Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển IV (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā IV)

n na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nirodhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. asaṃkleśāvyavadānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'saṃkleśāvyavadānasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ajātābhāvagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'jātābhāvasyāgatir vā gatir vopalabhyate. svapnagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte svapnasyāgatir vā gatir vopalabhyate. māyāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte māyāyā āgatir vā gatir (PSP_4:103) vopalabhyate. pratiśrutkāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratiśrutkāyā āgatir vā gatir vopalabhyate. pratibhāsagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte pratibhāsasyāgatir vā gatir vopalabhyate. nirmitagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte nirmitasyāgatir vā gatir vopalabhyate. marīcīgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte marīcyā āgatir vā gatir vopalabhyate. gandharvanagaragatikā hi subhūte sarva dharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte gandharvanagarasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anantāparyantagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte anantāparyantasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anuddhārāpratyuddhāragatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nuddhārāpratyuddhārasyāgatir vā gatir vopalabhyate. anāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhote 'nāgater āgatir vā gatir vopalabhyate. anāyūhāniryūhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'nāyūhāniryūhasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ayogāviyogāśleṣāviśleṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'yogāviyogāśleṣāviśleṣasyāgatir vā gatir vopalabhyate. ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte ātmana āgatir vā gatir vopalabhyate. sattvagatikā hi subhūte sarvadharmā, jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sattvo na saṃvidyate jīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakotthāpakasamutthāpakā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. nityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sukhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, ātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, śubhagatikā (PSP_4:104) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte nityaṃ sukham ātmā śubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anityagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, duḥkhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anātmagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, aśubhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte anityaṃ duḥkham anātmā aśubhan na saṃvidyate, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. rāgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, doṣagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, mohagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dṛṣṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dṛṣṭikṛtaṃ vastu na saṃvidyate, kuto dṛṣṭikṛtāni bhaviṣyanti?, kuta evāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. tathatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte tathatāyā āgatir vā gatir vopalabhyate, dharmadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, bhūtakoṭigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, samatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, acintyadhātugatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte dharmadhātor bhūtakoṭeḥ samatāyā acintyadhātor āgatir vā gatir vopalabhyate. acalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte 'calasya dharmasyāgatir vā gatir vopalabhyate.
iti yānatrayaniryāṇatatphalasākṣātkaraṇakāritram
rūpagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate, kutaḥ punar asyāgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni na saṃvidyante, (PSP_4:105) kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. dānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte dānapāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ śīlapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, kṣāntipāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, vīryapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, dhyānapāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, prajñāpāramitāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte śīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. adhyātmaśūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte adhyātmaśūnyatā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na saṃvidyate, kutaḥ punar āsām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. smṛtyupasthānagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte smṛtyupasthānāni na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. apramāṇadhyānārūpyasamāpattigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. āryasatyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvicchūnyatānimittapraṇihitāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā gatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvadharmā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. srotaāpattiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, sakṛdāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, anāgāmiphalagatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante, arhattvapratyekabuddhagatikā (PSP_4:106) hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhā na saṃvidyante, kutaḥ punar eṣām āgatir vā gatir vā bhaviṣyati. anuttarā samyaksaṃbodhigatikā hi subhūte sarvadharmās te tāṅ gatin na vyativartante. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte 'nuttarā samyaksaṃbodhir na saṃvidyate, kutaḥ punar asyā āgatir vā gatir vā bhaviṣyati.
subhūtir āha: ko 'tra bhagavan gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām adhimokṣyate?
bhagavān āha: ye subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ pūrvacaritā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, pūrvajinakṛtādhikārāḥ pūrvajinaparipācitakuśalamūlā bhaviṣyanti, bahubuddhakoṭīniyutaśatasahasraparyupāsitā bhaviṣyanti, kalyāṇamitraparigṛhītāś ca ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣante. iti gatikāritram
iti kāritralakṣaṇam
subhūtir āha: kāni punar bhagavaṃs teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ liṅgāny ākārāṇi nimittāni svabhāvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ jñāsyanti?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: rāgavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohavinayaviviktasvabhāvās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti kleśaviviktasvabhāvaḥ
rāgaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohaliṅgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti talliṅgavivekasvabhāvaḥ
rāganimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣamohanimittavivekasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti. iti tannimittavivekasvabhāvaḥ
rāgārāgaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, doṣādoṣamohāmohaviviktasvabhāvāś ca te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante.
(PSP_4:107)
subhūtir āha: kiṃgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti?
bhagavān āha: sarvākārajñatāgatikā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām ājñāsyanti.
subhūtir āha: sarvākārajñatāgatikās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhavanti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvākārajñatāgatikās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ gatir bhaviṣyanti, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyante.
iti vipakṣapratipakṣavivekasvabhāvaḥ
subhūtir āha: duṣkarakārakā bhagavaṃs te bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. na cātra sattvo na sattvaprajñaptir upalabhyate.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakās te subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti, yair ayaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāma iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na rūpasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte rūpaṃ na saṃvidyante, na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na rūpasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho na vijñānasaṃbaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte vijñānan na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na vijñānasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā saṃbaddho 'yaṃ saṃnāhaḥ. tat kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na saṃvidyante na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate subhūte na pratītyasamutpādasaṃbandho na pratītyasamutpādāṅgasaṃbaddho 'yaṃ saṃnāha iti. evaṃ vistareṇa subhūte nāyaṃ saṃnāha ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakasaṃbandho yāvat subhūte nāyaṃ saṃnāhaḥ sarvākārajñatāsaṃbaddhaḥ. tat (PSP_4:108) kasya hetoḥ? atyantatayā hi subhūte sarvākārajñatā na saṃvidyate na bodhisattvo na bodhisattvasaṃnāhas tenocyate, yāvan na sarvākārajñatāsaṃbaddho 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāha iti. sarvadharmasaṃbaddho batāyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya saṃnāho yair ayaṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caradbhir evaṃ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, evaṃ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmaḥ. iti duṣkaratāsvabhāvaḥ
subhūtir āha: asya bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti, evaṃ saṃnāhasaṃnaddhasya sthānadvayan na pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā, asthānam etat bhagavann anavakāśo 'yaṃ sa bodhisattvo mahāsattva evaṃ saṃnāhasaṃnaddhaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā paten naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na hi bodhisattvasya mahāsattvasya sīmābaddhaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ. ity aikāntikasvabhāvaḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kaṃ punas tvaṃ subhūte 'rthavaśaṃ saṃpaśyann evaṃ vadasi? asya bodhisattvasya mahāsattvasya mahāsaṃnāhasaṃnaddhasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyān na dvayoḥ sthānayor anyatarānyataraṃ sthānaṃ pratikāṅkṣitavyaṃ śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā.
subhūtir āha: tathā hi bhagavan na bodhisattvena mahāsattvena prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, sarvasattvaparinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bhagavan bodhisattvena mahāsattvena saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na prādeśikānāṃ sattvānāṃ kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ, api tu khalu punaḥ subhūte sarvasattvānāṃ parinirvāṇāya sarvākārajñatājñānasya kṛtaśo bodhisattvena mahāsattvena mahāsaṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. ity uddeśasvabhāvaḥ
subhūtir āha: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā sā na kenacid bhāvayitavyā na kvacin na kathaṃcid bhāvayitavyā. tat kasya hetoḥ? na (PSP_4:109) hi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ kasyacid dharmasya pariniṣpattir upalabhyate, yo vā bhāvayed yaṃ vā bhāvayed yena vā bhāvayet, ākāśabhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvadharmā bhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, asadbhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, aparigrahabhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā bhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
bhagavān āha: kasya subhūte bhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā?
subhūtir āha: rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā vedanāsaṃjñāsaṃskārabbhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ātmabhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā śīlapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñābhāvanāvibhāvanaisā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vimokṣamukhasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, (PSP_4:110) daśabalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, arhattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabuddhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhisattvabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā bhagavan yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, rūpabhāvanāvibhāvanaiṣā subhūte yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vedanāsaṃjñāsaṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, skandhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, dhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādāṅgabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurūpacakṣurvijñānacakṣuḥsaṃsparśacakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanodharmaḥ manovijñāna manaḥsaṃsparśamanaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, tejodhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā vijñānadhātubhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā avidyābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā saṃskārabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanaiṣā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanaiṣā, ṣaḍāyatanabhāvanāvibhāvanaiṣā, (PSP_4:111) sparśabhāvanāvibhāvanaiṣā, vedanābhāvanāvibhāvanaiṣā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanaiṣā, upādānabhāvanāvibhāvanaiṣā, bhavabhāvanāvibhāvanaiṣā, jātibhāvanāvibhāvanaiṣā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanai ṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā. evaṃ sarvapāramitābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, sarvaśūnyatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, bodhipakṣyadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, apramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, āryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmabhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā, yāvat sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanaiṣā yad uta prajñāpāramitābhāvanā.
ity anupalambhasvabhāvaḥ
iha subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām upaparīkṣitavyo bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīya iti, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyo, evaṃ dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yo bodhisattvo mahāsattvo nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ nābhiniviśeta, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu nābhiniviśeta, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu nābhiniviśeta, aṣṭavimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhiniviśeta, samādhidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu nābhiniviśeta, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu nābhiniviśeta, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ nābhiniviśeta so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvaḥ. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parabhāṣitāni na paramantritāni sārataḥ parataḥ paśyati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na parasya śraddhayā gacchati so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo, yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattva iha (PSP_4:112) gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na rāgasahitaiś cittotpādaiḥ saṃhriyate na doṣamohasahagataiś cittotpādaiḥ saṃhriyate so 'vinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva upaparīkṣitavyaḥ. yaḥ kaścid avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattvo 'syāṃ gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ prajñāpāramitayā cāvirahito bhavati, abhinandati prajñāpāramitāśravaṇaṃ śrutvā codgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate, veditavyam etat subhūte pūrvāntato 'py anenāvinivartanīyena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutā udgṛhītā paryavāptā dhāritā vācitā yoniśaś ca manasikṛtā tathatvāya pratipannā. tat kasya hetoḥ? tathā hi avinivartanīyo bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ na pratyudāvartate uttare ca śrutvā udgṛhṇāti paryavāpnoti dhārayati vācayati yoniśaś ca manasikaroti tathatvāya pratipadyate. ity anabhiniveśasvabhāvaḥ
subhūtir āha: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate nāvalīyate na saṃlīyate na cāsya vipṛṣṭhībhavati mānasaṃ, kathaṃ bhagavaṃs tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā?
bhagavān āha: sarvākārajñatā nimnayā subhūte saṃtatyā tena bodhisattvena mahāsattvena iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vyavacārayitavyā.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvākārajñatā nimnayā saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati?
bhagavān āha: śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvasya mahāsattvasya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati, ānimittanimnayā ānimittapravaṇayā ānimittaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, apraṇihitanimnayā apraṇihitapravaṇayā (PSP_4:113) apraṇihitaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, ākāśanimnayā ākāśapravaṇayā ākāśaprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, yāvad bhūtakoṭinimnayā bhūtakoṭipravaṇayā bhūtakoṭiprāgbhārayā subhūte saṃtatyā, anabhisaṃskāranimnayānabhisaṃskārapravaṇayānabhisaṃskāraprāgbhārayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. svapnanimnayā nirmāṇanimnayā subhūte saṃtatyā, māyānimnayā marīcinimnayā subhūte saṃtatyā, pratiśrutkānimnayā pratibhāsanimnayā subhūte saṃtatyā, pratibimbanimnayā gandharvanagaranimnayā subhūte saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati.
subhūtir āha: yad bhagavān evam āha, śūnyatānimnayā śūnyatāpravaṇayā śūnyatāprāgbhārayā saṃtatyā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vyavacāraṇā bhavati. evam ānimittāpraṇihitākāśānutpādānirodhājātābhāvāsaṃkleśāvyavadānatathatāvitathatānanyatathatādharmatādharmasthititādharmaniyāmatācintyatābhūtakoṭyanabhisaṃskārasvapnanirmāṇamāyāmarīcipratiśrutkāpratibhāsapratibimbagandharvanagaranimnayā pravaṇayā prāgbhārayā subhūte saṃtatyā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ vyavacāraṇā bhavati. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpam api vyavacārayati? vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam api vyavacārayati? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati? sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhidhāraṇīmukhāni vyavacārayati? saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā vyavacārayati? daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati? kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatām api vyavacārayati?
bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ vyavacārayati, na vedanā saṃjñā saṃskārān na vijñānaṃ vyavacārayati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ na pratītyasamutpādāṅgāni vyavacārayati, na sarvapāramitā na sarvaśūnyatā vyavacārayati, na bodhipakṣyān dharmān vyavacārayati, nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nāryasatyāni vyavacārayati, na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vyavacārayati, (PSP_4:114) na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān vyavacārayati, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvat sarvākārajñatāṃ vyavacārayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvākārajñatā na kenacit kṛtā na kutaścid āgatā na kvacid gatā nāpi kvacit sthitā na deśasthā na pradeśasthā na tasyāḥ saṃkhyā upalabhyate, na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, yasyāś ca na saṃkhyā na gamanaṃ nāgamanam upalabhyate, sā na śakyā kenacid abhisaṃboddhuṃ, na rūpeṇa na vedanayā na saṃjñayā na saṃskārair na vijñānena na skandhair na dhātubhir nāyatanair na pratītyasamutpādena na pratītyasamutpādāṅgair, na dānena na śīlena na kṣāntyā na vīryeṇa na dhyānena na prajñayā yāvan na sarvākārajñatā jñānenābhisaṃboddhum. tat kasya hetoḥ? rūpam eva sarvākārajñatā, vedanaiva saṃjñaiva saṃskārā eva, vijñānam eva sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca pāramitātathatā, yā ca śūnyatātathatā, yā ca bodhipakṣyadharmatathatā, yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā cāryasatyatathatā, yā ca samādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, yā ca vimokṣamukhatathatā, yā cābhijñātathatā, yā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, yā cāveṇikabuddhadharmatathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā, yā ca buddhadharmāṇāṃ tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyāni candanacūrṇāni gṛhītvā divyāny utpalakumudapuṇḍarīkasaugandhikamāndaravamahāmāndaravāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenākṣipanti sma, kṣiptvā ca (PSP_4:115) yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasābhivandya ekānte tiṣṭhan, ekānte sthitāś ca kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā durdṛśā duranubodhātarkātarkāvacarā śāntā śūkṣmā nipuṇapaṇḍitavijñavedanīyā sarvalokavipratyanīkā yad uta tathāgatānāṃ bodhir yatra nāma tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ, evaṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām evaṃ nipuṇāṃ nirdiśanti, rūpam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā, yā ca saṃjñāyās tathatā, yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca yāvad buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca yāvat sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā.
evam ukte bhagavāṃs tān kāmāvacārān rūpāvacārāṃś ca devaputrān etad avocat: evam etad devaputrā evam etat, rūpam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānam eva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrā vijñānam. tat kasya hetoḥ? yā ca rūpasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā, yā ca vedanāyās tathatā yā ca saṃjñāyās tathatā yā ca saṃskārāṇāṃ tathatā, yā ca vijñānasya tathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva sarvākārajñatā, sarvākārajñataiva skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādatathatā yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. dānapāramitaiva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva (PSP_4:116) dānapāramitā, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, prajñāpāramitaiva devaputrāḥ sarvākārajñatā sarvākārajñataiva devaputrāḥ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? yā ca dānapāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā, yā ca prajñāpāramitātathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. adhyātmaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivādhyātmaśūnyatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyataiva sarvākārajñatā sarvākārajñataivābhāvasvabhāvaśūnyatā. tat kasya hetoḥ? yā cābhāvasvabhāvaśūnyatāyās tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. smṛtyupasthānāny eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva smṛtyupasthānāi, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca smṛtyupasthānatathatā yā ca sarvākārajñatātathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ yā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā, yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāpramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā yā ca sarvākārajñatātathatā ekaivaiṣā tathatādvayāadvaidhīkārā. evam āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvid, āveṇikabuddhadharmā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataivāveṇikabuddhadharmāḥ. tat kasya hetoḥ? yā cāveṇikabuddhadharmāṇāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathathā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabuddhā, buddhā eva sarvākārajñatā sarvākārajñataiva buddhāḥ. tat kasya hetoḥ? yā ca buddhānāṃ bhagavatāṃ tathatā, yā ca sarvākārajñatāyās tathatā ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā. idam api devaputrā arthavaśaṃ saṃpaśyaṃs tathāgato 'lpotsukatāyāṃ cittaṃ nāmayāmāsa na dharmadeśanāyām. tat kasya hetoḥ? gambhīro batāyaṃ (PSP_4:117) dharmo durdṛśo duranubodho 'tarko 'tarkāvacaraḥ śāntaḥ śūkṣmaḥ paṇḍitavijñavedanīyaḥ sarvalokavipratyanīko yad uteyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, sā na kenacid abhisaṃbuddhā na kadācid abhisaṃbuddhā na kvacid abhisaṃbuddhā iyaṃ sā dharmāṇāṃ gambhīratā dharmatā yatra na dvayasamudācāro nādvayasamudācāraḥ saṃvidyate. ity ālambanasvabhāvaḥ
ākāśagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, tathatāgambhīratayā dharmadhātugambhīratayā bhūtakoṭīgambhīratayā acintyadharmadhātugambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, anantāparyantayā anāgamanāgamanatayā anutpādānirodhasamatayā asaṃkleśāvyavadānasamatayā, anabhisaṃskārasamatayā ātmagambhīratayā sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ. rūpagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, skandhagambhīratayā dhātugambhīratayāyatanagambhīratayā pratītyasamutpādagambhīratayā pratītyasamutpādāṅgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, dānapāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, śīlapāramitāgambhīratayā kṣāntipāramitāgambhīratayā vīryapāramitāgambhīratayā dhyānapāramitāgambhīratayā prajñāpāramitāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, adhyātmaśūnyatāgambhīratayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, smṛtyupasthānagambhīratayā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgagambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattigambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ, āryasatyagambhīratayā śūnyatānimittāpraṇihitagambhīratayā abhijñāgambhīratayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhagambhīratayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidgambhīratayā aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmagambhīratayā, yāvat sarvākārajñatāgambhīratayā devaputrā gambhīro 'yaṃ dharmaḥ.
evam ukte devaputrā bhagavantam etad avocan: sarvalokavipratyanīko 'yaṃ bhagavan dharmo deśyate. tat kasya hetoḥ? nāyaṃ bhagavan dharmo rūpasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya nānudgrahāya vā deśyate, na (PSP_4:118) skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipkṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām udgrahāya vā nānudgrahāya vā dharma upadeśyate, na sarvadharmāṇām udgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, nāyaṃ bhagavan dharmaḥ srotaāpattiphalasya udgrahāya nānudgrahāya vā deśyate. evaṃ na sakṛdāgāmiphalasya nānāgāmiphalasya nārhattvasya na pratyekabodher yāvat sarvākārajñatāyā nodgrahāya nānudgrahāya vā dharmo deśyate, udgrahe ca lokaś carati mama rūpaṃ, mama vedanā mama saṃjñā mama saṃskārā mama vijñānaṃ, mama skandhā mama dhātavo mamāyatanāni mama pratītyasamutpādo 'haṃ pratītyasamutpannaḥ, mama dānam ahaṃ dānapatir mama śīlam ahaṃ śīlavān mama kṣāntir ahaṃ kṣāntimān mama vīryam ahaṃ vīryavān mama dhyānam ahaṃ dhyānavān mama prajñā ahaṃ prajñāvān, mamādhyātmaśūnyatā aham adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayāmi yāvan mamābhāvasvabhāvaśūnyatāham abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayāmi, mama smṛtyupasthānāni mama samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā mamāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo mamāryasatyāni mamābhijñā mama vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni mama śūnyatānimittāpraṇihitāni ahaṃ śūnyatānimittāpraṇihitavān mama daśabalavaiśāradyapratisaṃvido mamāṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā mama srotaāpattiphalam ahaṃ srotaāpanno mama sakṛdāgāmiphalam ahaṃ sakṛdāgāmī mamānāgāmiphalam aham anāgāmī mamārhattvam aham arhan mama pratyekabodhir ahaṃ pratyekabuddho mama sarvākārajñatā ahaṃ sarvākārajñatāḥ.
bhagavān āha: evam etad devaputrā evam etan, nāyaṃ devaputrā dharmo rūpasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, na vijñānasyodgrahāya deśyate nānudgrahāya. ye tu devaputrā rūpasyodgrahāya caranti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, ye vijñānasyodgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayitum. ye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādānām udgrahāya caranti, ye sarvapāramitāsarvaśūnyatāsamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām udgrahāya caranti, ye pramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇām (PSP_4:119) udgrahāya caranti, ye devaputrāḥ sarvākārajñatāyā udgrahāya caranti, na te bhavyāḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayituṃ yāvan na pratibalā dhyānavīryakṣāntiśīladānapāramitāṃ bhāvayituṃ, yāvan na pratibalāḥ sarvākārajñatāṃ bhāvayitum. iti sarvalokavipratyanīkasvabhāvaḥ
subhūtir āha: sarvadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, kasyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ? prajñāpāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad dhyānapāramitā vīryapāramitā kṣāntipāramitā śīlapāramitā dānapāramitānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, adhyātmaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, smṛtyupasthānānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, āryasatyānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ, sarvākārajñatānulomiko 'yaṃ bhagavan dharmaḥ. nāyaṃ dharmaḥ kvacit pratihanyate rūpe na pratihanyate, evaṃ vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne na pratihanyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgeṣu na pratihanyate, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu na pratihanyate, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na pratihanyate, āryasatyeṣu apramāṇadhyānārūpyasamāpattisarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na pratihanyate, śūnyatānimittāpraṇihitesv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na pratihanyate, sarvākārajñatāyāṃ na pratihanyate. apratihatalakṣaṇo batāyaṃ dharmaḥ, ākāśasamatām upādāya, tathatāsamatām upādāya, dharmadhātusthititām upādāya, bhūtakoṭisamatām upādāya, acintyadhātusamatām upādāya, śūnyatānimittāpraṇihitasamatām upādāya, anutpādānirodhasamatām upādāya, asaṃkleśāvyavadānasamatām upādāya, anutpādo 'yaṃ dharmo rūpānutpādānirodhatām upādāya, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānānutpādānirodhatām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgānām (PSP_4:120) anutpādānirodhatām upādāya, sarvapāramitā sarvaśūnyatānutpādānirodhatām upādāya saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitasarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānutpādānirodhatām upādāya, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmānutpādānirodhatām upādāya. ity apratighātasvabhāvaḥ
apado 'yaṃ dharmo rūpapadānupalabdhitām upādāya, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānapadānupalabdhitām upādāya, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgapadānupalabdhitām upādāya, sarvapāramitāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhapadānupalabdhitām upādāya, bodhipakṣyadharmapadānupalabdhitām upādāya, apramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitapadānupalabdhitām upādāya, āryasatyābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmapadānupalabdhitām upādāya, sarvākārajñatāpadānupalabdhitām upādāya, apado 'yaṃ dharmaḥ. ity apadasvabhāvaḥ
atha khalu te kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā bhagavantam etad avocan: anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi yadyad eva deśayati sarvatac chūnyatānimittāpraṇihitam ārabhya dharmaṃ deśayati.
atha khalv āyuṣmān subhūtis tān kāmāvacarān rūpāvacarāṃś ca devaputrān āmantrayāmāsa: yad evaṃ devaputrā vadatha, anujāto 'yaṃ bhagavan bhagavataḥ subhūtiḥ sthaviraḥ, kim ity anujātatvāt subhūtiḥ sthaviro 'nujātas tathāgatasya? yathā tathāgatasya tathānāgatāgatā, evam eva subhūter api tathatānāgatāgatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatasyānujātaḥ. yā tathāgatasya tathatā sā sarvadharmatathatā, yā sarvadharmatathatā sā tathāgatatathatā avitathatā ananyatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yā tathāgatatathatā sā sthititathatā yā sthititathatā sā tathāgatatathatā, evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatāvikārā nirvikārā, evaṃ hi subhūteḥ sthavirasya tathatāvikārā nirvikārā yathā tathāgatasya tathatā na kvacit pratihanyate. evaṃ sarvadharmatathatā na kvacit pratihanyate. yā ca tathāgatatathatā yā ca sarvadharmatathatā (PSP_4:121) ekaivaiṣā tathatādvayādvaidhīkārā na sā kadācin na tathatā, yataḥ sā na kadācin na tathatā tataḥ sā tathatādvayādvaidhīkārā. evaṃ hi subhūtiḥ sthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā, evaṃ hi subhūtitathatā sarvatragāvikalpā nirvikalpā. yathā tathāgatatathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā, evaṃ subhūtitathatā abhinnā abhedatathatānupalabhyā. evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatānanyatathatā sarvadharmatathatā, yā na sā kadācin na tathatā, sadā sā tathatā tathaiva subhūtisthaviro 'nanyatathatā yā tathāgatam anujāto na kvacid anujātaḥ, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujātaḥ. yathā tathāgatatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ sarvadharmatathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā. evaṃ hi subhūtisthaviratathatā nātītā nānāgatā na pratyutpannā, evaṃ hi subhūtisthaviras tathāgatam anujāta iti ucyate. atītatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatātathāgatatathatāsamatayātītatathatāsamatā, anāgatatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā anāgatatathatāsamatā, pratyutpannatathatāsamatayā tathāgatatathatāsamatā tathāgatatathatāsamatayā pratyutpannatathatāsamatā. iti hy atītānāgatapratyutpannatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. rūpatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā rūpatathatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, vijñānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā vijñānatathatā, iti hi tathāgatatathatā ca rūpavedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. skandhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā skandhatathatā, dhātutathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dhātutathatā, āyatanatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āyatanatathatā, pratītyasamutpādatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādatathatā, pratītyasamutpādāṅgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pratītyasamutpādāṅgatathatā, iti hi skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad (PSP_4:122) advaidhīkāram. ananyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayānanyatathatā, evaṃ sattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. dānapāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā dānapāramitātathatā, evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā prajñāpāramitātathatā, iti hi dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñāpāramitātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. adhyātmaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayādhyātmaśūnyatātathatā, evaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā, iti hy adhyātmaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā ca, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. smṛtyupasthānatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā smṛtyupasthānatathatā, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā mārgatathatā. iti hi smṛtyupasthānatathatā ca samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā pramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā, iti hy apramāṇadhyānārūpyasamāpattitathatā ca sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. śūnyatānimittāpraṇihitatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā śūnyatānimittāpraṇihitatathatā, āryasatyatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā āryasatyatathatā, abhijñātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayābhijñātathatā, iti hi śūnyatānimittāpraṇihitatathatā cāryasatyatathatā cābhijñātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā, āveṇikabuddhadharmatathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayāveṇikabuddhadharmatathatā, iti hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvittathatā (PSP_4:123) cāveṇikabuddhadharmatathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. sarvākārajñatātathatayā tathāgatatathatā tathāgatatathatayā sarvākārajñatātathatā, iti hi sarvākārajñatātathatā ca tathāgatatathatā cādvayam etad advaidhīkāram. iyaṃ sā subhūte tathāgatatathatāyāṃ tathatām āgamya tathāgato 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhas tathāgata iti nāmadheyaṃ labhate. asmin khalu punas tathatāparivarte bhāṣyamāṇe, yaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ ṣaḍvikāram aṣṭādaśamahānimittaṃ kampate prakampate saṃprakampate, calati pracalati saṃpracalati, vedhate pravedhate saṃpravedhate, raṇati praraṇati saṃpraraṇati, kṣubhyati prakṣubhyati saṃprakṣubhyati, garjati pragarjati saṃpragarjati, pūrvā dig unnamati paścimā dig avanamati, paścimā dig unnamati pūrvā dig avanamati, uttarā dig unnamati dakṣiṇā dig avanamati, dakṣiṇā dig unnamati uttarā dig avanamati, antād unnamati madhyād avanamati, madhyād unnamati antād avanamati.
atha khalu kāmāvacarā rūpāvacarāś ca devaputrā divyaiś candanacūrṇair bhagavantaṃ subhūtisthaviraṃ cābhyavakirann evaṃ ca vācam abhāṣanta, āścaryaṃ bhagavan yāvad ayaṃ subhūtisthaviras tathāgatatathatayā tathāgatam anujātaḥ. ity agatisvabhāvaḥ
atha khalu subhūtisthaviras teṣāṃ devaputrāṇāṃ tām eva kathām anubadhnāti sma, iti hi devaputrāḥ subhūtisthaviro na rūpam anujāto na rūpasya tathatām anujāto, nānyatra rūpatathatāyā anujātaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, na vijñānam anujāto, na vijñānatathatām anujāto, nānyatra vijñānatathatāyā anujātaḥ na skandhadhātvāyatanam anujāto na skandhadhātvāyatanatathatām anujāto nānyatra skandhadhātvāyatanatathatāyā anujātaḥ na pratītyasamutpādam anujāto na pratītyasamutpādatathatām anujāto, nānyatra pratītyasamutpādatathatāyā anujātaḥ. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāḥ, (PSP_4:124) na sarvākārajñatām anujāto, na sarvākārajñatātathatām anujāto, nānyatra sarvākārajñatātathatāyā anujātaḥ. nāsaṃskṛtam anujāto, nāsaṃskṛtatathatām anujāto, nānyatra saṃskṛtatathatāyā anujātaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi te dharmā na saṃvidyante nopalabhyante yo vānujāyeta yena vānujāyeta, yo vānujanyeta yena vānujanyeta. ity ajātisvabhāvaḥ
atha khalv āyuṣmāc chāriputro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavaṃs tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātusthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, yatra na rūpam upalabhyate na rūpatathatā, yadā rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpatathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, yatra na vijñānam upalabhyate na vijñānatathatā, yadā vijñānam eva nopalabhyate kutaḥ punar vijñānatathatopalapsyate. yatra na skandhadhātvāyatanāny upalabhyante na skandhadhātvāyatanatathatā, yadā skandhadhātvāyatanāny eva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanatathatopalapsyate. yatra na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni copalabhyante na pratītyasamutpādatathatā na pratītyasamutpādāṅgatathatā vā, yadā pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāny eva vā nopalabhyate, kutaḥ punaḥ pratītyasamutpādatathatā pratītyasamutpādāṅgatathatā vopalapsyate. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, yatra na sarvākārajñatopalabhyate, na sarvākārajñatātathatā, yadā sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatātathatopalapsyate.
bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etad, gambhīreyaṃ śāriputra tathatā, yatra na rūpam upalabhyate, na rūpasya tathatopalabhyate, rūpam eva nopalabhyate kutaḥ punā rūpasya tathatopalapsyate, yatra na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānam upalabhyate na vijñānasya tathatopalabhyate vijñānam eva nopalabhyate kuto vijñānasya tathatopalapsyate. (PSP_4:125) yatra na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā upalabhyante na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalabhyate, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpāda eva nopalapsyate, kutaḥ punaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya tathatopalapsyate. evaṃ yāvan na sarvākārajñatopalabhyate na sarvākārajñatāyās tathatopalabhyate sarvākārajñataiva nopalabhyate, kutaḥ punaḥ sarvākārajñatāyās tathatopalapsyate. asyāṃ khalu punaḥ śāriputra tathatāyām avitathatāyām ananyatathatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ bhikṣuśatadvayasyānupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni, pañcānāṃ bhikṣuṇīśatānāṃ virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ, pañcānāṃ bodhisattvasahasrāṇām anutpattikadharmeṣu kṣāntipratilambho 'bhūt, ṣaṣṭeś ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ parihāṇadharmakāṇām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni.
atha khalv āyuṣmān śāriputras teṣāṃ bodhisattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni viditvā bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ kaḥ pratyayo yad eteṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām anupādāyāsravebhyaś cittāni vimuktāni?
bhagavān āha: etaiś ca śāriputra bodhisattvaiḥ pañcabuddhaśatāni paryupāsitāni sarvatra ca dānaṃ dattaṃ śīlaṃ rakṣitaṃ kṣāntyā saṃpāditaṃ vīryam ārabdhaṃ dhyānāny utpāditāni prajñā bhāvitā, te prajñāpāramitayā virahitatvād upāyakauśalyena cāparigṛhītatvād evaṃ caritāḥ, vayaṃ dānaṃ dadāmo vayaṃ śīlaṃ rakṣāmo vayaṃ kṣāntyā saṃpādayāmo vayaṃ vīryam ārabhāmahe vayaṃ dhyānaṃ samāpadyāmahe vayaṃ prajñāṃ bhāvayāmaḥ, te prajñāpāramitāvirahitatvād anupāyakauśalena dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayāmāsuḥ, te nānātvasaṃjñāyāṃ caranto nānātvopalabdhyā bodhisattvaniyāmaṃ nāvakrāmanti, te bodhisattvaniyāmam anavakrāmantaḥ srotaāpattiphalaṃ prāptā yāvad arhattvaṃ prāptāḥ, kiṃ cāpi śāriputra bodhisattvānāṃ mahāsattvānām asti mārgaḥ śūnyatā vā nimittaṃ vā praṇihitaṃ vā te prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvaka bhavanti.
(PSP_4:126)
śāriputra āha: kena kāraṇena bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitayā virahitā upāyakauśalyena cāparigṛhītā bhūtakoṭiṃ sākṣātkṛtvā śrāvakā bhavanti. bodhisattvāḥ punar bhagavaṃs tair evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitair dharmaiḥ subhāvitaiḥ prajñāpāramitām upāyakauśalyaṃ cāgamyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyante?
bhagavān āha: iha śāriputra ekaḥ sarvākārajñatācittena virahitaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalyam anāgamya śrāvako bhavati. aparaḥ punaḥ śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatācittenāvirahitaḥ śūnyatānimittāpraṇihitān dharmān bhāvayann upāyakauśalena bodhisattvaniyāmam avakrāmaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhyate. tadyathāpi nāma śāriputra pakṣiṇaḥ śakuner yojanaśatiko vā ātmabhāvo bhaved, dviyojanaśatiko vā triyojanaśatiko vā caturyojanaśatiko vā ātmabhāvo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhyo jambūdvīpam āgantavyaṃ manyeta, sa ca pakṣī śakunir apakṣo bhavet, sa devebhyas trayastriṃśebhya ātmānaṃ parimoktavyaṃ manyeta jambūdvīpaṃ gamiṣyāmīti. atha tasya pakṣiṇaḥ śakuner ardhapatitasyaltad abhavat, aho batāhaṃ deveṣu trayastriṃśeṣu pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakuniḥ pratibalaḥ, punar eva deveṣu trayastriṃśeṣu pratiṣṭhātum?
śāriputra āha: no bhagavan.
bhagavān āha: sacet punar asyāntare, evaṃ bhaved, aho batāham akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭheyam iti. tat kiṃ manyase śāriputrāpi nu sa pakṣī śakunir akṣato 'nupahato jambūdvīpe pratitiṣṭhet?
śāriputra āha: no bhagavan, kṣataś cāsau bhagavann upahataś cāprāpta eva jambūdvīpaṃ maraṇaṃ nigacchet. tat kasya hetoḥ? evam etad bhavati bhagavan yasya mahāṃś cātmabhāvo bhavati, ajātapakṣaś ca dūrāc ca viprakṛṣṭāt prapatati.
bhagavān āha: evam eva śāriputra kiñ cāpi bodhisattvo mahāsattvo gaṅgānadīvālukopamān kalpān avagamya dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate, tasya ca mahat prasthānaṃ mahāṃś cittotpādo 'pramāṇaparigraho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, sa ca prajñāpāramitayopāyakauśalenaiva (PSP_4:127) virahitaḥ śrāvakabhūmiṃ vā p