Luận Tinh Yếu (Sāratamā)

apratisandhirasaṃkrāntirbhavāntare viśuddhatvāditi madhyādhimātro mārgaḥ //
sā asaṃkleśo viśuddhitvāt prakṛtyasaṃkliṣṭatvātsarvadharmāṇāmityadhimātramṛdumārgaḥ //
sā aprāptiranabhisamayo viśuddhatvāt sarvadharmāṇāmaprāpteranabhisamayāccetyadhimātramadhyo mārgaḥ //
sā anabhinirvṛttirviśuddhatvāt anabhinirvṛttatvāt sarvadharmāṇāmityadhimātrādhimātro mārgaḥ //
āha / atyantānupapattirityādikamāmārgajñatāparisamāpteḥ / ataḥ śāstram-
[61] tridhātupratipakṣatvaṃ samatā mānameyayoḥ /
mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ // 2-31 //
(RSt_76)
tasyāṃ 'tridhātupratipakṣatvaṃ' yadāha / atyantānupapattiḥ prajñāpāramitā / kāmadhātvādiṣu viśuddhatvāt / kāmadhātvādiṣvabhāvānupapatteḥ iti tridhātupratipakṣatvam /
atra ca 'samatā mānameyayoḥ' / yadāha / āhetyādi / na jāna tīti na gṛṇhāti / na saṃjānīta iti na vikalpayati / sphuṭīkartu praśnaḥ kiṃ punarityādi / uttaraṃ rūpamityādi / viśuddhatyādityatyantasamatvāt / tadevaṃ yathā syājjñeyaṃ grāhyaṃ na bhavati tathaiṣāpi tasya grāhikā na bhavatīti jñeyamānasamatā /
yoyaṃ viśuddhilakṣaṇo bhāvanāmārga ukto na sa yuktaḥ / yato 'sminnaṣṭau doṣā ityata āha / 'mārgaḥ sa ceṣyate tasya codyasya parihārataḥ / ' cakāro 'vadhāraṇe / bhinnakramaśca / codyasyeti jātāvekavacanam / bhāvanāmārga eva sa iṣyate tadīyacodyānāmita ūrdhvaṃ parihārādityarthaḥ / atra ca siddhānta eva kākvā kuta etaditi hetusāpekṣāścodyasūcanādyāni / siddhāntahetavaḥ parihārāḥ / tatra dve codye śāriputrasya ṣaṭ subhūteḥ /
nāpakāraṃ karoti na copakāramiti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyakiṃcitkarī kathaṃ sā mārga iti codyam / viśuddhitvāditi parihāraḥ / sarvajñatā hi dharmadhātuviśuddhiḥ sa ca viśuddhaḥ prakṛtiśuddhaḥ / tataḥ sā asyākiñcitkarī / kevalamāgantukāvaraṇakṣayaṃ [prati] vyāpriyate / na gṛṇhāti na tyajatīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hyasau gṛṇhāti vikalpaḥ syāt / atha na gṝṇhāti prajñaiva na syāditi codyam / viśuddhatvādi parihāraḥ / yathā hi yata evāsau dharmān dharmalakṣaṇairna paśyatyata eva dharmatayā paśyati / ata eva viśuddhaḥ / viśuddhatvāt na gṛṇhāti na ca tyajatīti / skandhaviśuddhitaḥ phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiścoktā / sā ca teṣāṃ viśuddhirātmaviśuddhyā / yathā hyātmano viśuddhiratyantamasattā tathā teṣāmapīti siddhāntaḥ / sa kutaḥ? yadi hi skandhaphalasarvajñatānāmatyantamasattā tadaitā(te)na kiñciditi codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ / atyantamasanta eva dharmāḥ svalakṣaṇaiḥ / ata eva tacchūnyatālakṣaṇayā dharmatayā santītyarthaḥ / ātmaviśuddhito na prāptirnābhisamaya iti siddhāntaḥ / codyaṃ purvavat / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yata eva dharmalakṣaṇairdharmā atyantamasantaḥ tata eva dharmatayā santaḥ / sā ca prakṛtyaiva śuddhā tacchuddhireva ca sarvajñateti na tasyāḥ prāptirnābhisamaya ityarthaḥ / ātmāparyantatayā rūpavedanā dīnāmaparyantateti siddhāntaḥ / sa kutaḥ / dṛśyate (RSt_77) hi skandhādīnāṃ paryantastatkathamaparyantā iti codyam / atyantaviśuddhatvāditi parihāraḥ / yathā hyātmano 'tyantamasattā tathā rūpādīnāmapi svalakṣaṇaiḥ / tato 'satāṃ teṣāṃ kaḥ paryantaḥ? dharmatayā santīti cet .............paryantaḥ / sarvadharmasāmānyalakṣaṇatvāt rūpādikasya / na, bhedasyāparamārthatvāt / tasmādyaiva rūpādiviśuddhiḥ saiva phalaviśuddhiḥ sarvajñatāviśuddhiḥ prajñāpāramitāviśuddhiścetyarthaḥ //
ya evamatyantāsattayā sarvadharmāṇāṃ avabodhaḥ sa prajñāpāramiteti siddhāntaḥ / sa kutaḥ?....................bodho na tarhi sātyantaviśuddhiriti codyam / atyantaviśuddhitvāditi parihāraḥ /
evaṃ samāptā aṣṭāvatyantabhāvanāmārgamārgajñatādhikārāḥ //
prathamaparivartena sarvākārajñatoktā / ito 'rdhasaptamaiḥ parivartairmārjñatā / aṣṭamanavamayoḥ parivartayorardhābhyāṃ sarvajñatā vaktavyā / tasya aṣṭau vastūni / yathoktaṃ prāk
[61] prajñayā na bhave sthānaṃ kṛpayā na śame sthitiḥ /
anupāyena dūratvamupāyenāvidūratā // 1-10 //
[62] vipakṣapratipakṣau ca prayogaḥ samatāsya ca /
dṛṅmārgaḥ śrāvakādīnāmiti sarvajñateṣyate // 1-11 //
iti / atra śāstram-
[63] nāpare na pare tīre nāntarāle tayoḥ sthitā /
adhvanāṃ samatāyogātprajñāpāramitā matā // 3-1 //
'prajñāpāramitā' iti sarvajñatā / 'nāpare tīre ' iti saṃsāre / 'na pare tīre ' iti nirvāṇe / nāpi tayorantarāle sthitā' / trayaṃ nopalabhyata ityarthaḥ / kuta ityāha / 'adhvānāṃ samatāyogād' iti / dharmatayāpyadhvasamatvāt / dharmāṇāṃ ca yathālakṣaṇamanupalambhat / etadāha / āyuṣmān ityādinā / seti samādhānaṃ pūrvamuktatvāt / iyamiti sarvajñatākhyena viśeṣeṇa vaktavyatvāt / ata evāha / viprakṛteti / viśeṣeṇa prakṛtatvāt vartamānatvādvā / athavā kuto na sthitā? yato viprakṛtā trayānupalambhena bādhitā / bhagavān hetumāha / atyantaviśuddhatvāditi / svairlakṣaṇairasatāṃ dharmāṇāṃ dharmatālakṣaṇena nityaviśuddhatvādityarthaḥ / śrāvakāstu (RSt_78) svaduḥkhakṣayamātraiṣiṇaḥ saṃsāraṃ parikalpya tenātyantamudvignā nirvāṇaṃ parikalpya tasminnatīvotkaṇṭhitā laghu ladhveva parinirvānti / naivaṃ bodhisatvāḥ, sarvasattvārthaṃ niruttarabodhikāmā iti saṃsāranirvāṇāpratiṣṭhatā //
śāstram-
[64] anupāyena dūraṃ sā sanimittopalambhataḥ /
'sanimittaṃ upalambho 'nupāyaḥ' / tena sā dūrībhavati / tadāha / āyuṣmānityādi / evamapīti nāmatopi nimittatopi / riñciṣyati tyakṣyati nāmataḥ / dūrīkariṣyati nimittataḥ / iti dūrībhāvaḥ /
upāyakauśalenāsyāḥ samyagāsannatoditā // 3-2 //
niḥsaṅgā vṛttiḥ samyagupāyakauśalam / tenāsannībhavati / tadāha / evamukta ityādinā / saṅgaḥ saktirabhūtaparikalpaḥ / sā nāmato syānnimittatopi / tayorapi bhūte 'rthe 'bhāvāt / ākhyātā ṣoḍaśabhirdṛṣṭimārgalakṣaṇaiḥ / sunirdiṣṭā dvādaśabhiḥ prayogaiḥ / supariniṣṭhitā saṃsāranirvāṇayorapratiṣṭhānāt / supariśuddhā saṅgakoṭīnāṃ vivarjanāt / yatra hīti vākyālaṅkāre / nāmetyāścarye / imepi saṅgā iti saṅgāpi vakṣyamāṇāḥ / ataḥ saṅgavarjanamupāyakauśalamityā sannībhāvatā /
te punaḥ saṅgāḥ sāmānyenoktāḥ / viśeṣato vaktavyāḥ / ataḥ śāstram-
[65] rūpādiskandhaśūnyatve dharmeṣu tryadhvageṣu ca /
dānādau bodhipakṣeṣu caryā saṃjñā vipakṣatā // 3-3 //
rūpādīnāṃ sarvadharmāṇāṃ skandho rāśiḥ / tasya śūnyatāyāṃ traiyadhvike paradharmesu pāramitā bodhipakṣyaviṣayāyāṃ ca caryāyāṃ yā 'saṃjñā' nāmato nimittato vā sā 'vipakṣatā' / svārthe tal devatāvat / sa vipakṣaḥ sa saṅga ityarthaḥ /
etadāha / atha khalvityādinā / asyāṃ bhagavatyāṃ 'caryāsaṃjñā' na paṭhyate / sā paṭhitānāmupalakṣaṇatvānnocyate / dānapāramitāṃ yāvatprajñāpāramitāṃ smṛtyupasthānāni yāvadāryāṣṭaṅgamārga carāmīti sañjānīte saṅga iti / asyāmadhikasaṅgamāha / iyantamityādinā / ye saṅgāsta uktāḥ / yathā te saṅgāstannoktam / tataḥ śakrasya praśno 'tha khalvityādinā / paryāyeṇeti prakāreṇa / idaṃ tu prathamaṃ bodhicittamiti / eṣa vikalpaḥ prathamaḥ saṅgaḥ / bodhau pariṇāmayāmīti / (RSt_79) evaṃ vikalpya pariṇāmanā dvitīyaḥ / kathamimau saṅgau? tasya cittasyātītatvenāsattvāt / bodheścānāgatatvena / cittaprakṛtiḥ sadāstīti cedāha / na cetyādi / na śakyā iti nityasya pariṇāmāyogāt / tasmādubhau vikalpau / abhūtakalpanāt / śeṣāstu yathā saṅgāstathā purvamevoktam /
saṅgāḥ teṣāṃ varjanamarvāguktaṃ bhavati / ataḥ śāstram-
[66] dānādiṣvanahaṅkāraḥ pareṣāṃ tanniyojanam /
saṅgaḥ koṭī niṣedho 'yaṃ
'dānādiṣvanahaṃkāraḥ' sāmarthyāt / pūrvamuktaḥ / 'pareṣāṃ tanniyojanaṃ' āha tasmāttarhītyādinā / tasmāditi svayaṃ saṅgavivarjanāt kāraṇāt / tarhīti pareṣāṃ sandarśanādikāle / sandarśayateti pūrvamaśrutavataḥ rocayatā / samādāpayateti / anuṣṭhānāya samyag grāhayatā / samprahaṣayateti mantharān protsāhayatā / sampraharṣayateti / ārabdhavīryān sādhukāraiḥ / bhutānugamaḥ saṅgatyāgāt / evaṃ samādāya teṣvaparāddhaṃ (?) darśayitumāha / evamityādi / na kṣiṇotīti buddheṣvaparāddhaṃ na karoti / svayambhūtānugame 'nuśaṃsamāha / imāścetyādinā / tadevaṃ yanna 'dānādiṣvanahaṅkāro ' yanna'pareṣāṃ tatra niyojanaṃ', eṣa dvividhaḥ saṅgakoṭīnāṃ sthūlānāṃ niṣedhaḥ /
śāstram /
sūkṣmaḥ saṅgo jīnādiṣu // 3-4 //
buddhādau yaḥ saṅgaḥ sa sūkṣmaḥ / tamāha atha khalu bhagavānityādinā / na sā śakyā pariṇāmayitumiti tryadhvaprasaṅgāt / na nimittīkartuṃ nārambaṇīkartumiti / apūrvatvenākāraṇatvāt / durbodhatvācca / yato na sā dṛṣṭaśrutamatavijñāta cakṣuṣā śrotreṇa ghrāṇajivhākāyairmanasā vāpratītatvāt yathā kramam / gambhīrā prajñāpāramitā viviktatvāt / prakṛtigambhīrā prakṛtiviviktatvāt / ataśca namaskaraṇiyā / sarvadharmā api prakṛtiviviktāḥ / yā teṣāṃ prakṛtiviviktatā sā prajñāpāramitā / yato 'kṛtāste bhagavatābhisambuddhāḥ / yataste prakṛtyaiva na kiñcit / yā caiṣāṃ prakṛtiḥ sābhāvaḥ / yaścābhāvaḥ saiṣāṃ prakṛtiḥ / ekalakṣaṇatvāt yadutālakṣaṇatvāt / evamaśeṣāḥ saṅgakoṭayo vivirjitā bhavanti / acintyā cintātītatvāt / nahi sā rūpaṃ na vedanā yāvanna buddhadharmāḥ / śeṣaṃ subodham /
nāpi sā dṛṣṭaśrutamatavijñātetyādinā yaduktaṃ / atra śāstram
(RSt_80)
[67] tadgāmbhīrya prakṛtyaiva vivekāddharmapaddhateḥ /
ekaprakṛtikaṃ jñānaṃ dharmāṇāṃ saṅgavarjanam // 3-5 //
[68] dṛṣṭādipratiṣedhena tasyā durbodhatoditā /
rūpādibhiravijñānāttadacintyatvamiṣyate // 3-6 //
'vivekād' iti viviktatvāt / 'dharmapaddhatiḥ' dharmarāśiḥ / dharmāṇāṃ jñānamiti sambandhaḥ / ekā teṣāṃ prakṛtiḥ khyātiryasmiṃstathoktam / tanna vipakṣapratipakṣau vaktavyau / saṅgāsaṅgau kasmāduktau? ataḥ śāstram-
[69] evaṃ kṛtvā yathokto vai jñeyaḥ sarvajñatānaye /
ayaṃ vibhāgo niḥśeṣo vipakṣapratipakṣayoḥ // 3-7 //
'evaṃ kṛtvā' iti saṅgāsaṅgavyapadeśaṃ kṛtvā / 'yathoktaṃ' iti / yathokto vibhāgaḥ 'sarvajñatānaye ' / sarvo 'yaṃ 'vipakṣapratipakṣayoḥ' veditavyaḥ / tathā hi / saṅga upalambho vikalpaḥ / asaṅgo 'nupalambhaḥ prajñāpāramitā / tasmātsaṅgo vipakṣo 'saṅgaḥ pratipakṣaḥ iti vipakṣapratipakṣau //
prayogastatsamatā ca vaktavyā / ataḥ śāstram-
[70] rūpādau tadanityādau tadapūriprapūrayoḥ /
tadasaṅgatve caryāyāḥ prayogaḥ pratiṣedhataḥ // 3-8 //
[71] avikāro na kartā ca prayogo duṣkarastridhā /
yathābhavyaṃ phalaprāpterabandhyo 'bhimataśca saḥ // 3-9 //
[72] aparapratyayo yaśca saptadhā khyātivedakaḥ /
'tadanityādau' iti / rūpāderanityatvanityatvādau / iṭ radhādibhya iti iñcāparipuriḥ / pariprapūreḥ bhāva iti pariprapūraḥ asaṅgaḥ / vivakṣāvaśāt tacchabdena saṅgo gṛhyate / samāhāradvandvaḥ / saṅgāsaṅgatvayorityarthaḥ / ekaśeṣastu na bhavatyana(?)bhidhānāt / 'rūpādau' rūpāderanityatvanityatvādau / rūpāderaparipūrṇatvaparipūrṇatvayoḥ / rūpādeḥ saṅgāsaṅgayośca / yā 'caryā' caraṇaṃ tatpratiṣedhena prajñāpāramitāyāṃ caraṇaṃ 'prayogo ' rūpādyādiṣu / amī ca catvāraḥ / uttare cāṣṭau / 'avikāro 'kartā' / [uddeśa] duṣkaraḥ kāritraduṣkaro 'bandhyo 'parapratyayaḥ saptadhākhyātivedakaśceti dvādaśavidhaḥ prayogaḥ / atastaṃ pṛcchati / āha / tena hītyādinā kathaṃ caritavyamiti / kathaṃ prayogaḥ kartavyaḥ? atra rūpādayaḥ sarvadharmāḥ / skandhāstūpalakṣaṇam / rūpe yāvadvijñāne na caratīti rūpādīnna sañjānīta ityarthaḥ / tadā carati prajñāpāramitāyāmiti rūpādiprayogaḥ //
(RSt_81)
sa cedrūpamanityaṃ yāvadvijñānamanityamiti na carati / tathā nityamiti sukhamiti śūnyamityaśūnyamiti ātmeti anātmeti śubhamiti aśubhamiti na carati tadā carati prajñapāramitāyāmiti rūpādyanityatvādiprayogaḥ //
sa cedrūpaṃ yāvadvijñānaṃ aparipūrṇa paripūrṇa vā / tadeva rūpāderaparipūrṇatvaṃ paripūrṇatvaṃ tadeva rūpādi iti na carati / tadā caratyasyāmityaparipuriparipūriprayogaḥ //
evamukta ityādinā caturthaṃ prastauti / bhagavāṃstamāha / rūpaṃ sasaṅgamityādinā caritavyāntena / atraiva evaṃ carannityādinānuśaṃsamāha / asaktetyādi / sarvasaṅgābhāvādasaktā / tato na baddhā kleśaistraidhātuke / tato na muktā kleśaiḥ / na samatikrāntā traidhātukam / evaṃ hītyādinopasaṃhāraḥ / iti rūpādisaṅgāsaṅgaprayogaḥ //
subhūtirāhetyādinā parihāṇirbhavedityedantena pañcamaḥ / hānivṛddhayorabhāvādavikāratā / ākāśavat / varṇo guṇaḥ / ityavikāraprayogaḥ //
tadyathāpītyādinā sthaviraśabdāt prāk ṣaṣṭhaḥ / saṃkliśyate śabdasyārthaḥ pratihanyata(?) iti / dvitīyasyānunīyata iti / deśanayā hānivṛddhayorakaraṇādakartṛprayogaḥ //
sthavira ityādinābhisamboddhakāmāntena saptamaḥ / trividhāṃ duṣkaratāṃ vaktuṃ bhagavatī bhāvanāduṣkaratāmanuṣaṅgādāha / tasyāmeva sthitānāmuddeśāderduṣkaratvāt / caranniti śamathena / na saṃsīdati layena / notplavate auddhatyena / na pratyudāvartate nivartate / ākāśabhāvanā / ekalakṣaṇatāpratibhāsāt / ayaṃ sannāha iti yaḥ sarvasattvārthāya samyaksambodhau / ākāśeneti / ākāśanibhena yogena tadatyāgāt / tato duṣkaratā sattvānāmanupalambhādanantācca / viśvārthamuddiśya bodheḥ / sa coddeśaḥ sannāha ityuddeśaduṣkaratāprayogaḥ //
ākāśamityādinā sannahyata ityetadantenāṣṭamaḥ / uccairgatirvibandhapātanaṃ(?) parimocanam / uccairnayanamutkṣepaḥ / etāvānsattvārthāya prayogaḥ / sa ca duṣkaraḥ / ākāśavatsattvarāśeranantatvādarūpitvādadravyatrvācceti prayogaduṣkaratāprayogaḥ //
atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāṅnavamaḥ / prayogasya phalaṃ kāritram / sāṃkleśikadharmaprahāṇaṃ vaiyavadānikadharmotpādanaṃ ca / tadubhayaṃ duṣkaraṃ bhagavatyā tayorakaraṇāditi kāritraduṣkaratāprayogaḥ //
(RSt_82)
atha khalvityādinātha khalvityataḥ prāgdaśamaḥ / ya evaṃ yogamāpatsyata iti hetvavasthāyām / kva sa iti phalāvasthāyām / ākāśa iti ākāśaṃ tārāpatham / iha tu tatsādharmyādanuttarā bodhiḥ / abhyavakāśaṃ bhūmerūpariṣṭhādacchannamarūpiṣṭhānam / iha tu tatsādharmyāddhīnabodhiḥ / tadubhayaṃ phalam / tasya yathābhavyaṃ prāpteravandhyaprayogaḥ //
atha khalvityādinā avatāramityetadantamekādaśaḥ / śakrastasya bodhisattvasya rakṣāvaraṇaguptiṃ kartukāmaḥ / rakṣāvaraṇābhyāṃ sahitā guptistathoktā / taṃ subhūtirāha / kimenaṃ prāpsyasīti / sa āha neti / tataḥ kimityāha evamityādi / evamiti / sarvadharmānupalambhena / śeṣaṃ sugamam / evamanvayavyatirekābhyāṃ prajñāpāramitādhīnaiva tasya rakṣā na parādhīnetyaparapratyayaprayogaḥ //
api cetyādinā parijānātītyetadantena dvādaśaḥ / mahatyorbhagavatyoḥ saptadhā khyātiḥ paṭhyate / "māyāmarīcisvapnapratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaropamāḥ sarvadharmāḥ" iti / yā ca saptadhā khyātiḥ sā sarvāpyanvākhyātiḥ / dvayaśūnyena sthitānāṃ sarvadhārmāṇāṃ paratantrasvabhāvānāṃ dvayena khyātiḥ / sā ekenāpi dṛṣṭāntena śakyā darśayitum / yathā hi śabde 'sati pratiśabdo 'samprakhyāti / tathā sati dvayaśūnye svabhāve dharmā asatā dvayarūpeṇa prakhyāntīti / tasmādasyāṃ bhagavatyāṃ pratiśrutkopamataiva paṭhyate / ata enāṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ / 'yo 'paro khyātivedakaḥ' iti / dvividhā prajñāpāramitā lokottarā śuddhā laukikī ca / yathoktaṃ drumavikalpapraveśāyāṃ dhāraṇyāma avikalpadhātupratiṣṭhito bodhisattvo jñeyanirviśiṣṭena jñānena ākāśasamatalānsarvadharmān paśyati / tatpṛṣṭhalabdhena māyāmarīcisvapnapratibhāsapratiśrutkāpratibimbodakacandranirmitasamānsarvadharmānpaśyati" iti / ato lokottaramadhikṛtyāha / ākāśasyetyādi /
śuddhalaukikīmadhikṛtyāha / tatkimityādi / parijānātīti / tataḥ kiṃ tasya rakṣaṇīyaṃ pratibhāsānāmalīkatvāditi bhāvaḥ / ityanyathākhyātivedakaprayogaḥ //
uktāḥ prayogāḥ / prayogasamatā vaktavyā / tāmadhikṛtya śāstram-
caturdhāmananā tasya rūpādau samatā matā // 3-10 //
(RSt_83)
rūpādyadhiṣṭhānaṃ caturvidhamamananaṃ prayogasamatetyarthaḥ / yathoktaṃ mahatyoḥ / "rūpaṃ na manyate / rūpeṇa na manyate / rūpaṃ mameti na manyate / rūpepi na manyate / evaṃ vedanādiṣu" iti / imāṃ tu bhagavatīṃ prati śāstrapāṭho 'nyathā kartavyaḥ-
aṣṭadhāmananaṃ tasya rūpādau samatā mata /
caturdhā grāhakasya caturdhā ca grāhyasyākalpanaṃ prayogasamatetyarthaḥ / tadāha ataścetyādinā atha khalvityataḥ prāk / ataśceti yataḥ pratiśrutkopamāḥ sarvadharmāḥ / ataśca tāniti sarvadharmān na manyate bhāvābhiniveśena / na samanupaśyati dṛṣṭyā / na jānāti grahaṇena / na sañjānīte kalpanayā / iti caturvidhaṃ grāhakakalpanam / tathaiva grāhyavikalpanamāha te cetyādinā / na vedyanta iti sattvena na manyante / na saṃdṛśyanta iti na dṛśyante / na saṃvidyanta iti na gṛhyante / nopalabhyanta iti na vikalpyante / ityevamaṣṭadhā grāhyagrāhakayorakalpanena viharatīti sarvadharmeṣu carati / tataḥ kiṃ syādityāha sa cedityādi subodham / iti prayogasamatā /
prayogasamatānusaṅgāddeśanāsamatāyāmapyasyāṃ deśanāyāmabhisampratyayārthamāha / atha khalvityādinā āparivartasamāpteḥ / lokadhātāviti.......... /
[viśuddhiparivarto nāmāṣṭamaḥ parivartaḥ //]
9. stutiparivarto nāma navamaḥ /
[73] ākārāḥ saprayogāśca guṇā doṣāḥ salakṣaṇāḥ /
mokṣanirvedhabhāgīye śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ // 1-12 //
samatā
(RSt_84)
[74] bhavaśāntyośca kṣetraśuddhiranuttarā /
sarvākārabhisambodha eṣa sopāyakauśalaḥ // 1-13 //
ākārāḥ, prayogāḥ, guṇāḥ, doṣāḥ, lakṣaṇāni, mokṣabhāgīyaṃ, nirvedhabhāgīya, avaivartikasaṃghaḥ, saṃsāranirvāṇasamatā, buddhakṣetrapariśuddhiḥ, upāyakauśalaṃ cetyekādaśavastūni sarvākārābhisambodhaḥ / yathoddeśaṃ nirdeśāt prathamata ākārāṇāṃ nirdeśaḥ /
[75] vastujñānaprakārāṇāmākārā iti lakṣaṇam /
sarvajñatānāṃ traividhyāt trividhā eva te matāḥ // 4-1 //
'vastu' ālambanaṃ catuḥsatyādi / tasya 'jñānam' / tasya 'prakārāḥ' / yaiḥ prakāraistatparikṣepaḥ teṣāṃ 'ākārā' iti lakṣaṇatvāt / 'sarvajñatānāṃ' iti jātau vahuvacanam / sarvajñatāyā ityarthaḥ / kathaṃ tasyāstraividhyam? sarvajñatā mārgajñatā sarvākārajñatā ceti / tatrādau sarvajñatākārāḥ saptaviṃśatiḥ / śāstram-
[76] asadākāramārabhya yāvanniścalatākṛtiḥ /
catvāraḥ prati satyaṃ te mārge pañcadaśa smṛtāḥ // 4-2 //
asatpāramiteyamiti asadākārāmārabhya yāvadacalapāramiteyamityacalākārāḥ / teṣu catvāraścatvāro duḥkhasamudayanirodhasatyeṣu pariviṣṭāḥ / pañcadaśa mārgasatye / asadākārapāramitā / asatpāramitā / evamuttarā api sarvāḥ / tatra duḥkhe catvāraḥasatsamatāvivikta-anavamṛdya /
ākāśasamatāmiti / ākāśavadrūpāderasattām / yathā hyākāśasya rūpidravyābhāvo lakṣaṇaṃ tathā rūpādīnāṃ svalakṣaṇābhāvaḥ / sarvadharmānupalabdhisamatāmiti / sarvadharmānupalabdhireva sukhaduḥkhayoḥ samatā / atyantaśūnyatāmiti / pudgalena svabhāvena ca śūnyatāmityarthaḥ / bādhakaṃ duḥkhaṃ bādhyatvādavamṛdya ātmā / anavamṛdyānātmā / tadākāratvāt anavamṛdyapāramitā / sarvadharmāṇāṃ bādhyabādhakānāmanupalabdhitāṃ nirūpalambhatāṃ [upādāya] /
samudaye catvāraḥ / tathā hi- padaṃ hetuḥ prāktanāḥ skandhāḥ / svabhāva ātmano bhāvaḥ / kāyakarma / vacanaṃ vākkarma / nāma manaskarma kleśāśca / eṣāmabhāvo yathākramaṃ.....asvabhāvaḥ / ......tadākāratvāttatpāramitā / anāmāśaroratāmiti / nāma arūpiṇaḥ skandhāḥ / śarīraṃ rūpaskandhaḥ / tayorabhāvo 'nāmaśarīratā / gatyāgatī kāyakarma / tadabhāvo 'nāgatiragatiśca / vācāṃ heturvikalpaḥ / tadabhāvo 'vikalpatā /
(RSt_85)
nirodhe catvāraḥ / tathā hyasau gamanaṃ vā syāt grāhyaṃ vā kṣayo vā utpattirvā / eṣāmabhāvo yathākramaṃ agamanaṃ, asaṃhāryaṃ, akṣayaḥ, anupapattiḥ / tadākāratvāttatpāramitā / sarvadharmāṇāmagamanatā gatyabhāvaḥ / sarvadharmāṇāmagrāhyatā / na hi dharmo dharmaṃ gṛṇhātīti / kṣaya eva dharmaḥ / tena yogaḥ / tadabhāvādakṣayadharmayogatā / abhinirvṛttirutpattiḥ / tadabhāvādanirvṛttitā /
mārge pañcadaśa- akāraka-ajānaka-apaśyaka-asaṃkrānti-avinaya-svapna-pratiśrutka-pratibhāsa-marīci-māyā-asaṃkleśa-avyavadāna-anupalepa-aprapañca amananā-acalā / akārakādyākāratvāttatpāramitā / akārako mārgastena kārakānupalabdheḥ / ajānakāpaśyako mārgastena jānakapaśyakānupalabdheḥ / asaṃkrāntirmārgastena cyutyupapattyorayogadarśanāt / avinayo mārgastena tryadhvasamāyā dharmaprakṛteravinayāt / svapnāditulyatvāt svapno mārgaḥ vinaiva draṣṭāramandhaḥkārāt (?) / pratiśrutko mārgaḥ / asati śabde śabdopalambhāt / pratibhāsaḥ pratibimbaṃ sa mārgaḥ / asatyarthe 'rthadarśanāt / marīcirmārgaḥ / tajjalaskandhavadasato lokadhātoḥ pratibhāsāt / māyā mārgo nimittāpratibhāsāt / anutpādavijñāpanatāmiti / yataḥ pañcabhirapyebhiranutpādo mārga ādīpyate / pratibhāsahetumantareṇa tathā tathā pratibhāsāt / asaṃkleśo mārgastena rāgādyanupalabdheḥ / avyavadānaṃ mārgastena kliṣṭasattvānupalabdheḥ / anupalepo mārgaḥ / ākāśavannirupalepasya dharmadhātostena darśanāt / aprapañco mārgaḥ prapañcapratipakṣatvāt / amananā mārgaḥ / sarvamananāsamuddhātitvāt / acalo mārgaḥ / dharmadhātuśarīratvena śāśvatatvāt / iti sarvajñatākārāḥ //
atha mārgajñatākārāḥ ṣaṭtriṃśat /
[77] hetau mārga ca duḥkhe ca nirodhe ca yathākramam /
aṣṭau te sapta pañceti ṣoḍaśeti ca kīrtitāḥ // 4-3 //
hetuḥ samudayaḥ / ataḥ samudayamārgau prathamata uktau phalopāyatvāt / duḥkhanirodhau paścāduktau phalatvāt teṣvākārā yathākramam / 'aṣṭau sapta pañca ṣoḍaśeti ca kīrtītāḥ' sūtre tatra samudaye 'ṣṭau-virāga-asamutthāna-śāntanirdoṣa-niṣkleśa-niḥsattva / kathaṃ tadaṣṭau? yato nirdoṣe tritayaḥ-arāga-adveṣa-amoha / prāktanā hi pañcaskandhāḥ samudayaḥ / rajyante 'sminniti rāgaḥ / parikalpitaḥ svabhāvo dharmāṇām / vigato rāgo 'smāditi virāgaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāmavitathatāmiti / vitathena kalpitena svabhāvena śūnyatām / samutthānaṃ kleśaheturvikalpaḥ / tasyāsminnabhāvādasamutthānaḥ samudayaḥ / sarvadharmāṇāṃ nirvikalpatāmiti / agrāhakatvāt / śāntaḥ samudayaḥ / nirodha ityarthaḥ / tatkutaḥ? sarveṣāṃ (RSt_86) dharmanimittānāṃ dharmapratibhāsānāṃ paramārthapratibhāse 'nupalabdheḥ / ata eva arāgapāramitā adoṣapāramitā amohapāramitā ca / guṇapāramitāmiti rāgadoṣamohakṣayapāramitām / sarvakleśābhāvānniṣkleśaḥ samudayaḥ / parikalpāsattāmiti grāhakāsattām / api ca sarvatra kliṣṭaḥ syād duḥkhī ca (?) / tadabhāvānniḥsattvaḥ samudayaḥ / bhūtakoṭitāmiti dharmapudgalaśūnyatām /
mārge sapteti- apramāṇa-antadvayānanugama-asambhinna-aparamṛṣṭa-avikalpa-aprameya-asaṅga / apramāṇo mārgaḥ / sarvadharmāṇāṃ samutthānasyāsamutthānatāmalokatvamupādāya / antadvayānanugamo mārgaḥ / sarvadharmeṣvanabhiniveśatāmiti / yathāpratibhāsaṃ bhāvasya tacchūnyatayā vā bhāvasyānanugamaḥ / asambhinno mārgaḥ / asambhedanatāmiti bhedānupalabdhim / aparāmṛṣṭo mārgastena hīnayānāspṛhaṇāt / avikalpo mārgaḥ / vikalpasamatāmiti vikalpānāmanupalabdhim / aprameyo mārgaḥ / apramāṇadharmatāmupādāyeti / apramāṇadharmatālambanatvāt / asaṅgo mārgaḥ / sarvadharmeṣvasaṅgatāmiti nirupalambhatām /
duḥkhe pañca- anitya-duḥkha śūnya-anātma-lakṣaṇa / sāsravāḥ pañcaskandhā duḥkham / tadatrānityaṃ bhavatyeveti (?) / sarvadharmāṇāmasaṃskṛtatāmiti yathāpratibhāsamanutpannatām / duḥkhaṃ duḥkhaṃ sukhavilakṣaṇatvādākāśavat / śūnyaṃ duḥkhaṃ sarvadharmānupalabdheḥ / anātmā duḥkhaṃ yathāpratibhāsaṃ sarvadharmeṣvabhiniveśāyogāt / trīṇi saṃskṛtalakṣaṇāni / jātirjarānityatā ca / tadabhāvādalakṣaṇaṃ duḥkham / anabhinivṛttitāmiti yathāpratibhāsaṃ yathā paramārthaṃ cāsaṃskṛtatām //
nirodhe ṣoḍaśa / tathā hi nirodhaḥ śūnyataiva viśuddhā / na ca śūnyatā bhidyate bhedakānāmanupalabdheḥ / tasmādākāśavadanantāparyanto nirodhaḥ / anukrameṇa vistāreṇa vā paricchedādyathākramaṃ tataḥ ṣoḍaśa śūnyatāḥ santyekarasāḥ / ata āha / sarvaśūnyatāpāramiteyamanantāparyantatāmupādāyeti / adhyātmaśūnyatāpāramiteyaṃ bahirdhāśūnyatāpāramiteyaṃ yāvadabhāvasvabhāvaśūnyatāpāramitetyādi / ataśca nirodhasatye ṣoḍaśākārāḥ / iti mārgajñatākārāḥ /
sarvākārajñatākārāḥ daśottaraṃ śatam / yataḥ śāstram-
[78] smṛtyupasthānamārabhya buddhatvākārapaścimāḥ /
śiṣyāṇāṃ bodhisattvānāṃ buddhānāṃ ca yathākramam // 4-4 //
[79] saptatriṃśaccatustriṃśat triṃśannava ca te matāḥ /
trisarvajñatvabhedena mārgasatyānurodhataḥ // 4-5 //
(RSt_87)
tānadhikṛtya smṛtyupasthānādītyādikaṃ āparivartasamāpteḥ / smṛtyupasthānādibodhipakṣyadharmapāramiteyamiti / smṛtyupasthānādayaḥ saptavargā anekaśo vibhaktāḥ saptatriṃśabdodhipakṣyā dharmā bhavanti / pratyekaṃ teṣāmanupalambhāttadākārāḥ pāramitāḥ............ [stutiparivarto nāma navamaḥ //]
10. dhāraṇaguṇaparikīrtanaparivarto nāma daśamaḥ /
......bodhirdharmacakrapravartanaparyantā nāhetutvāditi phalaratnapradātāprayogaḥ //
śuddharāśirityādi pragāścaryāt / teṣāmeva phalānāmākāśavadviśuddhidarśanāditi śuddhakaḥ prayogaḥ //
āścaryamityādi / atha khalvāyuṣmānityataḥ prāk / likhyeteti likhituṃ śakyate / likhitarvyaiveti tāvataiva kālena likhitavyā bhavet / dṛḍhasamādānasya vighnābhāvāditi bhāvaḥ / tatkasya hetoriti kuta idamāsaṃ (śaṃ)kitamityarthaḥ / evaṃ hītyādinottaram / dharmateyamiti bhāvaḥ /
kiñcāpīti yadyapi / na prasahiṣyata iti na prabhaviṣyati / acchidrasamādānasyatyakhaṇḍasamādānasya ityavadheraṇa(na)tikramāt sāvadhiḥ prayogaḥ //
uktāḥ prayogāḥ / guṇā vaktavyāḥ / tānadhikṛtya śāstram-
[80] mārāṇāṃ śaktihānyādiścaturdaśavidho guṇaḥ /
guṇāḥ prayogānuśaṃsāḥ māraśaktivyāghātādayaścaturdaśa / tatrādau atha khalvityādi na hi śāriputretyataḥ prāk / buddhānāṃ ānubhāveneti / tena māraśaktivyāghātāditi bhāvaḥ / prasatteḥ(?)adarśanāt pṛcchati / tatkasya hetoriti / samanvāhariṣyantīti smariṣyanti / parigrahīṣyantītyānukūlye cāvasthānāditi māraśaktivyāghātaguṇaḥ //
(RSt_88)
na hi śāriputretyādi / evamukta ityataḥ prāk / iti buddhasamanvāhārajñānaguṇaḥ //
evamukta ityādi buddhacakṣuṣeti yāvat / anubhāvaḥ prabhāvaḥ / adhiṣṭhānamadhikaśaktyādhānam / parigrahaḥ svīkāraḥ / kutasteṣāṃ buddhādhiṣṭhānaṃ buddhaparigraho vetyata āha jñātāsta ityādi / jñātāḥ samanvāhṛtāḥ / adhiṣṭhitāḥ svīkṛtāḥ / dṛṣṭā māṃsacakṣuṣā / vyavalokitā buddhacakṣuṣā / iti buddhāvalokitatvaguṇaḥ //
ye te bodhisattvā ityādi yepītyataḥ prāk / tathatvāyeti samyaksambodhyāsannībhāvaguṇaḥ //
yepītyādi / ime khalviyataḥ prāk / mahārthika āyatyāṃ bodhisattvabhūmibhiḥ / mahānuśaṃso bodhisattvasampattibhiḥ / mahāphalaḥ paścādanuttarāyā bodhyāḥ / mahādipākaḥ caramabhavabhāvinībhiḥ kulagotralakṣaṇādisampattibhiḥ / pariśramaḥ klamathaḥ / pariṣpa(spa)ndo vyāpāraḥ / iti mahārthatādiguṇaḥ //
ime khalvityādi na santrāsamāpadyanta iti yāvat / sūtrāntā iti prajñāpāramitāprabhṛtayaḥ / atyayeneti parinirvāṇena / vartanyāmiti pūrvadeśe / nanu madhyadeśe ṣoḍaśeṣu mahānagareṣu bhagavatā dharmo deśitaḥ / tasya kathaṃ tato 'nyatra pracāra ityata āha / navamaṇḍa ityādi / navamaṇḍo 'bhinavaḥ sāraḥ / sa prāpto vineyairasyeti tathokte dharmavinaye / dharmaścāsau deśanādharmatvādvinayaśca kleśavinayāditi dharmavinayaḥ / bhagavati parinirvṛte saddharmasya loke 'vasthānaṃ pañcavarṣasahasrāṇi tato 'ntardhānakālaḥ / tatsamaye sannidhāne / tataḥ kimityāha / samanvāhṛtā ityādi / uttarasyāṃ diśīti digantarāṇāṃ vyavacchedaḥ / uttare digbhāga iti / tasyā api bhāgāntarāṇāṃ vistāreṇa caratīti vaistārikī / uttarāpatha iti vacanaṃ dakṣiṇāpathādervyavacchedāya /
bahava ityalpakapakṣyasya subahava iti bahutvaprakarṣāya / kiñcāpīti yadyapi / śeṣaṃ subodham / atra caturbhiḥ kāraṇaiḥ śāsanāpacaya uktaḥ / bhagavato 'tyayena / navamaṇḍaprāptatvena / antardhānakālasannipātena / pravartakālyatvena ca / tathāpi śāsanaṃ tānabalaṃbya pravartiṣyata iti śāsanāvalambatvaguṇaḥ //
cirayānetyādi yāvatsambodhimārabhyeti / praśnaḥ pṛcchā / tatkaraṇāt paripṛṣṭāḥ parijñātapṛcchāḥ paripṛcchāḥ / tathā karaṇāt paripṛcchitāḥ / (RSt_89) parihatapraśnāḥ kṛtāḥ paripuripraśnokṛtāḥ / śīleṣviti bahuvacanamādyarthaṃ śīlādiṣvityarthaḥ / śeṣaṃ subodham / iti śukladharmaparipūraṇaguṇaḥ //
tatkasyetyādi samyaksambodhimārabhyeti yāvat / jātivyativṛttānāmapīti tāṃ taduttarāṃ ca jātimatikrāntānāmapi samudācārāḥ prayogāḥ / abhinandanamabhilāṣaḥ śeṣaṃ sugamam / iti kathāpuruṣatāguṇaḥ //
teṣu cetyādi yāvatsamyaksambodhāviti / chandato mantrato veti / abhiprāyeṇa vyavacāreṇa vā / śeṣaṃ subodham / iti abhedyatāguṇaḥ //
tāṃ cetyādinā samyaksambodhāvityetadantena bahujanakuśalamūlotpādanaguṇaḥ //
tatkasyetyādi evaṃ cetyataḥ prāk prasthāpayiṣyāma iti prasthānamātreṇa / samprabhāvayiṣyāma iti bhāvanāprakarṣasaṃpādanāt / pratiṣṭhāpayiṣyāma iti sthirīkariṣyāmaḥ / śeṣaṃ subodham / iti pratijñātaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //
evaṃ cetyādi bhaviṣyantīti yāvat / evaṃ ceti yathokte parārthasaṃpādane sati / udārādhimuktikā bhaviṣyantīti / yathoktaṃ mahatyostadeva saṃkṣipya brūmaḥ / "te khalu udārādhimuktikā bhaviṣyanti / rūpaśabdagandharasasparśadharmeṣu ta udārāṇi dānāni datvā udārāṇi kuśalamūlānyabhisaṃskṛtya udāraṃ vipākaṃ parigṛhya sattvānāmarthāya vipākādvipākaṃ parigṛhīṣyanti" iti udāraphalaparigrahaguṇaḥ //
yadityādi evamukta ityataḥ prāk / yaditi yasmādudārādhimuktikatvāt / adhyālambitavyānīti saṃkramitavyāni / śeṣaṃ subodham / iti vaistarikaparārthasaṃpādanaguṇaḥ //
evamukta ityādyāparivartasamāpteḥ / pāramitānāṃ kṛtaśa iti tadartham / tāsāṃ pariśuddhaye / arthāyeti hitāya / anveṣiṣyante prajñāpāramitā kvaiṣā labhyatāmiti / paryeṣiṣyanta itastato gatvā gaveṣiṣyante / iha lapsyata iti śrutvā / abhivadanī (ntī) ti samyagvadanti / upagamiṣyanti sannidhānataḥ / upapatsyante prayatne sati lābhāt / upanaṃsyante ayatnenaiva lābhāt / śeṣaṃ subodham / iti ṣaṭpāramitāniyatalābhaguṇaḥ //
ityukto guṇaḥ //
yathokteṣu prayogeṣu cetasaḥ sthāpanaṃ dhāraṇam / tasya guṇā anuśaṃsāścaturdaśa / teṣāṃ parikīrtanaścāsau parivartaśca /
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañjikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāṃ daśamaḥ parivartaḥ //
(RSt_90)
11. mārakarmaparivarto nāmaikādaśamaḥ /
doṣāḥ prayogāntarāyakarāḥ / te vaktavyāḥ / tamadhikṛtya śāstram-
doṣāśca ṣaḍviboddhavyāścaturbhirdaśakaiḥ saha // 4-12 //
doṣāḥ ṣaṭcatvāriṃśadityarthaḥ / ata āha / atha khalvityādi / keciditi praśnaḥ / kāṅkṣākimarthagateḥ / athavā cicchabdo na paṭhitavyaḥ / bahūnīti sāmānyenokte viśeṣajijñāsayā praśnaḥ / kiyadrūpāṇoti / teṣāmityādyuttaram / vakṣyamāṇāni ṣaṭcatvāriṃśaditi bhāvaḥ / bhāṣamāṇādipadāni sarvacaryāṇāmupalakṣaṇāni / cireṇa pratibhānamutpatsyata iti cireṇa pāramitānāṃ pūraṇam / tataścireṇaiva bodhiḥ syāt / iti cirapratibhānadoṣaḥ //
tadapi cetyādi / vikṣepsyata iti / uddhataṃ bhaviṣyati / anupāyakuśalasya kṣiprataraṃ tadutpattau mānotpatteḥ / tato 'nyān bodhisattvānavamanyamānasya nīcakuleṣūtpattyā cireṇaiva bodhiḥ syādityāśupratibhānadoṣaḥ //
jṛmbhamāṇā iti sadarpakāyaprasārāḥ / hasanta iti aṭṭahāsān kurvantaḥ / uccavagghayanta iti darpāduttiṣṭhantaḥ / iti kāyakarmavaiguṇyam //
vikṣiptacittā ityasamāhitā / anyonyavijñānasamaṅgina iti paraiḥ smarayitavyāḥ / svayaṃ tu smṛtiṃ na pratilapsyante / bhinneṣvapīryāpatheṣūddeśavismaraṇādveti cittavaiguṇyadoṣaḥ //
parasparamityādi / uccagghamānā iti parasparamuccagghayantaḥ / vikṣiptacakṣuṣa itastataḥ / visāmagrīti yāvatāmāgamane pustakamākṛṣyate tāvatāmasamagratetyayogavihitasvādhyāyāditā doṣaḥ //
na vayamityādi punaraparamityataḥ prāk / cittotpādaistathā tatheti pūrvoktam / na nirjāyante na niṣpadyante / iti vaimukhyanimittagrāhitā doṣaḥ //
punaraparamityādi tadyathāpītyataḥ prāk / vivarjya cetasā / utsṛjya kāyavāgbhyām / niryāṇaṃ śikṣāparyantagamanam / iti hetubhraṃśadoṣaḥ //
(RSt_91)
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / piṇḍamāhāraḥ / chorayitvā tyaktvā / kavaḍaṃ grāsam / patraḥ palyasampatsamūhaḥ / palāśopamapratipanna iti palāśopameṣu sūtrānteṣvabhiyuktāḥ / damayiṣyāmaḥ pañcendriyadamanāt / śamayiṣyāmaḥ cetaso damanāt / parinirvāpayiṣyāmaḥ punarbhavakṣayāt / kuśalamūlānāmabhisaṃskāro niṣpādanāni tadarthāḥ prayogavyāpārāḥ / na ca tairmantavyamiti / teṣāmātmanaścānupalambhāditi praṇītāsvādabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / prakāśamiti sālokam / upanidhyāyediti paśyet / varṇasaṃsthāna iti varṇākārau / ityuttamayānabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / kevalamātmadamaśamathameveti / saṃvarṇata iti vartate / ityapītyādi / pratisaṃlayanaṃ samādhiḥ / tadapi ityevam / ātmadamaśamathārthameva saṃvarṇyate / ita ūrdhvaṃ itītyādi sugamam / iti dṛṣṭa evetyādi / dṛṣṭe dharme prāpte janmani / anupādāyeti na kiñcitparigahya / nityakālamityābodheḥ / satataṃ caitat pratijanmabhāvāt / samitaṃ ca pratyahaṃ bhāvāditi satatasamitam / śeṣaṃ subodham / ityuddeśabhraṃśadoṣaḥ //
iti prathamaṃ daśakam //
tadyathāpītyādi tadyathāpityataḥ prāk / palagaṇḍaḥ sūtradhāraḥ / merupṛṣṭhe sudarśanaṃ nāma śakrasya sauvarṇa nagaram / tanmadhye śakrasya vaijayanto nāma prāsādaḥ / pratipārśvaṃ yojanaśatadvayaṃ sārdham / ekatvena yojanasahasram / sūryācandramasostu merorarddhādvahirākāśagāmisphāṭikaṃ vartulaṃ vimānam / yathākramamekapañcaśatpañcāśacca yojanāni madhyasūtreṇa / tanmadhye yastayoḥ prāsādo bahubhūmestadiha tayorvimānaṃ vaktavyam / tacca vaijayantādatīvālpapramāṇam / nirmāṇaṃ viśeṣavatī kriyā / upanayanti prāpayantītyupā[ya]saṃmohadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi / bhagavānāha / tadyathāpītyataḥ prāk / loke cakrasya pravartanāt cakravartī / tatpunaścakramapauruṣamākāśagāmi sahasrāraṃ sanābhikaṃ sanemikaṃ āyasaṃ tāmraṃ raupyaṃ sauvarṇa vā yathāyogam / varṇo jāmbunadanibhaḥ / saṃsthānaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇopetam / tejaḥ sarvamabhibhūḥ prabhāvaḥ prabhāmaṇḍalaśca / ṛddhiḥ sampattiḥ / viśeṣataḥ saptaratnāni- cakraratnaṃ hastiratnaṃ (RSt_92) aśvaratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ gṛhapatiratnaṃ maṇiratnaṃ ceti / dhandhayati mohayatyaparisphuṭatvādalpatvācceti dhandhakaḥ / yasmāddhetorbodhisattvaḥ samudeti sa bodhisattvasamudāgamaḥ / avāpya lābhamātreṇa / samāsādya śravaṇādibhiḥ / vivarjya tyaktvā / vivartya parāṅmukhībhūya / iti cakravartisādharmyānnirmāṇakāyabhraṃśadoṣaḥ //
bhagavānāha / tadyathāpītyādi tadyathāpītyataḥ prāk / rasāḥ ṣaṭ / dravyabhedāt parasparasāṃkaryācca śataṃ bhavati / tataḥ śatarasaṃ bhojanam / ṣaṣṭikāḥ ṣaṣṭirātreṇa pacyante teṣāmodānaḥ ṣaṣṭikodanaḥ / śakandhvādiṣu darśanātpararūpam / utsṛjya cetasā / vivarjya kāyena / iti śatarasabhojasādharmyāt sambhogakāyabhraṃśadoṣaḥ //
tadyathāpītyādi prāk punaraparaśabdāt / gambhīraṃ paramārthaśekharatvāt / prabhāsvaraṃ paramanirmalālokatvāt / ityanardhyamaṇiratnasya dharmāddharmakāyabhraṃśadoṣaḥ //
ita ūrdhvaṃ gadyadvayena bhagavatyāṃ pañca viparyāsāḥ pratiśe(ṣe)dhyāḥ (?) / punaraparamityādyevamukte ityataḥ prāk / bahūni pratibhānānīti rūpādīnāṃ sarvākārajñatāparyantānāṃ pratibhānāni / bhagavatyāmasaṃvidyamānatvāccittavikṣepakarāṇīti tattabhdāvapratibhānadoṣaḥ //
evamukta ityādi punaraparāt prāk / ye kecit prajñāpāramitā likhiteti, asatīti, akṣarāṇīti, anakṣareti vā manyante sarvaṃ tanmārakarma / tathā hi na sā likhitā apagandhādivirahāt / nāsatī paramārthasattvāt / nākṣarāṇi sarvadharmāṇāmanakṣaratvāt / nānakṣarā tanniṣyandatvādeṣāmakṣarāṇām / ebhireva ca tasyāḥ sūcanāt / etānyeva ca tenārthenālambya tasyā adhigamāt / tadevaṃ likhanābhiniveśo 'sattvābhiniveśo 'kṣarābhiniveśo 'nakṣarābhiniveśaśceti catvāro doṣāḥ //
punaraparamityādi / deśo mālavādiḥ / śatena sahasreṇa vā saṃkhyātagṛho 'nāḍhyānāṃ nivāso grāmaḥ / sahasreṇa lakṣeṇa vā saṃkhyātagṛha āḍhyānāṃ nivāso nagaram / nagarameva ca vastubhūyiṣṭhaṃ nigamaḥ / maṇḍalaṃ kāśyādi janapadaḥ / tatsamūho rāṣṭram / rājādhyuṣitaṃ nagaraṃ rājadhānī / ākhyānaṃ gadyakāvyam / gulmo ghahāḥ(ṭṭaḥ?) / viśikhā rathyā / śivikā yāpyayānam / jīvitārthāḥ pariṣkārāḥ jīvitapariṣkārāḥ / itihāsaḥ purāvṛttam / śeṣaṃ subodham / iti gantavyādinānārthamanasikāravikṣepadoṣaḥ /
(RSt_93)
iti dvitīyaṃ daśakam //
punaraparamityādinā draṣṭavyarājādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādinā prāptavyāgnyādimanasikāravikṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādi prāk punaraparāt / antarāyā vighātāḥ / lābhaścīvarādiprāptiḥ / satkāra ādaraḥ / śloko yaśaḥ / tairāsvāda uddharṣaḥ / cittotpīḍā cīvarādivighātaiḥ / ityutpīḍāsvādadauṣau //
punaraparamityādi prāk punaraparāt / kiñcāpīti yadyapi / upāyakauśalyamiti yena hīnabodhau na patediti / upāyakauśalyarahitasya gambhīrasūtrānte atanmārgaṇadoṣaḥ //
iti ūrdhvaṃ vaidhuryāṇi bāhulyena vaktavyāni / tāni dharmabhāṇakena saha dhārmaśravaṇikānāṃ visāmagrī / dharmasya bhāna(ṇa)ko vaktā guruḥ / dharmaśravaṇaṃ prayojanameṣāmiti dhārmaśravaṇikaḥ śiṣyaḥ / samagrabhāvaḥ sāmagrī / viparyāsāt visāmagrī / tatrādau punaraparavākyadvayam / kilāsaṃ kausīdyam / bahukṛtyatā gṛhiṇām / sapi kausīdyamiti cchandakilāsavaidhuryam /
tataḥ punaraparavākyadvayam / antaśa ityadhikameva likhitukāmaḥ / gatimān śabdajñānāt / matimān arthajñānāt / smṛtimān ubhayordhāraṇāt / kṣepsyata iti karme karttariprayogaḥ / gamiṣyatītyarthaḥ / udaghaṭitajñaḥ sāmānyokte viśeṣajñānāt / vipañcitajñaḥ kiñcidapyuktau viśeṣaparijñānāt / anabhijñaḥ padaparamaḥ / sa hi yaducyate tadeva jānāti nādhikam //
imāni catvāri vaidhuryāṇi / cchandadeśāntaragamanavaidhuryam / udghāṭitajñatetaratāvaidhuryam / abhijñatetaratāvaidhuryam //
tṛtīyaṃ daśakam //
punaraparamityādi āmiṣaṃ dravyam / tadgurukabahumānādasyeti āmiṣagurukaḥ / evaṃ lobhādigurukaḥ / yāvatā svayaṃ vartate tāvadicchatīti alpecchaḥ / santuṣṭo adhikāniṣṭeḥ / pravivikto gṛhasthairasaṃstutatvāt / iyatā pravrajitasya dānāśaktiruktā / arthavā na dātukāma iti santamapyartha gṛhīmātsaryāt / ityāmiṣārthitādānānārthitāvaidhuryam //
punaraparamityādi punaraparāt prāk / śrāddho bhaviṣyati / tataḥ śrotukāmaḥ śabdataḥ / avabodhu(ddha)kāmo 'rthataḥ / artha dātukāmaḥ parityaktukāma iti nirakṣepadānāt / dharmabhāṇakastu na vakṣyati / aśrāddhatvāt, dhanairaṇa(na)rthikatvāt, (RSt_94) dharmamātsaryādvā / imāni trīṇi vaidhuryāṇi / śrāddhetaratāvaidhurya dānārthitāgrahaṇānarthitāvaidhurya śrotukāmatādharmamātsaryavaidhurya ca //
punaraparamityādi / tāni sūtrāṇīti yāni śrotukāmaḥ / dharmāntarāyo dharmavyasanam / tadasyāsti pūrvajanmasaddharmapratikṣepāditi dharmāntarāyikaḥ / tattayā tabhdāvena na sambhaviṣyanti na bhaviṣyanti / nāvatariṣyanti nānyata āgamiṣyanti / aprāptadharmabhāṇina ityaprāptadharmabhāṇakasya / prativāṇī pratyākhyānam / iti sūtrāntarā[ya]sambhavatadarthitāvaidhuryam //
punaraparamityādi / na śrotukāmo bhaviṣyatīti dharmāntaravyagratayā / ata idaṃ cchandakilāsavaidhuryādanyacchandavaidhuryam //
tataḥ punaraparavākyadvayena middhagurukacchandikatāvaidhuryam //
punaraparavākyena durgatiduḥkhabhayābhdavavaimukhyadoṣaḥ //
punaraparavākyena sugatisukhānāmapi duḥkhatvābhdavavaimukhyadoṣaḥ //
tataḥ punaraparavākyena ekākitā parṣadgurukatāvaidhuryam / anubandhukāmatā anavakāśadānavaidhuryam / durbhikṣādidiggamanāgamanavaidhuryaṃ ca / tatraikākitāparṣadgurukatāvaidhuryāntaṃ caturthaṃ daśakam //
ekena punaraparavākyena sabhayadiggamanāgamanavaidhurye //
punaraparamityādi kulāvalokanabahukṛtyatayā dhārmaśravaṇikānāṃ pratyākhyānadoṣaḥ //
iti hītyādinā mārakarmaṇāṃ bāhulyaṃ buddhāvivarjanīyatāṃ mārasya ca teṣvabhiyogakāraṇamāha / punaraparamityādi / śramaṇaveśāgatena māreṇa saṃśayaprakṣepadoṣaḥ //
punaraparamityādi / nirmitabhikṣusaṅghena svayaṃ buddhaveṣeṇa māreṇa gambhīradharmacāriṇāṃ hīnabodhivyākaraṇadoṣaḥ //
evaṃ subhūta ityādinā āparivartāntāccaturo 'rthānāha / māramarmaṇāṃ bāhulyaṃ tatkāraṇaṃ tebhyaśca vinā tāmalpabuddhitvādikam / yathā ca mārasya teṣvabhiyogastathā sarvabuddhānāṃ bodhisattvaparigraheṣviti ṣaṭcatvāriṃśadantarāyāḥ //
mārakarmāṇyate evāntarāyāḥ / taddyotakaḥ parivartastatparivartaḥ //
āryāṣṭasāhasrikāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ sāratamānāmni pañcikāyāṃ ratnākaraśāntiviracitāyāmekādaśaḥ parivartaḥ //
(RSt_95)
12. lokasaṃdarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ /
uktā doṣāḥ / lakṣaṇaṃ vaktavyam / tadadhikṛtya śāstram-
[81] lakṣyate yena tajjñeyaṃ lakṣaṇaṃ trividhaṃ ca tata /
jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ svabhāvo yaśca lakṣyate // 4-13 //
'yena lakṣyate ' tallakṣaṇamiti jñeyam / karaṇe lyuṭ / tacca vividhaṃ 'jñānaṃ viśeṣaḥ kāritraṃ' ceti / yaśca lakṣyate tadapi lakṣaṇam / karmaṇi lyuṭ / sa ca 'svabhāva' eveti caturvidhaṃ lakṣaṇam / tatrādau jñānaṃ vaktavyam / tatra sarvajñatākāreṇa tāvat /
[82] tathāgatasya nirvṛttau loke cālujyanātmake /
sattvānāṃ cittacaryāsu tatsaṃkṣepe bahirgatau // 1-14 //
[83] akṣayākāratāyāṃ ca sarāgādau pravistṛte /
mahadgate 'pramāṇe ca vijñāne cānidarśane // 1-15 //
[84] adṛśyacittajñānaṃ(ne) ca tadunmiñjādisaṃjñitam /
punastathatākāreṇa teṣāṃ jñānamataḥ param // 1-16 //
[85] tathatāyāṃ munerbodhe tatparākhyānamityayam /
sarvajñatādhikāreṇa jñānalakṣaṇasaṃgrahaḥ // 1-17 //
jñānagrahaṇaṃ saptamyantaiḥ sahaḥ saṃbadhyate / 'tathāgatasya nirvṛttau' iti bhagavatyāḥ sakāśāttathāgatasya niṣpattau jñānam tadāha / atha khalvityādinā atha khalvityataḥ prāk / tatrādau dṛṣṭāntaḥ / evamevetyataḥ prāk / māturglānāyā iti mātari glānāyām / sparśavihāra iti sparśapracāraḥ / amanaāpa iti amanojñaḥ duḥkhahetutvāt / sudhṛtā dhārayeyuriti supuṣṭāṃ puṣṭīyuḥ / tathā puṣṭīyuḥ yathā supuṣṭā syāt / gopāyanaṃ rakṣaṇam / kelāyanaṃ sodhanaṃ vyādhiharaṇāt kelāśabdaḥ / kaṇḍvādiduḥkho vā sparśa iti / viṣayendriyavijñānasannipātajaścaita[si]kaḥ sparśaḥ / sa ca duḥkhaheturduḥkha / cakṣuṣa iti pañcamī / āpāto 'manuṣyāṇām / utpāto vidyudādiḥ / mamakāreṇa mamā [ye]yuḥ / samanvāharantītyetat kuta ityāha / yepi te likhantīti tāmeva / tathāgatasyeti śākyamuneḥ / (RSt_96) yepīti na kevalaṃ śākyamuniḥ / tiṣṭhantīti santi / dhriyanta iti avatiṣṭhante / yāpayantīti yāvadāyuravatiṣṭhante / autsukyamāpadyante / kathamityāha / kimitītyādi / kidṛśī mātetyata āha / janayitrīti / asyāḥ sarvajñatāyāḥ / darśayitrīti prāpikā / evamiti janakatvenaiva / iti tathāgatasya nirvṛttau jñānaṃ prathamam //
lokasya sandarśayitrītyuktam / ataḥ pṛcchatyatha khalvityādinā / evamukta ityādi uttaram / loka ityākhyātā iti lujo vināśe / lujyante pralujyante kṣaṇikatvāt santānanirodhācceti lokāḥ / kartturyuc / nairukto varṇavyatyayaḥ / kathaṃ loka iti darśitā iti / yadi luñjanta iti lokāḥ / tadāsyāḥ ko 'tiśaya iti bhāvaḥ / viśvādarśitamiti(?)lujatvādanyat(?) / yato 'tiśayaḥ syādityarthaḥ / na lujyanta ityādi / nanu tathāpi vyāhatame[ta]t na lujyante na pralujyante tasmālloka iti? nāsti vyāghātaḥ / yasyāyamatra sambandhaḥ / loka iti pañcaskandhāḥ / te bhagavatyā prajñāpāra[mi]tayā na lujyante na pralujyanta iti darśitāḥ / tatkasya hetorityādinā praśnaḥ / śūnyatetyādinottaram / yathā śūnyatā evamanimittādaya ityāha na cetyādinā / kathamiti pṛṣṭam / ata evaṃ ityādinopasaṃhāraḥ / iti lokajñānaṃ dvitīyam //
sattvānāṃ cittacaryāsvityanenāprameyāṇāṃ sattvānāṃ cittacaritajñānaṃ nirdiṣṭam / tacca na vināśatvāprameyatājñānena / tataḥ punaraparamityādinā sattvāprameyatājñānamuktvā yopītyādinā taccittacaritajñānamāha / tatra kathaṃ sattvānāmaprameyatājñānam? yatasteṣāṃ niḥsvabhāvatayā na pramāṇaṃ na saṃkhyā / kathaṃ taccittacaritānāṃ jñānam? sattvāsattayā teṣāmapyasattvāt / lokasya sandarśayitrīti sattvānāmapi lokatvāt / ityaprameyasattvacittacaritajñānaṃ tṛtīyam //
'tatsaṃkṣepe bahirgatau' iti / bahirgatirvikṣepaḥ / tasya cittasya saṃkṣepasahitā bahirgatistatsaṃkṣepabahirgatiḥ / ataścittasya saṃkṣepavikṣepajñānaṃ punaraparagadyadvayenāha / sa saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānātīti / saṃkṣepo hi cittasya prakṛtau sthānam / taccāsya kṣaya eva / sa cākṣayaścittaprakṛterakṣayatvāt / tasmātsa tathāgataḥ saṃkṣepaṃ kṣayataḥ kṣayaṃ cākṣayato yathābhūtaṃ prajānāti / dharmatāta ityādi / lyablope pañcamī / cittadharmatāmapekṣya tāni vikṣiptāni bahirmukhatvāt prajānāti / svalakṣaṇāpekṣayā kīdṛśānītyāha / akṣīṇānītyādi / (RSt_97) na kṣīṇāni nāpyaṃśataḥ kṣīṇāni tato na saṃkṣiptāni / avikṣiptānīti nāpi vikṣiptāni / kuta ityāha / alakṣaṇāni hīti / yasmātsvalakṣaṇaiḥ śūnyānītyarthaḥ / iti cittasaṃkṣepavikṣepajñānaṃ caturtham //
'akṣayākāratāyāṃ ca' iti kṣayapāṭho mahatyau prati / imāṃ tu prati 'ameyākṣayatāyāṃ ca' iti pāṭhaḥ / asyāṃ hi paṭhyate aprameyākṣayāni cittānīti / tadāha / punaraparamityādinā / kathaṃ ceti praśnaḥ / uttaraṃ tasyetyādinā / adhiṣṭhitamiti na kadācinna sthitamanādinidhanamityarthaḥ / dharmatayeti bhāvaḥ / ata eva saṃskṛtalakṣaṇābhāvād anirodhamanutpādamasthitam / anāśrayaṃ ṣaṇṇāmapīndriyāṇāṃ tasminnavyāpārāt / pramāṇābhāvād aprameyam / kṣayābhāvād akṣayam / yeneti yenādhiṣṭhitatvādinā / ākāśetyādi / yathā ākāśasyāprameyatākṣatayā tathā cittasya / evamityādinopasaṃhāraḥ / iti aprameyākṣayatājñānaṃ pañcamam //
aprameyākṣayatāyāṃ ceti cakāro 'nuktasamuccayārthaḥ / tena saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭajñānaṃ līnapragṛhītajñānaṃ sāśravānāśravajñānaṃ ca parigṛhyate / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asaṃkleśasaṃkliṣṭānīti saṃkliṣṭiḥ saṃkleśaḥ kleśopakleśairmalinīkaraṇam / na saṃkleśo 'saṃkleśaḥ / tena saṃkliṣṭāni / yato 'saṃketāni / kit nivāse / cittadharmatā(ta)yā na samyaksthānaṃ teṣāmāgantukatvāt / prakṛtītyādi / cittadharmatā hi prakṛtyaiva prabhāsvarā nirmalā nityamasaṃkliṣṭeti saṃkliṣṭāsaṃkliṣṭacittajñānaṃ ṣaṣṭham //
dvitīyaṃ punaraparagadyadvayenāha / anālayalīnānīti / anālayo 'layanam / alayanenaiva līnāni / cittaṃ hi līnaṃ na cittaprakṛtiḥ / na hi cittaprakṛtirna mahyaṃ na meti vā / agrāhyāṇi tāni cittāni na pragrahītavyānīti / agrahaṇaṃ pragrahaḥ / praśabdasya pratiṣedhārthatvāt / prasthānavat pravāsavacceti bhāvaḥ / iti līnapragṛhītacittajñānaṃ saptamam //
punaraparagadyadvayena tṛtīyamāha / asvabhāvānītyādi / ātmanyeva bhāvaḥ svabhāvaḥ / tadabhāvādasvabhāvāni / visaratyebhiścittamityāsravā asaṃkalpāḥ / tadyogātsāsravāṇi / kutaḥ? yato 'satsaṃkalpāni / asatāṃ kāmarūpārūpyabhavānāṃ kalpanāt / abhāvagatikānītyādi / abhāvaḥ śūnyatā / sā gatireṣāmiti tathoktāni / tasmād anābhogāni kāmarūpārūpyabhaveṣu visaraṇāt / tato 'nāsravāṇītyarthaḥ / iti sāsravānāsravacittajñānamaṣṭamam //
(RSt_98)
'sarāgādau' iti / sarāgavītarāgajñānaṃ sadoṣavītadoṣajñānaṃ samohavītamohajñānaṃ ca / tatrādau punaraparagadyadvayenāha / yā cittasya sarāgatetyādi / cittasya sarāgatā na cittaprakṛteḥ / tasmādvinaiva rāgaṃ sarāgāṇītyarthaḥ / yaścittasya vigama ityādi / vigamaḥ śūnyatā / na sā sarāgateti saiva vītarāgatetyarthaḥ / iti sarāgavītarāgacittajñānaṃ navamam //
punaraparagadyadvayena dvitīyam / tatsubodham / iti sadoṣavītadoṣacittajñānaṃ daśamam //
tataḥ punaraparagadyadvayena tṝtīyam / iti samohavītamohacittajñānamekādaśam //
"pravistṛte mahadgate 'pramāṇe ca" iti śāstram / pravistṛtaṃ vipulamanantaṃ kāmadhātvālambanaṃ brahmavihārādi / mahadgataṃ rūpadhātvālambanam / kāmādrūpasya prakṛṣṭatvādārūpyadhātvālambanam / tridhātvālambanamanālambanaṃ cāpramāṇam / atastrīṇi jñānāni mahatyoḥ / vipulacittajñānaṃ mahadgatacittajñānamapramāṇacittajñānaṃ ca / imāṃ tu bhagavatīṃ prati 'apramāṇe ca' iti cakāro 'nuktasamuccayārthaścādyayorabhisambadhyate / vipule 'vipule ca / mahadgate 'mahadgate ca / apramāṇe ceti / tasmādasyāṃ trīṇī jñānāni / avipulavipulajñānam, amahadgatamahadgatajñānam, apramāṇajñānaṃ ceti / tatrādyaṃ punaraparagadyadvayenāha / asamutthānetyādi samutthānaṃ vistāraḥ / tadyogapratiṣedhād asamutthānayogāni / atiprasārapratiṣedhād asamutthānaparyāpannāni dharmatayā / tasmād avipulāni / na hīyanta ityādi / na hīyante nāpacīyante tasmānnāvipulāni / na vivardhante tasmānna vipulāni na vigacchantīti na viśeṣaṃ gacchanti / tasmānna vipulāni nāvipulāni / avigamatvādeveti nirvikāratvādeva cittānāmiti cittadharmatāyāḥ iti vipulāvipulacittajñānaṃ dvādaśaḥ //
punaraparagadyadvayena dvitīyamāha / anāgatikānītyādi / dūrādantike gatirāgatiḥ / antikāddūragatirgatiḥ / parito gatiḥ paryāpanna
[lokasandarśanaparivarto nāma dvādaśaḥ //]
[acintyaparivarto nāma trayodaśaḥ //]
This chapter is missing in original text
[aupamyaparivarto nāma caturdaśaḥ //]
This chapter is missing in original text
(RSt_99)
15. devaparivarto nāma pañcadaśaḥ
...........tyāha / yānyenamityādi / kāni punarasya kalyāṇamitrāṇītyata āha tānyevetyādi / tānyasmai kathamarthamupadekṣyantītyata āha evaṃ cetyādi / evamanenākāreṇa / ehi tvamityādinā kārṣīrityetadantena / yogamiti prayogamabhiyogaṃ vā / mā parāmṛkṣa iti tabhdāvena mā grahīḥ / aparāmṛṣṭeti sarvadharmairavikalpitā / parijayo 'bhyāsaḥ / evaṃ hītyādinā upasaṃhāraḥ / samyaksambodhī samyakpariṇāmanamanāsvādaḥ / ityanāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ //
ukto viśeṣaḥ ṣoḍaśavidhaḥ / kāritraṃ daśavidhaṃ vaktavyam / tatra śāstram-
[86] hitaṃ sukhaṃ ca trāṇaṃ ca śaraṇaṃ layanaṃ nṛṇām /
parāyaṇaṃ ca dvopaṃ ca pariṇāyakasaṃjñakam // 4-27 //
[87] anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalāsākṣātkriyātmakam /
paścimaṃ gatikāritramidaṃ kāritralakṣaṇam // 4-28 //
etadāha subhūtirityādinā / tacca duṣkaretyādinā subhūtiḥ prastauti / evametadityādinā bhagavānācaṣṭe / ye lokahitāya samprasthitā iti bodhimabhisambudhya pañcabhyo gatibhyaḥ sattvān parimocya teṣāmabhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpanāditi hitakāritram //
lokasukhāya lokānukampāyai samprasthitā iti bodhimabhisambudhya sattvān duḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocya teṣāṃ sukhe nirvāṇe pratiṣṭhāpanamiti sukhakāritram //
lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ityādinā trāṇādikāritrāṇāmuddeśaḥ / ityevaṃrūpaṃ vīryamārabhanta iti sambandhaḥ / yathoddeśamaṣṭābhiḥ kathañcavākyairnirdeśaḥ / tata iti tebhyo duḥkhebhyaḥ / enamiti lokam / vyāyacchanta iti saṃrakṣanti / vīryamiti prayogam / trāṇaṃ bhavanti trāṇakaraṇāditi trāṇakāritram //
ityādireva........... ..........(RSt_100) [avidyā]ṇḍajamasminniti kṛtvā / sa eva paṭalaṃ dṛṣṭirodhakatvāt / avidyaivāṇḍakośapaṭalaṃ tena paryavanaddhā avaguṇṭhitāḥ / tamo mohaḥ / tenābhibhūtā andhīkṛtāḥ / avabhāsayantaḥ ālokaṃ kurvantaḥ / vidhunvanti apanayanti / evamālokakaraṇādālokā bhavantītyālokakāritram //
anutpādaścānirodhaśceti samāhāradvandvaḥ / prakṛtiḥ sarvadharmāṇāṃ dharmatā / tayā teṣāmanutpādānirodhāya dharmadeśanāt pariṇāyakāḥ parito netāraḥ paramārthabodhakā iti pariṇāyakakāritram //
anābhogaṃ tribhiryānaiḥ phalasākṣātkriyātmakam /
paścimaṃ gatikāritraṃ [idaṃ kāritralakṣaṇam] //
iti tribhiryānairanābhogataḥ phalasākṣātkriyātmakaṃ gatikāritramityarthaḥ /
grāmasya (?) hi gatiḥ prāptireva / yadābhogena gamanena yānatrayaphalasyāpi gatiḥ prāptireva sā tu nirābhogā / na hi pumān kāyena cetasā vā gantvā tatprāpnoti kintvābhogata eva / tathā hyākāśagatikāḥ sarvadharmāḥ / na hyākāśasya gatirāgatirvā / svabhāva evāsya gatiḥ / tasmādākāśagatikā ityākāśasamāḥ / kuta ityāha / yathā hītyādi / akṛtamanutpāditatvāt / avikṛtamavasthāntarānutpādanāt / anabhisaṃskṛtaṃ hetupratyayaiḥ sambhūya tasyākaraṇāt / sthitamutpadya vṛtteḥ / saṃsthitaṃ samantataḥ sthiteḥ / vyavasthitaṃ kvacideva sthiteḥ / eṣāṃ viparyāsādāsthitamasaṃsthitamavyavasthitam / ākāśakalpatvādavikalpā nirābhogāḥ / dharmatāmātratvāddharmāṇāmiti bhāvaḥ /
yathā vākāśagatikā evaṃ śūnyatādigatikāḥ / tadevamagatigatikāḥ sarvadharmā iti........gatikāritram //
uktaṃ daśavidhaṃ kāritram /
..........śāstram-
[88] kleśaliṅganimittānāṃ vipakṣapratipakṣayoḥ /
viveko duṣkarakāntāvuddeśo 'nupalambhakaḥ // 4-29 //
[89] niṣiddhābhiniveśaśca yaścālambanasaṃjñakaḥ /
vipratyayo 'vighātī ca so 'padāgatyajātikaḥ // 4-30 //
[90] tathatānupalambhaśca svabhāvaḥ ṣoḍaśātmakaḥ /
lakṣmīva lakṣa(kṣya)te ceti caturthaṃ lakṣaṇaṃ matam // 4-31 //
(RSt_101)
yaḥ svabhāvaścaturthaṃ lakṣaṇamiṣṭaṃ sa ṣoḍaśavidhaḥ / sarvakarmasādhanaṃ lakṣaṇam / lakṣyata iti kṛtvā / ata evāha 'lakṣyate ceti' / lakṣaṇāntaramapyāha 'lakṣmīva' iti / lakṣmayogāllakṣmī lakṣaṇayogāllakṣaṇamityarthaḥ / kathaṃ 'ṣoḍaśātmakaḥ'? ityata āha'kleśaliṅge 'tyādi / ato 'sya prastāvanā subhūtirāhetyādinā bhagavānāhetyataḥ prāk / caritāḥ ṣaṭpāramitā rakṣantīti caritāvinaḥ / katame ta ityāha / ya imāmityādi / kiṃsvabhāvā ityanena padena svabhāvapraśnaḥ / uttaraṃ bhagavānāhetyādinā / vinayo 'panayaḥ / tamarhantīti vainayikāḥ / tairviviktaḥ svabhāva eṣāmiti tathoktāḥ / iyatā catvāraḥ svabhāvā uktāḥ / kleśavivekaḥ / kleśaliṅgavivekaḥ / kleśanimittavivekaḥ / vipakṣapratipakṣavivekaśca / tatra kleśo rāgādiḥ / kleśaliṅgaṃ kleśakṛtaṃ kāyādidauṣṭhulyam / kleśanimittamayoniśo manasikārādi / vivakṣapratipakṣau rāgārāgau dveṣādveṣo mohāmohau ca / subhūtirāhetyādinā subhūtirāhetyataḥ prāk / etadāha / eṣa eva svabhāvo gatiḥ yāmabhisambudhya deśayiṣyantaḥ sattvānāṃ gatirbhaviṣyantīti //
subhūtirāhetyādi buddhabhūmirveti yāvat / atra na rūpādisambaddha iti na rūpādisvabhāvāyai(ya) svabodhaye / na rūpāderarthāyeti na rūpādisvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / evaṃ na bhūmitraya svabhāvānāṃ (?) / svabodhaye / nāpi / nāpi bodhitrayasvabhāvānāṃ sattvānāmarthāya / tadityādinā praśnaḥ / uttaraṃ sarvetyādi / na pratikāṃkṣitavyānīti na labhyatvena draṣṭavyāni / atra trīṇi na draṣṭavyānītyekameva sthānaṃ draṣṭavyamiti bhāvaḥ / iti duṣkarasvabhāvaḥ //
duṣkarasahita ekānto 'duṣkaraikāntaḥ' / evamukta ityādi yenāyamityataḥ prāk / abhimato 'rtho 'rthavaśaḥ / taṃ ca svayameva bhagavānāha / asthānaṃ hītyādinā buddhabhūmirvetyekāntaḥ / ityaikāntikasvabhāvaḥ //
yenāyaṃ sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ sannāhaḥ sannaddha ityuddeśasvabhāvaḥ //
subhūtirāhetyādi kaccidit