Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_4u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 6 / 8 (50.000 ký tự/trang)
ratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatāvirahitena cittena dānaṃ dattaṃ bhavati śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni sa ca bodhisattvaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito 'bhūt, tena sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. kiñ cāpi sa śāriputra bodhisattvo 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanaṃ samanvāharati ārādhayati nimittīkaroti, na ca sa tathāgatānāṃ śīlaṃ jānāti samādhiṃ jānāti prajñāṃ jānāti vimuktiṃ jānāti vimuktijñānadarśanaṃ jānāti, so 'jānan na budhyamānaḥ śūnyatāyām ānimitte praṇihite vā śāntiṃ śṛṇoti sa tāṃ śāntiṃ nimittīkaroti nimittataś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati. evaṃ hi pariṇāmayan bodhisattvaḥ sthāsyati śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā. tat kasya hetoḥ? evam etac chāriputra yaḥ prajñāpāramitayopāyakauśalena ca virahito bhavati, na ca kuśalamūlāny anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, sa śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati. iti tathatānupalambhasvabhāvaḥ
ity uktaṃ svabhāvalakṣaṇam
yaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatācittenāvirahito dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni ca samāpadyate na ca nimittīkaroti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati na ca nimittīkaroti yāvat sarvākārajñatāṃ bhāvayati na ca nimittīkaroti. iti sāmānyena mokṣabhāgīyam
sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena cāvirahitas traiyadhvikān buddhān samanvāharati, teṣāṃ cātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatayaś ca śīlaskandhaḥ samādhiskandhaḥ prajñāskandho vimuktiskandho vimuktijñānadarśanaskandhaḥ, tatsarvaṃ na nimittīkaroti na śūnyatāsamādhiṃ nimittīkaroti ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ na nimittīkaroti veditavyam etac chāriputra nāyaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau (PSP_4:128) vā sthāsyatīti, akṣato 'nupahato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. iti śraddhātmakaṃ mokṣabhāgīyam
tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dattaṃ na ca nimittīkṛtaṃ, śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ prajñā bhāvitā na ca nimittīkṛtā, atitānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śīlasamādhiprajñāvimuktivimuktijñānadarśanāni na nimittīkṛtāni, idaṃ śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tad upāyakauśalyaṃ yan nimittavirahitena cittena dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate prajñāṃ bhāvayati. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati na ca nimittīkaroti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati yāvat sarvākārajñatāyāṃ carati na ca nimittīkaroti. iti vīryātmakaṃ mokṣabhāgīyam
śāriputra āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, yo bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā copāyakauśalyena cāvirahitāśayas tasyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. iti smṛtyātmakaṃ mokṣabhāgīyam
tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya na kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādo vā pratītyasamutpādāṅgāni vā sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā saptatriṃśadbodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāni vā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā vā buddhadharmāḥ sarvākārajñatā vā. ye punar ime bhagavan bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca prajñāpāramitāvirahitā upāyakauśalyavirahitāś ca saṃśayas teṣāṃ pratikāṅkṣitavyo (PSP_4:129) 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs tair bodhisattvayānikaiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhir vā prajñāpāramitopāyakauśalyavirahitair yadyad eva dānaṃ dattaṃ tatsarvaṃ nimittīkṛtya dattam, evaṃ yadyad eva śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānaṃ samāpannaṃ, yā caiva prajñā vyavacāritā sā sarvā nimittīkṛtya vyavacāritā. tasmāt saṃśayas teṣāṃ bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ pratikāṅkṣitavyaḥ. tasmāt tarhi bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitopāyakauśalyāvirahitena bhavitavyaṃ, prajñāpāramitāyām upāyakauśalyena sthitvānupalambhayogena ānimittasahagatena cittena dānaṃ dātavyaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ kṣāntyā saṃpādayitavyaṃ vīryam ārabdhavyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ prajñā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena adhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā. ānimittasahagatena cittena smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ānimittasahagatena cittenāryāṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ. ānimittasahagatena cittenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ samāpattavyāḥ. ānimittasahagatena cittenāryasatyāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayitavyāni. ānimittasahagatena cittena abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayitavyāḥ, ānimittasahagatena cittena sarvākārajñatāyāṃ caritavyam.
iti samādhyātmakaṃ mokṣabhāgīyam
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: durabhisaṃbhavā bhagavan duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, yatra hi sarvākāraiś ca nāma bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmā 'bhisaṃboddhavyās te ca dharmā na saṃvidyanti nopalabhyante.
bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etat, durabhisaṃbhavā devaputrā duradhimucyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, mayāpi devaputrāḥ sarvadharmāḥ sarvākārair abhisaṃbuddhāḥ, na ca me kaścid dharma upalabdho yo 'bhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta. (PSP_4:130) tat kasya hetoḥ? atyantaviśuddhatvād devaputrāḥ sarvadharmāṇām. iti prajñātmakaṃ mokṣabhāgiyam
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yad bhagavān evam āha, durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir iti, yathā punar ahaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi. yathā ca mama bhavati, tathā svabhisaṃbodhā bhagavann anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan na kaścid abhisaṃbudhyate na kenacid abhisaṃbudhyate na kiñcid abhisaṃboddhavyaṃ, śūnyā hi bhagavan sarvadharmāḥ, śūnyeṣu bhagavan sarvadharmeṣu sa dharmo na saṃvidyate, yo 'bhisaṃbudhyeta yena vābhisaṃbudhyeta yaṃ vābhisaṃbudhyeta. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ, yasyāpi dharmasya vṛddhaye vā prahāṇāya vā dānaṃ vā dadyāt, śīlaṃ vā rakṣet kṣāntiṃ vā saṃpādayet vīryaṃ vā ārabheta dhyānaṃ vā samāpadyeta, evaṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā śikṣeta, te ca dharmā na saṃvidyante, yaś cābhisaṃbudhyeta yena cābhisaṃbudhyeta yaṃ cābhisaṃbudhyeta sarve te dharmāḥ śūnyāḥ. anena bhagavan paryāyeṇa svabhisaṃbodhā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan rūpaṃ rūpasvabhāvena śūnyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ vijñānasvabhāvena śūnyam, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgasvabhāvena śūnyāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā āveṇikabuddhadharmasvabhāvena śūnyāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatāsvabhāvena śūnyā.
ity adhimātrāṇi mokṣabhāgīyāni
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman subhūte nākāśasyaivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. evam evāyuṣman subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya naivaṃ bhavati, aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsya iti. tat kasya hetoḥ? ākāśasamā hi subhūte (PSP_4:131) sarvadharmāḥ, atha ca punar bodhisattvo mahāsattva ākāśasamān sarvadharmān adhimucyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyākāśasamān sarvadharmān adhimucya svabhisaṃbodhā syād anuttarā samyaksaṃbodhir na durabhisaṃbhavā na tv evaṃ gaṅgānadīvālukopamā bodhisattvā vivarterann anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher. anenāyuṣman subhūte paryāyeṇa vijñāyate durabhisaṃbhavānuttarā samyaksaṃbodhir na svabhisaṃbodhā.
iti mṛdūni mokṣabhāgīyāni
atha khalv āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: tat kiṃ manyase? śāriputra rūpaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputa āha: nāyuṣman subhūte.
vedanā saṃjñā saṃskārāḥ,
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra vijñānaṃ vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ vistareṇa skandhadhātava āyatanāni pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, āryasatyāni vimokṣamukhāni abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, yāvat sarvākārajñatā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra rūpāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ,
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānāt sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ, (PSP_4:132) daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ yāvad anyatra sarvākārajñatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputra yā rūpasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā vijñānasya tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido, yā āveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yāvat yā sarvākārajñatāyās tathatā sā vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra rūpatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, anyatra vedanātathatāyāḥ saṃjñātathatāyāḥ saṃskāratathatāyāḥ, tat kiṃ manyase? śāriputrānyatra vijñānatathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ vistareṇānyatra skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatāyā, anyatra pratītyasamutpādāṅgatathatāyā, anyatra sarvapāramitā sarvaśūnyatā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatāyā, anyatra saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatāyā, anyatra śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāryasatyadaśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatāyā, anyatrāveṇikabuddhadharmatathatāyā, anyatra sarvākārajñatātathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputra tathatā vivartate (PSP_4:133) 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
evaṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭīḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrācintyadhātur vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ manyase? āyuṣman śāriputrānyatra tathatāyāḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ dharmatāyā dharmadhātor dharmasthititāyā dharmaniyāmatāyā bhūtakoṭeḥ, anyatrācintyadhātoḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ.
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas teṣu dharmeṣv anupalambhamāneṣu, katamaḥ sa dharmo yo vivartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ?
evam ukte āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yayā dharmanayajātyā subhūtiḥ sthaviro nirdiśati, tayā na kaścid bodhisattvo mahāsattvo vivartiṣyate anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ya ime trayo bodhisattvayānikāḥ pudgalāḥ tathāgatenākhyātāḥ, eṣāṃ ca trayāṇāṃ bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ vyavasthānaṃ na bhaviṣyati. eka eva bodhisattvo mahāsattvo bhaviṣyati yad uta bodhisattvayāniko yathāyuṣmataḥ subhūter nirdeśaḥ.
atha khalv āyuṣmān Pūrṇo maitrāyaṇīputra āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman śāriputra subhūtiḥ sthavira ekam api bodhisattvaṃ mahāsattvam icchati, paripraṣṭavyas tāvat subhūtiḥ sthaviraḥ.
atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte ekam api bodhisattvayānikaṃ bodhisattvam icchasi?
evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: (PSP_4:134) kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatāyāṃ trīn bodhisattvān icchasi, śrāvakayānikaṃ vā bodhisattvaṃ pratyekabuddhayānikaṃ vā bodhisattvaṃ bodhisattvayānikaṃ vā bodhisattvam icchasi?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: tat kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyāṃ trayo bodhisattvā upalabhyante?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ chāriputra tathatā ekato vā dvābhyāṃ vā tribhir vākārair upalabhyate?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: kiṃ punar āyuṣmañ śāriputra tathatāyām ekaṃ bodhisattvam upalabhate?
śāriputra āha: nāyuṣman subhūte.
subhūtir āha: evaṃ satyataḥ sthititas te dharmā anupalabhyamānāḥ kutaḥ punar āyuṣmataḥ śāriputrasyaivaṃ bhavati, ayaṃ śrāvakayāniko bodhisattvo 'yaṃ pratyekabuddhayāniko bodhisattvo 'yaṃ buddhayāniko bodhisattva ity, ayaṃ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo niryāsyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
tatra khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim āmantrayate sma: sādhu sādhu subhūte pratibhāntu te subhūte yathāpīdaṃ buddhānubhāvena, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmatathatāyāṃ prabhāvyamānāyāṃ yasya bodhisattvasya mahāsattvasya cittan nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau.
atha khalv āyuṣmāñ śāriputro bhagavantam etad avocat: katamayā bhagavan bodhyā niryāsyati bodhisattvo mahāsattvaḥ?
bhagavān āha: anuttarayā samyaksaṃbodhyā niryāsyaty ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ. iti madhyāni mokṣabhāgīyānīty uktaṃ mokṣabhāgīyam
(PSP_4:135)
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: niryātukāmena bhagavan bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kathaṃ sthātavyam?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena sattvānām antike samacittatāyāṃ sthātavyaṃ, sarvasattvānām antike samacittam utpādayitavyaṃ, na viṣamaṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvāḥ samacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike mahāmaitry utpādayitavyā, sarvasattveṣu mahākaruṇotpādayitavyā, sarvasattvā maitreṇa cittenālambitavyāḥ, sarvasattvā mahākaruṇācittenālambitavyā, na puruṣacittenālambitavyāḥ sarvasattvānām antike nihatamānatotpādayitavyā, sarvasattvāś ca niḥśāṭhyenālambitavyāḥ. iti mṛdūṣmagatam
sarvasattvānām antike hitacittatotpādayitavyā, ahitaṃ cittaṃ notpādayitavyaṃ, sarvasattvāś ca hitacittenālambitavyā, nāhitacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike apratihataṃ cittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na pratihatacittenālambitavyāḥ, sarvasattvānām antike aviheṭhanācittam utpādayitavyaṃ, sarvasattvā na viheṭhanācittenālambitavyāḥ. iti madhyam uṣmagatam
sarvasattvānām antike mātṛcittam utpādayitavyaṃ pitṛcittam utpādayitavyaṃ bhrātṛcittam utpādayitavyaṃ bhaginīcittam utpādayitavyaṃ putracittam utpādayitavyaṃ duhitṛcittam utpādayitavyaṃ mitrāmātyajñātisālohitacittam utpādayitavyaṃ sarvasattvāś ca mātṛcittena pitṛcittenālambitavyā, bhrātṛcittena bhaginīcittenālambitavyāḥ, putracittena duhitṛcittenālambitavyā, mitrāmātyajñātisālohitacittenālambitavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāntukāmena sthātavyam.
ity adhimātram uṣmagatam
ātmanā ca prāṇātipātāt prativiratena bhavitavyaṃ pare ca prāṇātipātavairamaṇo samādāpayitavyāḥ, prāṇātipātavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. evaṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryāstukāmena sthātavyam.
(PSP_4:136)
ātmanā cādattādānāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare cādattādānavairamaṇye samādāpayitavyāḥ, adattādānavirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye adattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca kāmamithyācārāt prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayitavyāḥ, kāmamithyācāravirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evam anṛtavacanāt paruṣavacanāt piśunavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativiratena bhavitavyaṃ, pare ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayitavyā, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mithyādṛṣṭer viratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca prathame dhyāne samādāpayitavyāḥ, prathamadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evam ātmanā ca dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, evaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, pare ca caturthe dhyāne samādāpayitavyāś caturthadhyānasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye caturthadhyānaṃ samāpadyante, teṣāñ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca maitrī bhāvayitavyā, pare ca maitrībhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, maitrībhāvanāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye maitrīvihāriṇas teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ karuṇāyāṃ muditāyāṃ ca kartavyam, ātmanā copekṣāvihāriṇā bhavitavyaṃ, pare copekṣāvihāre samādāpayitavyā, upekṣāvihārasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye upekṣāvihāriṇas, teṣām api varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cākāśānantyāyatanāsamāpattiḥ samāpattavyā, pare cākāśānantyāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ, ākāśānantyāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ (PSP_4:137) samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ vijñānānantyāyatanasamāpattir ākiṃcānyāyatanasamāpattiḥ, ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiḥ samāpattavyā, pare ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau samādāpayitavyāḥ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti mṛdumūrdhagatam
ātmanā ca dānapāramitā paripūrayitavyā, pare ca dānapāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, dānapāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaḥ, ye cānye dānapāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, ātmanā ca prajñāpāramitā paripūrayitavyā, pare ca prajñāpāramitāyāṃ samādāpayitavyāḥ, prajñāpāramitāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye prajñāpāramitāṃ paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena. iti madhyamūrdhagatam
ātmanā cādhyātmaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cādhyātmaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, adhyātmaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad ātmanā cābhāvasvabhāvaśūnyatā bhāvayitavyā, pare cābhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ samādāpayitavyā, abhāvasvabhāvaśūnyatāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā n bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, pare ca caturṣu smṛtyupasthāneṣu samādāpayitavyāḥ, caturṇāṃ ca smṛtyupasthānānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, ātmanā cāryaṣṭāṅgo mārgo bhāvayitavyaḥ, pare cāryāṣṭāṅge mārge sthāpayitavyāḥ, āryāṣṭaṅgamārgasya ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ (PSP_4:138) samanujñena.
ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhayo bhāvayitavyāḥ, pare ca śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau samādāpayitavyāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīnāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāḥ śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayitavyāni, pare cāryasatyabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, āryasatyānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvāś catvāry āryasatyāni bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cāṣṭavimokṣā bhāvayitavyāḥ, pare cāṣṭavimokṣabhāvanāyāṃ samādāpayitavyā, aṣṭānāṃ ca vimokṣāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye 'ṣṭavimokṣāṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca navānupūrvavihārasamāpattayaḥ samādāpayitavyāḥ, pare ca navānupūrvavihārasamāpattiṣu samādāpayitavyā, navānupūrvavihārasamāpattīnāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā navānupūrvavihārasamāpattīḥ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā cābhijñā niṣpādayitavyāḥ, pare cābhijñāprāptaye samādāpayitavyāḥ, abhijñānāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā abhijñā pratilabdhās, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca daśatathāgatabalāni paripūrayitavyāni, pare ca daśatathāgatabaleṣu samādāpayitavyā, daśānāṃ ca tathāgatabalānāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye sattvā daśatathāgatabalāni paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvid, ātmanā cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ paripūrayitavyāḥ, pare cāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu pratiṣṭhāpayitavyā, aṣṭādaśāveṇikānāṃ ca buddhadharmāṇāṃ varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye āveṇikān buddhadharmān paripūrayanti, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā ca mahāmaitrī mahākaruṇā ca paripūrayitavyā, pare ca mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca samādāpayitavyā, mahāmaitryā mahākaruṇāyāś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ ca paripūrayanti, (PSP_4:139) teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
ātmanā canulomapratilomapratītyasamutpādaḥ samāpattavyaḥ, pare cānulomapratilomapratītyasamutpāde samādāpayitavyāḥ, anulomapratilomapratītyasamutpādasamāpatteś ca varṇavādinā bhavitavyaṃ, ye cānye anulomapratilomapratītyasamutpādaṃ samāpadyante, teṣāṃ ca varṇavādinā bhavitavyaṃ samanujñena.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātramūrdhagatam
ātmanā ca duṣkhaṃ parijānāti samudayaṃ ca prajahāti nirodhaṃ ca sākṣātkaroti mārgañ ca bhāvayati, parāṃś ca duṣkhaparijñāyai samudayaprahāṇāya nirodhasākṣātkriyāyai mārgabhāvanāyai samādāpayati, duḥkhaparijñānasya samudayaprahāṇasya nirodhasākṣātkriyāyā mārgabhāvanāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye duḥkhaṃ prajānanti samudayaṃ prajahati nirodhaṃ sākṣātkurvanti mārgaṃ ca bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdvī kṣāntiḥ
ātmanā ca srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyai samādāpayati, srotaāpattiphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evam ātmanā ca sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, ātmanā cānāgāmiphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti.
ātmanā cārhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkaroti, parāṃś cārhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, arhattvaphalajñānasākṣātkriyāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai jñānam utpādayati na ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāṃ sākṣātkaroti, parāṃś ca pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāṃ pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyāś (PSP_4:140) ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye pratyekabuddhaphalajñānasākṣātkriyāyai jñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyā kṣāntiḥ
ātmanā ca bodhisattvanyāmam avakrāmati, parāṃś ca bodhisattvanyāmāvakrāntyāṃ samādāpayati, bodhisattvanyāmāvakrānteś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvanyāmam avakrāmanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena sthātavyam. ity adhimātrā kṣāntiḥ
ātmanā ca sattvān paripācayati, parāṃś ca sattvaparipākāya samādāpayati, sattvaparipākasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sattvaparipākāyābhyudgatās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca buddhakṣetraṃ pariśodhayati, parāṃś ca buddhakṣetrapariśodhanāya samādāpayati, buddhakṣetrapariśuddheś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye buddhakṣetrapariśodhanāya pratiṣṭhitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti mṛdavo 'gradharmāḥ
ātmanā ca bodhisattvābhijñā utpādayati, parāṃś ca bodhisattvābhijñāsu samādāpayati bodhisattvābhijñānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye bodhisattvābhijñā bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti madhyāgradharmāḥ
ātmanā ca sarvākārajñatājñānam utpādayati, parāṃś ca sarvākārajñatājñāne samādāpayati, sarvākārajñatājñānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvākārajñatājñānam utpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti, parāṃś ca sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇatāyai samādāpayati, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahati, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca āyuḥsaṃpadaṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca āyuḥsaṃpadi samādāpayati, āyuḥsaṃpadaś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mahāpuruṣā āyuḥsaṃpadi sthitās, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
ātmanā ca saddharmasthitiṃ parigṛhṇāti, parāṃś ca saddharmasthitau (PSP_4:141) samādāpayati, saddharmasthiteś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye saddharmasthitiṃ parigṛhṇanti, teṣāñ ca mahāpuruṣarṣabhāṇāṃ varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niryātukāmena bhavitavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām upāyakauśalye ca sthātavyam. tasyaivaṃ śikṣamāṇasyaivaṃ tiṣṭhataḥ, anāvaraṇaṃ rūpaṃ bhaviṣyati anāvaraṇā vedanā anāvaraṇā saṃjñā anāvaraṇāḥ saṃskārā, anāvaraṇaṃ vijñānaṃ bhaviṣyati, evaṃ vistareṇa yāvad anāvaraṇā saddharmasthitir bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvena mahāsattvena pūrvāntataś caivaṃ rūpan na parigṛhītaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ parigṛhītam, evaṃ yāvat sarvākārajñatā na parigṛhītā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yo rūpasyāparigraho na tad rūpaṃ, yo vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, tathā hi yo vijñānasyāparigraho na tad vijñānam. evaṃ yāvad yaḥ sarvākārajñatāyā aparigraho na sā sarvākārajñatā. asmin khalu punar bodhisattvasthāne bhāṣyamāṇe dvayor bodhisattvasahasrayor anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt. ity adhimātrāgradharmāḥ ity uktaṃ nirvedhabhāgīyam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: avinivartanīyasya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya ka ākārāḥ? kāni liṅgāni? kāni nimittāni? kathaṃ vā vayaṃ bhagavan jānīmahe? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yā ca subhūte pṛthagjanabhūmir yā ca śrāvakabhūmir yā ca pratyekabuddhabhūmir yā ca bodhisattvabhūmir yā ca tathāgatabhūmir uktā sarvā sā tathatayāvikalpā nirvikalpādvayādvaidhīkārā, yathā ca sā tathatāvikalpā tathaiva na vikalpayaty, evam avataraty avikalpena, evam avatīrṇo yathā tathatā tathā śrutvā tato 'tikramya na kiñcid vikalpayati, na hi tās tathatāyā ekaikato nobhayato nānubhayato, na ca yatkiñcitpralāpī bhavati. arthopasaṃhitāṃ ca vācaṃ bhāṣate nānarthopasaṃhitāṃ, na ca parasya ca kṛtākṛtaṃ vyavalokayati, subhāṣitagaveṣī ca bhavati, ebhiḥ (PSP_4:142) subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittair avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. iti sāmānyenāvaivartikalakṣaṇam
subhūtir āha: katamair bhagavann ākāraiḥ? katamair liṅgaiḥ? katamair nimittair? ayam avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
bhagavān āha: anākārā hi subhūte sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann anākārāḥ sarvadharmā aliṅgā ānimittāḥ, katamair bhagavan dharmaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo 'vinivartanīya iti nirdṛśyate?
bhagavān āha: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpād vinivṛtto, vedanāyā vinivṛttaḥ saṃjñāyā vinivṛttaḥ saṃskārebhyo vinivṛtto, vijñānād vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ skandhebhyo vinivṛtto dhātubhyo vinivṛtta āyatanebhyo vinivṛttaḥ pratītyasamutpādād vinivṛttaḥ pratītyasamutpādāṅgebhyo vinivṛtto 'yaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyā vinivṛttaḥ, evaṃ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyā vinivṛttaḥ, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā vinivṛttaḥ, smṛtyupasthānebhyo vinivṛttaḥ, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgād vinivṛttaḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhyo vinivṛttaḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhebhyo vinivṛttaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo vinivṛttaḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmer vinivṛttaḥ, anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher vinivṛttaḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya svabhāvo na saṃvidyate. evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo na saṃvidyate, evaṃ yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ svabhāvo na saṃvidyate yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ pratiṣṭhet. iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ekam
(PSP_4:143)
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva ito bahirdhānāṃ yeṣāṃ śramaṇabrāhmaṇānāṃ mukham ullokayati, ime bhagavantaḥ śramaṇabrāhmaṇājñeyaṃ jānanti dṛśyaṃ paśyanti samyagdṛṣṭiṃ prajñāṃ ca prajñāpayantīti nedaṃ sthānaṃ vidyate. na vicikitsām āpadyate na śīlavrataṃ parāmṛṣati na kudṛṣṭiṃ patati, na kautukamaṅgalena śuddhiṃ pratyeti, nānyeṣāṃ devānāṃ namaskāraṃ karoti. puṣpair vā gandhair vā dhūpair vā vilepanair vā cūrṇair vā cīvarair vā cchatrair vā dhvajair vā patākābhir vā nānyeṣāṃ dātavyaṃ vā kartavyaṃ vā manyate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvitīyam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na mithyādṛṣṭiko bhavati, na narakeṣūpapadyate na yamaloke na tiryagyonyāṃ nāsureṣūpapadyate na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na jaḍamūko bhavati na dīrghāyuṣkeṣu deveṣūpapadyate na ca strībhāvaṃ parigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ tṛtīyam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo daśakuśalān karmapathān samādāya vartate sa ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ.
evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avadyapralāpād abhidhyāyā vyāpādād, ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnāntaragato 'pi daśākuśalān karmapathānnādhyāpadyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo (PSP_4:144) bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturtham
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yadā dānapāramitāyāṃ vartate, śīlapāramitāyāṃ vartate kṣāntipāramitāyāṃ vartate vīryapāramitāyāṃ vartate dhyānapāramitāyāṃ vartate, yadā prajñāpāramitāyāṃ vartate, tadā sarvasattvānāṃ kṛtena dānaṃ dadāti, evaṃ śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate sarvasattvānāṃ kṛtena prajñāṃ bhāvayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo yānyān dharmān paryavāpnoti sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ yāvad avadānopadeśaṃ tattad dharmadānaṃ dadata evaṃ bhavati, sarvasattvānām anena dānena dhārmikā abhiprāyāḥ paripūriṅ gacchantu, sa tad dharmadānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā.
subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavann avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīreṣu dharmeṣu nāsti kāṅkṣā nāsti vimatir nāsti vicikitsā?
bhagavān āha: tathā hi subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā skandhān vā dhātūn vā āyatanāni vā pratītyasamutpādaṃ vā pratītyasamutpādāṅgāni vā samanupaśyati, sarvapāramitā vā sarvaśūnyatā vā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā saptatriṃśadbodhipakṣyān vā dharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr vā āryasatyāni vā śūnyatānimittāpraṇihitā vā daśatathāgatabalāni vā vaiśāradyāni pratisaṃvido vā āveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, anuttarāṃ vā samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati, yatra kāṅkṣā vā vimatir vā vicikitsā vā syāt, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato (PSP_4:145) 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam ṣaṣṭham
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ snigdhena kāyakarmaṇā manaāpena snigdhena vākkarmaṇā manaāpena snigdhena manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ satatasamitaṃ maitreṇa kāyakarmaṇā manaāpena maitreṇa vākkarmaṇā manaāpena maitreṇa manaskarmaṇā manaāpena kāntena samanvāgato bhavati, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ pañcabhir nivaraṇaiḥ sārdhaṃ na saṃvasati, kāmacchandena vyāpādena styānamiddhena uddhatakaukṛtyena vicikitsayā, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvam anuśayo nāsti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ navamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'tikrāman vā pratikrāman vā na bhrāntacitto 'tikrāmati vā pratikrāmati vā, so 'tikrāman vā pratikrāman vā upasthitasmṛtir atikrāmati, upasthitasmṛtir eva pratikrāmati. smṛtimāṃś caiva gacchati ca kramati tiṣṭhati niṣīdati śayyāṃ ca kalpayati na sahasā bhūmau pādāv utkṣipati, na sahasā bhūmau pādau pratikṣipati na sahasā bhūmau pādau nikṣipati, smṛtimān eva sa pādau utkṣipati pratikṣipati nikṣipati, sa paśyann eva bhūpradeśam ākrāmati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo (PSP_4:146) mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ daśamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya cīvaraparibhoge na kāyajugupsito bhavati, na yūkilaś caukṣasamudācāraḥ śucisamudācāraḥ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'lpābādhaś ca bhavati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
ity uṣmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekādaśam
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yāni tāni aśītikrimikulasahasrāṇi kāye prativasanti kāyaṃ bhakṣayanti, tāny avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya sarveṇa sarvaṃ kāye na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tāni kuśalamūlāni bodhisattvasya mahāsattvasya sarvalokābhyudgatāni, tena bodhisattvasya mahāsattvasya tāny aśītikrimikulasahasrāṇi kāye na saṃvidyante. yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyaitāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyapariśuddhiñ ca vākpariśuddhiñ ca cittapariśuddhiṃ ca pratigṛhṇāti, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ dvādaśam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca bhavati?
bhagavān āha: yathāyathā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya tāni kuśalamūlāni pravardhante, tathātathā kāyacakratvaṃ vākcakratvaṃ cittacakratvaṃ ca kāyavākcittakauṭilyatāñ ca taiḥ kuśalamūlaiḥ pariśodhayati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, sa tayā kāyapariśuddhyā vākpariśuddhyā cittapariśuddhyā ca śrāvakabhūmiṃ ca pratyekabuddhabhūmiñ cātikrāmati. iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_4:147) kāyapariśuddhiś ca vākpariśuddhiś ca cittapariśuddhiś ca, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ trayodaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo na lābhasatkāraguruko bhavati na piṇḍapātaguruko bhavati yāvan na cīvaraguruko bhavati, sa dvādaśadhūtaguṇasamādāne vartate, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ caturdaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya na mātsaryacittam utpadyate na dauḥśīlyacittam utpadyate na kṣubdhacittam utpadyate na kausīdyacittam utpadyate nāsamāhitacittam utpadyate na dauṣprajñācittam utpadyate nerṣyācittam utpadyate ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ pañcadaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ sthirabuddhiś ca bhavati satkṛtya ca parato dharmaṃ śṛṇoti, yat kiṃcit parato dharmaṃ śṛṇoti tat sarvaṃ prajñāpāramitāyāṃ saṃsyandayati yāni tāni laukikāni kṛtyāni tāni sarvāṇi prajñāpāramitām āgamya dharmatayā saṃsyandayati, na taṃ dharmaṃ samanupaśyati, yo dharmadhātau na yujyate sarvaṃ taṃ prajñāpāramitāyāṃ yujyamānaṃ samanupaśyati, idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāvinivartanīyalakṣaṇaṃ veditavyam.
iti nirvedhāṅgasthitasyāvaivartikalakṣaṇaṃ ṣoḍaśam
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān avinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya aṣṭau mahānirayān purato 'bhinirmāya tatraikaikasmin mahāniraye bahūni bodhisattvaśatāni bahūni bodhisattvasahasrāṇi bahūni bodhisattvaśatasahasrāṇi bahūni bodhisattvakoṭīniyutaśatasahasrāṇi dahyamānāni pacyamānāni duḥkhī tīvrī kharāṃ kaṭukāṃ vedanāṃ pratyanubhavamānāny (PSP_4:148) abhinirmiṇoti, evaṃ ca vakṣyati: ime te bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyās tathāgatair vyākṛtās teṣu mahānarakeṣūpapannās, tvam api nairayikas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, yas tvam avinivartanīyatāyai vyākṛtaḥ, punar eva tvam etad bodhicittaṃ pratiniḥsṛjya, evaṃ tvaṃ mahānirayeṣu nopapatsyase, tataḥ tvaṃ svargopago bhaviṣyasi.
sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, veditavyaṃ vyākṛto 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvas taiḥ pūrvakais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vaivartyadhātau sthānaṃ subhūte 'navakāśo yad avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo narake vā tiryagyonau vā yamaloke vā asureṣu vā kāyeṣūpapadyate, naitat sthānaṃ vidyate, ebhir api subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ saptadaśam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān śramaṇaveṣeṇopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: yat tvayā pūrvaśrutaṃ, evaṃ mayā dānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā śīlapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā kṣāntipāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā vīryapāramitā pariśodhayitavyā evaṃ mayā dhyānapāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā prajñāpāramitā pariśodhayitavyā, evaṃ mayā yāvad anuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, tat sarvaṃ pratideśaya yat tvayā pūrvam atītānāgatapratyutpannānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ saśrāvakasaṃghānāṃ prathamacittotpādam upādāya yāvat saddharmasthitir etasminn antare yat kuśalamūlaṃ tat sarvam anumoditan tat pratideśaya tan nisṛja, yad etat tvayā śrutaṃ naitad buddhavacanaṃ naitat samyaksaṃbuddhena bhāṣitaṃ kavikṛtakaṃ kāvyam etat, yad ahaṃ bhāṣe etad buddhavacanam etat tathāgatena bhāṣitam.
saced bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣubhyati kāṅkṣati vicikitsati, veditavyam evam eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'vyākṛtas tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhair, aniyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo, nāyaṃ bodhisattvo (PSP_4:149) mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthitaḥ.
sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kṣubhyati na kāṅkṣati na vicikitsati, dharmatāṃ pratisarati, anabhisaṃskāram anutpādaṃ pratisarati, na parasya śraddhayā gacchati, aparapraṇeyaś ca bhavati, dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām aparapraṇeyaś ca bhavati yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, tadyathāpi nāma arhan kṣīṇāsravo bhikṣur na parasya śraddhayā gacchati pratyakṣakārī dharmatāyām asaṃhāryo bhavati māreṇa pāpīyasā. evam eva subhūte 'navamardanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā, apratyudāvartanīyadharmā ca bhavati śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā buddhayānikair vā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, niyato 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyadhātau sthito 'parapraṇeyaś ca bhavati, sa tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāpi śraddhayā na gacchati, prāg eva śrāvakayānikānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā buddhayānikānāṃ vā prāg eva mārasya pāpīyasaḥ, prāg evānyatīrthikānāṃ parivrājakānāṃ vā śraddhayā gacchen naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, yasya śraddhayā gacched rūpasya vā vedanāyā vā saṃjñāyā vā saṃskārāṇāṃ vā vijñānasya vā, rūpatathatāyā vā vedanātathatāyā vā saṃjñātathatāyā vā saṃskāratathatāyā vā vijñānatathatāyā vā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bodhipakṣyadharmān apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitāni daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhiṃ na samanupaśyati yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodhes tathatān na samanupaśyati, ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ.
iti mūrdhagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam aṣṭādaśam
punar aparaṃ subhūte māraḥ pāpīyān bhikṣuveṣenāvinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasyopasaṃkramyaivaṃ vakṣyati: saṃsāracārikaiṣā naiṣā sarvākārajñatācārikā, ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru.
(PSP_4:150)
sa khalu punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya mārgapratirūpakam upadekṣyati, yo 'sau mārgapratirūpakaḥ saṃsārāvacarair laukikair ākārair yadi vāsti saṃjñā yadi vā prathamaṃ dhyānaṃ yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upadekṣyati: ayam āyuṣman mārgaḥ, iyaṃ pratipad yena mārgeṇa yayā pratipadā srotaāpattiphalam anuprāpsyasi, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ yena mārgeṇārhattvam anuprāpsyasi, anenāyuṣman mārgeṇānayā pratipadā ihaiva tvaṃ duḥkhasyāntaṃ kuru, na tu tāni saṃsārāvacarāṇi duḥkhāni pratyanubhaviṣyasi, aho batāyam ihaiva tavātmabhāvo na nirvṛtto bhavet, kutas tvam anyam ātmabhāvaṃ pratigṛhītavyaṃ manyase?
sacet punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ na kṣubhyati na calati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo 'yaṃ mārgapratirūpakam upadiśati, yo mārgapratirūpako naivaṃ srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartate nārhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, na pratyekabuddhaphalasākṣātkriyāyai saṃvartate, nānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sākṣātkriyāyai saṃvartate. uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yāni mayaivaṃ buddhvā sarveṣv api triṣu yāneṣu śikṣitavyam.
tam enaṃ māraḥ pāpīyān bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ harṣitaṃ viditvā evaṃ vakṣyati: icchasi tvaṃ kulaputra tān bodhisattvān mahāsattvān draṣṭuṃ yair bodhisattvair mahāsattvair gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ pratyupasthitāḥ pūjitāś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair, gaṅgānadīvālukopamānāṃ ca tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antike dānapāramitā paripūritā śīlapāramitā paripūritā kṣāntipāramitā paripūritā vīryapāramitā paripūritā dhyānapāramitā paripūritā prajñāpāramitā paripūritā, gaṅgānadīvālukopamāś caiva buddhā bhagavantaḥ paryupāsitāḥ paripṛcchitāḥ paripraśnīkṛtā, asyaiva bodhisattvayānasyārthāya kathaṃ bodhisattvair mahāsattvair bodhisattvayāne sthātavyaṃ? kathaṃ dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā sthātavyam? evaṃ (PSP_4:151) smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgasarvaśūnyatāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yāvat mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caratā sthātavyam? yathā tair buddhair bhagavadbhir ākhyātaṃ tathā sthitvā tathā caritvā tathā yogam āpadyāpi tair eva tāvad bodhisattvair mahāsattvair anuttarā samyaksaṃbodhir nābhisaṃbuddhā, tathā caritais tathānuśāsitais tathā sthitais tathā śikṣamāṇaiḥ sarvākārajñatā nānuprāptā, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim anuprāpsyasi?
saced bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ vivecyamānasya cittasyānyathātvaṃ na bhavati nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, uttare cāsya harṣa utpadyate, bahukaro me 'yaṃ bhikṣur yo mamaitāny aṅgāny upadiśati, yair aṅgaiḥ srotaāpattiphalaṃ prāpyate sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhir yāvat sarvākārajñatānuprāpyate.
tataḥ sa punar māraḥ pāpīyān bodhisattvasya mahāsattvasya cittasyānavalīnatāṃ viditvā tatraiva pṛthivīpradeśe saṃbahulān bhikṣūn abhinirmiṇoti, evaṃ ca vācaṃ bhāṣate: ime te 'rhantaḥ kṣīṇāsravā ye te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitā abhūvaṃs te 'rhattve sthitāḥ, kutaḥ punas tvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyase?
sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, māro batāyaṃ pāpīyān mārgapratirūpakam upadiśati, na ca bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pratyudāvartyānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patati, uttare cāsyaivaṃ bhavati, asthānam anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carann apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu caran, āryasatyābhijñāsu caran, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā bhāvayan sarvākārajñatāṃ bhāvayann, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyateti (PSP_4:152) naitat sthānaṃ vidyate.
iti kṣāntigatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇam ekonaviṃśatitamam
punar aparaṃ subhūte 'vinivartanīyasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, saced evaṃ śikṣitvā yathā tathāgatenākhyātaṃ tayā caryayāvirahitasyaibhiḥ pāramitāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bodhisattvo mahāsattvo na parihīyate dānapāramitayā na parihīyate śīlapāramitayā na parihīyate kṣāntipāramitayā na parihīyate vīryapāramitayā na parihīyate dhyānapāramitayā na parihīyate prajñāpāramitayā na parihīyate adhyātmaśūnyatayā na parihīyate yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na parihīyate smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgair na parihīyate apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhir na parihīyate śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhir na parihīyate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair na parihīyate daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmair na parihīyate sarvākārajñatayā.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, yo mārakarmāṇi budhyate sa na parihīyate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ ebhiḥ subhūte ākārair ebhir liṅgair ebhir nimittaiḥ samanvāgato 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. ity agradharmagatāvasthasyāvaivartikalakṣaṇaṃ viṃśatitamam
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kuto bhagavann avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti prajñāyate.