Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_4u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 3 / 8 (50.000 ký tự/trang)
_4:53) bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. iti mārasya pāpīyaso bhedaprayogaḥ punar aparaṃ subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyāṃ bahūni mārakarmāṇy utpatsyante, yāny antarāyakarāṇi bhaviṣyanti tāni mārakarmāṇi bodhisattvena mahāsattvena vivarjayitavyāni. subhūtir āha: katamāni tāni bhagavan mārakarmāṇi yāni bodhisattvena mahāsattvena bodhavyāni buddhvā ca vivarjitavyāni? bhagavān āha: prajñāpāramitāpratirūpakāni subhūte mārakarmāṇy utpatsyante. evaṃ dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā, dānapāramitāpratirūpakāṇi mārakarmāṇy utpatsyante, yāni bodhisattvena mahāsattvena bodhavyāni buddhvā ca vivarjayitavyāni. punar aparaṃ subhūte adhyātmaśūnyatāpratirūpakāṇi yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāpratirūpakāṇi mārakarmāṇy utpatsyante, śrāvakapratyekabuddhapratisaṃyuktāni mārakarmāṇy utpatsyante, tāni buddhvā bodhisattvena mahāsattvena mārakarmāṇi vivarjayitavyāni. evañ ca vakṣyati, etān paryavāpnuhi etān paryavāpya ihaiva srotaāpattiphalaṃ prāpnuhi sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuhi, imāny eva tvaṃ catvāri smṛtyupasthānāni bhāvaya samyakprahāṇāni bhāvaya ṛddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvaya śūnyatāvimokṣamukham ānimittavimokṣamukham apraṇihitavimokṣamukhaṃ bhāvaya kiṃ te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām udgṛhyamāṇāyāṃ yāvan manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyāṃ māraḥ pāpīyān evaṃrūpāṇi mārakarmāṇi upasaṃhariṣyati. iti prativarṇikopasaṃhāraḥ punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān buddhaveṣeṇopasaṃkramiṣyati, suvarṇavarṇakāyena vyāmaprabhāṃ kṛtvā tatra bodhisattvas taṃ dṛṣṭvā spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. (PSP_4:54) punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyāṃs teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca purato buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃgham upadarśayiṣyati, sa tatra bodhisattvaḥ spṛhām utpādayiṣyati, aham apy anāgate 'dhvany evaṃrūpas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ syām, evaṃ ca bhikṣugaṇaṃ parikarṣeyaṃ yathā yaṃ tathāgato dharmaṃ deśayati tathaivāham api dharmaṃ deśayeyaṃ, sa tatra spṛhām utpādayiṣyati spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyati, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ paryavāpyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān anekāni bodhisattvaśatāni anekāni bodhisattvasahasrāṇi upadarśayati, ye dānapāramitāyāṃ cariṣyanti, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti, te bodhisattvās teṣāṃ māranirmitānām antike spṛhām utpādayiṣyanti spṛhām utpādya sarvajñatāyāḥ parihāsyanti, iyam api subhūte visāmagrī bhaviṣyati, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyām, idam api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārakarma veditavyam. tat kasya hetor? na hīha subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ rūpaṃ saṃvidyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārāḥ, na vijñānaṃ saṃvidyate, na skandhā na dhātavo nāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni saṃvidyante, na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ nāṣṭavimokṣā na navānupūrvavihārasamāpattayaḥ na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ saṃvidyante, na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayaḥ na sarvadhāraṇīmukhāni saṃvidyante, na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā na vimokṣamukhāni na bodhiḥ saṃvidyate, yatra ca subhūte na rūpaṃ saṃvidyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ saṃvidyate, na skandhā na dhātavo nāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nāṣṭavimokṣā na navānupūrvavihārasamāpattayo na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na sarvaśūnyatā na sarvasamādhayo na (PSP_4:55) sarvadhāraṇīmukhāni na tathāgatabalāni na vaiśāradyāni na pratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā na vimokṣamukhāni na bodhiḥ saṃvidyate, yatra na bodhir na tatra buddho na bodhisattvā na śrāvakāḥ saṃvidyante. tat kasya hetoḥ? svabhāvaśūnyā hi subhūte sarvadharmāḥ. ity ayathāviṣayādispṛhotpādaḥ punar aparaṃ subhūte bahvantarāyeyaṃ prajñāpāramitā bhaviṣyati, teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ prajñāpāramitāṃ dhārayatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ. tadyathāpi nāma subhūte yāni jāmbūdvīpakāni ratnāni, yad uta suvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍarajatādīni bahvantarāyāṇi bahupratyarthikāni bhaviṣyanti. evam etat subhūte teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāsyāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyām uddiśyamānāyāṃ paryavāpyamānāyāṃ svādhyāyamānāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ yoniśo manasikriyamāṇāyāṃ bhāvyamānāyāṃ bahavo 'ntarāyā bhaviṣyanti bahavaḥ pratyarthikāḥ. subhūtir āha: evam etad bhagavann evam etat sugata, bahupratyarthikāni bhaviṣyanti prajñāpāramitāpratisaṃyuktāni sūtrāṇi, mārādhiṣṭhitās te mohapuruṣā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ bhāvayatām antarāyaṃ kariṣyanti. alpabuddhayas te bhagavan mohapuruṣā bhaviṣyanti, mandabuddhayo ye 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām antarāyaṃ kariṣyanti. na teṣām udārodāreṣu dharmeṣu buddhiḥ prakramiṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitān na likhiṣyanti likhyamānāyām antarāyaṃ kariṣyanti yāvan na bhāvayiṣyanti bhāvyamānāyāñ cāntarāyaṃ kariṣyanti. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat mārādhiṣṭhitās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca bhaviṣyanti navayānasaṃprasthitā anavaropitakuśalamūlāḥ parīttakuśalamūlāḥ na pūrvajinakṛtādhikārā aparigṛhītakalyāṇamitrā, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na likhiṣyanti na vācayiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti, ye 'ntarāyaṃ kariṣyanti, alpabuddhikās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca mandabuddhikāḥ parīttabuddhikā, na ca teṣām udārodāreṣu dharmeṣu cittaṃ kramiṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ na (PSP_4:56) likhiṣyanti na dhārayiṣyanti noddekṣyanti na svādhyāsyanti na yoniśo manasikariṣyanti yāvan na bhāvayiṣyanti, anyeṣāñ ca likhatāṃ yāvad bhāvayatām antarāyaṃ kariṣyanti, kiñ cāpi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ likhyamānāyāṃ yāvad bhāvyamānāyām imāni mārakarmāṇy utpatsyante, sacet punaḥ subhūte yad imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca likhatāṃ svādhyāyatām uddiśatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatāṃ mārakarmāṇi notpatsyante, uttare ca dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyanti, vīryapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ śīlapāramitāṃ dānapāramitāṃ paripūrayiṣyanti, sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣān dharmān paripūrayiṣyanti, sarvasamādhidhāraṇīvimokṣamukhāni apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ pañcābhijñā daśabodhisattvabhūmīr balāni vaiśāradyāni pratisaṃvida āveṇikabuddhadharmān yāvat sarvajñatāṃ paripūrayiṣyanti. veditavyam idaṃ subhūte buddhānubhāva eṣa yenaiṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ nāntarāyā utpatsyante, uttare ca sarvāḥ pāramitāḥ paripūrayiṣyanti, sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyān dharmān sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣamukhāni paripūrayiṣyanti, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ paripūrayiṣyanti, daśa bodhisattvabhūmīḥ paripūrayiṣyanti, daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayiṣyanti, sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyanti. ye 'pi te daśasu dikṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca kṛtaśa udyogam āpatsyante, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ, ye 'pi te daśasu dikṣu avinivartanīyā bodhisattvās te 'pi teṣāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhatāṃ vācayatām uddiśatāṃ svādhyāyatāṃ yoniśo manasikurvatāṃ bhāvayatām udyogam āpatsyante anuparigrahīṣyanti, tadyathāpi nāma subhūte striyāḥ kasyāścid eva bahavaḥ putrā bhaveyuḥ, pañca vā daśa vā (PSP_4:57) viṃśatir vā triṃśad vā catvāriṃśad vā pañcāśad vā śataṃ vā sahasraṃ vā śatasahasraṃ vā, te 'syā mātur glānāyāḥ sarve 'py udyogam āpadyeran, kim ity asmākaṃ mātur antarāyo na bhavet, kim ity asmākaṃ mātā ciraṃ jīvet, kim ity asmākaṃ mātuḥ śarīre amanaāpaḥ sparśo na nipated, eṣāsmākaṃ jananī śarīrasya dātrī jīvitasya dhātrī, te tāṃ mātaram upasthitām upatiṣṭheran sugopitāṃ gopāyeyur, mā bhūd asyā jīvitāntarāyo vā śarīradaurbalyaṃ vā daṃśamaśakasarīsṛpopanipāto vā śītoṣṇakṣutpipāsādi duṣkhaṃ vā, evan te putrās tasyā mātuḥ sarvasukhopadhānāny upasaṃhareyuḥ, evan te tāṃ mātaraṃ sukelāyitāṃ kelāyeyur mimīyur eṣāsmākam asya lokasya darśayitrī. evam eva subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetor? eṣā hi gambhīrā prajñāpāramitāsmākaṃ sarvabuddhadharmāṇāṃ jananī jñānālokasya kārikā, ye 'pi te daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te 'pīmām eva prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetor? eṣā hi gambhīrā prajñāpāramitā jananī tathāgatānām, asya ca sarvajñajñānasya saṃdarśayitrī, tena tathāgatāḥ kṛtajñatām upādāya ye imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāharanti. tat kasya hetoḥ? ato nirjātā hi tathāgatānāṃ dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitā, ato nirjātā hi tathāgatānām adhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, ato nirjātāni catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaḥ, ato nirjātāni trīṇi vimokṣamukhāni, ato nirjātāni catvāry āryasatyāni, ato nirjātāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo, ato nirjātā aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ, ato nirjātāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni, ato nirjātāni daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, ato nirjātāḥ ṣaḍabhijñāḥ, ato nirjātā sarvabuddhānāṃ sarvākārajñatā, ato nirjātā aprameyāsaṃkhyeyā buddhadharmāḥ, ato nirjātāḥ srotāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino, 'to nirjātā arhantaḥ pratyekabuddhā, ato nirjātās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ. ye 'pi kecit subhūte (PSP_4:58) tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyante abhisaṃbhotsyante ca, sarve te imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām āgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhāḥ abhisaṃbudhyante 'bhisaṃbhotsyante ca, ye 'pi te subhūte mahāyānasaṃprasthitāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ likhiṣyanti dhārayiṣyanti vācayiṣyanti uddekṣyanti svādhyāsyanti yoniśo manasikariṣyanti sarve te tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair buddhacakṣuṣā satatasamitaṃ samanvāhriyante teṣāṃ subhūte bodhisattvānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāñ ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ satatasamitaṃ rakṣāvaraṇaṃ guptiṃ saṃvidhāsyanti yathānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher na parihāsyanti. iti jāmbūdvīpakamahāratnodāharaṇādidṛṣṭāntena mahānubhāvatvam ity uktā doṣāḥ subhūtir āha: yad bhagavān āha, prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ janayitrī asya ca lokasya darśayitrī ti. kathaṃ ca bhagavan buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā janayitrī? kathañ ca bhagavan prajñāpāramitāsya lokasya darśayitrī? kathañ ca bhagavan prajñāpāramitayā tathāgato janitaḥ? katamaś ca lokas tathāgatenākhyātaḥ? bhagavān āha: anayā subhūte gambhīrayā prajñāpāramitayā daśatathāgatabalāni janitāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahākaruṇā mahāmaitrī mahāmuditā mahopekṣā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yāvat sarvākārajñatā janitā, ebhiś ca subhūte dharmais tathāgata iti prabhāvyate, tasmāt tarhi subhūte anayā gambhīrayā prajñāpāramitayā tathāgato janitaḥ. iti tathāgatanirvṛttijñānam subhūtir āha: katamaḥ punar bhagavaṃs tathāgatena loka ity ākhyātaḥ? bhagavān āha: pañca subhūte skandhās tathāgatena loka ākhyātaḥ. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāyā pañca skandhā darśitāḥ? bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitā imān pañca skandhān lujyamānān darśayati, na pralujyamānān darśayati, notpadyamānān (PSP_4:59) darśayati, na nirūdhyamānān darśayati, na saṃkliśyamānān na vyavadāyamānān darśayati, na vṛddhiṃ na hāniṃ darśayati, nāyūhaṃ na niryūhaṃ nātītān nānāgatān na pratyutpannān dharmān darśayati. tat kasya hetor? na hi śūnyatā lujyate vā pralujyate vā, nānimittaṃ lujyate vā pralujyate vā, nāpraṇihitaṃ lujyate vā pralujyate vā, nānabhisaṃskaro nānutpādo na nirodho nābhāvo nāsvabhāvo lujyate vā pralujyate vā. evaṃ hi subhūte tathāgatena gambhīrā prajñāpāramitā lokasya darśayitrī ākhyātā. iti lokasya jñānam ye 'pi te subhūte aprameyāṇāṃ sattvānām asaṃkhyeyānāṃ sattvānām aparimāṇānāṃ sattvānāṃ cittacaritāni prajānanti, aprameyāḥ sattvāḥ paracittavidas te 'pi prajñāpāramitām āgamya prajānanti. na punaḥ subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate, na rūpaṃ na rūpaprajñaptir upalabhyate, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ na vijñānaprajñaptir upalabhyate, na cakṣūrūpaṃ na cakṣurvijñānaṃ na cakṣuḥsaṃsparśo na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanā upalabhyate, na cakṣūrūpaprajñaptir upalabhyate, na cakṣurvijñānaprajñaptir upalabhyate, na cakṣuḥsaṃsparśaprajñaptir upalabhyate, na cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāprajñaptir upalabhyate, evaṃ na śrotraṃ na śabdo na ghrāṇaṃ na gandho na jihvā na raso na kāyo na spraṣṭavyaṃ na mano na dharmo na manovijñānaṃ na manaḥsaṃsparśo na manaḥsaṃsparśapratyayavedanāprajñaptir upalabhyate. evaṃ na pāramitā na bodhipakṣyā dharmā na vimokṣamukhaṃ na balavaiśāradyapratisaṃvido nāveṇikabuddhadharmā yāvan na sarvākārajñatāprajñaptir upalabhyate. evaṃ hi subhūte iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatānāṃ lokasya saṃdarśayitrī, sā punar iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā na rūpasya darśayitrī yāvan na sarvajñatāyā darśayitrī. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā eva tāvat subhūte prajñāpāramitāyāṃ na saṃvidyate nopalabhyate, kutaḥ punā rūpam upalapsyate, vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ, kutaḥ punar vijñānam upalapsyate yāvat kutaḥ punaḥ sarvākārajñatā (PSP_4:60) upalapsyate. iti sarvacittacaritajñānam punar aparaṃ subhūte yāvantaḥ sattvāḥ sattvaprajñaptyā prajñapyante rūpiṇo vā arūpiṇo vā saṃjñino 'saṃjñino naivasaṃjñino nāsaṃjñina iha vā lokadhātau 'nyeṣu vā daśadiśi lokadhātuṣu yāvantaḥ sattvās teṣāṃ yāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni tāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti. kathañ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ tāni saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? dharmatayā subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti. subhūtir āha: katamayā bhagavan dharmatayā tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti? bhagavān āha: yatra subhūte dharmatāyāṃ dharmataiva nopalabhyate prāg eva saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni, anayā subhūte dharmatayā tathāgataḥ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni teṣāṃ sattvānāṃ yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittasaṃkṣepajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'kṣayataḥ teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānām akṣayataḥ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgato nirodhataḥ prahāṇatas teṣāṃ sattvānāṃ tāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti, śāntatas tucchato viviktataḥ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣāṃ sattvānāṃ saṃkṣiptāni cittāni vikṣiptāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittākṣayākārajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vītarāgaṃ cittaṃ vītarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, samohaṃ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ (PSP_4:61) prajānāti, vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? samohaṃ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? bhagavān āha: yā subhūte cittasya sarāgadoṣamohatā na sā cittasya yathābhūtatā. tat kasya hetor? na hi subhūte yathābhūtaṃ cittam upalabhyate na caitasikā dharmāḥ prāg eva sarāgaṃ vā sadoṣaṃ vā samohaṃ vā cittam upalapsyate. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ prajñāpāramitām āgamya teṣāṃ sattvānāṃ sarāgaṃ cittaṃ sarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, sadoṣaṃ cittaṃ sadoṣaṃ cittam iti yathābhutaṃ prajānāti, samohañ cittaṃ samohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? yā subhūte cittasya vigatarāgatā na sā cittasya sarāgatā. tat kasya hetor? na hi subhūte dvayoś cittayoḥ samavadhānam asti. evaṃ yā subhūte cittasya vigatadoṣatā na sā cittasya sadoṣatā, yā subhūte cittasya vigatamohatā na sā cittasya samohatā. tat kasya hetor? na hi subhūte dvayoś cittayoḥ samavadhānam asti. evaṃ subhūte tathāgatas teṣāṃ sattvānāṃ vigatarāgaṃ cittaṃ vigatarāgaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatadoṣaṃ cittaṃ vigatadoṣaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti, vigatamohaṃ cittaṃ vigatamohaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iti sarāgādicittajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulacittaṃ vipulacittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulaṃ cittaṃ vipulaṃ cittam iti yathābhutaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ na vistīrṇaṃ cittaṃ na saṃkuñcitañ cittaṃ na hi vivarddhate cittaṃ na parihīyate cittaṃ nāgacchati na gacchati (PSP_4:62) cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte cittasya svabhāvo nopalabhyate yena vistīrṇaṃ kriyate yāvad āgacched vā. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ vipulaṃ cittaṃ vipulaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iti vipulacittajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgatas teṣāṃ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ teṣāṃ cittānāṃ nāgamanaṃ na gamanaṃ notpādaṃ na nirodhaṃ na sthitiṃ nānyathātvaṃ samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte teṣāṃ cittānāṃ svabhāvaḥ saṃvidyate, ya āgacched vā gacched vā utpadyeta vā nirudhyeta vā sthīyeta vānyathā vā bhavet. evaṃ khalu subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ mahadgataṃ cittaṃ mahadgataṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. iti mahadgatacittajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇaṃ cittam apramāṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇaṃ cittam apramāṇaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tac cittaṃ na sthitaṃ nāsthitaṃ na viṣṭhitaṃ nāviṣṭhitaṃ samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? anāśrayā hi subhūte cittadhārā apramāṇā, na hi teṣām āśrayaḥ saṃvidyate yatra pratiṣṭheran. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām apramāṇāni cittāny apramāṇāni cittānīti yathābhūtaṃ prajānāti. ity apramāṇacittajñānam (PSP_4:63) punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanaṃ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanaṃ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ alakṣaṇāni cittāni svabhāvarahitāni cittāni yathābhūtaṃ prajānāti svalakṣaṇaśūnyatām upādāya. evaṃ hi subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām anidarśanañ cittam anidarśanaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ity anidarśanacittajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti? iti hi subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya pañcānāṃ cakṣuṣāṃ tāni paracittāni nāvabhāsam āgacchanti. evaṃ hi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānām adṛśyaṃ cittam adṛśyaṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāti. ity adṛśyacittajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ ca cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti. kathaṃ ca subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti? iha subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya parasattvānāṃ parapudgalānāṃ tāni cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāny evaṃ prajānāti, yāni kānicit sattvānāṃ cittonmiñjitāni vā nimiñjitāni vā saṃmiñjitāni vā prasāritāni vā utpadyamānāny utpadyante, sarvāṇi tāni rūpasaṃniśritāni, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānasaṃniśritāni vā utpadyamānāny utpadyante. (PSP_4:64) evaṃ hi subhūte tathāgatas teṣām imāṃ prajñāpāramitām āgamya cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti, bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti rūpagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti vijñānagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati tathāgataḥ paraṃmaraṇād iti vijñānagatam etat. śāśvataś ca ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, aśāśvataḥ, śāśvataś cāśāśvataś ca, naiva śāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, śāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, aśāśvataḥ, śāśvataś cāśāśvataś ca, naiva śāśvato nāśāśvata ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. evam antavān ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, antavān ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. evam ananta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, ananta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, antavāṃś cānantaś cātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, antavāṃś cānantaś cātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, naivāntavān nānanta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, naivāntavān nānanta ātmā ca lokaś ca idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. bhavaty ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad (PSP_4:65) iti rūpagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārā, bhavaty ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat, na bhavati, bhavati ca na bhavati ca, naiva bhavati na na bhavati ātmā ca lokaś ca paraṃmaraṇād idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti rūpagatam etat, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sa jīvas tac charīram anyo jīvo 'nyac charīram idam eva satyaṃ moham anyad iti vijñānagatam etat. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cittonmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni yathābhūtaṃ prajānāti. iti cittonmiñjitādijñānam punar aparaṃ subhūte tathāgata imāṃ prajñāpāramitām āgamya rūpaṃ saṃjānīte. kim iti rūpaṃ saṃjānīte? tathā sañjānīte yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ saṃjānīte. kim iti vijñānaṃ saṃjānīte? tathā saṃjānīte yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā. evaṃ hi subhūte tathāgataḥ parasattvānāṃ parapudgalānāṃ prajñāpāramitām āgamya unmiñjitāni nimiñjitāni saṃmiñjitāni prasāritāni tathā jānāti yathā tathatā avitathatā avikārā avikalpā animittā anābhogā aprapañcā nirupalambhā. iti tathatākārajñānam iti subhūte yā unmiñjitanimiñjitasaṃnimiñjitaprasāritatathatā sā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā, yā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā sā sarvadharmatathatā, yā sarvadharmatathatā sā ṣaṇṇāṃ pāramitānāṃ tathatā, yā ṣaṇnāṃ pāramitānāṃ tathatā sā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā sarvaśūnyatānāṃ tathatā, (PSP_4:66) yā sarvaśūnyatānāṃ tathatā sāṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānāñ cānupūrvavihārasamāpattīnāṃ tathatā, yā aṣṭānāṃ vimokṣyāṇāṃ navānāñ cānupūrvavihārasamāpattīnāṃ tathatā sāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā, yāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā sā caturṇām āryasatyānāṃ tathatā, yā caturṇām āryasatyānāṃ tathatā sā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhānāṃ tathatā, yā śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhānāṃ tathatā sā ṣaṇṇām abhijñānāṃ tathatā, yā ṣaṇṇām abhijñānāṃ tathatā sā sarvasamādhīnāṃ tathatā, yā sarvasamādhīnāṃ tathatā sā sarvadhāraṇīmukhānāṃ tathatā, yā sarvadhāraṇīmukhānāṃ tathatā sā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā, yā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ tathatā sā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ tathatā, yā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ tathatā sā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ tathatā, yā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ tathatā sā mahāmaitryā mahākaruṇāyās tathatā, yā mahāmaitryā mahākaruṇāyās tathatā sāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā, yāṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ tathatā sā sarvajñatāyās tathatā, yā sarvajñatāyās tathatā sā kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā kuśalākuśalānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā laukikalokottarāṇāṃ sāsravānāsravāṇāṃ sāvadyānavadyānāṃ sakleśaniḥkleśāṇāṃ saṃkleśavyavadānānāṃ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sātītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇāṃ tathatā, yātītānāgatapratyutpannānāṃ dharmāṇāṃ tathatā sā srotaāpannadharmatathatā, yā srotaāpannadharmatathatā sā srotaāpattiphalatathatā, yā srotaāpattiphalatathatā sā sakṛdāgāmidharmatathatā, yā sakṛdāgāmidharmatathatā sā sakṛdāgāmiphalatathatā, yā sakṛdāgāmiphalatathatā sā anāgāmidharmatathatā, yā anāgāmidharmatathatā sā anāgāmiphalatathatā, yā anāgāmiphalatathatā sā arhattvatathatā, yā arhattvatathatā sā arhattvaphalatathatā, yā arhattvaphalatathatā sā pratyekabuddhatathatā yā pratyekabuddhatathatā sā pratyekabodhitathatā, yā pratyekabodhitathatā sānuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathatā, yānuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes (PSP_4:67) tathatā sā tathāgatatathatā, yā tathāgatatathatā sā sarvasattvatathatā. iti hi yā ca tathāgatatathatā yā ca sarvasattvatathatā, ekaivaiṣā tathatā avinirbhāgatathatā, yā avinirbhāgatathatā sā akṣayā, yā cākṣayā sākṣayatvenādvaidhīkārā. iyaṃ subhūte sarvadharmatathatā, yā prajñāpāramitām āgamya tathāgatenābhisaṃbuddhā, evam iyaṃ subhūte prajñāpāramitā tathatā tathāgatānāṃ janayitrī, evaṃ hi subhūte iyaṃ prajñāpāramitā lokasya darśayitrī, evaṃ hi subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmatathatāṃ jānāti, avitathatām ananyatathatāṃ jānāti, yayā tathatayā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha ity ucyate. subhūtir āha: gambhīrā bhagavan yad uta sarvadharmāṇāṃ tathatā avitathatā ananyatathatā. anayā bhagavaṃs tathatayā buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiḥ prakāśikā. ko 'tra bhagavann adhimokṣyate? anyatrāvinivartanīyair bodhisattvair mahāsattvair dṛṣṭisaṃpannair vā pudgalair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair vā yāvad gambhīrā bhagavann ime dharmās tathāgatenābhisaṃbudhyākhyātāḥ. bhagavān āha: tathā hi subhūte akṣayā tathatā. kasmād akṣayā? sarvadharmāṇām akṣayatvād akṣayā tathatā, eṣā sā subhūte tathatā tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyākhyātā yad uta sarvadharmatathatā. iti samyaksaṃbuddhasya tathatāvabodhatatparasamākhyānaprajñapanajñānāni atha khalu yāvantas trisāhasramahāsāhasralokadhātau kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrās te sarve divyāni candanacūrṇāni parigṛhya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandyaikānte tiṣṭhann, ekānte sthitāś ca te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā prakāśyate. kiṃlakṣaṇā bhagavan prajñāpāramitā? bhagavān āha: śūnyatālakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, ānimittalakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, apraṇihitalakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā. (PSP_4:68) iti śūnyatānimittāpraṇihitalakṣaṇāni anutpādalakṣaṇā anirodhalakṣaṇā asaṃkleśalakṣaṇā avyavadānalakṣaṇā abhāvalakṣaṇā asvabhāvalakṣaṇā aniśritalakṣaṇā ākāśalakṣaṇā aśāśvatalakṣaṇā anucchedalakṣaṇā anabhisaṃskāralakṣaṇā anekārthalakṣaṇā anānārthalakṣaṇā anāgamanalakṣaṇā āgamanalakṣaṇā alakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā. evaṃlakṣaṇā hi devaputrā iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā, tathāgatena lokasaṃketena vyavahriyate na punaḥ paramārthena. ity anutpādānirodhādijñānam na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni sadevamānuṣāsureṇa lokena śakyante vikopayitum. tat kasya hetoḥ? sadevamānuṣāsuro 'pi hi lokas tallakṣaṇa, evaṃ na hi devaputrā lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ vikopayati, na lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ prajānāti, nālakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ prajānāti, iti hi lakṣaṇāni ca alakṣaṇāni ca lakṣaṇālakṣaṇāni ca, tayor dvayor api nāsti saṃbhavaḥ, yena prajānīyād yo vā prajānīyāt. iti dharmatāvikopanajñānam na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni rūpasaṃskṛtāni, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, na vijñānasaṃskṛtāni na dhātusaṃskṛtāni nāyatanasaṃskṛtāni na pratītyasamutpādasaṃskṛtāni na dānapāramitāsaṃskṛtāni na śīlapāramitāsaṃskṛtāni na kṣāntipāramitāsaṃskṛtāni na vīryapāramitāsaṃskṛtāni dhyānapāramitāsaṃskṛtāni prajñāpāramitāsaṃskṛtāni na sarvaśūnyatāsaṃskṛtāni na bodhipakṣyadharmasaṃskṛtāni nāryasatyasaṃskṛtāni nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyaṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattisaṃskṛtāni na śūnyatānimittāpraṇihitasaṃskṛtāni, nābhijñāsaṃskṛtāni na sarvasamādhisaṃskṛtāni na sarvadhāraṇīmukhasaṃskṛtāni na tathāgatabalasaṃskṛtāni na vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasaṃskṛtāni na sarvajñatāsaṃskṛtāni. ity anabhisaṃskārajñānam na hi devaputrā etāni lakṣaṇāni manuṣyāṇāṃ vā amanuṣyāṇāṃ vā sāsravāṇi vā anāsravāṇi vā laukikāni vā lokottarāṇi vā saṃskṛtāni vā asaṃskṛtāni vā. atha khalu bhagavāṃs tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān etad (PSP_4:69) avocat: yadi kaścid devaputrā ākāśaṃ kiṃ lakṣaṇam? iti vaded, api nu sa samyag vadamāno vadet. devaputrā āhur: na bhagavan samyag vadamāno vadet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavann ākāśaṃ kenacil lakṣaṇena saṃvidyate asaṃskṛtatvād ākāśadhātoḥ. ity avikalpajñānam bhagavān āha: utpādād vā devaputrās tathāgatānām anutpādād vā sthitaivaiṣā dharmadhātusthitir evaṃlakṣaṇā, yathā sthito lakṣaṇahetuḥ sā bhūtā tathāgatenābhisaṃbuddhā, tasmāt tathāgatas tathāgata ity ucyate. devaputrā āhuḥ: gambhīrāṇi bhagavann imāni lakṣaṇāni tathāgatenābhisaṃbuddhāni yeṣāṃ lakṣaṇānām abhisaṃbuddhatvāt, tathāgatasyāsaṅgajñānaṃ yeṣu lakṣaṇeṣu sthitvā tathāgatena sarvalakṣaṇāni saṃprakāśitāni, prajñāpāramitāsaṃprakāśanatayā bhagavaṃs tāni lakṣaṇāni saṃprakāśitāni. āścaryaṃ bhagavan yāvad gambhīreyaṃ prajñāpāramitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ gocaro, yatra carato tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbuddhā, anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvalakṣaṇānāṃ prabhedaḥ kṛto, rūpalakṣaṇasya vedanālakṣaṇasya saṃjñālakṣaṇasya saṃskāralakṣaṇasya vijñānalakṣaṇasya, evaṃ skandhalakṣaṇasya dhātulakṣaṇasya āyatanalakṣaṇasya pratītyasamutpādalakṣaṇasya prabhedaḥ kṛto yāvat sarvajñatālakṣaṇasya prabhedaḥ kṛtaḥ. iti prabhedajñānam atha khalu bhagavāṃs tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān etad avocat: rūpāṇāṃ lakṣaṇaṃ devaputrā rūpam, evaṃ tat tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddham, anubhavalakṣaṇā vedanā, nimittodgrahaṇalakṣaṇā saṃjñā, abhisaṃskāralakṣaṇāḥ saṃskārāḥ, prativijñaptilakṣaṇaṃ vijñānaṃ tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddhaṃ, rāśīlakṣaṇā skandhāḥ, gotralakṣaṇā dhātavaḥ, āyadvāralakṣaṇāny āyatanāni, sāmagrīlakṣaṇaḥ pratītyasamutpādas tathāgatenaite 'lakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ, parityāgalakṣaṇā dānapāramitā, sā tathāgatenālakṣaṇety abhisaṃbuddhā. anuddāhalakṣaṇā śīlapāramitā, akopalakṣaṇā kṣāntipāramitā, anavamardanīyalakṣaṇā vīryapāramitā, saṃgrahalakṣaṇā dhyānapāramitā, asaṅgalakṣaṇā prajñāpāramitā, sā tathāgatenālakṣaṇety abhisaṃbuddhā. avikopanalakṣaṇāni catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayas (PSP_4:70) tās tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. nairyāṇikalakṣaṇāḥ saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. viviktalakṣaṇā śūnyatā, śāntalakṣaṇam ānimittam, anābhogalakṣaṇam apraṇihitaṃ tat tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddhaṃ vimocalakṣaṇā vimokṣyās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhāḥ. suniścitalakṣaṇāni balāni, supratiṣṭhitalakṣaṇāni vaiśāradyāny, anācchedyalakṣaṇāḥ pratisaṃvidaḥ, hitopasaṃhāralakṣaṇā mahāmaitrī, paritrāṇalakṣaṇā mahākaruṇā, buddhadharmaprasādaprāmodyalakṣaṇā muditā, sarvadoṣasukhaduṣkhalābhālābhayaśoyaśonindāpraśaṃsopekṣāṇāṃ lakṣaṇā upekṣā, asaṃhāryalakṣaṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmās te tathāgatenālakṣaṇā ity abhisaṃbuddhā yāvat pratyakṣalakṣaṇaṃ sarvajñajñānaṃ tathāgatenālakṣaṇam ity abhisaṃbuddham. evaṃ hi devaputrās tathāgatena sarvadharmā alakṣaṇā ity abhisaṃbuddhās tena tathāgato saṅgajñānīty ucyate. ity alakṣaṇajñānam atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayāmāsa: prajñāpāramitā subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya yenaiva janayitrī asya ca lokasya darśayitrī tena kāraṇena tathāgata imaṃ prajñāpāramitādharmam upaniśritya viharati. iti svadharmopaniśrayavihārajñānam evaṃ dharmaṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati arcayaty apacāyate. iyaṃ sā subhūte prajñāpāramitādharmatā tasmād imāṃ tathāgataḥ prajñāpāramitāṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayaty arcayaty apacāyate. tat kasya hetoḥ? ato hi subhūte prajñāpāramitāyāḥ buddhānāṃ bhagavatāṃ prādurbhāvo bhavati, kṛtajñaś ca subhūte tathāgataḥ kṛtavedī, ye khalu punaḥ subhūte samyagvadamānā vadeyuḥ kṛtajñaḥ kṛtavedīti tathāgataṃ, te samyagvadamānāḥ samyag vadeyuḥ kṛtajñaḥ kṛtavedīti. kathaṃ ca subhūte tathāgataḥ kṛtajño bhavati kṛtavedīti? yena subhūte yānena tathāgata āgataḥ, yayā pratipadā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhas tatas tathāgatas tad eva yānaṃ tām eva pratipadaṃ satkaroti gurukaroti mānayati pūjayati arcayaty apacāyate 'nugṛhṇāti anuparipālayate, iyaṃ sā subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā. iti satkārādijñānam (PSP_4:71) punar aparaṃ subhūte tathāgatena sarvadharmā akṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ kārakāsattām upādāya, avikṛtā ity abhisaṃbuddhā nigrahāsattām upādāya iyam api subhūte tathāgatasya kṛtajñatā kṛtaveditā draṣṭavyā. evaṃ tathāgatena prajñāpāramitām āgamya sarvadharmā akṛtā ity abhisaṃbuddhāḥ. ity akṛtakajñānam punar aparaṃ subhūte tathāgatasya prajñāpāramitām āgamya sarvadharmeṣv akṛtakajñānaṃ pravṛttam apravṛttisaṃketenānena subhūte paryāyeṇa prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. iti sarvatragajñānam subhūtir āha: yadā bhagavan sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathaṃ tadā prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathañ ca subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ? sarvadharmā hi subhūte śūnyāḥ ṛktakāḥ tucchakā asārakāḥ, anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ. punar aparaṃ subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ, kathañ ca subhūte sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ? sarvadharmāḥ subhūte aniśritā aparyāpannāḥ, anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā ajānakā apaśyakāḥ. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. sā ca punā rūpasyādṛṣṭatvād darśayitrī, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasyādṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ yāvat sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī, evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpasyādṛṣṭatvāt? kathaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ? kathaṃ vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī bhavati? kathaṃ skandhadhātvāyatanānāṃ pratītyasamutpādasyādṛṣṭatvād darśayitrī? kathaṃ yāvat sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī? bhagavān āha: yadā subhūte na rūpārambaṇaṃ vijñanam utpadyate, evaṃ hi subhūte rūpasyādṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ yadā subhūte na vedanāsaṃjñāsaṃskārārambaṇaṃ, (PSP_4:72) yadā na vijñānārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ vijñānasyādṛṣṭatvād darśayitrī. yadā na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evam eṣām adṛṣṭatvād darśayitrī. yadā na pāramitārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ pāramitānām adṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśatāṃ bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām aṣṭānāṃ vimokṣāṇāṃ navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ pañcānām abhijñānāṃ sarvadhāraṇīmukhānāṃ daśatathāgatabalānāṃ vaiśāradyānāṃ pratisaṃvidāṃ, yadā na āveṇikabuddhadharmārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evam āveṇikabuddhadharmāṇām adṛṣṭatvād darśayitrī. yadā subhūte na sarvajñatārambaṇaṃ vijñānam utpadyate, evaṃ sarvajñatāyā adṛṣṭatvād darśayitrī. evaṃ hi subhūte iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. ity adṛṣṭārthadarśakajñānam punar aparaṃ subhūte kathaṃ prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī? iha subhūte prajñāpāramitā lokaḥ śūnya iti sūcayati. kim iti lokaḥ śūnya iti sūcayati? pañcaskandhā lokaḥ śūnya iti sūcayati, dvādaśāyatanāni lokaḥ śūnya iti sūcayati, aṣṭādaśadhātavo lokaḥ śūnya iti sūcayati, daśakuśalāḥ karmapathā lokaḥ śūnya iti sūcayati, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo lokaḥ śūnya iti sūcayati, avidyā pratyayo dvādaśāṅgapratītyasamutpādo lokaḥ śūnya iti sūcayati, satkāyadṛṣṭipūrvakāni dvāṣaṣṭidṛṣṭikṛtāni lokaḥ śūnya iti sūcayati, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā lokaḥ śūnya iti sūcayati, ṣaṭpāramitā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evam adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā śūnyatāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evaṃ daśabalāni vaiśāradyāni pratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā lokaḥ śūnya iti sūcayati, sarvajñatā lokaḥ śūnya iti sūcayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā lokaḥ śūnya iti jñāpayati. (PSP_4:73) kim iti lokaḥ śūnya iti jñāpayati? skandhadhātvāyatanāni lokaḥ śūnya iti jñāpayati, pratītyasamutpādo daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayo lokaḥ śūnya iti jñāpayati, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā yāvat sarvajñatā lokaḥ śūnya iti jñapayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitri asya ca lokasya darśayitrī. punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śūnya iti darśayati. kim iti lokaḥ śūnya iti darśayati? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ daśakuśalāḥ karmapathāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaḥ satkāyadṛṣṭipūrvakāṇi dvāṣaṣṭidṛṣṭikṛtāni ṣaṭpāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ sarvaśūnyatā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śūnya iti darśayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. iti śūnyatākārasūcakajñānopadarśakajñānāni punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya loko 'cintya iti darśayati. kim iti loko 'cintya iti darśayati? pañcaskandhā dhātava āyatanāni pratītyasamutpādo yāvat sarvākārajñatā loko 'cintya iti darśayati. evaṃ vivikta iti atyantaśūnya iti svabhāvaśūnya iti darśayati. punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śānta iti darśayati. kim iti lokaḥ śānta iti darśayati? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śānta iti darśayati. evaṃ hi subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. ity acintyatāśāntajñānam punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitā tathāgatasya lokaḥ śūnyataiveti darśayati. kim iti lokaḥ śūnyataiveti darśayati? pañcaskandhā lokaḥ śūnyataiveti darśayati, tathā dhātvāyatanāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati, pratītyasamutpādāṅgāni lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ yāvat sarvākārajñatā lokaḥ śūnyataiveti darśayati. evaṃ hi subhūte (PSP_4:74) prajñāpāramitā tathāgatasya janayitrī asya ca lokasya darśayitrī. sā punar iyaṃ subhūte gambhīrā prajñāpāramitā tathāgatasyaivaṃ lokaṃ darśayati, yathā nehalokasaṃjñā nāpi paralokasaṃjñā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante ye nehalokasaṃjñāṃ paralokasaṃjñāṃ vā kuryād. iti lokasaṃjñānirodhajñānam iti jñānalakṣaṇam subhūtir āha: mahākṛtyena bateyaṃ bhagavan prajñāpāramitā bhagavataḥ pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā bhagavataḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānāṃ. kathaṃ ca subhūte mahākṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? mahākṛtyam idaṃ subhūte tathāgatānāṃ yad uta sarvasattvānāṃ trāṇalayanāparityāgārthena. kathaṃ ca subhūte acintyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. evam acintyakṛtyena subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām. kathaṃ ca subhūte atulyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? na hi subhūte kaścit sattvaḥ sattvanikāye saṃvidyate, yaḥ śaknuyāt tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ tulayitum. anena subhūte paryāyeṇātulyakṛtyena tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathaṃ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām aprameyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā? aprameyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit pramātum. anena subhūte paryāyeṇāprameyakṛtyeneyaṃ tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām asaṃkhyeyakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? asaṃkhyeyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvaṃ tan na śakyaṃ kenacit saṃkhyātum. anena subhūte paryāyeṇāsaṃkhyeyakṛtyena (PSP_4:75) tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. kathañ ca subhūte asamasamakṛtyena prajñāpāramitā pratyupasthitā? nāsti subhūte tathāgatānāṃ samaḥ kutaḥ punar uttaraḥ. anena subhūte paryāyeṇa asamasamakṛtyena tathāgatānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, acintyaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam, evam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ subhūte buddhatvaṃ tathāgatatvaṃ svayaṃbhūtvaṃ sarvajñatvam. rūpam api subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam, evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamaḥ. evaṃ yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, sarvadharmā api subhūte 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā, yā subhūte sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra cittan na caitasikā vā dharmā upalapsyante. tat kasya hetoḥ? rūpaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ hi subhūte acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate, yāvat sarvajñatā 'py acintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasaman na prajñāyate. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo na prajñāyate. evaṃ yāvat sarvajñatāpi bhagavan kena kāraṇena 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā na prajñāyate? bhagavān āha: rūpasyāpi cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñayate. evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāś cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan rūpasya yāvat sarvākārajñatāyāś (PSP_4:76) cintanaṃ tulanaṃ pramāṇaṃ gaṇanaṃ samaviṣamatvaṃ na prajñāyate? bhagavān āha: rūpasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya subhūte svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ dhātvāyatanapratītyasamutpādasya svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. evaṃ yāvat sarvajñatāyāḥ svabhāvo 'cintyo 'tulyo 'prameyo 'saṃkhyeyo 'samasamo niḥsvabhāvatvāt. tat kiṃ manyase? subhūte yad rūpam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra rūpam upalabhyate, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, yat subhūte vijñānam acintyam atulyam aprameyam asaṃkhyeyam asamasamam api nu tatra vijñānam upalabhyate. ye dhātvāyatanapratītyasamutpādā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, api nu tatra dhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante. yā subhūte sarvajñatā 'cintyā 'tulyā 'prameyā 'saṃkhyeyā 'samasamā 'pi nu tatra sarvajñatopalabhyate. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintanoparatatvād, atulyās tulanoparatatvād, aprameyāḥ pramāṇoparatatvād, asaṃkhyeyā gaṇanoparatatvād, asamasamāḥ samaviṣamoparatatvāt. anena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyāś cintāsamatikrāntāḥ, atulyās tulanāsamatikrāntāḥ, aprameyāḥ pramāṇasamatikrāntāḥ, asaṃkhyeyā gaṇanāsamatikrāntāḥ, asamasamāḥ samaviṣamasamatikrāntāḥ. acintyā iti subhūte acintanādhivacanam etat, atulyā iti subhūte atulanādhivacanam etat, aprameyā iti subhūte apramāṇādhivacanam etat, asaṃkhyeyā iti subhūte agaṇanādhivacanam etat, asamasamā iti subhūte asamaviṣamādhivacanam etat, ime te subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamāḥ. acintyā iti subhūte ākāśācintyatvād, evam atulyā aprameyā asaṃkhyeyā asamasamā ākāśāsamasamatvād. evaṃ hi subhūte tathāgatasya tathāgatadharmā acintyā atulyā aprameyā asaṃkhyeyā (PSP_4:77) asamasamāḥ, te na śakyante sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ sarvadevakenāpi lokena cintayituṃ vā tulayituṃ vā pramātuṃ vā saṃkhyātuṃ vā samaviṣamaṃ vā kartum. evam aprameyā buddhā aprameyā buddhadharmāḥ, asmin khalu punar acintyātulyāprameyāsaṃkhyeyāsamasamaparivartadharmaparyāye bhagavatā bhāṣyamāṇe pañcānāṃ bhikṣuśatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, viṃśatīnāṃ ca bhikṣuṇī śatānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, ṣaṣṭeś copāsakasahasrāṇāṃ viṃśatīnām upāsikāsahasrāṇāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ, viṃśateś ca bodhisattvasahasrāṇām anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. te ca bhagavatā ihaiva bhadrakalpe vyākṛtā buddhā bhaviṣyanti. ity acintyatādiviśeṣeṇa duḥkhe catvāraḥ kṣaṇāḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, mahākṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāprameyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ bhagavan prajñāpāramitā pratyupasthitā. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyenāsamasamakṛtyeneyaṃ subhūte prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ pañcapāramitāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhyātmaśūnyatā samāyuktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā samāyuktā, catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ samāyuktaḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāry āryasatyāni aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni ṣaḍabhijñāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni samāyuktāni. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ daśatathāgatabalāni samāyuktāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ samāyuktāḥ. atra hi subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ buddhabhūmiḥ samāyuktā yāvat sarvākārajñatā samāyuktā, tadyathāpi nāma subhūte rājñaḥ kṣatriyasya mūrdhnābhiṣiktasya janapadasthāmavīryaprāptasya (PSP_4:78) yāni tāni rājakṛtyāni bhavanti sarvāṇi tāny amātyasamāyuktāny alpotsukas tato rājā bhavaty apahṛtabhāraḥ rājakṛtye vā janapadakṛtye vā. evam eva subhūte ye kecic chrāvakadharmā vā pratyekabuddhadharmā vā bodhisattvadharmā vā buddhadharmā vā sarve te prajñāpāramitāsamāyuktāḥ prajñāpāramitā teṣāṃ kṛtyaṃ karoti. tasmāt tarhi subhūte mahākṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, acintyakṛtyenātulyakṛtyenāprameyakṛtyenāsaṃkhyeyakṛtyeneyaṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte gambhīrā prajñāpāramitā rūpasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasyāparigrahāyānabhiniveśāya pratyupasthitā, yāvat sarvākārajñatāyā aparig