edbhāvaśca stūpa ityarthaḥ / tadbhūtastattādṛśaḥ / nirmālyāderakarṣārhatvāt / apacāyanīyaḥ / yataścaityabhūtastamanye na hiṃsanti / yataḥ śaraṇādistatastatragatā avadhyā bhavanti / tatra sannihitaṃ trāyata iti trāṇam / abhyupagacchato bhayaṃ śṛṇātīti śaraṇam / abhayā līyante asminniti layanam / paramayanaṃ parāyaṇaṃ parā gatiḥ / iti ṣaṣṭhamādhārapūjyatākāritrama // (RSt_38) laukiko bhāvanāmārgaḥ / ādau vaktavya ādyatvāt / sa ca trividhaḥ / adhimuktimanaskāraḥ pariṇāmanāmanaskāro 'numodanāmanaskāraśca / tatrādhimuktimanaskāramadhikṛtya śāstram- [48] adhimuktistridhā jñeyā svārthā ca svaparārthikā / parārthikaiveti svasyaiva svaparayoḥ parasyaiva cārthaḥ pradhānamāśayato yasyāṃ sā yathākramaṃ 'svārthā' 'svaparārthā' parārthaiva' ca / tataḥ śāstram- eṣā ca pratyekaṃ trividheṣyate // 2-28 // [49] mṛdvī madhyādhimātrā ca 'eṣā' iti svārthādiḥ / 'trividhā' mṛdvayādibhedena / tataḥ śāstram- mṛdumadhyādi bhedataḥ / sā punastrividhā mṛdvayādīnāṃ pratyekaṃ mṛdvayādibhedāt / tadyathā svārthādimṛdumṛdvī mṛdumadhyāmṛdvadhimātrā / madhyamṛdvī madhyamadhyā madhyādhimātrā / adhimātramṛdvī adhimātramadhyā adhimātrādhimātrā ca / evaṃ svaparārthā / evaṃ parārthā ca / tata śāstram- ityevaṃ saptaviṃśatidhā matā // 2-29 // 'ityevaṃ' trīṇi vārāṇi tribhirbhedāt 'saptaviṃśatidhā' iṣyate / adhimuktiḥ śraddhāchandau saṃpratyayābhilāṣalakṣaṇau kvādhimukti? sūtrasūtrārtharūpāyāṃ bhagavatyāṃ taccaryāyāṃ ca lekhanādikāyāṃ tatpūjāyāṃ ca puṣpādibhirbahuvidhāttābhiḥ / caryāpūjobhdave ca puṇye yathā sūtram / tatra prathamā / evamukte śakra ityādinā yaḥ prajñāpāramitāyai pūjāṃ kariṣyatītyetadantena / likhitveti svayam / pustakagatāṃ vā kṛtveti pareṇa / divyābhiriti viśiṣṭābhiḥ / javānka(?)puṣpādivarjanāt / puṣpāṇi muktakusumāni / mālyāni srajaḥ / gandhā gandhadārūṇi / vilepanāni sa (ta)māla bhavāni / cūrṇā agarucandanādīnām / cīvarāṇi vastrāṇi / pūjābhiriti nivedyādibhiḥ / bahuvidhābhiriti bhakṣyalehyādibhedāt / puṣpādibhiḥ satkuryāditi sambandhaḥ / pūjayedityarthaḥ / gurukuryāditi gauraveṇa / mānayediti (RSt_39) premnā(mṇā) / pūjayediti praṇāmāñjalistutyādibhiḥ / arcayediti dakṣiṇāvartaiḥ / apacāyediti nirmālyādyapanayanaiḥ / śarīrāṇīti dhātūna / stūpeṣviti cetyeṣu pratiṣṭhāpayedavasthāpayet / parigṛṇhīyāt karaṇḍādīn kṛtvā / dhārayedvā karaṇḍādivahanāt / tāṃśceti stūpakaraṇḍādīn / yoyaṃ sarvajñatātmabhāva iti sarvajñataivātmabhāvaḥ / sa nirvartitaḥ / katamasyāṃ pratipadi śikṣamāṇena yāvatsamyaksambuddhena / kā punaḥ sarvajñatetyāha / anuttarāsamyaksambodhiḥ sarvajñateti / abhinirvartitārthaḥ / ka ityāha / asyāpyarthamāha / pratilabdheti / ihaiveti asyāmeva / ātmabhāvaścāsau ātmaprajñapteḥ śarīraṃ ca rūpakāyastathāgato gacchati / kiṃ gacchati tathāgata iti / saṃkhyāṃ gaṇanām / prajñāpāramitā ca upāyakauśalyaṃ ca tābhyāṃ nirjātaḥ san / prabhāvanāntāścatvāro nirdeśāḥ / loke pratītiḥ prabhāvanā / ayamevaiti bhagavatīpūjakaḥ / tatra iti tathāgataśarīrapūjakāt / śeṣaṃ subodham / iti svārthādhimuktiḥ mṛdumṛdvī // evamukte śakra ityādinā hīnaprajñairityetadantena dvītiyā / likhiṣyanti yāvatparyavāpsyantīti svārthaḥ / tata ūrdhva parārthaḥ / tatra pravartayiṣyantītyuddeśaḥ / tribhirnirdeśaḥ / deśayiṣyantītyarthataḥ / upadekṣyantītityavadiṣyanti / uddekṣyantīti granthataḥ / svādhyāsyantīti svādhyāna(ya)ma(mi)tyabhyāsaḥ / mahārthikā mahāphalā / sā kṛtā satī evaṃ bhaviṣyatīti mahāphalaiva bhaviṣyatīti / na jñāsyantīti na śroṣyanti śabdataḥ / na vetsyantīti pustakaṃ na lapsyante / na vedayiṣyantīti / vedanaṃ vedaḥ arthajñānam / tatkarotītiṇic / arthaṃ na jñāsyantītyarthaḥ / uteti prakārāntaram / avetyeti lokottareṇa jñānena satyān jñātvā / prasādaḥ cittagato dharmaḥ / yena cittamatyantamakaluṣīkriyate / udakamiva dakaprasādena maṇinā / śrotasa āpattiḥ saiva phalam / sakṛdāgāmino 'nāgāminaśca phalam / arhato bhāvo 'rhatvaṃ caturthaphalam / ātmānamekaṃ prati bodhiḥ pratyekabodhiḥ / upavṛṃhayitveti lyap kasmānna bhavati? upabṛhaṃnamupabṛṃhaḥ taṃ kṛtvetyeke / tathāpi prāpnoti / curādau saṃgrāmayatipāṭhasya niyamārthatvāt' saṃgrāmayatereva sopasargāt nānyasmāditi / tasmāt prādipratirūpako yanna prādiḥ pradattādivat / avinivartanāya hitā avinivartanīyā / durabhisambheveti durlabhā / vīryaṃ kuśale karmaṇyutsāhaḥ / kutsitakarmaṇi saktaḥ kusīdaḥ / sīdateḥ sapratyayo 'ravindavat / sattvaṃ dhairyaḥ / cittaṃ samādhiḥ / saṃjñā smṛtiḥ / adhimuktiḥ śraddhā / tattvapravicayaḥ prajñā / śraddhādindriyāṇāṃ daurbalyaṃ hīnavīryādipadairucyate / tatra hīnavīryaḥ kusīdairiti viryendriyasya hīnasattvaiḥ / hīnacittairiti samādhīndriyasya / hīnasaṃjñairiti smṛtīndriyasya / hīnādhimuktikairiti (RSt_40) śraddhendriyasya / hīnaprajñairiti prajñendriyasya / bhagavatyā durabhisambhavatvajñānaṃ sopattikaṃ caryātirekaḥ / puṇyātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdumadhyā // tasmāttarhītyādinā pratisartavyāntena tṛtīyā / abhīkṣṇaṃ śravaṇādi paripraśnaśca saṃśayacddedārthaḥ / pratisartavyatāyāśca sopattikaṃ jñānamante caryātireka ūhyaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / iti svārthādhimuktirmṛdvadhimātrā // tasmāttarhītyādinā dvitīyaprasavatiparyantena caturthī / saptaratnāni tadyathā suvarṇa rūpyaṃ vaiḍūrya musāragalvaṃ / aśmagarbhaḥ lohitikā muktā karketanaṃ ca / tannidānamiti taddhetukam bhagavatyāṃ śraddhadhimokṣaprasādāḥ / cittotpādo 'dhyāśayataḥ / śravaṇādikaṃ arthavivaraṇaṃ manasā anvavekṣā parimīmāṃsā ca / pustakagatāṃ vā kṛtvā saddharmacirasthiti hetornetrya vaikalyāya ca / avasthāpanaṃ caryātirekaḥ puṇyātirekaḥ / yathāpāṭhaṃ śeṣa purvavat / iti svārthadhimaktirmadhyamṛdvī // tiṣṭhantu khalvityādinā dvitīya prasavatiparyantena pañcamī / eṣa eva dvitīyo mūrajaphalena mahatā jambuvṛkṣeṇa lakṣitatvāt jambūdvīpaḥ / tato nidānamutpattirasyeti tathoktam / śeṣaṃ subodham / itaḥ prabhṛti yatrānuśaṃsaḥ paṭhyate na caryātirekastatra yadyathoktānuśaṃsa śraddhādikaṃ sa caryātirekaḥ / iti svārthādhimuktirmadhyamadhyā // tiṣṭhantvityādinā dvitīyaprasavatyantena ṣaṣṭhī / catvāro mahādvīpā āsminniti cāturmahādvīpaḥ / svārthe aṇa / lokadhāraṇāt lokadhātau / śeṣaṃ tathaiva / iti svārthādhimuktirmadhyādhimātrā // tiṣṭhantvityādi dvitīyaprasavatiparyantā saptamī / caturdvīpakānāṃ sahasraṃ parimāṇamasyeti sāhasraḥ / sa eva paripurṇatvena cūḍāyogāt cūḍikaḥ / iti svārthādhimuktiradhimātramṛdvī // tathobhayāntā aṣṭamī / dvīḥsāhasraṃ parimāṇamasyeti dvisāhasraḥ sāhasrasahasramityarthaḥ / sa ca madhyamaḥ sāhasramahāsāhasrayormadhyatvāt / iti svārthadhimuktiradhimātramadhyā // tathaivāntau navamyām / triḥsahasraṃ parimāṇamasyeti trisāhasram / (RSt_41) dvi(tri)sāhasrāṇāṃ sahasramityarthaḥ / sa eva mahāsāhasraḥ / iti svārthādhimuktiradhimātrādhimātrā // tiṣṭhantvādirbhavatiparyantā daśamī / trisāhasra eva lokadhātuḥ / kintu tasmin sarvasattvā manuṣyā bhaveyuḥ / na pūrvaṃ na caramamasminnityapūrvācaramam sahetyarthaḥ / ato jñāyata iha sattvā eva sattvāḥ pūrvatra manuṣyā eveti / parikalpaḥ kalpanā / yāvajjīvaṃ caityapūjā sarvāsu / iha tu kalpaṃ vā kalpāvaśeṣaṃ vā / asyāṃ ca sarvagītavādyaiḥ sarvapuṣpādibhiścaityapūjātirekaḥ / bhagavatīpūjāpuṇyātirekopapattijñānamante / so 'syāṃ caryāpūjātireka / iti parārthadhimuktirmṛdumṛdvī // tiṣṭhantvityādinā prajñāpāramitā mahāsamudrādityetadantenaikādaśī / gaṅgānadīvālikopameṣu trisāhasreṣviti stupasatkāre viśeṣaḥ / śeṣaṃ daśamīvat / bhagavatīcaryāpūjāsu sopapattikamanuśaṃsavistara parijñānamatirekaḥ / idṛśatvena cittātikramād acintyā sadṛśābhāvād atulyam / puṇyābhisaṃskāraḥ puṇyakarma / śatatamīmapītyādi / ādāvante ca kalāṃ nopaitīti vacanaṃ madhyepi sambandhārtham / atra ca bhāgaḥ kalā / nopaitīti nārghati / na labhata ityarthaḥ / na kevalaṃ kalāṃ nopaiti tulanārtham / kiṃ tarhi saṃkhyāmapi kalāmapi gaṇanāmapi / apiśabdaiḥ parasparāpekṣayā samuccayaḥ / uktaṃ yathā kalāṃ nopaiti / kathaṃ saṃkhyā? saṃkhyābhirekai [ra] pyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya śatamapi sahasramapi yāvatkoṭīśatasahasramapi paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / gaṇanā gaṇitaṃ pratyutpannādiḥ / tāṃ kathaṃ nopaiti? tadatirekepyatulanāt / pūrvakasya puṇyasya pañcaguṇāpi viṃśatirdaśaguṇamapi sa (śa)taṃ yāvallakṣaguṇāpi koṭī paścimasya puṇyasya tulanāya na kṣamata iti / upamāmapyaupamyapi upaniśāmapi na kṣama [ta] iti pareṇa sambandhaḥ / upamitirūpamā / saiva aupamyam / 'svārthe pyañ / upaniśānamupaniśā / tatrābhinnamupamānamupamā saṃkhyātamupamānamaupamyam / gaṇitamupamānamupaniśā / tadapi trayaṃ tulanāya na kṣamate / tadyathā kalāprasṛtopamenāpi pūrvakeṇa na śakyamuttaraṃ tulayitum / daśaprasṛtopamenāpīti / upaniṣadamapi na kṣamata iti / evamatyantatulanābhāvāt tulanārthayā upaniṣat samīpaniṣadanaṃ pārśvato 'vasthitiḥ, tāmapi nārhatītyarthaḥ / mārṣeti āmantraṇam / āryetyarthaḥ / samudācārā abhiprāyāḥ / samanvāhāraḥ smaraṇam / (RSt_42) svādhyāyo mano jāpaḥ / mahāvidyādipada trayaṃ vyākhyātama / ato 'dhikāyā vidyāyā abhāvānniruttarā / atodhikasya dharmasyābhāvādanuttarā / tulyavidyāntarābhāvā dasamā / asamaistathāgataiḥ samatvādasamasamā / prabhāvyanta iti prakāśante / saptabhirbodhyaṅgaiḥ samprayuktāni taṃ niśrayatvāt / taiḥ parigṛhītā adhiṣṭhitāḥ / buddhānāṃ jñānaṃ svayaṃ bhāvāt svayambhū / cittātikramādacintyam / pūrvaśruteneti pūrvaśrutobhdavena / auṣadhītāra iti auṣadhyaśca tārāśca / avabhāsayantītyavabhāsaṃ kurvanti / dharmo nirvāṇaṃ sarvadharmotkṛṣṭatvāt / sa eva samaḥ yānatrayasya dhāraṇatvāt / sa eva sa (śa)maḥ kleśaduḥkhopasamatvāt / tasmai caryā / kuśalaṃ sucaritaṃ tasya caryā / viṣamo mṛtyuhetuḥ / tasyāparihāro viṣamāparihāraḥ / ayamuddeśaḥ / śeṣo nirdeśaḥ / daṇḍa upavāsanādiḥ / parigṛhītatvaṃ pratyupasthiteti / tatsvabhāvena tathābhāvāt / vyāḍāḥ caṇḍamṛgāḥ / sarīsṛpāḥ sarpāḥ kuṭilaṃ gamanāt / teṣāṃ kāntāraḥ / sthāpayitvetyādi yatpūrvakarmavipākena taṃ bahiṣkṛtya / samanvāhāro manasikaraṇam / pratihatacittā iti sadveṣacitāḥ / vicakṣuḥ vimanāḥ / balakāyo balasamūhaḥ / tasya catvāryaṅgāni gajavājipattirathāḥ / vyūhaḥ sannipātaḥ / bimbisāro magadhādhipaḥ / prasenajit srāvastīpatiḥ / śākyāḥ śākyakulajāḥ kṣatriyāḥ / licchavayo vaiśālakāḥ / pratyu[dā]vṛtto nivṛttaḥ / vihāyasāntarīkṣagatā iti ākāśenākāśaṅgatāḥ / cirasyeti cireṇa / upāvṛtteti punarāyātā / avarakeṇeti alpakena / yathā prajñāpāramitā tathābhāvaṃ tathātvam / prajñāpāramitaiva mahāsamudraḥ / iti svaparārthādhimuktiḥ mṛdumadhyā // atha khalvityādinā dvitīya pariṇāyikāntena dvādaśī / ṣaṭpāramitānāyikatvādijñānaṃ sopattikaścaryātirekaḥ puṇyātireka uktaḥ / śeṣaṃ pūrvavat / varṇaḥ stotraṃ guṇā vā / pūrvaṅgameti agreśvarī / nāyiketi saṃgrāhikā / pariṇāyiketi saṃvardhikā / prajñāpāramitā hi svayemeva paramatvāt pāramitā / itarāstayaiva sarvajñatāyāṃ pariṇāmitatvena / śeṣaṃ subodham / iti svaparārthadhimuktirmṛdvadhimātrā / atha khalvityādinā guṇān vadāmītyetadantena trayodaśī / yopyenāṃ pustakagatāṃ saddharmacirasthitihetoḥ sthāpayitvā pūjayet / tasyāpi sarva ete 'nuśaṃsā iti jñānamatra caryadhikyam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamṛdvī / (RSt_43) evamukta ityādirdvitīyapunaraparāt prāk caturdaśī / ryātireko yathābhūtam / iti svaparārthādhimuktirmadhyamadhyā / punaraparamityādinā yatra khalu punarityataḥ prāk pañcadaśī / pratyanuyogaḥ praśnaḥ / iti svaparārthādhimuktirmadhyādhimātrā // yatra khalvityādinā evamukta ityataḥ prāk ṣoḍaśī / sarvadevopasaṃkramaṇaśraddhā tebhyaśca dharmadānacaryātirekaḥ / iti svaparārthādhimuktiradhimātramṛdvī // evamukta ityādinā dṛṣṭadhārmikān guṇān parigṛṇhātītyetadantena saptadaśī / devādyāgamanārcanajñānāt praharṣo bhagavatīprabhāvena śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / saṃjānīta iti saṃlakṣayati / niṣṭheti niścayaḥ / gantavyeti kartavyā / amānuṣaṃ sattvamiti manuṣyeṣu bhavo mānuṣaḥ / na tathā amānuṣaḥ / aśucyabhāvāt caukṣaḥ / puṣpādiyogāt śuciḥ / apakramaṇamapamaraṇam / klamathaḥ pīḍā / udāro mahān / pratibhotsyata iti budhyateḥ prayogaḥ / gṛddhiḥ abhilāṣaḥ / saṃjñā smṛti / iti svaparārthādhimuktiradhimātramadhyā // punaraparamityādinā āparivartasamāpteraṣṭādaśī / caryātireko yathāsūtram / iti svaparārthādhimuktiradhimātrādhimātrā // aprameyetyādi / atra stūpaścaityam / pāramitā prajñāpāramitā / dhāraṇaṃ dvividham / pustakagatāṃ kṛtvā yadasyāḥ saddharmacirasthitaye bahiḥsthāpanam / yaccodgrahaṇadhāraṇādibhiradhyātmameva sthāpanam // aprameyaguṇadhāraṇaṃ yasyāḥ sā tathoktā / tathoktā ca sā parāmitā ca sā ca stūpaśceti dvandvaḥ / tayoḥ satkāraḥ puṣpādibhiḥ pūjā / tadabhidhāyī parivarto 'prameyaguṇadhāraṇastūpasatkāraparivartaḥ // āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ tṛtīyaḥ parivartaḥ // (RSt_44) 4. guṇaparikīrtanaparivarto nāma caturthaḥ / adhimuktayo 'dhikṛtāḥ / tatra nava svārthā navaiva ca svaparārthā uktāḥ / asmiṃstu parivarte navaiva parārthā vaktavyāḥ / tatrādau tathāgataśarīreṣvityetadantena ūnaviṃśatitamī / prajñāpāramitaiva dharmakāyatvādatyantapūjyā / tathā rūpakāyaḥ satyakāyatvādityetasminnarthe yau śraddhāprasādau sāmarthyagamyaśca mātrātirekaḥ sa iha caryātirekaḥ / tathāgatānāṃ śarīrāṇi dhātavaḥ / karaṇe ṣaṣṭhī / taiḥ paripūrṇaḥ / kiṃ vyāptimātreṇa? netyāha / cūḍikābaddha iti / dīyeta iti upanyasyeta / ekatareṇa pravāryamāṇa iti / anayorekaṃ gṛhāṇeti nimantryamānaḥ / citrīkāro gauravātiśayaḥ / gurutarā hi bhagavatī tebhyaḥ / etaddhi śarīramiti / yā prajñāpāramitā / bhūtārthastathyārthaḥ / tadyogāt bhūtārthikam / sīdatīti sat / anityaḥ / saccāsau kāyaśceti satkāyo rūpakāyaḥ / dharmakāyapariniṣpattita iti / atrāryamārgo dharmaḥ / sa ca prakarṣa gataḥ prajñāpāramitaiva / nānityaḥ pravāhanityatvāt / bhūtakoṭiprabhāvita iti / bhūtāni tattvāni teṣāṃ koṭiragram / tato 'dhikasya tattvasyābhāvāt / tasyāmeva prabhāvito vyahṛtastādātmyāt / katamaḥ kāya ityāha / yadutetyādi / tathatāmātraparamārthaṃ taddarśanī prajñāpāramitā na tato bhidyata iti bhāvaḥ / tatkiṃ tathāgatadhātuṣvagauravameva? netyāha / na khalvityādi subodham / iti parārthādhimuktirmṛdumṛdvī // api tvityādinā tiṣṭhatu khalvityataḥ prāgviṃśatitamī / apituśabdo viśeṣārthaḥ / yadyapi teṣu me gauravaṃ tathāpītyarthaḥ / punaḥśabdastu pūrvamapi viśeṣayoktatvāt / nirjātānīti viśeṣaṇatvepi hetutvaṃ gamyate nirjātatvādityarthaḥ / tadyathāpītyādinā dṛṣṭāntaḥ devasabhādhikaraṇatvāt devasabhā mahatī śālā yasyāṃ śakrastrayastriṃśebhyo dharma deśayati / ata eva sā sudharmetyucyate / [a] sya ca sudarśanasya devanagarasya dakṣiṇapaścimadigbhāga iti / īṣo (śo) mahāpuruṣaḥ / tasyākhyā pratibhāso rūciḥ / mahatī śākhā asyeti maheśākhyaḥ / mahānmanā ityarthaḥ / sa ceha jñānātmā samyaksaṃbuddhaḥ / tasya hetupratyayabhūto hetusvabhāvo pratyayasvabhāvo ca / ata evāha / tathāgatasyetyādi / tatra sarvajñajñānaṃ śakravat / tathāgatadhātavo nāsya hetupratyayabhūtāḥ / (RSt_45) śakrasya tadāsanavat / pūrvatra kāyasyādhārabhūto rūpakāya evoktaḥ / iha tu maheśākhyasya jñānakāyasyāsanasthānīyaḥ / ityasminnarthe yau śraddhāprasādau sa caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdumadhyā // tiṣṭhatvityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena ekaviṃśatitamī / ihoktabhagavatīmāhātmye yau śraddhāprasādau sa eva caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmṛdvavadhimātrā // api tvādi tathāgataśarīrāntāt dvāviṃśatitamī / tathāgato hi sarvalokā (ke) bhyudgatatvāt pūjyataraḥ pūjyatamaḥ sa ca sarvajñajñānam / tato yadi dhātavastadādhāratvāt pūjyāstadā tajjananī tatopi pūjyatamā kā kathā dhātūnāmityasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamṛdvī // api tvityādinā bhājanabhūtānyabhūvannityetadantena trayoviṃśatitamī / prajñāpāramitāyāḥ sarvajñajñānasya ca guṇā ihoktamaṇiratnānusāreṇa veditavyāḥ / yathā coddhṛtepi tasmiṃ maṇiratnakaraṇḍakaḥ spṛhaṇīyo bhavati / evaṃ buddhastanmātro guṇaiḥ parinirvṛtepi bhagavati dhātavaḥ pūjyā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyamadhyā // yathā ca bhagavā(va)nityādinā tathāgataśarīreṣvityetadantena caturviśatitamī / yathā prajñāpāramitānirjātatvāddeśanādharmaḥ parairapi nirdeśyamānaḥ pūjyo bhavati / rājapuruṣaśca rājānubhāvādakutobhayaḥ sarvatra pūjyaḥ / evaṃ prajñāpāramitānirjātatvāttadanubhāvācca dhātavaḥ pūjyā ityasminnarthe puṇyātireke ca śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktirmadhyādhimātrā // api tvityādinā pūjā kṛtā bhavatītyetadantena pañcaviṃśatitamī / bhagavatīpūjayā traiyadhvikatathāgatāḥ pūjitā bhavantītyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātramṛdvī // punaraparamityādinā dvitīyaṃ paśyatiparyantena ṣaḍviṃśatitamī / traiyadhvikatathāgatānāṃ dharmatayā darśayitrī bhagavatyevetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / dharmatā dharmakāyaḥ sa ca prajñāpāramitaiveti bhāvaḥ / aparisamāpte eva śakravākye bhagavānāha evametadityādi / ahamapyabhisaṃbuddha iti yāvat / āgamyeti prāpya hetuṃkṛtya / iyatāpi bhagavatyāḥ samyaksaṃbodhikāraṇatvamuktaṃ na tu dharmakāyatvam / tadupasūcanāya punaḥ śakra (RSt_46) āha / mahāpāramitetyādi / samyakprajānātīti niṣprapañcena jñānena vettītyarthaḥ / saṃpaśyatīti sarvākāraṃ paśyatītyarthaḥ / sphuṭīkarttu bhagavānāha / evametadityādi / iti parārthādhimuktiradhimātramadhyā // atha khalu śakra ityādinā āparivartasamāpteḥ saptaviṃśatitamī / sarva mahāyānaṃ pāramitābhiḥ saṃgṛhītam / tāsu bhagavatī pradhānaṃ pūrvaṅgamatvāt saṃgrāhakatvāccetyasminnarthe śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / upāyakauśalyena parigṛhītānāmityuddeśaḥ / prajñāpāramitayā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmitānāmiti nirdeśaḥ / tatra prakṛtipāramitānāṃ dṛṣṭāntā nānāpuṣpādikā vṛkṣāḥ / ekarasā tu chāyā teṣāmupāyakauśalyaparigṛhītānāṃ dṛṣṭāntaḥ / iti parārthādhimuktiradhimātrādhimātrā // prakṛtatvātprajñāpāramitāyāḥ ye guṇāsteṣāṃ parikīrtanaḥ parivartastathoktaḥ / āryāṣṭasāhastrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākāraśāntiviracitāyāṃ caturthaḥ parivartaḥ // 5. puṇyaparyāyaparivarto nāma pañcamaḥ / uktaṃ 'kāritramadhimuktiśca' / 'stutistobhitaśaṃsitāḥ' vaktavyāḥ 'stutaṃ' sutiḥ / 'stobhitaṃ' stotraḥ / subdhātorbhāve ktaḥ / śaṃsanaṃ śaṃsaḥ / so 'syāstīti śaṃsī / tabhdāvaḥ 'śaṃsitā' praśaṃsetyarthaḥ / ataḥ śāstram- [50] stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca prajñāpāramitāṃ prati / adhimokṣasya mātrāṇāṃ navakaistribhiriṣyate // 2-20 // prajñāpāramitāyā yo 'dhimokṣaḥ pūrvamuktaḥ svārthobhayārthaparārthabhedena trayodhimuktinavakā ityarthaḥ / tasya guṇobhdāvanaṃ 'mātrāṇāṃ' prabhedānāṃ 'tribhirnavakaiḥ' yathākramam / 'stutiḥ stobhaḥ praśaṃsā ca' 'iṣyata' ityekavacanaṃ stutyādibhiḥ pratyekamabhisambandhāt / tatra guṇobhdāvanasya mṛdumadhyādhimātrabhedāḥ (RSt_47) stutistobhapraśaṃsāḥ / tāsāmapi mṛdumṛdvādayo 'dhimātrādhimātraparyantāḥ prabhedāstrayo navakā ityarthaḥ / tāsāṃ dvau hetū bodhisattvasya parārthakaraṇaśaktiḥ parārthapradhānatā ca / tatrādau punaraparamityataḥ prāk prathamā / asyāṃ parārthakaraṇaśaktistriṣu vastuṣvadhimokṣo dṛḍhataraḥ / kartavyopadeśe bhagavatīguṇe svayaṃ ca tasyāḥ kartavyatayādau śakra āha / ya ityādinā adhimuñcedityetadantena / yo bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vādhimuñcediti sambandhaḥ / kimadhimuñcedityāha / imāmityādi sarvam / imāṃ prajñāpāramitāmadhyāśayataḥ śṛṇuyādudgṛṇhīyāt / yāvannetryavaikalyeneti / kathamityāha / bodhāya bodhaye cittamutpādya / kīdṛśaḥ prasannacitto 'syāmeva / katham? adhimucya / imāmaviparītatvenātyantamavadhārya / tacca śraddhayeti darśayitumāha / abhiśraddadhadavakalpayan / imāmeva / hetau śatṛpratyayaḥ / asyāmeva śraddhayetyarthaḥ / āse(śe)rate kuśalā dharmā asminnityāśayaḥ / jalāśayavat / sa punaḥ śraddhācchandau / adhikaḥ prakaṣṭa āśayo adhyāśayaḥ / tena śṛṇuyād granthato 'rthataśca / udgṛṇhīyād āvartayet / dhārayediti hṛdaye sthāpayet / vācayet pāṭhayet / paryavāpnuyāditi sarvathā avagaccheta / iyatā svārtho uktaḥ / pravartayediti pareṣu sañcārayet / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / deśayedgranthato bhāṣaṇāt / upadiśed arthataḥ / uddiśedityavavadet / iyato parārthaḥ / svādhyāyediti sutarāmabhyaset / punaḥ punaḥ svārthakaraṇāt / parebhyaśca samprakāśayediti santataṃ prakāśayedgranthataḥ / vistareṇeti bahubhyaḥ prakāśanāt / vivṛṇuyāditi vistareṇeti vartate / manasānvavekṣeteti cittenānubudhya saṃyojya paśyet / sa(śa)mathotpādanāt / parimīmāṃsāmiti vicārāṇāṃ vipaśyanotpādanāt / iyatā caryoktā / asyā abhāve pakṣāntaramāha / pustaketyādinā / ata eva antaśaḥśabdaḥ / pustakagatāmiti / imāmeva dhārayediti / avinaśvarī kuryāt / sthāpayediti svagṛhādau / tisṛbhirāśaṃsābhiḥ / santa āryāḥ / teṣāṃ dharmamārga iti saddharmaḥ / tasya cirasthitiḥ / taddhetoḥ tadartham / iyaṃ hi sādhāraṇaḥ / saddharma iti prathameyamāśaṃsā sarvāryānadhikṛtya / buddhāśca lokaguravasteṣāṃ ca kṛtajñairasmābhirbhavitavyam / teṣāmiyaṃ netrī bodheḥ prāpikā prajñā / taistrikalpāsaṃkhyeyā pariśrameṇotpādya samyaganāgatajanatārthāya svavaṃśe 'vasthāpitā / (RSt_48) yāvadasmānupagatā / tato mā buddhanetrī samucchedobhūd ityapīmāṃ sthāpayet / iti dvitīyeyamāśaṃsā buddhānadhikṛtya / bodhisattvānāṃ cānugrahopasaṃhāraḥ karaṇīyaḥ / sa ca kṛto bhaviṣyati / anayā sthāyitayā netryavaikalyena / ityapīmāṃ sthāpayediti tṛtīyeyamāśaṃsā bodhisattvānadhikṛtya / iti śabdaḥ pūrvatrāpi sambadhyate mā bhūditi / iyatā dvividhaḥ kartavyopadeśa uktaḥ / imaṃ nirdeśamiti kartavyopadeśam / evaṃ mahārthiketyādi / mahān arthakāryamasyā iti mahārthikā / ayamuddeśaḥ / paro nirdeśaḥ / mahānuśaṃsā yathoktaraiṇu(nu)śaṃsaḥ / mahāphalā strotaāpannatvena, sakṛdāgāmitvena, anāgāmitvena, arhattvena, pratyekabodhyā, samyaksambodhyā ca / mahāvipākā sarvābhiścaryāvibhūtibhiḥ / bahumahāguṇasamanvāgatetyupasaṃhāraḥ / iyatā bhagavatīguṇa uktaḥ / aparityajanīyā parigrahādanutsargācca / rakṣitavyā agnimūṣikādibhyaḥ / gopāyitavyā caurādibhyaḥ / yasmāt paramadurlabhā / iyatā svayaṃ kartavyamuktam / itīti / etadvastutrayamadhimuñcet / evamevetyavadhārayet / asatyāṃ ca pravṛttau nādhimokṣo dṛḍhaḥ syāt / tata iyatā parārthakaraṇaśaktiruktā / tasyāṃ satyāṃ yaḥ parārtha svalpamapi na karoti svalpaṃ vā karoti so 'lpapuṇyaḥ / itarastasmāt bahutarapuṇyaḥ / tasyaitā stutistotrapraśaṃsāḥ / ataḥ svayameva cetyādinā dvitīyaprasavatiparyantena stutiḥ prathamā // svayameva ceti cakāro ya ityasyānukarṣaṇārthaḥ / na tu parāṃ(raiḥ) pūjāḥ(jāṃ) kārayatītyevakārārthaḥ / saṃpūjyeti sarvapūjāḥ kṛtvā / arthanamarthaḥ / pūjāyāmicchā tadyogādarthikāya / atiśayena tadyogācchandikāya / yācamānāyeti pūjayituṃ bhagavatīṃ prārthayamānāya / dadyādityabhyupagacchet / upanāmayet sannipātayet / niryātayet grāhayet / parityajed avipratisārāt / antaśaḥ iti yāvadityarthaḥ / pustakagatāmapi kṛtveti svayaṃ likhitvā tena vā likhitvā tanmūlyena vā svamūlyena vā lekhayitvā parityāgo dānaṃ tasmai buddhiricchā asyeti tadbuddhiḥ / saṃprakāśayediti guṇataḥ svarūpataśca / dadyāt pūjanāya / saṃvibhajediti spharatāmadhikānāṃ vā dānāt / vistāro vaipulyam / tena caratīti vaistārikī / pratyātmamityātmanaiva / śeṣaṃ subodham / iti mṛdumṛdvī stutiḥ / punaraparādiḥ prāk punaraparāt dvitīyā / tat iti prathamastutāt / iti mṛdumadhyā stutiḥ // (RSt_49) punaraparādi tiṣṭhantuśabdāt prāk tṛtīyā / samādāpayediti samyak grāhayet / pratiṣṭhāyet anatikramāt / abhiśraddadhaditi bhagavatīguṇān / anyathā na samyak dātā syāt / abhiśraddadhata iti / anyathā na sa dānapātraṃ syāt / evamuttareṣvapi veditavyam / kilāsitā kusīdaḥ / akilāsitā vīryam / tayā sampādayed yathoktaṃ kāryam / udyukto 'bhiyuktaḥ sannamuṃ bodhisattvaṃ bhagavatīṃ grāhayet / bodhisādhanatvena pratipādayedvācā / tathaiva sandarśayed yuktibhiḥ / tataḥ samādāpayed vācanārcanādiṣu pravṛtteḥ / pravṛttaṃ samuttejayed utsāhayet / vīryakausīdyayorguṇadoṣākhyānāt / ārabdhavīrya stutibhiḥ saṃpraharṣayet / viparyasto lokastato nedaṃ śakyamiti cedāha / vācetyādi / trividho lokaḥ śrāddho vimukha udāsīnaśca / tatra śrāddhaṃ vācaiva neṣyati / sa hi saṃbhāvitasya vācaiva gacchati / vimukhaṃ vineśyati / kudṛṣṭīnāṃ yuktibhirbādhanāt udāsīnamanuneṣyati / anurañjayiṣyati bhagavatyā tadguṇākhyānāt / evaṃ pātrīkṛto ya arthamasyā asmai saṃprakāśayiṣyati / evaṃ ceti prakāśite vārthe 'syacittaṃ śodhayiṣyati / kuddaṣṭīnāṃ bādhanāt / tathāpi saṃśayinaṃ nirvicikitsaṃ kariṣyati yuktyantaraiḥ / śikṣasvatisṛbhiḥ śikṣābhiḥ / atra hītyādinā ta evāha / śikṣamāṇaḥ cintayā / caraṇa(na) samarthena (śamathena) vyāyacchamāno vipaśyamānayā / sattvadhātuḥ sattvarāśiḥ / ātyantikatvād anuttare / upadhayaḥ skandhāḥ sāsravāḥ sāsravānāsravā vā / teṣāṃ saṃkṣayaḥ samastakṣayaḥ / tannimittam / abhivineśyasi sarvāvaraṇakṣayāt / bhūtakoṭiprabhāvanatā tanmātraśeṣatā / parityāgabuddhyeti sarvākārayā tyāgabuddhayā / tata iti dvītīyāyāṃ stutāt daśakuśalapratiṣṭhāpakācca / iti mṛddhadhimātrā stutiḥ // ita ūrdhva pañcānāṃ stutīnāṃ tiṣṭhantvādiḥ pratiṣṭhāpayedantaḥ pūrvo bhāgaḥ / tata ūrdhva tatkiṃ manyasa ityādi punaparāt prāk paścimo bhāgaḥ / āsu ca sūtrokte puṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ sāmarthyagamyaśca mātrātirekaścaryātirekaḥ / etena paryāyeṇeti prakāreṇa vastutrayādhimokṣe sthitvetyarthaḥ / iti yathākramaṃ madhyamṛddhī madhyamadhyā madhyādhimātrā adhimātramṛdvī adhimātramadhyā ca stutiḥ // punaraparādi punaraparātprāk pañca tiṣṭhantukā navamī / ekasyā eva navamyāḥ krameṇābhidhānāt / tathāpyaṣṭamīto mahadantaramiti cet / nāyaṃ doṣaḥ / ekalokadhātukāto gaṃgāvālukopamāt lokadhātuvat / sūtroktapuṇyātirekaiḥ śraddhādikaṃ caryātirekaḥ / ūnapāṭhāḥ pūrvāparaiḥ pūraṇiyāḥ / (RSt_50) caturṣu dhyāneṣviti / atra sūtram- 'viviktaṃ kāmairviviktaṃ pāpakaraikuśalairdharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa vitarkavicāraṇāṃ vyupaśamādadhyātmaṃ saṃprasādāccetasa ekotībhāvādavitarkamavicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa prīte virāgādupekṣako viharati smṛtimān saṃprajānan sukhaṃ ca kāyena pratisaṃvedayate / yattadāryā ācakṣate upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārīti niṣprītikaṃ tṛtīyaṃ dhyānamupasampadya viharati / sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca pūrvameva prahāṇāt saumanasyadaurmanasyayorastaṅgamādaduḥkhāsukhamupekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānamupasampadya viharati" iti // viviktaṃ kāmairiti / kleśakāmasyāsaṃprayogāt / vastukāmānāmanālambanāt / viviktaṃ pāpakairakuśalairdhamairiti / kleśakāmahetukaiḥ kāmavāṅmanoduścaritaiḥ / savitarka savicāramiti / kāmapratipakṣābhyāṃ vitakavicārābhyāṃ saṃprayogāt / vivekajamiti / kāmavivekājjātam / prītisukhamiti / īpsitārthasiddhitaḥ kāyacittapraśrabdhitaśca prītisukhasahagatam / prathamaṃ dhyānamupasaṃpadyeti samāpadya / viharatīti pratyanubhavati / sa iti / sa eva yogī / vitarkavicāreṣu cittakṣobhakaratvadoṣadarśanāttebhyaścittaṃ vyāvartya samādadhānaḥ / vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamāditi samādhibalena / cetasa ekotībhāvāditi vitarkavicārāṇāṃ nirantaramapravṛtteḥ / avitarkamavicāramiti teṣāṃ sarveṇa sarva prahāṇāt / prītervirāgāditi / audārikāttasyāḥ / upekṣaka iti / vitarkavicāraprītināmupekṣaṇāt / smṛtimān saṃprajānanniti / prīteranakavakāśadānāya prajñābahulīkārāt / sukhamiti / veditasukhaṃ praśrabdhisukhaṃ ca / kāyeneti / rūpakāyena manaḥkāyena ca / āryā iti / śrāvakā buddhāśca / yāvatsukhavihārīti / eṣa evāsau dhyāyīti śeṣaḥ / tatra sukhasya prahāṇaṃ caturthena dhyānena / duḥkhasya prathamena / ata evāha / pūrvameveti / saumanasyasya tṛtīyena / daurmanasyasya dvitīyena / pūrvamevetyanuvṛtteḥ / upekṣaivātra vedanā / tata āha / aduḥkhāsukhamiti / tayorihātyantaṃ viśuddhilābhāt // tatra prathamasya dhyānasya pañcāṅgāni / vitarkavicārau pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / prītisukhe anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / citaikāgratā tadubhayasanniśrayāṅgaḥ(ṅgam) // dvitīyasya catvāryaṅgāni / adhyātmaṃ saṃprasādaḥ pratipakṣāṅgam / śeṣe aṅgepūrvavat // tṛtīyasya pañcāṅgāni / upekṣāsmṛtiḥ saṃprajanyaṃ ca pratipakṣāṅgam / (RSt_51) sakhamanuśaṃsāṅgam / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat // caturthasya catvāryaṅgāni / upekṣāpariśuddhiḥ pratipakṣāṅgaḥ(ṅgam) / aduḥkhāsukhā vedanā anuśaṃsāṅgaḥ(ṅgam) / niśrayāṅgaḥ(ṅgaṃ) pūrvavat // eteṣu caturṣu dhyāneṣu pratiṣṭhāpayet / śeṣaṃ pūrvavat / ityadhimātrādhimātrā stutiḥ // punaraparādiḥ prabhavanatāntaḥ prathamaḥ stobhaḥ / ūnapūraṇaṃ pūrvavat / caturṣu dhyāneṣu caturṣvapramāṇeṣu caturṣvārūpyasamāpattiṣu pañcasvabhijñāsu yāvatsamastāsu dhyānāpramāṇārūpyasamāpatyabhijñāsu pratiṣṭhāpayediti / uktāni dhyānāni / maitryādayaḥ kāmāvacarāḥ sattvālambanāścatvāro brahmavihārāḥ / apramāṇasattvālambanāścatvāryapramāṇāni / maitrī karūṇā muditā upekṣā ca / aho vata sarvasattvāḥ sukhena yujyeran duḥkhena viyujyeran sukhena mā viyujyeran saṃkleśānmuñcerannityebhirākāraiḥ sukhasaṃyogāśayo duḥkhaviyogāśayaḥ sukhāviyogāśayo 'saṃkleśāśayaśca / adhimukticaryābhūmau catastropi sattvālambanāḥ / pramuditāsu saptasu tathatālambanāḥ / acalādiṣvanālambanāḥ / apramāṇeṣu sūtram- "maitrīsahagatena cittena vipulena mahadgatenādvayenāpramāṇenāvaireṇāsampannenānāvaraṇenāvyābādhena sarvatrānugatena subhāvitena dharmadhātuparame loke ākāśadhātuparyavasāne sarvāvantaṃ lokamekaṃ diśaṃ spharitvopasaṃpadya viharati / yāvaddaśadiśaḥ spharitvopasaṃpadya viharati / evaṃ karuṇāsahagatena / evaṃ muditāsahagatena / evamupekṣasahagatena" iti // tatra maitrīsahagatena citteneti guṇino nirdeśaḥ / śeṣeṇa guṇānām / vipulenetyāśayato mahattvam / mahadgateneti vardhanataḥ / apramāṇenetyālambanataḥ / advayeneti ekātmakena nirvikalpatvāt / avaireṇeti vipakṣaprahāṇāt / tatra maitryādīnāṃ vipakṣo yathākramaṃ / vyāpādo vihiṃsā aratiḥ, anunayapratighau ca / asaṃpanneneti styānamiddhopaśamāt / anāvaraṇenetyauddhatyakaukṛtyopaśamāt / avyābādhenetyebhireva tribhiścetaso akāluṣyāt / sarvatrānugateneti mitrodāsīnaśatruṣu triṣvapi pravṛttatvāt / subhāviteneti triṣvapi samapravṛttatvāt / uktena prakāreṇa spharitveti vyāpya / lokamiti sattvalokam / sarvāvantamiti devanāgayakṣādibhedaiḥ sarvairyuktam / ekaṃ diśamiti ekadiggatam / kvetyāha / loka iti bhājanaloke dharmadhātuparama iti / dharmadhātuvadanante (RSt_52) ākāśadhātoriva paryavasānamasyeti tathokte / upasaṃpadya viharatīti cittaṃ samādhāya viharatyāryavihāreṇa / daśadiśa iti daśadiggatān / śeṣaṃ subodham // ārūpyasamāpattayaścatvāra ārūpyāḥ / teṣu sūtram "sarvaśo rūpasaṃjñānāṃ samatikramātpratighasaṃjñānāmastaṅgamāt nānātvasaṃjñānāmamanasikārāt anantamākāśamiti ākāśānantyāy