Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_4u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 7 / 8 (50.000 ký tự/trang)

bhagavān āha: rūpasaṃjñāyāḥ subhūte vivartito, vedanāsaṃjñāyāḥ saṃjñāsaṃjñāyāḥ saṃskārasaṃjñāyā vijñānasaṃjñāyā vivartito, dhātusaṃjñāyā āyatanasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādasaṃjñāyāḥ pratītyasamutpādāṅgasaṃjñāyā rāgasaṃjñāyā doṣasaṃjñāyā mohasaṃjñāyā dṛṣṭisaṃjñāyāḥ, dānapāramitāsaṃjñāyāḥ śīlapāramitāsaṃjñāyāḥ kṣāntipāramitāsaṃjñāyāḥ vīryapāramitāsaṃjñāyā dhyānapāramitāsaṃjñāyāḥ prajñāpāramitāsaṃjñāyā vivartito, 'dhyātmaśūnyatāsaṃjñāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāsaṃjñāyāḥ smṛtyupasthānasaṃjñāyāḥ samyakprahāṇārddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasaṃjñāyā (PSP_4:153) apramāṇadhyānārūpyasamāpattisaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñāyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñāyā abhijñāsaṃjñāyā vivartito, daśabalavaiśāradyasaṃjñāyāḥ pratisaṃvitsaṃjñāyā āveṇikabuddhadharmasaṃjñāyā vivartitaḥ, sarvākārajñatāsaṃjñāyā vivartitaḥ, śrāvakapratyekabuddhasaṃjñāyā vivartitaḥ, bodhisattvasaṃjñāyā vivartito yāvad buddhasaṃjñāyā vivartitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyair dharmair bodhisattvanyāmam avakrāntaḥ. sa tam api dharmaṃ nopalabhate anupalabhamāno nābhisaṃskaroty anabhisaṃskurvan notpādayati tenocyate 'nutpādakṣāntiko bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya ity, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti darśanamārge duṣkhe dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvam upasaṃkramyaivaṃ vicchandayiṣyati: ākāśasamaiṣā yad uta sarvākārajñatā ākāśabhāvanaiṣā abhāvasvabhāvalakṣaṇaśūnyatā, ete 'pi dharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā na cākāśasamair dharmair abhāvasvabhāvaiḥ svalakṣaṇaśūnyaiḥ kaścid dharma upalabhyate, yo vābhisaṃbudhyate yena vābhisaṃbudhyate yaṃ vābhisaṃbudhyate, sarva ete ākāśasamā dharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyā nirarthakaṃ tvaṃ vihanyase mārakarma etat paridīpitaṃ yad iyam anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā, naitat samyaksaṃbuddhabhāṣitam iti. tasmāt tvaṃ kulaputra pratiprasrambhaya etān manasikārān mā te dīrgharātram anarthāya duṣkhāya vinipātāya saṃvarterann iti. tatra tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā tāḥ paribhāṣāḥ śrutvaivam upaparīkṣitavyaṃ, mārakarmāṇo tāni yo me 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati kiṃ cāpy ākāśasamāḥ sarvadharmā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyās, tān sattvā na jānanti na paśyanti na budhyante tān vayam ākāśasamān abhāvasvabhāvān sarvadharmān svalakṣaṇaśūnyatāsaṃnāhaṃ saṃnahya sarvākārajñatām abhisaṃbuddhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyāmo, 'prameyān sattvān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, sakṛdāgāmiphale (PSP_4:154) 'nāgāmiphale 'rhattve pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ, pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmo, 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmaḥ. tatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ prathamacittotpādam upādāya imān dharmān śrutvā dṛḍhacittair bhavitavyam aprakampacittair bhavitavyam asaṃhāryacittair bhavitavyaṃ, ta ime yair dṛḍhacittatāyai aprakampacittatāyai asaṃhāryacittatāyai samanvāgatāḥ ṣaṭsu pāramitāsu caranto bodhisattvaniyāmam avakrāmayiṣyanti.
iti duḥkhe dharmajñānam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ utāho vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: avinivartanīyaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, vinivartanīyo 'pi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ? kathaṃ ca vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ, yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na vinivartito 'yaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vaktavyaḥ. ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgatasyāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyaṃ, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo māreṇa pāpīyasā na śakyate vivecayitum anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
iti duḥkhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, yāvac caturthadhyānaṃ samāpadyate (PSP_4:155) yāvan nirodhasamāpattiṃ samāpadyate, ākāṅkṣann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaś catvāri smṛtyupasthānāni samāpadyate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān samāpadyate, yāvac chūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn samāpadyate, yāvat pañcābhijñā abhinirharati, imaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir nirodhasamāpattibhiś ca parijayaṃ karoti, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayati samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgam āryāṣṭāṅgikaṃ mārgaṃ śūnyatānimittāpraṇihitaṃ samādhiṃ samāpadyate, na ca dhyānaphalaṃ parigṛhṇāti, yāvan na nirodhasamāpattiphalaṃ parigṛhṇāti, na srotaāpattiphalaṃ parigṛhṇāti na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvaṃ parigṛhṇāti na pratyekabodhiṃ parigṛhṇāti ākāṅkṣamāṇa evaṃ saṃcintyātmabhāvaṃ parigṛhṇāti yenātmabhāvena sarvasattvānām arthaṃ karoti tam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti duḥkhe 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo manasikāreṇa samanvāgato bodhicittenāvirahito na rūpaguruko bhavati na kṣaṇaguruko bhavati nāsravaguruko bhavati, na dānaguruko bhavati na śīlaguruko bhavati na kṣāntiguruko bhavati na vīryaguruko bhavati na dhyānaguruko bhavati na prajñāguruko bhavati, nāpramāṇaguruko bhavati nārūpyaguruko bhavati na samāpattiguruko bhavati nābhijñāguruko bhavati na saptatriṃśadbodhipakṣyadharmaguruko bhavati na sarvavimokṣasamādhisamāpattiguruko bhavati na śūnyatānimittāpraṇihitaguruko bhavati nāryasatyaguruko bhavati na vaiśāradyaguruko bhavati na pratisaṃvidguruko bhavati na samyaksaṃbodhiguruko bhavati na sattvaparipācanaguruko bhavati na buddhadarśanaguruko bhavati na kuśalamūlāvaropanaguruko bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmā ākāśasamā abhāvasvabhāvāḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ. sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva ane imena ca manasikāreṇa samanvāgataś caturbhiś ceryāpathair abhikrāmati na pratikrāmati na bhrāntacitta āgacchati na bhrāntacitto gacchati na caṅkraraiṣyati (PSP_4:156) na ca sthāsyati na niṣīdiṣyati na śayyāṃ kalpayiṣyati sa smṛta evāgamiṣyati gamiṣyati caṅkramiṣyati sthāsyati niṣīdiṣyati śayyāṃ kalpayiṣyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti samudaye dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasann upāyakauśalyena sattvānāṃ paripācanāya pañcakāmaguṇān upadiśati sarvasattvānāṃ dānaṃ dadāti, annam annārthikānāṃ, pānaṃ pānārthikānāṃ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān pariṣkārān dadāti, sa ātmanā ca dānapāramitāyāṃ carati, parāṃś ca dānapāramitāyāṃ samādāpayati dānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, sa ātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ carati, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti samudaye dharmajñānam
sa khalu punaḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'gāram adhyāvasan jambūdvīpaṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, evaṃ cāturdvīpakaṃ lokadhātuṃ sāhasraṃ lokadhātuṃ dvisāhasraṃ lokadhātuṃ yāvat trisāhasraṃ mahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnaparipūrṇaṃ kṛtvā dānaṃ dadāti, na ca kāmaguṇān paribhuṅkte satatasamitaṃ brahmacārī bhavati, na ca kasyacid avamardanākāraṃ janayati yenāvamardanākāreṇa paro 'nāttamanāḥ syāt, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitaṃ vajrapānir yakṣaḥ sadānubaddho bhaviṣyaty, ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yathā mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya satatasamitaṃ samanubaddho yāvat pañcavajrapāṇi kulāni satatasamitaṃ samanubaddhāni bhaviṣyanti, sa na śakyate manuṣyair amanuṣyair vāvakramanāyānavamardanīyo (PSP_4:157) bhavati sa devena vā māreṇa vā brahmaṇā vā kenacid vā punarloke sahadharmeṇa. iti samudaye 'nvayajñānakṣāntiḥ
tasya cittaṃ na vikṣipyate bodhimanasikārād yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tasya bodhisattvasya mahāsattvasya nendriyāṇi vikalāni bhavanti śraddhendriyaṃ vīryendriyaṃ smṛtindriyaṃ samādhindriyaṃ prajñendriyaṃ sa satpuruṣo bhaviṣyati nāsatpuruṣaḥ.
subhūtir āha: kiyatā bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhicittaṃ na vinaṅkṣyate, etāvatā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ satpuruṣo bhavati nāsatpuruṣaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhimanasikāraiḥ samanvāgato yāni tāni strīṇām āveśanāni vaśīkaraṇāni mantravidyauṣadhibhaiṣajyāni tāni sarvāṇi sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvan na prayukte na ca prayojayati na ca strīṇām āveśanam anyatarānyataraṃ karoti, na striyāḥ puruṣasya vā ādeśanāprātihāryaṃ karoti, putro vā te bhaviṣyati dhītā vā te bhaviṣyati, kulodgato vā bhaviṣyati, dīrghāyuṣko vā bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu nimittaṃ na samanupaśyati, sa nimittam asamanupaśyan, pariśuddhājīvo viharati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti samudaye 'nvayajñānam
punar aparaṃ subhūte avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya ye ākārā yāni liṅgāni yāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyas, tān ākārāṃs tāni liṅgāni tāni nimittāni deśayiṣyāmi, tāni śṛṇu sādhu ca suṣṭhu ca manasikuru bhāṣiṣye 'ham, evaṃ bhagavann ity āyuṣmāṃ subhūtir bhagavataḥ pratyaśroṣīt.
bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimanasikārair avirahito na skandhayogam anuyukto (PSP_4:158) viharati, na dhātvāyatanayogam anuyukto viharati. na pratītyasamutpādāṅgayogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya hīnatvaṃ vā utkṛṣṭatvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānakṣāntiḥ
na caurakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyāharaṇaṃ vā haranaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe dharmajñānam
na senākathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa prakṛtiśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyālpatvaṃ vā bahutvaṃ vā samanupaśyati. iti nirodhe 'nvayajñānakṣāntiḥ
na yuddhakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasyānunayaṃ vā pratighaṃ vā samanupaśyati. na grāmakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya nicayaṃ vāsaṃnicayaṃ vā samanupaśyati. na nagarakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ākāśaśūnyatāyāṃ sthito na kasyacid dharmasya saṃgrahaṃ vāsaṃgrahaṃ vā samanupaśyati. na nigamakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte koṭyāṃ sthito na kasyacid dharmasyātyayaṃ vānatyayaṃ vā samanupaśyati. nātmakathāyogam anuyukto viharati, evaṃ na sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakakathāyogam anuyukto viharati. tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvāt sarvadharmāṇām anyatra prajñāpāramitākathāyogam anuyukto viharati, avirahitaś ca sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ. iti nirodhe 'nvayajñānam
sa dānapāramitāyāṃ caran na mātsaryakathāyogam anuyukto viharati, śīlapāramitāyāṃ caran na dauḥśīlyakathāyogam anuyukto viharati, kṣāntipāramitāyāṃ caran na pratighakathāyogam anuyukto viharati, vīryapāramitāyāṃ caran na kauśīdyakathāyogam anuyukto viharati, dhyānapāramitāyāṃ caran na vikṣepakathāyogam anuyukto viharati, prajñāpāramitāyāṃ caran na dauṣprajñākathāyogam anuyukto viharati, sarvadharmaśūnyatāyāṃ viharan dharmakāmaś caiva bhavati nādharmakāmaḥ, sa dharmadhātau caran na bhedyasya dharmasya varṇavādī (PSP_4:159) bhavati, samitrakāmo bhavati nāmitrakāmo buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ ca mahāsattvānāṃ ye ca śrāvakapratyekabuddhayānikāḥ kulaputrās tān apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, sa tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān ākāṅkṣati, darśanāya yatra lokadhātau tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ākāṅkṣaṃs tatropapadyate, sa imair manasikārair rātriṃdivaṃ viharati yad uta buddhamanasikāraiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi prāyeṇa subhūte 'vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvāḥ kāmadhātupratisaṃyuktān manasikārān utpādayitvā daśabhiḥ kuśalaiḥ karmapathair vartamānāḥ teṣu buddhakṣetreṣūpapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti. tatra prathamaṃ dhyānam utpādayitvā yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim utpādayitvā tatropapadyante, yatra saṃmukhībhūtās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti mārge dharmajñānakṣāntiḥ
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'dhyātmaśūnyatāyāṃ sthitasya yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitasya smṛtyupasthāne sthitasya samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu sthitasyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sthitasyāryasatyeṣu sthitasya śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu sthitasya sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu sthitasyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu sthitasya naivaṃ bhavaty, avinivartanīyo vāhaṃ na vāham avinivartanīya iti vicikitsā cāsya notpadyate. niḥsaṃśayaś ca bhavati svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi so 'ṇum api dharmaṃ na samanupaśyati, yo vivartate vā na vā vivartate. tadyathāpi nāma subhūte srotaāpannaḥ srotaāpattiphalabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsati svakāyāṃ bhūmāv evaṃ sakṛdāgāmyanāgāmyarhattvabhūmau sthito buddhabhūmau sthito na kāṅkṣati na vicikitsaty, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svakāyāṃ bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. (PSP_4:160) sa tatrāvinivartanīyabhūmau sthito buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayaty, utpannotpannāni ca mārakarmāṇi budhyate, na ca mārakarmāṇāṃ vaśena gacchati, sarvāṇi ca tāni mārakarmāṇi budhyate buddhvā ca vidhvastāni viralīkaroti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣa ānantaryakarmakārī ānantaryacittenāvirahito yāvan maraṇakālam ity anuvartata eva tad ānantaryacittaṃ, na ca tatrānantaryacittaṃ śaknoti viṣkambhayitum, anuvartate cāsya tat paryutthānaṃ yāvan maraṇakālam. evam eva subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya tad avinivartanīyacittaṃ bhūtaṃ sthitam avinivartanīyabhūmāv avikampan tac cittaṃ, na śakyate sadevamānuṣāsureṇa lokena vivartayitum. tat kasya hetoḥ? tathā hi tad avinivartanīyacittaṃ sadevamānuṣāsuram atikramya samyaktvaniyāmam avakrāntaṃ sa svakāyāṃ bhūmau sthitvābhijñāparamapāramitāḥ prāpya buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, teṣu ca buddhakṣetreṣu kuśalamūlāny avaropayitvā tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paripṛcchati paripraśnayati paryupāste.
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā sthitaḥ, sa māna utpannotpannāni ca mārakarmāṇy avabudhyate, utpannotpannānāñ ca mārakarmāṇāṃ vaśena na gacchati, tāni ca mārakarmāṇy upāyakauśalyena bhūtakoṭīḥ śodhayati, svakāyāñ ca bhūmau na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa niḥkāṅkṣo bhūtakoṭyāḥ, na bhūtakoṭim ekāṃ vā dve vā vikalpayati, tasya jātivinivṛttasyāpi na śrāvakapratyekabuddhabhūmau cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyati. iti mārge dharmajñānam
tasya khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya svalakṣaṇaśūnyeṣu sarvadharmeṣu na kasyacid dharmasyotpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyate. jātivinivṛttasyāpi naivaṃ bhavati, nāhaṃ nābhisaṃbhotsye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim, abhisaṃbhotsya evāham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte svalakṣaṇaśūnyā anuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
(PSP_4:161)
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthitaḥ svakāyāṃ bhūmāv, aparapratyayaḥ svakāyāṃ bhūmāv, anavamardanīyaḥ svakāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva evaṃ sthito 'saṃhāryeṇa jñānena samanvāgato bhavati.
sacet khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: 'haiva tvam arhattvaṃ prāpnu hi, na tvaṃ vyākṛto 'nuttarāyāṃ saroyaksaṃbodhau, na ca tvayānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdho, yena tvaṃ vyākriyathās tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, na ca tvayi te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante, yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo vyākriyate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tad vacanaṃ śrutvā nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, na ca cittasyānyathā tvaṃ bhavati veditavyaṃ, subhūte bodhisattvena mahāsattvena vyākṛto 'haṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi mama te dharmāḥ saṃvidyante yair dharmair bodhisattvā mahāsattvā vyākriyante 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. iti mārge 'nvayajñānakṣāntiḥ
sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: mārādhiṣṭhito vā puruṣaḥ śrāvakatve tvaṃ kulaputra vyākṛto na tvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, kiṃ te 'nuttarayā samyaksaṃbodhyā.
sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhaviṣyati, māro batāyaṃ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkrānto mārādhiṣṭhito vā puruṣo, na ca tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā samādāpayati.
saced ayam asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: naitad buddhabhāṣitaṃ na śrāvakair mārabhāṣitāny etāni sūtrāṇi yatra tvaṃ carasi. veditavyam etad bodhisattvena mahāsattvena māro batāyaṃ pāpīyān mārādhiṣṭhito vā puruṣo, yo mām amuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vivecayati. veditavyam etat subhūte vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ taiḥ pūrvakais tathāgatair (PSP_4:162) arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthito 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyāyāṃ bhūmau. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ta ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni saṃvidyante ye 'vinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartaniyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenaiva yogam āpadyate 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saddharmaparigrahaṃ karoti. tatra kataro dharmo yasya kṛtena bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti? iha subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti dharmaṃ deśayati, tatraike mohapuruṣāḥ pratikrośanti prativahanti naiṣa dharmo na vinayo naitac chāstuḥ śāsanam, asya subhūte kṛtaśo bodhisattvo mahāsattva ātmaparityāgam api karoti jīvitaparityāgam api karoti. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivam upaparīkṣitavyaṃ, ye 'pi te tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā dharmaṃ bhāṣiṣyante, aham api tatra gaṇanāṃ yāsyāmy aham api tatra vyākṛto mamāpy eṣa dharmo yasya dharmasya kṛtenāham ātmaparityāgaṃ karomi jīvitaparityāgaṃ karomīmaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśya bodhisattvo mahāsattvaḥ saddharmaparigrahasya kṛtenātmaparityāgaṃ karoti jīvitaparityāgaṃ karoty, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kāṅkṣati na vicikitsati, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante taṃ sarvam udgṛhṇāti tathodgṛhītañ ca samānaṃ na vipraṇāśayati. tat kasya hetoḥ? yathāpi tad dhāraṇīpratilabdhatvāt.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamasyā bhagavan dhāraṇyāḥ pratilabdhatvād bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti?
(PSP_4:163)
bhagavān āha: dhāraṇadhāraṇīpratilabdhasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatabhāṣitāḥ sūtrāntā na vipraṇaśyanti.
subhūtir āha: tathāgatasyaiva bhagavann arhataḥ samyaksaṃbuddhasya na śrāvakabhāṣitāni na devabhāṣitāni na nāgabhāṣitāni na yakṣabhāṣitāni na gandharvabhāṣitāni nāsurabhāṣitāni na garuḍabhāṣitāni na kiṃnarabhāṣitāni na mahoragabhāṣitāni.
bhagavān āha: ye kecit subhūte rutasaṃketaghoṣāḥ sarvatra bodhisattvo mahāsattvo na kāṅkṣati na vicikitsati. tat kasya hetoḥ? yathāpi nāma tad dhāraṇadhāraṇīpratilabdhatvād, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: mahāguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, pramāṇaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'parimitaguṇasamanvāgato 'yaṃ bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat mahāguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, 'pramāṇaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, parimitaguṇasamanvāgataḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy anenānantam aparyantaṃ jñānaṃ pratilabdham asaṃhāryaṃ śrāvakapratyekabuddhais, tatra ca jñāne sthitvāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pratisaṃvido 'bhinirharati yābhiḥ pratisaṃvidbhir abhinirhṛtābhiḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena na śakyaḥ paryādātum.
iti mārge 'nvayajñānam iti darśanamārgasthāvaivartikalakṣaṇam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: pratibalo bhagavāṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gaṅgānadīvālukopamān kalpān ākāraliṅganimittāni nirdeṣṭuṃ yair ākārair yair liṅgair yair nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ prabhāvyate sādhu bhagavan gambhīrāṇi gambhirāṇi sthānāni nirdiśatu yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caraṃś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān (PSP_4:164) paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattiḥ paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ paripūrayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati. iti gambhīro bhāvanāmārgaḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu subhūte, sādhu khalu punas tvaṃ subhūte yas tvam avinivartanīyānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām arthāya gambhīrāṇi gambhīrāṇi sthānāni paripṛcchitavyāni manyase, gambhīram iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanam ānimittasyāpraṇihitasyānabhisaṃskārasyānutpādasyānirodhasyānirvāṇasyāśāntasya tathatāyā bhūtakoṭer dharmadhātor imāni tāni subhūte gambhīragambhīrāṇi sthānāni yeṣām etad adhivacanaṃ yad idaṃ nirvāṇam iti.
subhūtir āha: nirvāṇasyaivaitad bhagavann adhivacanaṃ na punar bhagavan sarvadharmāṇām?
bhagavān āha: sarvadharmāṇām evaitat subhūte 'dhivacanaṃ gambhīram iti. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ subhūte gambhīram, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte gambhīraṃ, cakṣur api subhūte gambhīram, evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mano 'pi subhūte gambhīraṃ, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā api subhūte gambhīrāś, cakṣurvijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, cakṣuḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo, manovijñānaṃ subhūte gambhīraṃ, manaḥsaṃsparśaḥ subhūte gambhīraḥ, manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā subhūte gambhīrā, pṛthivīdhātur api subhūte gambhīraḥ, evam abdhātuḥ tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātuḥ subhūte gambhīraḥ. pratītyasamutpādaḥ subhūte gambhīro, 'vidyā subhūte gambhīrā, evaṃ saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhavo jātir jarāmaraṇaṃ śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsāḥ subhūte gambhīrāḥ, sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ subhūte gambhīraṃ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ subhūte gambhīrā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni subhūte gambhīrāṇi, trīṇi vimokṣamukhāni subhūte gambhīrāṇi, (PSP_4:165) abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ subhūte gambhīrāḥ, bodhir api subhūte gambhīrā. kathañ ca punaḥ subhūte rūpaṃ gambhīraṃ? yathā rūpatathatā tathā gambhīraṃ, yathā vedanātathatā tathā gambhīraṃ, yathā saṃjñātathatā tathā gambhīraṃ, yathā saṃskāratathatā tathā gambhīraṃ, yathā vijñānatathatā tathā gambhīraṃ, yathā skandhadhātvāyatanatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādatathatā tathā gambhīraṃ, yathā pratītyasamutpādāṅgatathatā tathā gambhīram, evaṃ yathā sarvapāramitātathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvaśūnyatātathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā tathā gambhīraṃ, yathāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā tathā gambhīraṃ, yathā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā tathā gambhīraṃ, yathā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñātathatā tathā gambhīraṃ, yathā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmatathatā tathā gambhīraṃ, yathā bodhitathatā tathā gambhīram. iti bhāvanāmārgagāmbhīryam
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasya tathatā?
bhagavān āha: yatra subhūte tathatāyāṃ na rūpaṃ nānyatra rūpād, yatra subhūte tathatāyāṃ na vedanā nānyatra vedanāyāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃjñā nānyatra saṃjñayāḥ, yatra subhūte tathatāyāṃ na saṃskārā nānyatra saṃskārebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na vijñānaṃ nānyatra vijñānād. evaṃ yatra subhūte tathatāyāṃ na skandhadhātvāyatanāni nānyatra skandhadhātvāyatanebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādo nānyatra pratītyasamutpādād, yatra subhūte tathatāyāṃ na pratītyasamutpādaṅgāni nānyatra pratītyasamutpādāṅgebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvapāramitā nānyatra sarvapāramitābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvaśūnyatā nānyatra sarvaśūnyatābhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhipakṣyā dharmā nānyatra bodhipakṣebhyo dharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nānyatra sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo yatra subhūte tathatāyāṃ nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nānyatrāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido nānyatrābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidbhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ nāveṇikābuddhadharmā nānyatrāveṇikebhyo buddhadharmebhyo, yatra subhūte tathatāyāṃ na bodhir nānyatra bodheḥ tathatā.
(PSP_4:166)
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvat sūkṣmeṇopāyenāvinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo rūpataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārebhyo, vijñānataś ca vārito nirvāṇaṃ ca sūcitaṃ, sarvadharmasaṃgrahe 'py asya laukikalokottareṇa sāsraveṇānāsraveṇa sāsravāṇāsravebhyo vārito nirvāṇaṃ ca sūcitam.
iti bhāvanāmārgasya samāropāpavādāntamuktā
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadā punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imāni gambhīragambhīrāṇi sthānāni prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni cintayiṣyati tulayiṣyaty upanidhyāsyati. iti bhāvanāpathaḥ
evaṃ mayā sthātavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ājñaptam, evaṃ mayā śikṣitavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām ākhyātam, evaṃ mayā pratipattavyaṃ yathā prajñāpāramitāyām uddiṣṭam ity. ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathā saṃpādayaṃs tathopanidhyāyaṃs tathopaparīkṣamāṇas tathā prayujyamānas tathā ghaṭamānas tathā vyāyacchamānaḥ.
iti nirvedhāṅgado bhāvanāpathaḥ
sa tena cittotpādenāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇakuśalamūlaṃ parigrahīṣyaty aparimāṇāt kalpāt saṃsārāc chorayiṣyati vipṛṣṭhīkariṣyati vyantīkariṣyati, kaḥ punar vādo yadāvyavakīrṇaḥ prajñāpāramitāyāṃś caran bodhipratisaṃyuktair manasikārair vihariṣyati. tadyathāpi nāma subhūte sa puruṣo rāgacarito vitarkacaritas tasyānyatarayā striyā sārdham abhirūpayā prāsādikayā darśanīyayā saha saṃketaḥ kṛtaḥ syāt sā ca strī paraparigṛhītā na labhate gṛhato niṣkramaṇāya. tat kiṃ manyase? subhūte kiṃ pratisaṃyuktās tasya puruṣasya vitarkā varterann iti.
subhūtir āha: strīpratisaṃyuktā evaṃ bhagavaṃs tasya puruṣasya vitarkā varterann, iyaṃ me strī āgatā etayā sārdhaṃ niṣīdiṣyāmi pratikramiṣyāmi paricārayiṣyāmīti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte rātryā vā divasasya vātyayena kiyantas tasya puruṣasya vitarkā varteran.
subhūtir āha: bahavo bhagavan bahavaḥ sugata tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā varteran.
(PSP_4:167)
bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte tasya puruṣasya divasasya vātyayena rātryā vātyayena vitarkā vartante, iyataḥ kalpān sa bodhi sattvo mahāsattvaḥ saṃsārāc chorayati vipṛṣṭhīkaroti vyantīkaroti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ śikṣate upaparīkṣate upanidhyāyati tathā tathā ca yogam āpadyate, yathā yathā tān doṣān vivarjayati yair doṣair bodhisattvā mahāsattvā vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yogan anuyuktasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānena vihāreṇa viharato yathā prajñāpāramitāyām upadiṣṭāyām ekadivasena yat kuśalamūlaṃ yena kuśalamūlena gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavaḥ paripūrṇāḥ syur, nedaṃ tasya kuśalasya śatatamīm api kalāṃ nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalām api gaṇanām api upamām api aupamyam api upaniśām api upaniṣadam api nopaiti.
iti trividho 'nuśaṃsaḥ
punar aparaṃ subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān dānaṃ dadyāt triṣu ratneṣu buddharatne dharmaratne saṃgharatne. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ
bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? eṣa hi bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgo yenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante.
iti pratipakṣo mṛdumṛduḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan srotaāpanneṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayed, evaṃ sakṛdāgāmiṣv anāgāmiṣv arhatsu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet, pratyekabuddheṣu tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
(PSP_4:168)
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātramadhyaḥ
bhagavān āha: ayam eva tataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ yogam āpadyate. tat kasya hetoḥ? atra hi prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. iti pratipakṣo mṛdumadhyaḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo 'dhimātramṛduḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api dānaṃ dadyāc chīlaṃ rakṣet kṣāntyā saṃpādayed vīryam ārabheta dhyānaṃ samāpadyeta prajñāṃ bhāvayet. tat kasya hetoḥ? mātaiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā janayitrī caiṣā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad uta prajñāpāramitā. atra hi subhūte prajñāpāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvadharmān paripūrayanti.
iti pratipakṣo mṛdvadhimātraḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhan sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyādhimātraḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api sattvebhyo dharmadānaṃ dadyāt. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ (PSP_4:169) sa sarvākārajñatayāvirahito yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahisattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahitaḥ, tasmat tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyamṛduḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpān yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir yogam āpadyeta caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭaṅgena mārgeṇa yogam āpadyeta caturbhir āryasatyair aṣṭabhir vimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ śūnyatānimittā praṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikabuddhadharmair yogam āpadyeta. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyamadhyaḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyām ekam api divasaṃ yogam āpadyeta caturbhir dhyānaiś caturbhir apramāṇaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ caturbhiḥ smṛtyupasthānaiś caturbhiḥ samyakprahāṇaiś caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir yāvad aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair yogam āpadyeta. tat kasya hetoḥ? asthānaṃ subhūte 'navakāśo yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate nedaṃ sthānaṃ vidyate. sthānañ ca khalu punaḥ subhūte 'vakāśaś ca yad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ sarvākārajñatāyā vivartate, sthānam etad vidyate. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitayāvirahitena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyamadhyaḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yo bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā (PSP_4:170) virahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhaṃs tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ pratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo madhyamṛduḥ
bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvaikadivasam api tad āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ tābhyāṃ ca prajñāpāramitāpratisaṃlayanapratisaṃyuktān manasikārān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramaḥ pariṇāmo yad uta prajñāpāramitāpariṇāmaḥ. yaḥ punaḥ prajñāpāramitayā virahitaḥ pariṇāmo na sa pariṇāmaḥ. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam.
iti pratipakṣo madhyādhimātraḥ
tat kiṃ manyase? subhūte yaḥ kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā prajñāpāramitāvirahito gaṅgānadīvālukopamān kalpāṃs tiṣṭhann atītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ yaṃ kuśalamūlaṃ tat sarvam anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa kulaputro vā kuladuhitā vā tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet.
subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata.
iti vipakṣo mṛdvadhimātraḥ
bhagavān āha: ataḥ subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaved, ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ sthitvā ekadivasam api yaṃ kuśalamūlam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayet. tat kasya hetoḥ? eṣa hi paramo 'numodanāpariṇāmo yad uta prajñāpāramitānumodanā pariṇāmas, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitānumodanāpariṇāmanā kuśalamūlena bhavitavyam.
iti pratipakṣo 'dhimātramṛduḥ
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā punar bhagavann abhisaṃskāraḥ kalpita ity ukto bhagavatā tadā kathaṃ sa (PSP_4:171) kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet? na ca bhagavann abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyak saṃbodhim abhisaṃboddhum. iti vipakṣo mṛdumadhyaḥ
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na hy abhisaṃskāreṇa śakyā samyagdṛṣṭir vā niyāmo vāvakramituṃ srotaāpattiphalaṃ vā anuprāptuṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vānuprāptuṃ pratyekāṃ vā bodhim anuprāptum anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa cāpi subhūte abhisaṃskāro bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ śūnyaka evākhyāyate, riktaka evākhyāyate, tucchaka evākhyāyate, asāraka evākhyāyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣitaḥ.
iti pratipakṣo 'dhimātramadhyaḥ
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo iha śūnyatāyāṃ sthitvā yathā yathābhisaṃskārān pratyavekṣate tathā tathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati, yathā yathā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito bhavati tathā tathāsaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ puṇyaṃ prasavet.
ity arthakṣiptavipakṣasya mṛdumṛduḥ pratipakṣo 'dhimātrādhimātraḥ iti bhāvanāmārgasthāvaivartikalakṣaṇam
subhūtir āha: asaṃkhyeyasya ca bhagavann aprameyasya cāparimāṇasya ca kaḥ prativiśeṣaḥ? kiṃ nānākaraṇam?
bhagavān āha: asaṃkhyeyam iti subhūte yasya saṃkhyā na vidyate yaḥ saṃkhyān nopaiti, asaṃkhyeyam iti vā apramāṇam iti vā subhūte yasya pramāṇan nopalabhyate 'tītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu, aparimāṇam iti subhūte yan na śakyaṃ pramātum.
subhūtir āha: syād bhagavan paryāyo yad rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam api bhagavann asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt.
(PSP_4:172)
bhagavān āha: syāt subhūte paryāyo yena paryāyeṇa rūpam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanāpi saṃjñāpi saṃskārā api, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syād ity asaṃkhyeyādīnām upalakṣaṇām.
katamena bhagavan paryāyeṇa rūpam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte śūnyam asaṃ khyeyam aprameyam aparimāṇaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte śūnyam asaṃkhyeyam aprameyam aparimāṇaṃ syāt.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan rūpam eva śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva śūnyaṃ, na punaḥ sarvadharmā api śūnyāḥ?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte na mayā sarvadharmāḥ śūnyā ity ākhyātāḥ.
subhūtir āha: śūnyā iti bhagavan sarvadharmās tathāgatenākhyātā, ye ca bhagavan śūnyā akṣayā api te, asaṃkhyeyā api te aprameyā api te, aparimāṇā api te, na bhagavan śūnyatāyāḥ saṃkhyopalabhyate, na pramāṇam upalabhyate, na parimāṇam upalabhyate, ity asaṃkhyeyādīnāṃ svabhāvalakṣaṇaṃ, tasmāt tarhi bhagavan naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, naiṣāṃ dharmāṇām arthato vā vyañjanato vā nānākaraṇam upalabhyate. anabhilapyam etat subhūte tathāgatenābhilapitam, akṣayam iti vā asaṃkhyeyam iti vā aprameyam iti vā aparimāṇam iti vā śūnyam iti vā ānimittam iti vā apraṇihitam iti vā anabhisaṃskāram iti vā anutpāda iti vā virāga iti vā nirodha iti vā nirvāṇam iti vā deśanāniṣpandanirdeśa eṣa subhūte tathāgatasyākṣayam iti yāvan nirvāṇam iti ceti codyapūrvakas tathāgatakaruṇāniṣpandanirdeśaḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āścaryaṃ bhagavan yāvad iyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā tathāgatena deśyate, sā ca dharmatā anabhilapyā yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, tathā sarvadharmā bhagavann anabhilapyāḥ.
(PSP_4:173)
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte anabhilapyā, yā subhūte dharmāṇām anabhilapyatā sā śūnyatā, na ca śūnyatā śakyābhilapitum.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anabhilāpyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā?
bhagavān āha: na subhūte anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇir.
subhūtir āha: saced bhagavann anabhilapyasyārthasya nāpi vṛddhir nāpi parihāṇiḥ, dānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, prajñāpāramitāyā api na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgikasya mārgasya na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, navānupūrvavihārasamāpattīnām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām āryasatyānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānaṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, aṣṭādaśānām āveṇikabuddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati. saced bhagavann āsāṃ ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, yāvad aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇir bhaviṣyati, tadā abhavyā hi bhagavan sarvākārajñatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum ity anabhilapyasya hānivṛddhyā bhāvena codyam.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, nānabhilapyasyārthasya vṛddhir vā parihāṇir vā. sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayataḥ prajñāpāramitāyāṃ yogam āpadyamānasyopāyakuśalasya naivaṃ bhavati, ahaṃ prajñāpāramitayā vivarddhe, 'haṃ dhyānapāramitayā vivarddhe, 'haṃ vīryapāramitayā vivarddhe, 'haṃ kṣāntipāramitayā vivarddhe, 'haṃ śīlapāramitayā vivarddhe, 'haṃ dānapāramitayā vivarddhe. eṣa ca punar asyaivaṃ bhavati, nāmadheyamātram etad yad idaṃ dānapāramitā, sa dānapāramitāyāṃ (PSP_4:174) caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitā prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tān manasikārāṃs tāṃś cittotpādāṃs tāni ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati yathānuttarā samyaksaṃbodhir iti parihāraḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā ca punar bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ?
bhagavān āha: sarvadharmāṇāṃ tathatānuttarā samyaksaṃbodhiḥ.
subhūtir āha: katamaiṣā bhagavan sarvadharmāṇāṃ tathatā yānuttarā samyaksaṃbodhiḥ?
bhagavān āha: yā subhūte rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñayāḥ tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhatathatā yā dhātutathatā yā āyatanatathatā yā pratītyasamutpādatathatā yā pratītyasamutpādāṅgatathatā, evaṃ yāvad yā nirvāṇasya tathatā sānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sā naiva vivarddhate na parihīyate. tat subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayāvirahito 'bhīksṇaṃ bahulaṃ viharati, na kasyacid dharmasya vṛddhiṃ vā parihāṇiṃ vā samanupaśyati. evaṃ khalu subhūte anabhilapyasyārthasya naiva vṛddhir na parihāṇir, evaṃ ca subhūte dānapāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitāyā na vṛddhir na parihāṇir, evaṃ śūnyatānāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām abhijñānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ daśānāṃ balānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ na vṛddhir na parihāṇiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam avṛddhyaparihāṇiyogena.
iti bodhilakṣaṇam
subhūtir āha: tat kiṃ prathamacittotpādena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, utāho paścimena cittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? yadi tāvad bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādenānuttarāṃ (PSP_4:175) samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat pūrvakaś cittotpādaḥ paścimena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, paścimaś cittotpādaḥ pūrvakena cittotpādenāsamavasṛtaḥ, evam asamavasṛtānāṃ bhagavaṃś cittacaitasikānāṃ dharmāṇāṃ kathaṃ kuśalamūlāny upacayaṃ gacchanti, na cānupacitaiḥ kuśalamūlaiḥ śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum? iti manasor asamavadhānena codyam
bhagavān āha: tena hi subhūte upamāṃ te kariṣyāmy asyaivārthasya vijñāpanāya, upamayā ihaikatyā vidvāṃsaḥ puruṣā bhāṣitasyārtham ājñāsyanti. tat kiṃ manyase? subhūte tailapradyotasya jvalitasya dīpyamānāyāṃ vartau prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, utāho paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā.
subhūtir āha: na bhagavan prathamābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā na ca prathamābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na bhagavan paścimābhinipātenārciṣaḥ sā vartir dagdhā, na ca paścimābhinipātam anāgamyārciṣaḥ sā vartir dagdhā.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu sā vartir dagdhā.
subhūtir āha: dagdhā bhagavan dagdhā sugata.
bhagavān āha: evam eva subhūte na prathamacittotpādena bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādena subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim atra hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya daśa bhūmīḥ paripūrayitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate.
subhūtir āha: katamā bhagavan daśa bhūmīḥ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: śuklavipaśyanābhūmiṃ subhūte paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ darśanabhūmiṃ tanubhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvībhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim (PSP_4:176) abhisaṃbudhyate, śrāvakapratyekabuddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, bodhisattvabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, buddhabhūmiṃ paripūrayitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tatra bodhisattvo mahāsattvo daśasu bhūmiṣu śikṣamāṇo na ca prathamacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca prathamacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca paścimacittotpādam anāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhim.
iti dīpadṛṣṭāntena parihāraḥ
subhūtir āha: gambhīro bhagavan pratītyasamutpādo, na ca nāma bhagavan prathamacittotpādena, na ca prathamacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na ca nāma bhagavan paścimena cittotpādena, na ca paścimacittotpādam anāgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhyate ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittaṃ niruddham api nu tat punar evotpatsyate.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. ity utpādagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yac cittam utpannam api nu tan nirodhadharmi.
subhūtir āha: nirodhadharmi bhagavan nirodhadharmi sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yan nirodhadharmi tan nirotsyate.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti nirodhagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā.
subhūtir āha: tathaiva bhagavaṃ sthāsyati yathā tathatā.
(PSP_4:177)
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva sthāsyati yathā tathatā bhūtakoṭir bhaviṣyati.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte gambhīrā tathatā.
subhūtir āha: gambhīrā bhagavan. iti tathatāgāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte tathaiva cittaṃ yathā tathatā.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte anyatra tathatāyāś cittam.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñeyagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tathatā tathatāṃ samanupaśyati.
subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. iti jñānagāmbhīryam
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
subhūtir āha: yo bhagavaim evaṃ carati, sa gambhīrāyāṃ prajñā pāramitāyāṃ carati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte ya evaṃ carati, sa kutra carati.
subhūtir āha: yo bhagavnn evaṃ carati, sa na kutracic carati. tat kasya hetos? tathā hi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ete samudācārā na bhavanti, na samudācaranti tathatāyāṃ sthitasya na bhagavan kiñcit samudācārati, nāpi tatra kaścit samudācarati. iti caryāgāmbhīryam
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ carati sa kutra carati?
subhūtir āha: carati bh