Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)

rahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, srotaāpattiphalasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvasya pratyekabodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? kathaṃ bhagavan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ bhagavan vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāyeyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? yāvat kathaṃ bhagavann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher aparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā?
bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad rūpaṃ yad rūpaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta vā?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ.
bhagavān āha: samanupaśyasi tvaṃ subhūte tad vijñānaṃ yena vā parigṛhṇīyād abhiniveśeta? evaṃ yāvat samanupaśyasi tvaṃ subhūte tām anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yā parigṛhṇīyād abhiniveśeta?
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte, aham api subhūte tad rūpan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, vedanāsaṃjñāsaṃskārān, aham api subhūte tad vijñānan na samanupaśyāmi yat parigṛhṇīyāṃ vā abhiniviśeyaṃ vā, yo vā parigṛhṇīyād abhiniviśeta vā, evaṃ yāvad aham api subhūte tām (PSP_4:79) anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi aparigṛhṇan nābhiniviśe, aham api subhūte buddhabhūmiṃ sarvajñatāṃ sarvākārajñatāṃ tathāgatatvaṃ buddhatvaṃ na samanupaśyāmi, asamanupaśyan na parigṛhṇāmi, aparigṛhṇan nābhiniviśe, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvair mahāsattvair rūpan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam. evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānaṃ subhūte bodhisattvair mahāsattvair na parigrahītavyan nābhiniveṣṭavyam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāni na parigrahītavyāni nābhiniveṣṭavyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir na parigrahītavyā nābhiniveṣṭavyā. evaṃ buddhatvaṃ sarvajñatvaṃ sarvākārajñatvaṃ tathāgatatvan na parigrahītavyaṃ nābhiniveṣṭavyam.
iti sarvāryapudgalasaṃgrahaviśeṣena samudaye prathamaḥ kṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhā atarkā atarkāvacarā śāntā sūkṣmā nipunapaṇḍitavijñavedaniyā bhagavan prajñāpāramitā. te khalu bhagavan bodhisattvāḥ pūrvajinakṛtādhikārā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante, kalyāṇamitraparigṛhītā avaropitakuśalamūlāḥ. te khalu bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante.
iti puruṣaviśeṣavedanīyatāviśeṣeṇa samudaye dvitīyaḥ kṣaṇaḥ
saced bhagavan ye trisāhasramahāsāhasralokadhātau sattvāḥ sarve te śraddhānusāriṇo bhaveyuḥ, dharmānusārino 'ṣṭamakāḥ srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhanto bhaveyuḥ, pratyekabuddhā bhaveyuḥ, (PSP_4:80) teṣāṃ sarveṣāṃ yac ca jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, yā ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām ekadevasikī kṣāntiruciś cintanā tulanā upaparīkṣaṇā gaṇanā iyam eva tataḥ paraṃ śreyaḥ, yasyeha evaṃrūpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ ruciḥ kṣāntiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yac ca śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakasya srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ jñānañ ca prahāṇañ ca, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.
atha khalu bhagavāṃs tān devaputrān āmantrayate sma: evam etad devaputrā evam etad, yac ca yāvat pratyekabuddhānāṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ, sānutpattikadharmakṣāntipratilabdhasya bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ.
ity asādhāraṇatāviśeṣena samudaye tṛtīyakṣaṇaḥ
yaḥ kaścid eva kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śṛṇuyāt, śrutvā ca likheta likhitvā ca uddiśyed yoniśaś ca manasikuryāt. eṣāṃ khalu punaḥ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca kṣiprataraṃ parinirvāṇaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ, na tv eva teṣāṃ śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā prajñāpāramitāvirahitānām anyeṣu sūtrānteṣu caratām. tat kasya hetoḥ? tathā hi iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sāmutkarṣikā dharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śraddhānusāribhir dharmānusāribhir aṣṭamakaiś ca śikṣitavyaṃ, yatra ca srotaāpannaiḥ sakṛdāgāmibhir anāgāmibhir arhadbhiḥ pratyekabuddhair mahāyānasaṃprasthitair bodhisattvair mahāsattvaiś ca śikṣitavyaṃ, yathā tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ śikṣamāṇair anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā.
iti kṣiprābhijñatāviśeṣena samudaye caturthaḥ kṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā udānam udānayāmāsuh: mahāpāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, acintyapāramitātulyapāramitāprameyapāramitāsaṃkhyeyapāramitāsamasamapāramiteyaṃ bhagavan yad uta prajñāpāramitā, yatra hi nāma bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā śraddhānusāriṇo niryāsyanti dharmānusāriṇo niryāsyanti aṣṭamakāḥ, srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino (PSP_4:81) 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ, yatra śikṣitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante. na cāsyāḥ prajñāpāramitāyā ūnatvaṃ vā pūrṇatvaṃ vā prajñāyate.
ity anūnāpūrṇatāviśeṣena nirodhe prathamakṣaṇaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavataḥ pādau śirasābhivandya bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato 'ntikāt prakrāntā abhūvan. te nātidūraṅ gatvā antarhitā abhūvan, ye kāmāvacarā devaputrās te kāmadhātau prātiṣṭhante, ye rūpāvacarā devaputrās te rūpadhātau prātiṣṭhante.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate sa kutaś cyuta ihopapanno bhaviṣyati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrutvā saha śravaṇenādhimokṣyate nāvaleṣyati na saṃleṣyati na dhanvāyiṣyati na kāṅkṣiṣyati na vicikitsiṣyati abhinandiṣyati cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śrotuṃ śrutvā cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ tenaiva manasikāreṇāvirahito bhaviṣyati, na tān manasikārān gacchann āgacchan sthito niṣaṇnaḥ śāyito vā satatasamitam ucchrakṣyati, taṃ ca dharmabhāṇakaṃ pudgalaṃ satatasamitam anubandhiṣyati, tadyathāpi nāma subhūte taruṇavatsā gaur notsṛjati vatsam. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'syā gambhīrāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ kṛtaśas tāvan na jahāti taṃ dharmabhāṇakaṃ yāvad iyaṃ prajñāpāramitā na kāyagatā kṛtā bhaviṣyati dhṛtāvācitā paricitā manasā ca prekṣitā dṛṣṭvā supratividdhā, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo navayānikapudgalo manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena navayānikena bodhisattvena mahāsattvena pūrvam apīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā likhitvā pustakagatā satkṛtā gurukṛtā mānitā pūjitā arcitā apacāyitā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ samantāc ca dīpamālābhiḥ sa tena kuśalamūlena manuṣyeṣv eva cyuto manuṣyeṣv evopapannaḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimuktaḥ.
iti tīvrasaṃpratipattiviśeṣeṇa nirodhe dvitīyakṣaṇaḥ
(PSP_4:82)
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate 'dhimucya likhiṣyati likhitvodgṛhīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, syāt subhūte paryāyo yad etair eva guṇaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'nyebhyo buddhakṣetrebhyo 'nyān buddhān bhagavataḥ paryupāsya tataś cyutaḥ sann ihopapanno ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ saha śravaṇenādhimokṣyate adhimucya likhiṣyati likhitvodgrahīṣyati uddekṣyati svādhyāsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutā śrutvā codgṛhītā dhāritā vācitā svādhyāyitā manasikṛtā, sa tenaiva kuśalamūlena tair eva manasikārair ihopapannaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tuṣitebhyo devebhyaś cyutaḥ, iha manuṣyāṇāṃ sabhāgatāyām upapannaḥ sa etair eva guṇaiḥ samanvāgato veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tena bodhisattvena mahāsattvena maitreyo bodhisattvo mahāsattva imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paripraśnīkṛtaḥ sa tena kuśalamūlena ihopapannaḥ. yena khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntata iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasya manuṣyaloke upapannasya bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, tena subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṅ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā, evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato (PSP_4:83) 'pīyaṃ dānapāramitā na śrutā na paripraśnīkṛtā, tasyāsyāṃ dānapāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi, adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na śrutā na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣayitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri smṛtyupasthānāni na paripraśnīkṛtāni bhavanti na śrutāni vā, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāsyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri śamyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgo na śrutaḥ, śrutvā ca na paripraśnīkṛtas, tasyāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāsyamāṇāyāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni pañcābhijñāḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni, aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvasamādhidhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā na śrutā bhavanti, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavanti, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pi anuttarā samyaksaṃbodhir na śrutā bhavati, śrutvā ca na paripraśnīkṛtā bhavati, tasyemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ bhavati dhanvāyitatvaṃ bhavati cittasyāvalīnatā.
punar aparaṃ subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntato 'pīyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na śrutā bhavati na paripraśnīkṛtā (PSP_4:84) na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, ekaṃ vā divasaṃ divasadvayaṃ vā divasatrayaṃ vā catvāri vā pañca vā ṣaḍ vā daśa vā divasāni, iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā sa saṃhāryā bhavati virahitaś ca bhavati prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati subhūte yena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na śrutā na paripraśnīkṛtā na bhāvitā na bahulīkṛtā na yoniśaś ca manasikṛtā, tasya kañcit kālaṃ cchando bhavati gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kañcit kālaṃ cchando na bhavati, sa punar evaṃ saṃhriyate calācalayā buddhyā tūlapicūpamaś ca bhavati. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na cirayānasaṃprasthito veditavyo na kalyāṇamitraparigṛhīto na samyaksaṃbuddhaparyupāsitaḥ. na khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā uddiṣṭā na svādhyāyitā na yoniśo manasikṛtā na prajñāpāramitāyāṃ śikṣitaḥ, na dhyānapāramitāyāṃ na vīryapāramitāyāṃ na kṣāntipāramitāyāṃ na śīlapāramitāyāṃ na dānapāramitāyāṃ śikṣitaḥ. nādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitaḥ, na smṛtyupasthāneṣu śikṣitaḥ, na samyakprahāṇeṣu narddhipādeṣu nendriyeṣu na baleṣu na bodhyaṅgeṣu nāryāṣṭāṅgamārge śikṣitaḥ, na pañcasv abhijñāsu nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nāryasatyeṣu nāṣṭavimokṣeṣu śikṣitaḥ, na navānupūrvavihārasamāpattiṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitaḥ, na samādhiṣu na dhāraṇīmukheṣu śikṣitaḥ, na ṣaṭsu abhijñāsu śikṣitaḥ, na tathāgatabaleṣu śikṣitaḥ, na vaiśāradyeṣu na pratisaṃvitsu nāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ śikṣitaḥ. te na khalu punaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā navayānasaṃprasthitā veditavyāḥ, te dharmamātrakeṇa ca śraddhāmātrakeṇa ca premamātrakeṇa ca samanvāgatā, na punaḥ satkurvantīmāṃ prajñāpāramitāṃ likhituṃ vā vācayituṃ vā uddeṣṭuṃ vā svādhyāyatuṃ vā yoniśo manasikaraṇāya yāvan na punaḥ subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti (PSP_4:85) noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśaś ca manasikariṣyanti nāpy anayā gambhīrayā prajñāpāramitayā param anugrahīṣyanti. evaṃ dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā nānugrahīṣyanti. nāpīmāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anubhaviṣyanti. evaṃ dhyānapāramitāṃ vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ, evaṃ yāvat sarvākārajñatāṃ nānubhaviṣyanti. teṣāṃ dvābhyāṃ bhūmibhyām anyatarā bhūmiḥ pratikāṅkṣitavyā, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś ca iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā pūrvāntato 'pi na likhitā noddiṣṭā na svādhyātā na yoniśo manasikṛtā nāpy anayā prajñāpāramitayā kaścid anuparigṛhīto nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitānubhūtā, te na teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca bhūmidvayaṃ pratikāṅkṣitavyam. iti samudāgamaviśeṣeṇa nirodhe tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur yadā bhinnā bhavati tadā ye tatra puruṣāḥ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā nādhyālambante na parigṛhṇanti, veditavyam etat subhūte aprāptā eva te puruṣāḥ kulaṃ samudre kālaṃ kariṣyanti. ye khalu punaḥ sāmudrikāyāṃ nāvibhinnāyāṃ kāṣṭhaṃ vā dṛtiṃ vā mṛtakuṇapaṃ vā puruṣā gṛhītavyaṃ vā manyeyur gṛhṇīyur vā, veditavyam etat subhūte na te puruṣā mahāsamudre kālaṃ kariṣyanti, svastinā te mahāsamudrād uttariṣyanti, te akṣatā anupahatāḥ svastinā sthale sthāsyanti. evam eva subhūte ye te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca śraddhāmātrakeṇa prasādamātrakeṇa premamātrakeṇa ca samanvāgatā, imāṃ prajñāpāramitāṃ na likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyante, veditavyam etat subhūte te bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarā evādhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti, yāvan na dhyānapāramitāṃ na vīryapāramitāṃ na kṣāntipāramitāṃ na śīlapāramitāṃ na dānapāramitāṃ likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti, (PSP_4:86) nādhyālambiṣyanti. evaṃ na saptatriṃśad bodhipakṣyān dharmān na catvāry āryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ, nādhyātmaśūnyatāṃ yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nāṣṭa vimokṣān na navānupūrvavihārasamāpattīr na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na sarvasamādhisamāpattīr na sarvadhāraṇīmukhāni na daśa balāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikān buddhadharmān yāvan na sarvākārajñatāpratisaṃyuktān sūtrāntān likhiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti nādhyālambiṣyanti, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, aprāptā eva sarvākārajñatāṃ te śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā sākṣātkariṣyanti. yeṣāṃ khalu subhūte bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, te ca imāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanty uddekṣyanti svādhyāsyanti adhyālambiṣyante yoniśo manasikariṣyanti, paśya subhūte kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca śraddhāṃ kṣāntiṃ prema prasādam adhyāśayaṃ rucim adhimuktiṃ cchandaṃ tyāgam anikṣiptadhuratām anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yaiḥ prajñāpāramitā parigṛhītā dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitā parigṛhītā, yair adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā āryasatyāny apramāṇāni dhyānārūpyasamāpattayaḥ parigṛhītāḥ, yair aṣṭa vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni parigṛhītāni, yair daśa balāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvida āveṇikā buddhadharmāḥ parigṛhītāḥ, yaiḥ samādhidhāraṇīmukhāni pañcābhijñāḥ parigṛhītāḥ, yair yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā te nāntarāpy adhvani vyavasādam āpatsyante, te 'tikramya śrāvakabhūmiñ ca pratyekabuddhabhūmiñ ca sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ pariśodhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
ity ālambanaviśeṣeṇa nirodhe caturthaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā aparipakvena ghaṭena (PSP_4:87) āmenodakaṃ parigṛhītavyaṃ manyate, veditavyam etat subhūte nāyaṃ ghaṭaś ciram anuvartsyate kṣipram eva vinakṣyati vilayam āpatsyate. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāmāparipakvatvāt ghaṭasya, sa bhūmiparyavasāna eva bhaviṣyati. evam eva subhūte kiñ cāpi bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā, upāyakauśalena cāparigṛhītā, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhītā, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītāḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītāḥ, samyakprahāṇair aparigṛhītā, ṛddhipādair aparigṛhītāḥ, indriyair aparigṛhītā, balair aparigṛhītā, bodhyaṅgair aparigṛhītā, āryāṣṭāṅgena mārgeṇāparigṛhītāḥ, pañcabhir abhijñābhir aparigṛhītāś, caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇair aparigṛhītāḥ, catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir aparigṛhītāś, caturbhir āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimitāpraṇihitavimokṣamukhair aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītāḥ, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrā vā kuladuhitaro vā antarā vyasanam āpatsyante. kim iti subhūte bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntarā vyasanaṃ bhaviṣyati, yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā? tadyathāpi nāma subhūte strī vā puruṣo vā suparipakvena ghaṭenodakaṃ parivahen nadyāḥ kūpād vā sarasto vā taḍāgād vā udapānād vā tasyodakaṃ pariharato, veditavyam etat subhūte svastināyaṃ ghaṭo gṛhaṃ gamiṣyati, evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sacet prajñāpāramitayā parigṛhīta, upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto vīryapāramitayā parigṛhītaḥ kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayā (PSP_4:88) parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto, veditavyam etad subhūte ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo nāntarā vyadhvani vyavasādam āpatsyate, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. ity ādhāraviśeṣeṇa mārge prathamaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte sāmudrikā naur anavabaddhānākoṭitā akoṭīkṛtā udake 'vatāritā bhavati, veditavyam etat subhūte iyaṃ naur antarā saṃsatsyate vyasanam āpatsyate, anyena bhāṇḍaṃ bhaviṣyati anyena naur bhaviṣyati. evaṃ sa vaṇig anupāyakuśalo veditavyo mahatānayena saṃyokṣyate mahatā ratnena bahiṣkṛto bhaviṣyati. evam eva kiṃ cāpi subhūte bodhisattvānām asti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyai samyaksaṃbodhaye, te ca prajñāpāramitayāparigṛhītā upāyakauśalena cāparigṛhītā dhyānapāramitayāparigṛhītā vīryapāramitayāparigṛhītāḥ kṣāntipāramitayāparigṛhītāḥ śīlapāramitayāparigṛhītā dānapāramitayāparigṛhītāḥ, sarvaśūnyatābhir aparigṛhītāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyair dharmair aparigṛhītāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir aparigṛhītā, āryasatyair aparigṛhītā, aṣṭābhir vimokṣair aparigṛhītā, navabhir anupūrvavihārasamāpattibhir aparigṛhītāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhītāḥ, sarvasamādhidhāraṇīmukhābhijñābhir aparigṛhītā, daśabhis tathāgatabalair aparigṛhītāḥ, vaiśāradyair aparigṛhītāḥ, pratisaṃvidbhir āveṇikair buddhadharmair aparigṛhītā, yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītā, veditavyam etat subhūte amī bodhisattvā antarā vyadhvani vyasanam āpatsyante, mahato 'rthāt parihīṇā bhaviṣyanti, yad uta sarvākārajñatā ratnarāśeḥ, kiṃ ca subhūte bodhisattvānām antarā vyasanaṃ yad uta śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā. tadyathāpi nāma subhūte paṇḍitajātikaḥ puruṣaḥ sāmudrikāyāṃ nāvi svākoṭitāyām udake 'vatāritāyāṃ bhāṇḍāvaropitāyāṃ yuktena vāyunāvaṣṭabdhāyāṃ, veditavyam etat subhūte neyaṃ sāmudrikā naur antarā vyasanam āpatsyate, gamiṣyaty eṣā taṃ pradeśaṃ yatrānayā gantavyaṃ, laukikānāñ ca ratnānāṃ sa vaṇig lābhī bhaviṣyati. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty (PSP_4:89) adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhītaḥ, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā ca parigṛhītaḥ, sarvaśūnyatābhiḥ sarvabodhipakṣyair dharmaiḥ sarvasamādhibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, āryasatyaiḥ parigṛhītaḥ, aṣṭābhir vimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ parigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ parigṛhītaḥ, abhijñābhiḥ parigṛhītaḥ, daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parigṛhītaḥ, yāvat sarvākārajñatayā parīgṛhīto, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā vyasanam āpatsyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? evam eva subhūte bhavati yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayā parigṛhīto bhavaty upāyakauśalyena ca parigṛhīto bhavati, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayā parigṛhīto bhavati. evaṃ yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto bhavati, sa ca bodhisattvo mahāsattvo na ca śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati.
iti sākalyaviśeṣeṇa mārge dvitīyaḥ kṣaṇaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakas tasya kaścid eva śarīre vyādhir utpadyeta vātiko vā paittiko vā śleṣmiko vā sāṃnipātiko vā, tat kiṃ manyase? subhūte api nu sa puruṣo muktakaḥ śaktaḥ svayam utkrāntum.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: kaścit punaḥ subhūte sa puruṣa uttiṣṭhet?
subhūtir āha: kiṃ cāpi bhagavan sa puruṣo mañcād uttiṣṭhed, atha ca punar apratibalaḥ krośāntaṃ vā prakramituṃ sa tayā jarayā taiś ca vyādhibhiḥ kṣapitaḥ, kiṃ cāpi tato mañcād uttiṣṭhed, atha ca punaḥ so 'pratibalaḥ prakramitum.
(PSP_4:90)
bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca prajñāpāramitayāparigṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto, dhyānapāramitayā vīryapāramitayā kṣāntipāramitayā śīlapāramitayā dānapāramitayāparigṛhīto, adhyātmaśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayāparigṛhītaḥ, smṛtyupasthānair aparigṛhītaḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair aparigṛhīto, 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir āryasatyaiś cāparigṛhītaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair aparigṛhīto, daśabalavaiśāradyāveṇikabuddhadharmair aparigṛhīto, veditavyam etat subhūte 'yaṃ bodhisattvo 'ntarā vyadhvani śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prajñāpāramitayā aparīgṛhīta upāyakauśalyena cāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ. tadyathāpi nāma subhūte sa eva puruṣo viṃśativarṣaśatiko jātyā jīrṇo vṛddho mahallakaḥ, sa vātena vā pittena vā śleṣmanā vā sāṃnipātena vā parikṣapitas, taṃ mañcād utsthāpya dvau balavantau puruṣau vāmadakṣiṇayoḥ pārśvayor abalaṃ vyānuparigṛhya evaṃ vadetām: āgaccha tvaṃ bhoḥ puruṣa yenecchasi yena kāmo 'nuparigṛhītas tvam āvābhyāṃ nāntarā patiṣyasi yāvan na tat sthānam anuprāpto bhaviṣyasi. evam eva subhūte yasya bodhisattvasya mahāsattvasyāsti śraddhāsti kṣāntir asti premāsti prasādo 'sty adhyāśayo 'sti rucir asty adhimuktir asti cchando 'sti tyāgo 'sty anikṣiptadhuratānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalyena ca parigṛhīto, dhyānapāramitayā parigṛhīto, vīryapāramitayā parigṛhītaḥ, kṣāntipāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā parigṛhīto, dānapāramitayā parigṛhīto, 'dhyātmaśūnyatayā bahirdhāśūnyatayā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parigṛhītaḥ, veditavyam etat subhūte nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'ntarā saṃsatsyate, pratibalo 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas tat sthānam anuprāptuṃ yad utānuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi prajñāpāramitopāyakauśalyenāvirahitaḥ.
(PSP_4:91)
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvayānasaṃprasthitāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś cāparigṛhītāḥ prajñāpāramitopāyakauśalena cāparigṛhītāḥ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmiñ ca patanti?
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte yas tvaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etam arthaṃ paripraśnīkartavyaṃ manyase, iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādita eva yad dānan dadāti tad ahaṃkāramamakārapatitayā saṃtatyā dadāti, yac chīlaṃ rakṣati, yāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tad ahaṃkāramamakārapatitena cittena bhāvayati, tasya tad dānan dadata evaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmīdan dānaṃ dadāmi, asmai dānan dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ śīlavān, ahaṃ kṣamāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ kṣamāvān, ahaṃ vīryam ārabhe, 'ham ārabdhavīryo, 'haṃ vīryavān, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ dhyāyāmi, ahaṃ dhyānavān, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmīmāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, ahaṃ prajñāvān, sa tena dānena manyate tad dānaṃ manyate dānaṃ mameti manyate, evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ, tayā prajñayā manyate tāṃ prajñāṃ manyate prajñāṃ mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi dānapāramitā, evaṃ na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā na hi prajñāpāramitāyā ete vikalpāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? āramitā hi prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ pudgalo nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayāparigṛhīto yāvat sarvākārajñatayāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati sarvākārajñatāyām. kathañ ca bodhisattvo 'nupāyakuśalo bhavati? iha subhūte yo bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā ādāv evam anupāyena dānaṃ dadāti, anupāyena śīlaṃ rakṣati, anupāyena kṣāntiṃ saṃpādayati, anupāyena vīryam ārabhate, anupāyena dhyānaṃ samāpadyate, anupāyena prajñāṃ bhāvayati, tasyaivaṃ bhavati, ahaṃ dānaṃ dadāmi, idaṃ dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, ahaṃ (PSP_4:92) vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ manyate dānena manyate dānaṃ mameti manyate, śīlaṃ manyate śīlena manyate śīlavān aham iti manyate, kṣāntiṃ manyate kṣāntyā manyate kṣamāvān aham iti manyate, vīryaṃ manyate vīryeṇa manyate vīryaṃ mameti manyate, dhyānaṃ manyate dhyānena manyate dhyānavān aham iti manyate, prajñāṃ manyate prajñayā manyate prajñā mameti manyate. tat kasya hetoḥ? na hi dānapāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, āramitaiṣā yad uta śīlapāramitā, āramitaiṣā yad uta kṣāntipāramitā, āramitaiṣā yad uta vīryapāramitā, āramitaiṣā yad uta dhyānapāramitā. na hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpaḥ saṃvidyate yathāsau vikalpayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvayānikaḥ kulaputro nāraṃ jānāti na pāraṃ jānāti, so 'parigṛhīto dānapāramitayā parigṛhītaḥ śīlapāramitayāparigṛhītaḥ kṣāntipāramitayāparigṛhīto vīryapāramitayāparigṛhīto dhyānapāramitayāparigṛhītaḥ prajñāpāramitayāparigṛhīta, evaṃ yāvat sarvākārajñatayā śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patati, na niryāsyati sarvākārajñatāyām. evaṃ hi subhūte bodhisattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena cāparigṛhītaḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim ārāgayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattva ādāv eva dānaṃ dadan, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dānan dadāti, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā śīlaṃ rakṣati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā kṣāntiṃ saṃpādayati, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā vīryam ārabhate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā dhyānaṃ samāpadyate, nāhaṃkāramamakārapatitena cetasā prajñāṃ bhāvayati, tasya naivaṃ bhavati, ahaṃ dānan dadāmīdan dānan dadāmy asyai dānaṃ dadāmi, ahaṃ śīlaṃ rakṣāmi, idaṃ śīlaṃ rakṣāmi, eṣu śīlaṃ rakṣāmi, ahaṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, imāṃ kṣāntiṃ saṃpādayāmi, asmai kṣāntim (PSP_4:93) saṃpādayāmi, ahaṃ vīryam ārabhe, idaṃ vīryam ārabhe, asyārthe vīryam ārabhe, ahaṃ dhyānaṃ samāpadye, idaṃ dhyānaṃ samāpadye, eṣu dhyānaṃ samāpadye, ahaṃ prajñāṃ bhāvayāmi, imāṃ prajñāṃ bhāvayāmi, asyārthe prajñāṃ bhāvayāmi, sa dānaṃ na manyate dānena na manyate dānaṃ mameti na manyate, śīlaṃ na manyate śīlena na manyate śīlaṃ mameti na manyate, kṣāntiṃ na manyate kṣāntyā na manyate kṣāntiṃ mameti na manyate, vīryaṃ na manyate vīryeṇa na manyate vīryaṃ mameti na manyate, dhyānaṃ na manyate dhyānena na manyate dhyānaṃ mameti na manyate, prajñāṃ na manyate prajñayā na manyate prajñā mameti na manyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi dānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, tathā hi prajñāpāramitāyāṃ vikalpo na saṃvidyate yena manyate, āramitaiṣā yad uta dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā āramitaiṣā yad uta prajñāpāramitā, sa ca bodhisattvo mahāsattva āramitāñ ca pāramitāñ ca na manyate, sa dānapāramitayā parigṛhītaḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā ca parigṛhīto, yāvat sarvākārajñatayā parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, sarvākārajñatāṃ cārāgayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīta upāyakauśalena ca parigṛhīto na śrāvakabhūmiṃ na pratyekabuddhabhūmiṃ patati. evam upāyakauśalaparigṛhīto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārāgayati.
iti saṃparigrahaviśeṣeṇa mārge tṛtīyaḥ kṣaṇaḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kathaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ? kathaṃ yāvad āveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ?
bhagavān āha: iha subhūte ādikarmikeṇa bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitukāmena dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ (PSP_4:94) kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitukāmena yāvat sarvākārajñatāyāṃ śikṣitukāmena kalyāṇamitrāṇi sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni, ye 'syāḥ prajñāpāramitāyā uddeṣṭāraḥ, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā uddeṣṭāraḥ, tasyemāṅ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evam upadekṣyanti, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva dānan dadāsi tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, ehi tvaṃ kulaputra yadyad eva śīlaṃ rakṣasi, kṣāntiṃ saṃpādayasi, vīryaṃ ārabhase, dhyānaṃ samāpadyase, prajñāṃ bhāvayasi, tattat sarvam anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmaya, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ rūpataḥ parāmrākṣīḥ, mā vedanāto mā saṃjñāto mā saṃskārato mā vijñānataḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhin dānapāramitayā parāmrākṣīḥ, mā śīlapāramitayā mā kṣāntipāramitayā mā vīryapāramitayā mā dhyānapāramitayā, mā prajñāpāramitayā parāmrākṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatayā mā bahirdhāśūnyatayā mā adhyātmabahirdhāśūnyatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā parāmrākṣīḥ, mā smṛtyupasthānaiḥ parāmrākṣīḥ, mā samyakprahāṇaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ṛddhipādair indriyabalabodhyaṅgamārgaiḥ parāmrākṣīḥ, mā pañcabhir abhijñābhiḥ parāmrākṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ mā āryasatyair mā aṣṭābhir vimokṣair mā navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ parāmrākṣīḥ, mā samādhibhir mā dhāraṇīmukhair mā daśabhis tathāgatabalair mā caturbhir vaiṣāradyair mā catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir mā aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ parāmrākṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputrānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ yāvat sarvākārajñatāṃ parāmrākṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aparāmṛṣṭaṃ hi rūpam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, aparāmṛṣṭaṃ vijñānam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati, aparāmṛṣṭā dānapāramitā śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, aparāmṛṣṭā prajñāpāramitā, aparāmṛṣṭā adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, aparāmṛṣṭāni smṛtyupasthānāni, aparāmṛṣṭāḥ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgā, aparāmṛṣṭā abhijñā, (PSP_4:95) aparāmṛṣṭā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāny āryasatyāni, aparāmṛṣṭā aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, aparāmṛṣṭāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, aparāmṛṣṭāni samādhidhāraṇīmukhāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni, aparāmṛṣṭāś catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, aparāmṛṣṭā yāvat sarvākārajñatā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyati. mā ca tvaṃ kulaputra prajñāpāramitāyāṃ caran rūpe spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra rūpaṃ, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, mā ca tvaṃ kulaputra vijñāne spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhaṃ hi kulaputra vijñānaṃ, mā ca tvaṃ kulaputra dānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā prajñāpāramitāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā adhyātmaśūnyatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ, mā smṛtyupasthāneṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, mā āryasatyeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sarvasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu spṛhāṃ kārṣīḥ, mā ca tvaṃ kulaputra sarvākārajñatāyāṃ spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? aspṛhā hi kulaputra sarvākārajñatā, mā ca tvaṃ kulaputra srotaāpattiphale spṛhāṃ kārṣīḥ, mā sakṛdāgāmiphale mā anāgāmiphale mā arhattve mā pratyekabodhau spṛhāṃ kārṣīḥ, mā bodhisattvaniyāme spṛhāṃ kārṣīḥ, mānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau spṛhāṃ kārṣīḥ. tat kasya hetoḥ? svabhāvaśūnyā hi kulaputra sarvadharmāḥ. ity anāsvādanāviśeṣeṇa mārge caturthaḥ kṣaṇaḥ iti viśeṣalakṣaṇam
subhūtir āha: duṣkarakārakā hi bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā, ye svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣv anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prārthayanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā (PSP_4:96) lokasya hitāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya sukhāya, subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā lokasya trāṇaṃ bhaviṣyāma ity anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. lokasya śaraṇaṃ bhaviṣyāmo, lokasya layanaṃ lokasya parāyaṇaṃ lokasya dvīpā lokasya pariṇāyakā anukampakā nāthā lokasya gatir bhaviṣyāma iti anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitāḥ. kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvān pañcabhyo gatibhyaḥ parimocyābhayasthale kṣame nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya hitāya saṃprasthitā bhavanti. iti hitakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya sukhāya saṃprasthitā bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvān duṣkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayitvābhayasthale kṣeme nirvāṇe pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokānāṃ sukhāya saṃprasthitā bhavanti. iti sukhakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya trāṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāni tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni tataḥ sattvāṃs trāyanti, teṣāñ ca duṣkhānāṃ prahāṇāya dharmaṃ deśayanti, te taṃ dharmaṃ śrutvānupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya trāṇaṃ bhavanti.
iti trāṇakāritram
kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya śaranaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsadharmaṇaḥ sattvā jātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsebhyaḥ parimocayanti parimocyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pratiṣṭhāpayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā lokasya śaraṇaṃ bhavanti. iti śaraṇakāritram
(PSP_4:97)
kathaṃ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānāṃ layanaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sarvadharmāṇām aśleṣāya dharman deśayanti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ layanaṃ bhavanti.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvadharmāṇām aśleṣo bhavati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāśleṣaḥ sa rūpasyāsaṃbandho, yo rūpasyāsaṃbandhaḥ sa rūpasyānutpādo, yo rūpasyānutpādaḥ sa rūpasyānirodho, yo rūpasyānirodhaḥ sa rūpasyāśleṣaḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yaḥ subhūte vijñānasyāśleṣaḥ sa vijñānasyāsaṃbandho, yo vijñānasyāsaṃbandhaḥ sa vijñānasyānutpādo, yo vijñānasyānutpādaḥ sa vijñānasyānirodho, yo vijñānasyānirodhaḥ sa vijñānasyāśleṣaḥ. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu ca sarvapāramitāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv abhijñāsu sarvasamādhisarvadhāraṇīmukheṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu, yaḥ subhūte sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ sa sarvākārajñatāyā asaṃbandho, yaḥ sarvākārajñatāyā asaṃbandhaḥ sa sarvākārajñatāyā anutpādo, yaḥ sarvākārajñatāyā anutpādaḥ sa sarvākārajñatāyā anirodho, yaḥ sarvākārajñatāyā anirodhaḥ sa sarvākārajñatāyā aśleṣaḥ. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ sarvadharmāśleṣāya dharman deśayanti.
iti layanakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmā lokasya parāyaṇaṃ bhavanti? iha subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām evaṃdharman deśayanti, yad rūpasya pāran na tad rūpaṃ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yad vijñānasya pāran na tad vijñānaṃ, yat skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pāran na te skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, yat sarvapāramitānāṃ pāran na tāḥ sarvapāramitāḥ, yat sarvaśūnyatānāṃ pāran na tāḥ sarvaśūnyatāḥ, yad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ pāran na te bodhipakṣyā dharmāḥ, evam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, (PSP_4:98) yad āveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāran na te āveṇikabuddhadharmāḥ, yāvad yat sarvākārajñatāyāḥ pāran na sā sarvākārajñatā, yathā ca subhūte rūpan tathā sarvadharmās tathā sarvākārajñatā.
subhūtir āha: yadi bhagavan yathā sarvadharmās tathā rūpaṃ nanv abhisaṃbuddhair ca bhavati bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścid asti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti. nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścid asti yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. idaṃ rūpam iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, idaṃ vijñānam iti yāvad ime skandhā ime dhātava imāny āyatanāni ayaṃ pratītyasamutpādaḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāni imā abhijñā imā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, imāni vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, iyaṃ sarvākārajñateti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hi subhūte rūpasya pāre vikalpaḥ kaścid asti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasya pāre vikalpaḥ kaścit. evaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca pāre vikalpaḥ kaścin, na pāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ pāre vikalpaḥ kaścin, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ pāre vikalpaḥ kaścit, evan na yāvat sarvākārajñatāyāḥ pāre vikalpaḥ kaścid asti. api nu subhūte duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imān evaṃrūpān dharmān upanidhyāyanti na cāvalīyante. evaṃ ca mayaite dharmā abhisaṃbodhavyā. evañ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyaitān dharmān evaṃśāntān evaṃpraṇītān prakāśayiṣyāma iti. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya parāyaṇaṃ bhavanti. iti suparāyaṇakāritram
(PSP_4:99)
kathañ ca subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya dvīpā bhavanti? tadyathāpi nāma subhūte ye pradeśā udakaparicchinnā bhavanti mahānadīṣu ca mahāsamudreṣu vā te subhūte dvīpā ity ucyante. evam eva subhūte rūpaṃ pūrvāntāparāntaparicchinnam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte pūrvāntāparāntaparicchinnam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca pūrvāntāparāntaparicchinnāni, evaṃ dānapāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā bahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, adhyātmabahirdhāśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā pūrvāntāparāntaparicchinnā, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, āryasatyāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, vimokṣasamāpattidhāraṇīmukhāni pūrvāntāparāntaparicchinnāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñaḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ pūrvāntāparāntaparicchinnāḥ, yāvat sarvākārajñatā pūrvāntāparāntaparicchinnā. etena subhūte pūrvāntāparāntaparicchedena sarvadharmāḥ paricchinnāḥ, yaś ca subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvāntāparāntaparicchedaḥ, etac chāntam etat praṇītam etad yathātmyaṃ, yad uta śūnyatānupalambho dharmo paricchedas tṛṣṇākṣayo virāgo virodho nirvāṇam. evaṃ hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pūrvāntāparāntaparicchinnān sarvadharmān deśayanto lokasya dvīpā bhavanti.
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dīrgharātram avidyāṇḍakośaparyavanaddhānāṃ sattvānāṃ tamobhibhūtānāṃ prajñayāvabhāsayan mohāndhakāram avidyātamobhinattitimiraṃ vidhūnoty, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasyāloko bhavati.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāro bhavati prabhākaraḥ? iha subhūte (PSP_4:100) bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya ya ime ṣaṭpāramitāpratisaṃyuktāś catuḥsaṃgrahavastupratisaṃyuktāś ca sūtrāntās teṣām arthan tattvataḥ sattvebhyaḥ prakāśayati, sattvāṃś ca tatra niyojayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām ulkādhāraḥ prabhākaro bhavati.
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya kumārgasaṃprasthitānāṃ sattvānāṃ caturgamanagāminām ekāyanaṃ mārgam upadiśati sattvānāṃ viśuddhaye śokopadravāṇāṃ samatikramāya duḥkhadaurmanasyānām astaṃgamāyāryasya dharmasyādhigamāya nirvāṇasya sākṣātkriyāyai, evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ sārthavāho bhavati. iti dvīpakāritram
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya lokasya pariṇāyako bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvanikāye mahākaruṇām utpādyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya rūpasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya sattvānāṃ dharman deśayati saṃprakāśayati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. upāyapāramitāyāḥ praṇidhānapāramitāyā balapāramitāyā jñānapāramitāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāva śūnyatāyāś cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām abhijñānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyā vyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sarvasamādhīnām (PSP_4:101) sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśānāṃ balānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ cānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. sarvākārajñatāyā anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. pratyekabodher anutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. srotaāpattiphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ sakṛdāgāmiphalasyānāgāmiphalasyārhattvaphalasyānutpādāyānirodhāyāsaṃkleśāyāvyavadānāya dharman deśayati saṃprakāśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ pariṇāyako bhavati. iti pariṇāyakakāritram
kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ sattvānāṃ gatir bhavati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo mūḍhānāṃ gatikānāṃ sattvānām antaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya gatir bhavati. ākāśagatikaṃ rūpam iti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, ākāśagatikaṃ vijñānam iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā ākāśagatikā iti sattvānāṃ dharman deśayati. ākāśagatikā sarvajñateti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā rūpaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, anāgatigatikā vijñānaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāñ ca śūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evam anāgatigatikā sarvapāramitāsarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. (PSP_4:102) anāgatigatikā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā daśatathāgatabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmaśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. anāgatigatikā sarvākārajñatāśūnyatā sā nāgacchati na gacchatīti sattvānāṃ dharman deśayati. evaṃ hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānāṃ gatir bhavati. tat kasya hetoḥ? śūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte śūnyatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. ānimittagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ānimittasyāgatir vā gatir vopalabhyate. apraṇihitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'praṇihitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anabhisaṃskāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nabhisaṃskārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ity anābhogakāritram
anutpādagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nutpādasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anirodhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gati