Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_4u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 8 / 8 (50.000 ký tự/trang)
agavan paramārthe yatra dvayasamudācāro na saṃvidyate. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ paramārthe carati samudācāre carati, sa nimitte carati. subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tena nimittasaṃjñā vānimittasaṃjñā vā vibhāvitā bhavati. (PSP_4:178) subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity advayagāmbhīryam bhagavān āha: tat kathaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena nimittasaṃjñā vā ānimittasaṃjñā vā na vibhāvitā bhavati? evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evaṃ prayujyate, nimittaṃ vā bhāvayiṣyāmy animittaṃ vā bhāvayiṣyāmīti, iha punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nāparipūrṇair daśabhis tathāgatabalair caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mahāmaitryā mahākaruṇayā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. idaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena na kaṃcid dharmaṃ bhāvī vā karoty abhāvī vā karoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitas, tatra ca svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ sthitvā trīn samādhīn samāpadyate, sattvānāṃ kṛtaśas taiś ca samādhibhiḥ sattvān paripācayati. evaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīn samādhīn samāpadyate, tatra ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvas trīṣu samādhiṣu sthitvā sattvāṃś ca praṇidhānena caratas tān apraṇihitena niyojayati, sattvāṃś ca vikalpe caratas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ pratiṣṭhāpayati, sattvāṃś ca nimitte caratas tān bodhisattvo mahāsattva ānimitte pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tribhiḥ samādhibhiḥ sattvān paripācayati. ity upāyakauśalaṃ gāmbhīryam ity uktaḥ śaikṣo 'vaivartiko gaṇaḥ atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: ya āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragatas trīn samādhīn samāpadyate śūnyatām ānimittam apraṇihitam, api nu sa prajñāpāramitāyāṃ vivardhate. evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yady āyuṣman śāriputra divase bhāvanayā vivardhate, evaṃ svapnāntaragato 'pi vivardhate. tat kasya hetoḥ? avikalpaḥ, atha khalv āyuṣman śāriputra svapnaś ca divasaś ca, saced āyuṣman śāriputra yadi divase bodhisattvasya (PSP_4:179) mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanāsti, tadā svapnāntaragatasyāpi bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhaviṣyati. iti bhavaśāntyor akalpanā evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punar āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragataḥ karma karoti, bhavati tasya karmaṇa ācayo vā upacayo vā, yathā svapnopamāḥ sarvadharmā uktā bhagavatā, tathā nāsya bhavaty ācayo vā upacayo vā. tat kasya hetoḥ? na hi svapne kasyacid dharmasyācavo vā upacayo vā upalabhyate. atha vibuddho vikalpayiṣyati, bhavati tasyācayo vā upacayo vā. atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yaś ca divasaṃ prāṇātipātaṃ kṛto, yaś ca svapnāntare hatas taṃ prativibudho vikalpayati, aho hato mayā hataḥ sādhu hata iti, tat karmāyuṣman śāriputra kim āha? śāriputra āha: nāyuṣman subhūte anārambaṇakarmotpadyate sārambaṇam eva karmotpadyate. subhūtir āha: evam etad āyuṣman śāriputra nānārambaṇaṃ karmotpadyate nānārambaṇaṃ cetanotpadyate sārambaṇam evāyuṣman śāriputra karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇā cetanotpadyate nānārambaṇam. dṛṣṭaśrutamatavijñātair dharmair buddhiḥ pravartate, nādṛṣṭair nāśrutair nāmatair nāvijñātair dharmair buddhiḥ pravartate. tatra kācid buddhiḥ saṃkleśaṃ parigṛhṇāti, kācid buddhir vyavadānaṃ parigṛhṇāti, tasmāt tarhy āyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā. śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvāṇi karmāṇi sarvāś cetanā viviktā uktā bhagavatā, tat kathaṃ sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā? subhūtir āha: nimittīkṛtyāyuṣman śāriputra sārambaṇam eva karmotpadyate nānārambaṇaṃ, sārambaṇaiva cetanotpadyate nānārambaṇā. atha khalv āyuṣmān śāriputraḥ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: yady āyuṣman subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ (PSP_4:180) samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet, tac ca kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet pariṇāmitaṃ bhavaty anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. atha khalv āyuṣmān subhūtiḥ sthavira āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: ayam āyuṣman śāriputra maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavatāvinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyati. atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: ayaṃ subhūti sthavira evam āha, ayaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃmukhībhūta ekajātipratibaddho bhagavato 'vinivartanīyatāyai vyākṛta eṣa paripraṣṭavya eṣa visarjayiṣyatīti. evam ukte maitreyo bodhisattvo mahāsattva āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ nāmadheyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo visarjayiṣyaty, utāho rūpaṃ visarjayiṣyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ visarjayiṣyati? yā rūpasya śūnyatā sā visarjayiṣyati, yā vedanāśūnyatā yā saṃjñāśūnyatā yā saṃskāraśūnyatā, yā vijñānaśūnyatā sā visarjayiṣyati? yā ca rūpasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayituṃ, yā vedanāyāḥ śūnyatā yā saṃjñāyāḥ śūnyatā yā saṃskārāṇāṃ śūnyatā yā vijñānasya śūnyatā na sā pratibalā visarjayitum? tat kiṃ visarjayiṣyati nāhaṃ taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi, yo dharmo visarjayiṣyati, yaṃ visarjayiṣyati, yatra vā visarjayiṣyati? tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi, yo dharmo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yena vyākṛto, yatra vā vyākṛtas, tam apy ahaṃ dharmaṃ na samanupaśyāmi sarva ete dharmā advayā advaidhīkārāḥ. atha khalv āyuṣmān śāriputro maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: kaścit tvayā maitreya ete dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathaitān dharmān bhāṣase? maitreya āha: na mayaite dharmā evaṃ sākṣātkṛtā yathāham etān dharmān bhāṣe. atha khalv āyuṣmataḥ śāriputrasyaitad abhavat: gambhīraprajño batāyaṃ maitreyo bodhisattvo mahāsattvo yathāpi nāma dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritāvina eṣa nirdeśo 'nupalambho 'nupalambhacaritasya. (PSP_4:181) atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra samanupaśyasi tvaṃ taṃ dharmaṃ yena tvaṃ dharmeṇārhann iti prabhāvyase. śāriputra āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavaty, ayaṃ dharmo vyākariṣyaty ayaṃ dharmo vyākriyate ayaṃ dharmo vyākṛto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evañ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati, na cāsya vicikitsotpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, yaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattva evaṃ carati sa carati prajñāpāramitāyām. evañ caran śāriputra bodhisattvo mahāsattvo nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. iti codyaparaṃparety uktā bhavaśāntisamatā atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāñ caratā jighatsitān sattvān dṛṣṭvā pipāsitān durnivasitān duḥprāvṛtān śayanāsanavihīnāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasyaiṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāpsyante. yathāpi tac cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmaṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ vṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām aspṛhānām atapānām akaniṣṭhānāṃ devānām upabhogaparibhogāya, evaṃvidhās tasmin buddhakṣetre sattvānām upabhogaparibhogā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlapāramitāyāṃ caratā prāṇātipātikān sattvān dṛṣṭvā adattādāyikān kāmamithyācārikān mṛṣāvādikān pāruṣikān piśunavacanān pralāpān abhidhyālukān vyāpannacittāni (PSP_4:182) mithyādṛṣṭikān alpāyuṣkān bahvābādhān bahvāyāsān durvarṇān alpeśākhyān alpabhogān nīcakulān nihīnavṛttīn aṅgavihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā śīlapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāyāṃ caratānyonyavyāpādabahulacittān sattvān dṛṣṭvā loṣṭatāḍanaśastraprahārāṃś ca dadato jīvitāṃś ca vyavaropayato daṇḍādaṇḍi muṣalāmuṣali keśākeśi kacākaci kurvataś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā kṣāntipāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. sarvasattvāś ca mātṛsamacittā bhaviṣyanti, pitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhrātṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, bhaginīsamacittāś ca bhaviṣyanti, putraduhitṛsamacittāś ca bhaviṣyanti, maitracittā bhaviṣyanti. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhaviṣyati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena vīryapāramitāyāñ caratā hīnavīryān sattvān dṛṣṭvā kuśīdān alasān nirudyogān alpasattvāṃs tribhir yānaiḥ prasthitān śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā bodhisattvayānena vā sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā vīryapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāṃ, paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena dhyānapāramitāyāṃ caratā sattvān pañcasu nivaraṇeṣu pravartamānān dṛṣṭvā kāmacchande vyāpāde styānamiddhe uddhatakaukṛtye vicikitsāyāṃ nivaraṇeṣu (PSP_4:183) pravartamānān sattvān mūḍhān mūḍhasmṛtīn prathamadhyānavirahitān dvitīyadhyānavirahitāṃs tṛtīyadhyānavirahitāṃś caturthadhyānavirahitān maitrīkaruṇāmuditopekṣāvirahitān ākāśānantyāyatanasamāpattyā vijñānānantyāyatanasamāpattyā ākiñcanyiyatanasamāpattyā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyā vihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā dhyānapāramitāyāṃ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāñ caratā duḥprajñān prajñāparihīṇān sattvān dṛṣṭvā laukikalokottarayā samyagdṛṣṭyā vihīnān akriyāvādino nāstikavādān ucchedavādān śāśvatavādān ekatvānyatvobhayatvavādāṃś ca sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā prajñāpāramitāyāñ cariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre teṣāṃ sattvānām amī doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā triṣu rāśiṣu vartamānān sattvān dṛṣṭvā niyatāniyatamithyātvaniyatān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhaksetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre niyatāniyatamithyātvaniyatānāṃ sattvānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā nairayikān sattvān tairyagyonikān sattvān yāmalaukikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayāṇām apāyānām antaśaḥ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate. (PSP_4:184) evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imān mahāpṛthivīsthāṇukaṇṭakagahanaprāgbhāraprapātasyandanikāgūthoḍigallān paripūrṇān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānām ete doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante, tac ca me buddhakṣetraṃ samapāṇitalajātaṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā imāṃ mahāpṛthivīṃ mṛttikāmayīṃ dṛṣṭvā apagatajātarūparajatām evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre iyaṃ mahāpṛthivī suvarṇavālukācchannā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayaty anuttarāyāś ca samyaksaṃbodher abhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena sattvān mamakāraparigrahavartamānān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre teṣāṃ sattvānāṃ mamakāraparigraho na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā caturo varṇān dṛṣṭvā kṣatriyān brahmaṇān vaiśyāñ śūdrān evam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre caturṇāṃ varṇānām antaśaḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś (PSP_4:185) cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ hīnotkṛṣṭamadhyamatān dṛṣṭvā hīnakulīnatāṃ madhyakulīnatāṃ cotkṛṣṭakulīnatāṃ ca sattvānāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānām amī doṣā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ varṇanānātvaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ varṇanānātvaṃ na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā abhirūpā bhaviṣyanti prāsādikā darśanīyā paramaśubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatāḥ. evañ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā adhipatiṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'dhipatiprajñaptir api na bhaviṣyati na prajñāsyate. anyatra dharmarājena tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhena. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ gatisaṃbhedaṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvaṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ gatisaṃbhedo na bhaviṣyati na prajñāsyate, narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyā anyatra sarvasattvā ekakarmāṇo (PSP_4:186) bhaviṣyanti, caturbhiḥ smṛtyupasthānair avirahitāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair aṣṭabhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhir abhijñābhir yāvac catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā catasro yonīḥ sattvānāṃ dṛṣṭvāṇḍajāṃ jarāyujāṃ saṃsvedajām aupapādukāṃ dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre tisro yonayaḥ sattvānāṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, aṇḍajā jarāyujā saṃsvedajā anyatra sarvasattvā aupapādukā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān pañcābhijñābhir virahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ pañcābhijñā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sarvasattvānām uccāraprasrāvādīn dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvā dharmaprītidhyānāhārā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān prabhāvirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya (PSP_4:187) tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ svayaṃprabhā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākirajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhaksetre sattvānāṃ rātridivasamāsārdhamāsasaṃvatsarāṇāṃ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratāyūrvihīnān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā aparimitāyuṣo bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān lakṣaṇavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvā dvātriṃśadbhir mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samanvāgatā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā sattvān kuśalamūlavirahitān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sarvasattvāḥ kuśalamūlasamanvāgatā bhaviṣyanti, yaiḥ kuśalamūlaiḥ samanvāgatā buddhān bhagavata upasthāsyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. (PSP_4:188) punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā rogaspṛṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre sattvānāṃ catvāro vyādhayo na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katame catvāro? vātikā vā paittikā vā śleṣmikā vā sāṃnipātikā vā. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā tribhiḥ kleśaiḥ kliṣṭān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre trayaḥ kleśā na bhaviṣyanti na prajñāsyante. katamāḥ trayo? rāgo dveṣo mohaḥ. sarvasattvāś ca vigatarāgā bhaviṣyanti vigatadveṣā vigatamohā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratā hīnādhimuktikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparīkṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre dvayor yānayoḥ śabdo na bhaviṣyati na prajñāsyate, śrāvakayānasya vā pratyekabuddhayānasya vā, anyatra sarvasattvāḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃprasthitā bhaviṣyanti. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu caratābhimānikān sattvān dṛṣṭvaivam upaparikṣitavyaṃ, tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'bhimānikānāṃ sattvānāṃ śabdo 'pi na bhaviṣyati na prajñāsyate, anyatra sarvasattvā nirabhimānā bhaviṣyanti. evaṃ caran (PSP_4:189) subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ piripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivaṃ cittam utpādayitavyaṃ, nāhaṃ tāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, sacet me tatra buddhakṣetre mitam āyuḥpramāṇaṃ syād mitā ca prabhā, mitaś ca bhikṣusaṃghaḥ, api tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre amitam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, amitā ca prabhā, amitaś ca bhikṣusaṃgho bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi tāvanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ yāvan na bhaven na tāvad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye, 'pi tu khalu tathā tathā ṣaṭsu pāramitāsu cariṣyāmi, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyāmi, sattvāṃś ca paripācayiṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya yāvanti gaṅgānadīvālukāsamāni buddhakṣetrāṇi bhavanti mamaikaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu carataivam upaparīkṣitavyaṃ, dīrgho batāyaṃ saṃsāro, bahur ayaṃ sattvadhātus tenaivaṃ yoniśo manasikartavyam, ākāśaparyanto batāyaṃ saṃsāra, ākāśaparyanto batāyaṃ sattvadhātur, na ceha kaścit saṃsariṣyati, na ca kaścit parinirvāsyati. evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ paripūrayati sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. atha khalu tasyāṃ parṣadi gaṅgadevā nāma bhaginī saṃnipatitābhut saṃniṣaṇṇā, sotthāyāsanād ekāṃśam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā dakṣiṇaṃ jāmumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya (PSP_4:190) bhagavantam etad avocat: ahaṃ bhagavann ahaṃ sugata ṣaṭsu pāramitāsu caritvaivaṃrūpaṃ buddhakṣetraṃ parigṛhīṣye yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddheneha prajñāpāramitāyām upadiṣṭam. atha khalu sā strī suvarṇapuṣpaṃ gṛhītvā, rūpyapuṣpaṃ ca gṛhītvā, jalajāni sthalajāni ca puṣpāṇi gṛhītvā, sarvāṇi cābharaṇāni gṛhītvā, suvarṇavarṇapītavarṇaṃ ca puṣpayugaṃ gṛhītvā yena bhagavāṃs tena kṣipati sma. samanantarakṣiptaṃ ca tad dūṣyayugam atha tāvad eva buddhānubhāvenopari vaihāyasam antarīkṣe bhagavato mūrdhni saṃdhau kūṭāgāram asthāt, caturasraṃ catuḥsthūṇaṃ samaṃ bhāgaśo ghaṭitaṃ suvibhaktaṃ ramaṇīyaṃ. atha khalu sā strīs tatkūṭāgāraṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. atha khalu bhagavāṃs tasyāḥ striyā adhyāśayaṃ viditvā tasyāṃ velāyāṃ smitaṃ prādurakarot, dharmatā khalu punar eṣā buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduḥ kurvanti. atha khalu tāvad evānekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārād niścaranti sma. tadyathāpi nāma nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhāḥ sphaṭikarajatavarṇās tān anantāparyantān lokadhātūn gatvā punar evāgatya bhagavantaṃ tripradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhny antarhitāḥ. atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ cīvaraṃ pravaritvā dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukaṃ nāpratyayaṃ tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī anāgate 'dhvani suvarṇapuṣpo nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho loke bhaviṣyati tārakopame kalpe 'yam ānanda etasyā gaṅgadevāyā bhaginyāś caramaḥ strībhāvo bhaviṣyati. iyam ānanda gaṅgadevā bhaginī strībhāvaṃ vivarjya puruṣabhāvaṃ pratilabhyākṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhakṣetre upapatsyate abhiratyāṃ lokadhātau, sa tatra brahmacaryaṃ cariṣyati. asya khalu punar ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya suvarṇapuṣpa iti nāmadheyaṃ (PSP_4:191) bhaviṣyati. sa khalu punar ānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvas tataś cyutaḥ samāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, avirahitaś ca buddhair bhagavadbhir bhaviṣyati, tadyathāpi nāṃ ānanda rājā cakravartī prāsādena prāsādaṃ caṅkrāmati, sa yāvajjīvaṃ pādatalābhyāṃ dharaṇīṃ nākrāmati yāvan maraṇakālam iti. evam evānanda suvarṇapuṣpo bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti. atha khalv āyuṣmata ānandasyaitad abhavat: yāvanto bodhisattvā mahāsattvās tatra buddhaksetre saṃnipatitā bhaviṣyanti, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyaḥ. atha khalu bhagavān āyuṣmata ānandasya cetasā cetaḥparivitarkam ājñāyāyuṣmantam ānandam etad avocat: evam etad ānanda yathā vadasi, tathāgatasaṃnipātaḥ sa veditavyo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yaḥ saṃnipātaḥ suvarṇapuṣpasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya buddhaksetre na pramāṇabaddho bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, na śakyaṃ tasya bhikṣusaṃghasya pramāṇaṃ kartum, iyanto vā śrāvakā, iyanti vā śrāvakaśatāni, iyanti vā śrāvakasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakaśatasahasrāṇi, iyatyo vā śrāvakakoṭya, iyanti vā śrāvakakoṭīśatāni, iyanti vā śrāvakakoṭīśatasahasrāṇi, iyanti vā śrāvakakoṭiniyutaśatasahasrāṇi, anyatrāsaṃkhyeyāprameyāparimāṇāni śrāvakakoṭīniyutaśatasahasrāṇi bhaviṣyanti. suvarṇapuṣpasya khalu punar ānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetra ime doṣāḥ sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ na bhaviṣyanti na prajñāsyante, ya iha prajñāpāramitāyāṃ parikīrtitāḥ. evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kva bhagavann etayā gaṅgadevayā kuśalamūlam avaropitam? bhagavān āha: dīpaṅkarasyānanda tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike etayā bhaginyā kuśalamūlam avaropitam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, tac ca kuśalamūlam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmitaṃ, sa ca dīpaṅkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ suvarṇapuṣpair abhyavakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānayā, yadā mayā ānanda dīpaṃkaras tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ pañcabhir (PSP_4:192) utpalair avakīrṇo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayamānena, tadāhaṃ tena dīpaṃkareṇa bhagavatā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena kuśalamūlasamanvāgato 'yam iti viditvā vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhaviṣyasi tvam anāgate 'dhvani sākyamunir nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyānāñ ca buddho bhagavāṃs tadā mamaitayā bhaginyā vyākaraṇaṃ śrutvā evaṃ cittam utpāditam, aho batāham apy anāgate 'dhvani evaṃ vyākriyeyam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yathāyaṃ māṇavako vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. evam ānandaitayā bhaginyā tasya dīpaṃkarasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike prathamaṃ cittam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye samutpāditam. evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kṛtaparikarmā bhagavann iyaṃ gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. bhagavān āha: evam etad ānanda evam etat, yathā vadasi, kṛtaparikarmā ānandaiṣā gaṅgadevā bhaginy anuttarāyai samyaksaṃbodhaye. ity uktā kṣetraśuddhir anuttarā atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃś caratā bodhisattvena mahāsattvena kathaṃ śūnyatāyāṃ parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ śūnyatā bhāvayitavyā? katham ānimitte parijayaḥ? katham ānimittaṃ bhāvayitavyam? katham apraṇihite parijayaḥ kartavyaḥ? katham apraṇihitaṃ bhāvayitavyaṃ? yāvat kathaṃ bodhipakṣeṣu dharmeṣu parijayaḥ kartavyaḥ? kathaṃ bodhipakṣyā dharmā bhāvayitavyāḥ? ity upāyakauśalaviṣayaḥ evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā rūpaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti pratyavekṣitavyam, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, pratītyasamutpādaḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni śūnyānīti pratyavekṣitavyāni, evaṃ yāvat kāmadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, rūpadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ, ārūpyadhātuḥ śūnya iti pratyavekṣitavyaḥ. tathā ca pratyavekṣitavyaṃ, yathā pratyavekṣamāṇas tac cittaṃ na vikṣipati, so 'vikṣiptacittas taṃ dharmaṃ na samanupaśyati, yo dharmaḥ sākṣātkriyeta, sa taṃ dharmam (PSP_4:193) asamanupaśyan na sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyair dharmaiḥ suśikṣito na kasyacid dharmasya vyavacchedaṃ karoti, yo vā sākṣātkuryād, yaṃ vā sākṣātkuryād, yena vā sākṣātkuryāt, sarvāṃs tān dharmān na saṃyuktān na visaṃyuktān samanupaśyati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, na bodhisattvena mahāsattvena śūnyā dharmāḥ sākṣātkartavyā iti. kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ sthitaḥ śūnyatāṃ na sākṣātkaroti? bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākāravaropetāṃ śūnyatāṃ pratyavekṣate, na ca sākṣātkariṣyāmīti pratyavekṣate, na ca sākṣātkartavyeti pratyavekṣate, parijayaṃ kariṣyāmīti pratyavekṣate, nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti pratyavekṣate. asamāhita eva bodhisattvo mahāsattva āraṃbaṇe cittam upanibadhnāti, atrāntare bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate bodhipakṣair dharmair, na cāsravakṣayaṃ sākṣātkaroti. tat kasya hetoḥ? evam udārajñānasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? yo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sthita evaṃ jānāti parijayasyāyaṃ kālo nāyaṃ kālaḥ sākṣātkriyāyā iti. tena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, dānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, śīlapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, kṣāntipāramitāyā ayaṃ kālaḥ, vīryapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, dhyānapāramitāyā ayaṃ kālaḥ, prajñāpāramitāyā ayaṃ kālaḥ, smṛtyupasthānasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya bhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, adhyātmaśūnyatāyā ayaṃ kālo bahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo 'dhyātmabahirdhāśūnyatāyā ayaṃ kālo yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā ayaṃ kālaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāyā ayaṃ kāla, āryasatyabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, pañcānām abhijñānāṃ bhāvanāyā ayaṃ kālo, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāyā ayaṃ kālaḥ, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaś, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ pratisaṃvitpratilābhāyāyaṃ kālo, (PSP_4:194) aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūraṇāyāyaṃ kālo, mahāmaitryā mahākaruṇāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālo, nāyaṃ kālaḥ srotaḥāpattiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālaḥ sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo nāgāmiphalasākṣātkriyāyai, nāyaṃ kālo 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai nāyaṃ kālaḥ pratyekabuddhajñānasākṣātkriyāyai, sarvākārajñatāyāḥ pratilābhāyāyaṃ kālaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti, śūnyatayā ca viharaty, ānimitte ca parijayaṃ karoti, ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoti, apraṇihitena ca viharati. smṛtyupasthānāni ca bhāvayati smṛtyupasthānaiś ca viharati na ca sākṣātkaroti. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgikaṃ ca mārgañ ca bhāvayaty āryāṣṭāṅgikena ca mārgeṇa viharati na ca sākṣātkaroti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu parijayaṃ karoti, bodhipakṣyāṃś ca dharmān bhāvayati bodhipakṣyaiś ca dharmair viharati, na ca srotaāpattiphalaṃ sākṣātkaroti na ca sakṛdāgāmiphalan na cānāgāmiphalan nārhattvaphalaṃ sākṣātkaroti. ity upāyakauśalaprayogaḥ tadyathāpi nāma subhūte kaścid eva puruṣaḥ śūraś ca bhaved, vīraś ca bhaved, dṛḍhapratiṣṭhānaś ca bhaved, abhirūpaś ca bhavet, prāsādikaś ca bhaved, darśanīyaś ca bhavet, paramaśubhavarṇapuṣkaratayā samanvāgataś ca bhaved, iṣvastre ca paramāṃ gatiṃgato bhaved, dṛḍhāni cānena praharaṇāni gṛhītāni bhaveyuḥ, sarvāsu ca catuḥṣaṣṭhiṣu kalāsu pariniṣpanno bhavet, sarvatra ca śilpasthāneṣu ca karmasthāneṣu ca gatiṃgato bhavet, bahujanasya ca priyo manaāpo bhavet, sa yāṃ yām eva ca kāṃścit kriyām ārabheta sarvatra tatra tatra ca lābhasatkārasamanvāgato bhavet, tena ca bahujanaṃ satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet, sa bhūyasyā mātrayā āttamanasko bhavet pramuditaḥ prītisaumanasyajātaḥ sa mātāpitṛputradārān gṛhītvā kenacid eva karaṇīyena mahābhayabhairavam aṭavīkāntāraṃ praviṣṭas syād bālānāṃ bhīṣaṇakaṃ sa romaharṣaṇaṃ, tatra ca sa puruṣaḥ praviśya tān mātāpitṛputradārān (PSP_4:195) abhayenābhinimantrayen, mā bhaiṣṭa mā bhaiṣṭāhaṃ yuṣmān ito mahābhayabhairavād aṭavīkāntārād bālānāṃ bhīṣaṇāt sa romaharṣaṇāc chīghram evāpakrāmayiṣyāmi śīghram eva parimocayiṣyāmi. tasya ca puruṣasya tatrāṭavīkāntāre bahavo 'mitrā vadhakāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrāḥ pratyupasthitā bhaveyuḥ, sa ca puruṣaḥ parameṇa prajñābalena samanvāgato bhavet, sa tān parimocayitvā mātāpitṛputradārāṃs tasmād aṭavīkāntārān niṣkāśayitvā punar eva grāmaṃ vā nagaraṃ vā nigamaṃ vā janapadaṃ vā janapradeśaṃ vā gatvā prītisaumanasya jāto vihared akṣato 'nupahato, na ca teṣāṃ sattvānām antike pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇāṃ vā manaḥ praduṣayet. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa kṛtayogyaḥ sarvāsu ca kalāsu bhavet, tena tatrāṭavīkāntāre bahutarāś ca śūratarāś ca dṛḍhapraharaṇatarāś ca teṣāṃ pratyarthikānāṃ pratyamitrāṇām anye udāratarāḥ pratyarthikāḥ pratyamitrā abhinirmitā bhaveyuḥ, te tena bhayena sarve 'pagatā bhaveyuḥ. atha sa puruṣas tān mātāpitṛputradārān svastinā parimocayitvā sukhaṃ viharet. evam eva subhūte yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām antike maitryārambaṇena cittena karuṇāmuditopekṣārambaṇena cittena sphāritvā viharaty atrāntare subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cānimittena vyāhriyate na cānimittasamādhiṃ sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhet. ity antarāyikadharmasamatikramaṇopāyaḥ tadyathāpi nāma subhūte pakṣī śakunir antarīkṣe carati na ca bhūmau patati, ākāśe vāntarīkṣe viharati na ca tatra tiṣṭhati na pratiṣṭhate. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāyāṃ ca parijayaṃ karoti śūnyatayā ca viharati, ānimitte ca parijayaṃ karoty ānimittena ca viharaty, apraṇihite ca parijayaṃ karoty apraṇihitena ca viharati, na ca śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vā sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pated, aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā cāparimāṇeṣu ca buddhadharmeṣu caritvā sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity apratiṣṭhitavihāropāyaḥ (PSP_4:196) tadyathāpi nāma subhūte balavān iṣvastrācāryo bhaved iṣvastraśikṣāyāṃ suśikṣitaḥ sa kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ kṣiptvā tadanyaiḥ kāṇḍais tasya pūrvakasya kāṇḍasya paraṃparayā pṛthivyāṃ patanaṃ na dadyāt tāvat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ na patati yāvat sa puruṣa ākāṅkṣet. atha khalv etat kāṇḍaṃ pṛthivyāṃ nipatet, sa paścimaṃ kāṇḍam ūrdhvamukhaṃ nākṣiped, evaṃ sā kāṇḍaparaṃparā pṛthivyāṃ nipatet. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena parigṛhītas tāvat tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ na sākṣātkaroti yāvan na tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yadā tāni kuśalamūlāni paripakvāni bhavanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tadā tāṃ paramāṃ bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carataivam eteṣāṃ dharmāṇāṃ dharmatopanidhyātavyā upaparīkṣitavyāḥ. iti praṇidhānāvedhānuvṛttyupāyaḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: duṣkarakārako bhagavan bodhisattvo mahāsattvo ya iha dharmatāyāṃ śikṣate bhūtakoṭyāṃ śikṣate dharmadhātau śikṣate atyantaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat svalakṣaṇaśūnyatāyāṃ śikṣate yāvat triṣu vimokṣamukheṣu śikṣate, na cāntareṇa vyavasādam āpadyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, āścaryaṃ bhagavann āścaryaṃ sugata. bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvā aparityaktāḥ. yasya subhūte sarvasattvā aparityaktās tasyaivaṃrūpaḥ praṇidhānaviśeṣo bhavati, yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ cittam abhinirharati, sarvasattvā mayāparityaktā mayaite parimocayitavyāḥ, asaṃvidyamānair dharmair vartamānāḥ śāntaṃ śūnyatāsamādhivimokṣamukham abhinirharaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukham abhinirharaty, upāyakauśalyasamanvāgataḥ sa bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye veditavyo, na cāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvan na sarvākārajñatām anuprāpnoti. ity asādhāraṇopāyaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yānīmāni gambhīrāṇi sthānāni pratyavekṣitukāmo bhavati, tadyathedam adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ (PSP_4:197) catvāri smṛtyupasthānāni samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgikamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni, tenaivaṃ cittotpādo 'bhinirhartavyo, dīrgharātram ime sattvā ātmasaṃjñāyāṃ sattvasaṃjñāyāṃ jīvasaṃjñāyāṃ jantusaṃjñāyāṃ poṣasaṃjñāyāṃ puruṣasaṃjñāyāṃ pudgalasaṃjñāyāṃ manujasaṃjñāyāṃ mānavasaṃjñāyāṃ kārakasaṃjñāyāṃ vedakasaṃjñāyāṃ jānakasaṃjñāyāṃ paśyakasaṃjñayām upalambhe caranti, teṣām upalambhadṛṣṭiprahāṇāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi. yasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty, ānimittaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayaty apraṇihitaṃ samādhivimokṣamukhaṃ bhāvayati samāpadyate ca na ca bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroti, yayā sākṣātkriyayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuyāt, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuyāt, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuyāt, tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo na srotaāpattiphalam anuprāpnuyād na sakṛdāgāmiphalan nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnuyāt, na pratyekāṃ bodhim anuprāpnuyād, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvo 'nena cittotpādena etaiś ca kuśalamūlaiḥ samanvāgato nāntarā bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti na ca parihīyate caturbhir apramāṇaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate, dānapāramitayā na parihīyate, śīlapāramitayā na parihīyate, kṣāntipāramitayā na parihīyate, vīryapāramitayā na parihīyate, dhyānapāramitayā na parihīyate, prajñāpāramitayā na parihīyate, āryasatyair na parihīyate, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate pañcabhir abhijñābhir daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir na parihīyate, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair na parihīyate, mahāmaitryā mahākaruṇayā na parihīyate. evaṃ bodhisattvo mahāsattvas tasmin samaye sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ samanvāgato na ca parihīyate tato yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. upāyakauśalyaparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvo (PSP_4:198) vivardhate śuklair dharmaiḥ, tīkṣṇatamāni cāsyendriyāṇi bhavanti yathā na śrāvakapratyekabuddhānām. ity aśaktyupāyaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāś caturbhir viparyāsair viparyastacittā nityasaṃjñāyāṃ sukhasaṃjñāyāṃ śubhasaṃjñāyām ātmasaṃjñāyāñ ca teṣām arthāya bodhaye cariṣyāmi, tathā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya dharmaṃ deśayiṣyāmi, yathānityam iti duḥkham ity aśubham iti anātmīyam iti vā samudācāro 'pi na bhaviṣyati. so 'nena cittotpādena samanvāgata upāyakauśalyena ca prajñāpāramitāyāṃ carati, buddhadharmasamādhiṃ samāpadyate 'paripūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvo bhāvayati samāpadyate ca, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā upalambhacaratā ātmeti, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakā iti, rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhā iti vā dhātava iti vā āyatanānīti vā pratītyasamutpādā iti vā pratītyasamutpādāṅgānīti vā caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhis teṣāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sattvānām ete upalambhadoṣā na bhaviṣyanti, sa imaiś cittotpādaiḥ samanvāgato 'nena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ caran na bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty apūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca śūnyatāsamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity anupalambhopāyaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvā nimittena caritāḥ strīnimitteṣu vā puruṣanimitteṣu vā rūpanimitteṣu vā ārūpyanimitteṣu (PSP_4:199) vā, teṣāṃ sattvānāṃ tathā kariṣyāmi yathā me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, eṣāṃ sattvānām ime doṣā na bhaviṣyanti. sa tena cittotpādena samanvāgato 'nena copāyakauśalyena samanvāgataḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na cāntarā bhūtakoṭīṃ sākṣātkaroty aparipūrṇair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca tasya tena cittotpādena samanvāgatasyānimittasamādhivimokṣamukhaṃ tasmin samaye bodhisattvasya mahāsattvasya bhāvanā paripūriṃ gacchati. ity ānimittopāyaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, dīrgharātram ime sattvāḥ praṇidhānena caritā yad uta śakratvaṃ brahmatvaṃ lokapālatvaṃ cakravartitvam abhilaṣanti rūpam abhilaṣanti evaṃ vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhilaṣanti, teṣām aham arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tathā dharmaṃ deśayiṣyāmi yathaiva te sattvānāṃ praṇidhānadoṣā na bhaviṣyantīti. evaṃ hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ebhiś cittotpādair ebhiś ca kuśalamūlair anena copāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ carataḥ, apraṇihitasamādhivimokṣamukhaṃ bhāvanā paripūriṃ gacchati, na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, aparipūrṇair daśabhir balair vaiśāradyaiḥ pratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā ca yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddha iti, asthānaiḥ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caraṃś caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu mārgeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran daśasu tathāgatabaleṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇa, evaṃ jñānadharmasamanvāgato 'nabhisaṃskāre vā pateta traidhātukena vā sārdhaṃ saṃvasen naitat sthānaṃ vidyate. ity apraṇihitopāyaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva eṣu bodhipākṣikeṣu (PSP_4:200) dharmeṣu caran parijayaṃ kurvāṇaḥ paripraṣṭavyaḥ. kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmo bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caritvā parijayaṃ kṛtvā na śūnyatāṃ sākṣātkuryāt, na ca bhūtakoṭiṃ pratisaṃvidhyen, na srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā nāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuprāpnuyāt? kathaṃ śūnyatām ānimittam apraṇihitam anabhisaṃskāram anutpādam abhāvaṃ vā sākṣātkuryāt prajñāpāramitāṃ ca bhāvayed? iti. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvair mahāsattvair evaṃ paripṛcchamāna evaṃ vyākuryāc, chūnaytā caiva tena manasikartavyā, ānimittaṃ caiva tena manasikartavyam, apraṇihitaṃ caiva tena manasikartavyam, anabhisaṃskāro 'nutpādo bhāvaś caiva manasikartavyo, na ca sarvasattvāḥ parityaktavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ sūcayati taṃ vyākaroti taṃ prabhāvayati. sacet punaḥ subhūte pṛṣṭa evaṃ vyākuryān, na tena śūnyatāyāṃ parijayaṃ kartavyaṃ, nānimitte nāpraṇihite nānabhisaṃskāre nānutpāde nābhāve na tena bodhipakṣyair dharmaiḥ parijayaḥ kartavyo, na ca sarvasattvāḥ samālambitavyā iti. veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo vyākṛto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi yo 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya parijayaṃ taṃ na sūcayati taṃ na vyākaroti taṃ na prabhāvayati, yaḥ punar avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya dharmaṃ taṃ na sūcayati na vyākaroti na bhāvayati, veditavyam etat subhūte bodhisattvair mahāsattvair ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ parijayaṃ kṛtvā tato bhūmer atikrānto yāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyabhūmiḥ. ity avaivartikaliṅgopāyaḥ subhūtir āha: syāt punar bhagavan paryāyo yad avinivartanīyo bodhisattvo (PSP_4:201) mahāsattvo bhavet? bhagavān āha: syāt subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭ pāramitāḥ śrutvā vāśrutvā vā evaṃ visarjayed yathāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, veditavyas tair bodhisattvair mahāsattvair avinivartanīyo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. subhūtir āha: tena hi bhagavan bahavo bodhisattvā mahāsattvā bodhāya caranti, alpakās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ visarjayiṣyanti, yathāvinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ parikarmabhūmau vā, aparikarmabhūmau vā. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ vyākṛtā avinivartanīyāyāṃ jñānabhūmau, ye punas te vyākṛtā bhaviṣyanti ta evaṃ visarjayiṣyanti, uttaptakuśalamūlās te veditavyā bodhisattvā mahāsattvā asaṃhāryāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena. ity apramāṇaviṣayopāyaḥ ity uktam upāyakauśalam ity uktaḥ sarvākārābhisaṃbodhaḥ āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ sarvākārābhisaṃbodhādhikāras tathatāparivartaś caturthaḥ