Bổn Sanh Đại Sự (Mahāvastu-Avadāna)

vate āśramapade prativasati paṃcaśiṣyaśataparivāro mūlaphalamakṛṣṭa-uṃchavṛttiko paṃca māṇavakaśatāni mantravedāṃ vācayati //
[_Mvu_3.383_] uttareṇa tahiṃ gatvā vedā adhītā / so dāni saṃgītiṃ kṛtvā pituḥ sakāśam āgato // so dāni pituḥ purato pareṣāṃ ca brāhmaṇānāṃ vedapāragāṇāṃ anuyogaṃ deti / tasyānuyogaṃ dentasya tāni vedāni nālakena sarvāṇi ogṛhītāni // tenāpi pituś ca teṣāṃ brāhmaṇānāṃ vedapāragāṇāṃ purato tasya bhrātuḥ sakāśāto vedāni śrutvā anuyogo dinno / tasya so pitā te ca brāhmaṇā vedapāragā vismitā aho māṇavakasya buddhīti // so dāni mātāpitṛhi vuccati buddho loke utpanno gaccha pravrajāhīti // so vindhyaparvataṃ gatvā mātulasya asitasya ṛṣisyāśrame ṛṣipravrajyāṃ pravrajito / tena yujyantena ghaṭantena vyāyamantena pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena catvāri dhyānāny utpāditāni paṃcābhijñā sākṣīkṛtā //
___yadā bhagavān anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho pravṛttapravaradharmacakro vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve devamanuṣyāṇāṃ arthacaryāṃ caramāṇo prāṇaśatasahasrāṇi amṛtaṃ prāpayanto tadāntevāsiko asitena ṛṣiṇā vuccati / buddho loka utpanno gaccha prācīnaṃ pravrajāhi // so dāni ṛṣisyāśramāto anupūrveṇa vārāṇasīm āgato // vārāṇasyāṃ ṣaṭ* śāstārapratijñā prativasensuḥ kāśyapo pūraṇo maskarī gosālikāputro ajito keśakambalī kakudo kātyāyano saṃjayī veraṭṭikāputro nirgrantho ca jñātiputro // teṣāṃ nālako ṣaṇṇāṃ śāstārapratijñānāṃ upasaṃkrānto na cāsya cittam ārādhyati // catvāro mahānidhayo saṃkho vārāṇasyāṃ mithilāyāṃ padumo kaliṃgeṣu piṃgalo takṣaśilāyāṃ elapatro // vārāṇasyāṃ saṃkhasya māsiko samājo vartati / tahiṃ nidhānādhipatayo nāgarājāno nimantritakā āgatā //
[_Mvu_3.384_] tatra ca elapatreṇa nāgarājñā praśnā sthāpitā etāṃ yo praśnāṃ visarjeti tasya dhītā ca dīyati suvarṇasahasraṃ ca //
kiṃ sva adhipatī rājā kathaṃ bhoti rajasvaro /
kathaṃ sva virajo bhoti kathaṃ bālo ti vuccati //
bhagavān āha //
ṣaṣṭho adhipatī rājā rājye bhoti rajasvaro /
arakto virajo bhavati rakto bālo ti vuccati //
elapatro āha //
kena so vuhyati bālo kiṃ su nudati paṇḍito /
yogakṣemī kathaṃ bhoti taṃ me ākhyāhi pṛcchato //
bhagavān āha //
yogehi vuhyati bālo yogaṃ nudati paṇḍitaḥ /
sarvayoga-asaṃyukto yogakṣemīti vuccati //
elapatro āha //
buddhabuddhehi vuccasi svapnaṃ atha darśanaṃ /
nirīkṣya bhāṣesi tatvaṃ udīraya cchinda saṃśayaṃ //
devatā āha //
sākṣaṃ dṛṣṭo mahāvīro mṛgadāvāntarāśrito /
dharmaśreṣṭhaṃ prakāśento siṃho va girikandare //
[_Mvu_3.385_] cirasya vata drakṣyāma tārakair iva lakṣaṇaiḥ /
vicitragātraṃ . . . . buddhasya varabuddhino //
cirasya tava śroṣyāma vāṇiṃ brahmasvaropamāṃ /
anityaṃ duḥkham anātmeti sarvakleśapradāraṇīṃ //
etāṃ śrutvā navaghoṣāṃ vāṇiṃ brahmasvaropamāṃ /
mokṣaṃ prāpsyāma tīrthebhyaḥ āsādetva nararṣabhaṃ //
dṛṣṭvāna lokārthacaraṃ maharṣiṃ
mahāyaśaṃ kāśyapa arthadarśiṃ /
. . . . . sarvasya śubhasya mūlaṃ
śīlaṃ rakṣyāmo camarīva bālaṃ //
chittvāna panthaṃ kuvanāntarasmiṃ
yathā śāstāraṃ muniṃ no ca kṛtvā /
khaṇḍitva śikṣāṃ paramārthadarśino
mārgā cyuto vīcim upeti kṛcchraṃ //
patanti gātreṣu giriprakāśā
. . . . . vṛṣṭir anantaviddhiḥ /
śāṭeti gātrāṇi duḥkhārditasya
tato pramocehi viśālakīrte //
śṛṇomi dharmaṃ na ca addaśāmi
netroddhṛtaḥ sūryam ivodayantaṃ /
āśvāsayādityamarīciteja
[_Mvu_3.386_] mokṣo kadā bheṣyati tiryagyoniṣu //
imaṃ vikṛtasaṃdehiṃ dṛṣṭvā duḥśīlasaṃbhavaṃ /
aśrukaṇṭho rudanto pi ko śīlaṃ na samācaret* //
sa vai pramodeṣu rato na . . . .
bhave suśīleṣv acalo 'calopamo /
vyākarṣa tvaṃ arthadṛśo matīmāṃ
maitreyagotro bhavarāgasūdano //
nālako kātyāyano bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam etad uvāca //
purohito mahyaṃ pitā toṇehārasya rājino /
utpādeṣu vidyāyukto nikṣatreṣu gatiṃgato //
tan me pitā avacāsi arthakāmānukampako /
buddho khu putra utpanno gaccha prācīna pravraja //
so haṃ bhagavan* anuprāpto sādhu tvaṃ pravrājehi māṃ /
vaiśāradyehi saṃpannāṃ vācāṃ bhāṣe tathāgato //
kātyāyanaṃ brāhmaṇaṃ ca ehi bhikṣūti ālape /
sā etasya pravrajyā hi abhū ca upasaṃpadā //
āyuṣmāṃ kātyāyano āha //
ajñāsi etaṃ vacanaṃ asitasya yathātathaṃ /
tvāṃ tu gautama pṛcchāmi sarvadharmāṇa pāraga //
[_Mvu_3.387_] anagāraṃ upetasya bhikṣājīvaṃ cikīrṣato /
muni pravyāhara dharmaṃ mauneyaṃ uttamaṃ padaṃ //
bhagavān āha //
mauneyaṃ ca pṛcchasi nāla duḥkaraṃ durabhisaṃbhuṇaṃ /
hanta te taṃ ca vakṣyāmi saṃstambhasva dṛḍho bhava //
samānabhāgaṃ kuryāsi grāme ākruṣṭavanditaṃ /
manopradoṣaṃ rakṣesi kṣānto cānumato bhava //
uccāvacā niścaranti dāve agniśikhā iva /
nārī munipralobhāye tāva taṃ mā pralobhaye //
virato maithunā dharmā hitvā kāmaṃ parovaraṃ /
aviruddho asaṃruddho ye satvā trasasthāvarāḥ //
yathātmano tathānyeṣāṃ yathānyeṣāṃ tathātmano /
ātmānaṃ upamāṃ kṛtvā naiva hiṃse na ghātaye //
hitvām iha alpicchāṃ pi aniccho bhohi nirvṛto /
tyaja icchāṃ ca lobhaṃ ca yatra saktā pṛthagjanāḥ /
paṇḍito pratipajjeya so tare narakaṃ imaṃ //
tato rātrivivāsāto grāmaṃ piṇḍāya otare /
āhvayaṃ nābhinandeya abhihāraṃ ca grāmato //
na muni grāmam āsādya kuleṣu sahasā care /
[_Mvu_3.388_] ghāseṣī na cchinnakatho na vācā prepsutāṃ bhaṇe //
sa pātrapāṇī vicareyā amūgo mūgsaṃmato /
taṃ taṃ dānaṃ na niṃdeyā dātāraṃ nāvajāniyā //
adāsi iti te sādhu nādāsi bhadram astu te /
ubhayenaiva sadṛśo rukṣatvaṃ vinivartaye //
so piṇḍacāraṃ caritvā navāntaṃ abhirakṣaye /
ūnodaro mitāhāro alpeccho syād alolupaḥ //
so vṛkṣamūlopagato āsanopagato muni /
dhyāpayati ato bhavyaṃ ātmānaṃ nātitoṣaye //
yasyātra saritāā nāsti cchinnaśrotasya bhikṣavaḥ /
kṛtyākṛtyaprahīṇasya paridāgho na vijjati //
evaṃ layanam ākhyātaṃ saṃbuddhena prajānatā /
eko va abhiramiṣyasi evaṃ gamiṣyasi diśo daśa //
evaṃ mauneyaṃ upeṣyasi kṣuradhāropamo bhava /
jihvāya tālum āsādya tādṛśo saṃyato bhava //
nirāmagandho asito vṛkṣamūlaparāyaṇo /
ekāsanasya śikṣāsi śramaṇopāsanasya ca //
śrutvā ṛjurahaṃ dhyānaṃ dhyāyināṃ kāmacāgināṃ /
[_Mvu_3.389_] tato hiriṃ ca śraddhāṃ ca bhūyo śikṣeya māmako //
na pāraṃ dviguṇāyati nāpi caivaṃ guṇāyati /
uccāvacā pratipadā śrāmaṇyena prakāśitā //
taṃ nadīṣu vijānāti randhreṣu pradareṣu ca /
sannādayati khu ogho śāntaiva mahodadhiḥ //
yaṃ ūnakaṃ taṃ svanati yaṃ pūraṃ śāntam eva taṃ /
ūnakumbhopamo bālo hradapūro va paṇḍitaḥ //
yo munī bahu bhāṣati upetaṃ arthasaṃhitaṃ /
nirvāṇaṃ sākṣātkuryāya jānanto bahu bhāṣati //
yo ca dhīro mitabhāṇī jānanto na bahu bhāṣati /
sa munī maunam arhati sa munī maunam adhyagātti //
_____nālakapraśnaṃ samāptaṃ //
___bhagavā samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā mathurāyāṃ śreṣṭhi āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtasvāpadeyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvājagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo / tasya dāni śreṣṭhisya triyantarā dārikā jātā // sā dāni amaṃgalā ti kṛtvā parivrājikāye dinnā / yadā saṃvṛddhā bhavati tato
[_Mvu_3.390_] tāṃ pravrājehi va vṛttikā te bheṣyati / dhātrī ca dinnā yā tāṃ dārikāṃ saṃvardheti yaṃ ca kiṃcid vyayakarma taṃ śreṣṭhinā niṣyanditaṃ // sā dāni yathā utpalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā tathā saṃvardhīyati yatra kāle vijñaprāptā tato tāye parivrājikāye pravrājitā ṛṣisekhitā sarvāṇi parivrājakaśāstrāṇi prabodhitā //
___sā dāni anyamanyāhi parivrājikāhi sārdhaṃ samullāpaṃ karoti na cāsyā kocit* śaknoti uttaraṃ saṃdhituṃ / sā eva agram ākhyāyati vādipravādī sarvaśāstraviśāradā // aparo ca brāhmaṇo vedapārago sarvaśastraviśārado vaiyākaraṇo gatiṃgato vādipravādī dakṣiṇāpathāto mathurāṃ āgato tāmrapātreṇa pārśvaṃ veṭhayitvā mahantīṃ ulkāṃ prajvāletvā mathurāṃ praviśati / madhyena antarāpaṇavīthīye cetaṃ pradiśāsi / asti sa varṇakuśalo yo asmehi sārdhaṃ kathayeya // so dāni māthurakehi vuccati // nirvāpehi etām ulkān ti ihāsmākaṃ pravrājikā astīti bālā daharā sā tvayā sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayiṣyati yadi śaknosi tāye sārdhaṃ kathayituṃ tataḥ // so dāni āha // evam astu ahaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayiṣyāmi / tatrabhavan tehi madhyehi bhavitavyaṃ // tehi māthurakehi naigamajānapadehi sā parivrājikā śabdāvitvā vuccati // dakṣiṇāpathāto brāhmaṇo āgato vādī vedapārago vyākaraṇe vādābhiprāyo śakyasi tena brāhmaṇena sārdhaṃ saptamaṃ divasaṃ kathayituṃ // sā dāni āha // vāḍhaṃ śakyāmi tena vā anyena vā sārdhaṃ kathayituṃ / aham api vādābhiprāyā // naigamehi parivrājikāya śrutvā mathurāyāṃ catvaraśṛṃgāṭakavīthīmukhaśravaṇāmukheṣu ghaṇṭhā ghoṣāpitā /
[_Mvu_3.391_] saptamaṃ divasaṃ amukāye parivrājikāye dakṣiṇāpathikena brāhmaṇena vādinā sārdhaṃ kathāsaṃlāpaṃ bhaviṣyati // yo śrotukāmo so saṃnipatatu // tatra raṃgena samantena maṃcā baddhā / mahājanakāyo janapadāto śrutvā mathurāṃ āgacchati //
___tasya brāhmaṇasya etad abhūṣi / kīdṛśī sā parivrājikā yā mayā sārdhaṃ kathayiṣyati / yaṃ nūnam ahaṃ tāṃ parivrājikāṃ paśyeyaṃ // so dāni kautūhalena pṛcchaparipṛcchikāye tan taṃ parivrājikānāṃ āvasathaṃ gato gatvā pṛcchati // katamā sā parivrājikā yā sā tena dakṣiṇāpathikena brāhmaṇena sārdhaṃ mahatīye pariṣāye madhye kathayiṣyati // tena ye pṛcchitā tehi sā parivrājikā upadarśitā svake pariveṇe visṛṣṭena svareṇābhisaṃskāreṇa svādhyāyaṃ karontī // so brāhmaṇo tāṃ parivrājikām upasaṃkramya pṛcchati // bhavanti tvaṃ mayā sārdhaṃ pariṣāmadhye kathayasi // sā dāni āha // vāḍhaṃ kaḥ saṃdehaḥ ahaṃ tvayā sārdhaṃ pariṣāmadhye kathayiṣyāmi anyena vā śraddhāvādinā // so dani brāhmaṇo taruṇo abhirūpo sāpi taruṇā parivrājikā abhirūpā teṣāṃ parasparasya mūle saha darśanenāto premnaṃ nipatitaṃ // so dāni brāhmaṇo tāṃ parivrājikām āha // bhavati ahaṃ tvayā arthiko // sā parivrājikā āha // ahaṃ tvayā arthikā // brāhmaṇo āha // bhavati yady evaṃ tathā karoma yathāsmākaṃ parasparasya samāgamaṃ ca bhave paro ca na jāneya / vayaṃ tatra pariṣāmadhye abhisamayaṃ kṛtvā sallapiṣyāma / yo asmākaṃ nigṛhyeya tena tasya śiṣyatvaṃ upagantavyaṃ / nātrāścaryaṃ etaṃ puruṣehi strī nigṛhītā / atha punar bhavatī mama nigṛhṇeya tataḥ ahaṃ sarvalokasya kutsito ca paribhūto ca bhaveyaṃ dvyaṃgulaprajñāye strīmātrāye tvaṃ nigṛhīto ti / bhavati tathā karohi yathāhaṃ bhavati nigṛhṇeyaṃ tato tvaṃ mama śiṣyā
[_Mvu_3.392_] bhaviṣyasi / tad evam asmākaṃ parasparasamāgamaṃ bhaviṣyati / na ca naṃ koci jāniṣyati // sā dāni parivrājikā āha // evaṃ bhavatu // so dāni brāhmaṇo evaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saṃmantretvā nirdhāvito //
___tato saptame ca divase tatra caturaṅge bahūni prāṇisahasrāṇi samāgatāni rājā māthuro samāgato kumārāmātyā samāgatā śreṣṭhipramukhaṃ naigamaṃ samāgataṃ sārthavāhapramukho vāṇijagrāmo samāgato purohitapramukhā brāhmaṇapariṣā samāgatā aṣṭādaśa śreṇīyo samāgatāvo śramaṇabrāhmaṇatīrthikagaṇikā samāgatāni // so pi brāhmaṇo samāgato sāpi parivrājikā anekāhi parivrājikāhi sārdhaṃ samāgatā / samāgatvā pariṣāmadhye svakasvakeṣu āsaneṣu niṣaṇṇāni // brāhmaṇo utthitvā sarājikāṃ pariṣāṃ vijñapeti // bhavanto 'smābhir vaṭukacāpalyaṃ kṛtaṃ yam asmābhiḥ strībhiḥ sārdhaṃ saṃlāpam abhyupāgataṃ / anāścaryaṃ ca bhaveya yad aham etāṃ parivrājikāṃ nigṛhṇeyaṃ vadensuḥ kim atrāścaryaṃ yaṃ puruṣeṇa strī nigṛhītā ti / atha khalu yaṃ eṣā parivrājikā mama nigṛhṇeyā tato haṃ sarvalokasya kutsito ca paribhūto ca bhaveyaṃ dvyaṃgulaprajñāye strīmātrāye tvaṃ nigṛhīto tti / tataḥ mama eṣā sarājikā pariṣā vijñaptā / yadi eṣā parivrājikā pariṣāmadhye mama śakyeya nigṛhītuṃ tato mayā etasyā parivrājikāye śiṣyeṇa bhavitavyaṃ athāhaṃ etāṃ parivrājikāṃ pariṣāmadhye nigṛhṇeyaṃ tato etāye mama śiṣyatvam upagantavyaṃ // sā dāni parivrājikā tāye pariṣāye pṛcchīyati //
[_Mvu_3.393_] eṣa brāhmaṇa evaṃ jalpati kathaṃ tava utpadyati // sā dāni āha // evaṃ bhavatūti //
___brāhmaṇena evaṃ samayaṃ kṛtvā parivrājikāye daṇḍakaṃ praśaktaṃ parivrājikāpi taṃ brāhmaṇaṃ samajyāpratyanubhāvārthaṃ uttaraṃ pratyuddhāreti / evan tehi vākyaprativākyehi taṃ divasaṃ kṣapitaṃ naiva eko ekasya śaknoti nigrahītuṃ naiva aparo aparasya // evaṃ yathā ekaṃ divasaṃ tathā saptarātraṃ gacchati / ca na eko ekasya śaknoti nigṛhṇituṃ nāpi aparo aparasya // te manuṣyā tato pariṣāto vikāle vikāle gṛhaṃ gatā santo strībhiḥ pṛcchīyanti kuto yūyaṃ adya saptarātraṃ upādāya vikāle vikāle āgacchatha // te āhansuḥ // na jānatha kasyārthāya vayaṃ vikāle āgacchāma / dakṣiṇāpathāto brāhmaṇo āgato ṣaḍaṃgavedapārago sarvaśāstreṣu gatiṃgato vaiyākaraṇo adya saptamaṃ divasaṃ tāye parivrājikāye sārdhaṃ saṃlapati na ca śaknoti nigṛhṇituṃ // tā dāni teṣāṃ svāmikānāṃ āhaṃsuḥ // evaṃ paṇḍitāyo strīyo ko puruṣo striye agrato buddhīye ca mīmāṃsāye // teṣāṃ manuṣyāṇāṃ bhavati // yadi kenacid upāyena so brāhmaṇo tāye parivrājikāye parigṛhṇīyeya tato imā asmākaṃ striyaḥ sarvakālaṃ paribhavensuḥ tṛṇasaṃjñāṃ pi tā utpādayensuḥ // evan taṃ nagaraṃ sarvaṃ yobhūyena tasya parivrājakasya yobhūyena tasyā parivrājikāye anukūlakaṃ saṃvṛttaṃ // aparaṃ divasaṃ pariṣāye samāgatāye brāhmaṇena parivrājikāye uttaraṃ dinnaṃ tāye ca icchantiye tam uttaraṃ na pratyanubhāṣṭaṃ tataḥ janena hakkārā kṣiptā brāhmaṇasya jayo parivrājikā nigṛhītā // tena dāni brāhmaṇena sā parivrājikā tridaṇḍaṃ ārūpayitvā chattropānahāṃ ca gṛhṇāpetvā tato pariṣāmadhyāto śiṣyadharmeṇa niṣkāsitā // brāhmaṇo pi parivrājikāye
[_Mvu_3.394_] āvasathaṃ gacchati paroparaṃ ca yathābhiprāyaṃ samāgacchanti // abhīkṣṇasaṃnipātena sā parivrājikā āpannasatvasaṃpannā saṃvṛttā //
___te dāni mathurāyā nirgamya dakṣiṇāpathe janapadacārikāṃ caramāṇā navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena śvetavalākām anuprāptā tahiṃ śvetavalākāyāṃ rātriṃ āvāsitā // tatra sabhāyāṃ sā parivrājikā prajātā / dārako jāto prāsādiko darśanīyo paramāye śubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgato // tehi tasya māṇavakasya sabhāye jāto ti sabhiko tti nāma kṛtaṃ // tehi dāni mātāpitṛhi so māṇavako saṃvardhiyati // yatra kāle so māṇavako vijñaprāpto saṃvṛtto tato pi lipiṃ śikṣāpito gaṇanāṃ dhāraṇaṃ nikṣepaṇaṃ sarvāṇi ca parivrājakaśāstrāṇi adhīyāpito vādipravādī // so dāni samudrukukṣiṃ praviṣṭo abuddhe buddhaṃ mārgati / so dāni ṣoḍaśa mahājanapadāni aṇvanto vārāṇasīṃ āgato ṛṣivadanaṃ mṛgadāvaṃ bhagavantam upasaṃkrānto //
___atha khalu sabhiko parivrājako bhagavatā sārdhaṃ saṃmodanīyāṃ kathāṃ saṃmodayitvā sārāyaṇīyāṃ kathāṃ vyatisārayitvā ekānte niṣaṇṇo / sabhiko parivrājako bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcche //
kaṃkṣāvicikitso āgato smi
praśnaṃ pṛcchituṃ abhikāṃkṣamāṇo /
tasya sabhikasya praśnam evaṃ pṛṣṭaṃ
bhagavaṃ anupūrvam anulomam anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //
bhagavān āha //
[_Mvu_3.395_] dūrā sabhikā tuvam āgato si
praśnaṃ praṣṭum ihābhikāṃkṣamāṇo /
praśnāntakaro bhavāmi te haṃ
anupūrvam anulomam anusaṃdhim anudharmaṃ vyākariṣyāmi //
evam ukte sabhiyo parivrājiko bhagavantaṃ gāthāye pratyabhāṣi //
kiṃprāptam āhu bhikṣuṇaṃ
suvrataṃ kiṃ kathaṃ ca dāntam āhu /
buddho ti kathaṃ pravuccati
pṛṣṭo me bhagavaṃ anupūrvam anulomaṃ anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //
evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //
padyena kṛtana ātmanā
abhinirvāṇagato vitīrṇakāṃkṣo /
vibhavaṃ ca bhavaṃ ca jñātva loke
uṣitavāṃ kṣīṇapunarbhavo sa bhikṣuḥ //
sarvatra-upekṣo smṛtimāṃ
na ca so hiṃsati kaṃci loke /
tīrṇo śramaṇo anāvilo
utsanno yo na karoti āśravaṃ //
yasyendriyāṇi bhāvitāni
[_Mvu_3.396_] adhyātmaṃ vahirdhā ca loke /
nirvidhya imaṃ paraṃ ca lokaṃ
kālaṃ rakṣati bhāvito dānto //
kalpāni vikīrya kevalāni
saṃsāraduḥkhāni catūpapātaṃ /
vigatamalaṃ virajaṃ anaṃgaṇaṃ
prāptaṃ jātikṣayantam āhu bhikṣuṃ //
atha khalu sabhiko parivrājako bhagavato bhāṣitam abhinanditvā bhagavantam eva uttari praśnaṃ pṛcche //
kiṃprāptinam āhu brāhmaṇaṃ
śramaṇo kiṃ su kathaṃ susnātako tti /
viśuddho nāgo kathaṃ pravuccati
praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomaṃ anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //
evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //
bāhetva sarvapāpakāni
vimalo sādhusamāhito sthitātmā /
saṃsāram avetya kevalaṃ
uṣitavāṃ kṣīṇapunarbhavo sa brahmā //
samitāvi prahāya puṇyavipākaṃ
virato jñātva imaṃ paraṃ ca lokaṃ //
[_Mvu_3.397_] jātīmaraṇaṃ upātivṛtto
śramaṇo tādi pravuccati tathatvā //
visnāpiya sarvapāpakāni
adhyātma vahirdhā ca sarvaloke /
devamanuṣyehi kalpitāni
kalpaṃ neti punar* snātako me //
aguṃ na karoti kiṃci loke
sarvayogehi visṛjya bandhanāni /
sarvatra aniśrito vimukto
nāgo tāyi pravuccati tathatvā /
atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantam etad uvāca //
kiṃprāptinam āhu vedako ti
anuviditaṃ kin ti kathanti vīryavā ti /
ājāneyo kahin ti nāma bhoti
praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomam anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //
evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //
vedāni vicārya kevalāni
śramaṇānāṃ . . . . . . //
so sarvavedanāsu vītarāgo
sarvavedanām atītya vedako ti //
[_Mvu_3.398_] abhāvetva prapaṃcanāmarūpaṃ
adhyātmaṃ vahirdhā ca rāgabhūtaṃ /
yo samāno rāgamūle baṃdhanapramukto
anuvidito tāyi pravuccati tathatvā //
yaḥ prahīṇabandhano prahāṇavāṃ
sarvaduḥkhakṣayaṃ janetvā /
nānyān sarvatra na rakṣati
virajo vīryavān pravuccati tathatvā //
yasya bandhanāni saṃskṛttāni
adhyātma vahirdhā ca sarvaloke /
sarvarāgabandhanapramukto
ājāneyo ti tam āhu bhūriprajñā //
atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantaṃ praśnaṃ pṛcchati //
kṣetrajño khalu punar nāma bhavati
iti sabhiko praśnaṃ pṛcchet* muniṃ /
tat te munī nāma kathaṃ pravuccati
praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomaṃ anusaṃdhim anudharmaṃ vyākarohi //
evam ukte bhagavān sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //
kṣetrāṇi saṃyama kevalāni
divyaṃ mānuṣaṃ yaṃ ca brāhmaṃ kṣetraṃ /
[_Mvu_3.399_] sa sarvamūlakṣetrabandhanāt pramukto
kṣetrajño tāyi pravuccati tathatvā //
kośāni vicārya kevalāni
divyaṃ mānuṣaṃ yaṃ ca brahmakośaṃ /
sa sarvakośabandhanāt pramukto
kuśalo tāyi pravuccati tathātvā //
vicārya ubhayāni prahīṇāni
adhyātma vahirdhā ca śuklamūlaṃ /
kṛṣṇamūlam upātivṛtto
paṇḍito tāyi pravuccati tathātvā //
satāṃ ca asatāṃ ca jñātva dharmaṃ
adhyātma vahirdhā ca muktacitto /
devamanuṣyehi pūjiyo so
saṃgamalam atītya so muni //
atha khalu sabhiko parivrājako bhagavantam etad uvāca //
śrotriyo . . . . . . . .
. . . . . . . . . . . . //
. . . . . kiṃ su nāma bhoti
praśnaṃ me bhagavaṃ pṛṣṭo anupūrvam anulomam anusandhim anudharmaṃ vyākarohi //
evam ukte bhagavāṃ sabhikaṃ parivrājakam etad uvāca //
śrutvā sarvadharmam abhijñāya
sāvadyam anavadyaṃ ca sadevake loke /
[_Mvu_3.400_] asamo aparigraho viśuddho
anigho tāyi tam āhu śrotriyan ti //
hitvā ālayāni āsayāni
bandhanāni ativṛtto neti /
garbhaśayyaṃ arato sarvapāpakehi
āryo tāyi pravuccati tathatvā //
yo me caraṇehi prāptiprāpto
samyagjñātva upetya sarvadharmāṃ /
vidyācaraṇena so upeto
caraṇavā tāyi pravuccati tathātvā //
duḥkhavipākaṃ yad asti kiṃcid dharmaṃ
ūrdhvaṃ adho tiryaksadevakasmiṃ /
parivarjayitvā parijñācārī
māyaṃ mānaṃ ca atho pi krodhalobhaṃ /
paryantam akāsi nāmarūpaṃ
taṃ parivrājakam āhu prāptiprāptaṃ //
atha khalu sabhiko bhagavato subhāṣitam abhinanditvā anumoditvā bhagavantam imāhi sārūpyāhi gāthābhir abhistave //
yāni ca trīṇi yāni ca ṣaṣṭi
śramaṇapravādaniśritāni bhūriprajña /
saṃjñākṣarasaṃjñāniśritāni
[_Mvu_3.401_] osaraṇāni vīra osaresi mārgā //
antako si duḥkhasya pārago si dharmāṇāṃ
samyaksaṃbuddho si anāśravo si /
dyutimāṃ dhṛtimāṃ prabhūtaprajño
duḥkhasyāntakaro khu vītarāgo //
muni mauneyapadeṣu prāptiprāpto akaṃpiyo /
atulya ādityabandhu vimuktido śubhavrato //
tasya te nāganāgasya mahāvīrasya bhāṣato /
sarvadevatānumodanti ubhau nāradaparvatā //
ahaṃ kāṃkṣitam anveṣe taṃ me vyākārṣi cakṣumāṃ /
upayāsā ca te sarve vidhvastā vinalīkṛtā //
addhā muni si saṃbuddho nāsti nīvaraṇāni ca /
evaṃ puṇye ca pāpe ca ubhayatra na lipyase //
śītībhūto damaprāpto dyutimāṃ satyavikramāṃ /
pādāṃ vīra prasārehi sabhiko vandi śāstuno //
so dāni bhagavatā balavaśībhāve vinīto ehibhikṣukāye ca pravrājito upasaṃpādito / eṣā āyuṣmato sabhikasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
_____sabhikasya vastu praśnā ca āśravakṣayā pravrajyā samāptaṃ //
___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ vihare varaṇāye nadīye pāre śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā tasyā dāni varaṇāye nadīye kūle mahānyagrodhavṛkṣo mūlavanto ca skandhavanto ca śākhāpatrapalāśavanto ca prāsādiko prasādanīyo nīlo
[_Mvu_3.402_] aṃjanameghasaṃkāśo // tatra nyagrodhe yadṛcchayā puruṣeṇa upayācitaṃ tasya ca upayācanaṃ samṛddhaṃ / tena tasya nyagrodhasya mahāpūjāsatkāraṃ kṛtaṃ / tasya dāni puruṣasya dṛṣṭvānukṛtim āpadyantā aparāpare ca striyo ca tatra nyagrdhe satyopayācanaṃ ti kṛtvā upayācanti sarvāye vārāṇasīye taṃ nyagrodhaṃ satyopayācanāto abhijñāto yo ca tatra nyagrodhe upayācati taṃ tasya upayācanaṃ samṛdhyati /
śubhāye pūrvacarito sti kocid*
ayaṃ ca devapraṇipātam eti /
yadṛcchayā taṃ padam upaneti
evam evam enti kudarśanāni //
vārāṇasyāṃ ca nagare śreṣṭhi āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpadeyo prabhūtadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtahastyaśvājagaveḍako prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo aputro / tena dāni putrāya bahūni yaṣṭopayācitaśatāni yathā me putro bhaveyāti na ca bhavati // tāye dāni śreṣṭhibhāryāye śrutaṃ varaṇāye nadīye kūle nyagrodho satyopayācanaṃ tatra yo yaṃ yācati tasya taṃ upayācanaṃ samṛdhyati // tāye dāni śreṣṭhibhāryāye tasya śreṣṭhisya ārocitaṃ / āryaputra śrutaṃ me varaṇāye nadīye kūle mahānyagrodho satyopayācano tatra yo yaṃ yācati tasya taṃ samṛdhyati / gacchāma tatra nyagrodhe putram upayācemaḥ //
___śreṣṭhi saparivāro maharddhiye samṛddhiye tahiṃ nyagrodhaṃ gato tahiṃ gatvā tasya nyagrodhasya mahāpūjāsatkāraṃ kṛtvā tāye bhāryāye sārdhaṃ śreṣṭhinā tatra nyagrodhaṃ upayācitaṃ /
[_Mvu_3.403_] icchāma tava mūlāto putraṃ yadi me putro jāāto bhaviṣyati tato iha devakulaṃ pratiṣṭhāpayiṣyaṃ mahāṃtaṃ ca te pūjāsatkāraṃ kariṣyāmīti /
striyaḥ samarthā puruṣā niyoktuṃ
yo tatra bhadro striyaiva mūlaṃ /
ye cāpi saṃgrāmahatā narendrā
teṣāṃ py anayo striyaiva mūlaṃ //
tāye pi śreṣṭhibhāryāye upayācitaṃ // tvaṃ nyagrodha satyayācano śrūyasi / yathā yathā te śreṣṭhinā devakulaṃ pratiśrutaṃ pūjāsatkāraṃ ca tathā kariṣyāmi atha me putraṃ na dāsyasi tato te mūlāni samūlakaṃ chindāpayiṣyāmi // yan nāmā vṛkṣo tan nāmā vṛkṣadevatā tatra prativasati / tatra nyagrodhe nyagrodho nāma devaputro prativasati // so dāni devaputro tāye śreṣṭhibhāryāye tathā upayācito samāno bhīto / ahaṃ na kasya cid emināpi ācchindāmi eṣā ca me śreṣṭhibhāryā evaṃ yācati / yadi etasyā putro na bhaviṣyati paraśuṇā me imaṃ bhavanaṃ chedāpayiṣyati // tena nyagrodhena devaputreṇa śakro devānām indro adhīṣṭo / ahaṃ kauśika naiva kasyacid emināpi ācchindāmi mama śreṣṭhinā bhavane pūjāsatkāraṃ kṛtvā evaṃ copayācitaṃ tad icchāmi tathā kriyamāṇaṃ yathā tasya vārāṇasīyasya śreṣṭhisya putro bhaveya mā me taṃ bhavanaṃ chidyeyā // so dāni devaputro śakreṇa devānām indreṇāśvāsito / mā bhāhi tathā kariṣyāmi yathā tasya putro bhaviṣyati tava bhavanaṃ na cchindiṣyati //
[_Mvu_3.404_]___tahiṃ dāni trayastriṃśabhavane aparo devaputro kṛtapuṇyo maheśākhyo maharddhiko mahānubhāvo kṛtādhikārī purimakehi samyaksaṃbuddhehi paripakvakuśalamūlo āsaṃnabhūto nirvāṇasya ekajanmapratibaddho cyavanadharmo trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu / so śakreṇa devānām indreṇa vucyati / tvaṃ cyavanadharmo yaṃ ca te cyavanadharmanimittāni prādurbhūtāni cyaviṣyasi upapadyiṣyasi tato tra vārāṇasyāṃ śreṣṭhisya bhāryāye kukṣismiṃ upapadyāhi // so dāni devaputro śakraṃ devānām indram āha // mamābhiprāyo manuṣyeṣūpapadyitvā buddhasya bhagavato śāsane pravrajiṣyāmi pravrajitvā ca duḥkhasyāntaṃ kariṣyāmi / tato na śakyaṃ tatra śreṣṭhikule upapadyituṃ yat kāraṇaṃ śreṣṭhikulo vā pramodakaro antarāyakaro kuśalānāṃ dharmāṇāṃ anyatrāhaṃ atra madhyame upapadyāmi / tad ahaṃ yathāsukhaṃ avighnena bhagavato śāsane pravrajitvā duḥkhasyāntaṃ kariṣyāmi // śakro tam āha // praṇidhehi tuvaṃ tatra śreṣṭhikule cittaṃ upapattīye ahaṃ tathā kariṣyaṃ yathā tuvaṃ tataḥ śreṣṭhikulāto abhiniṣkramitvā bhagavato śāsane pravrajiṣyasi // tena devaputreṇa śakrasya devānām indrasya vacanena tatra vārāṇasīyaṃ okasya śreṣṭhisya kule cittaṃ praṇihitaṃ / so dāni trayastriṃśeṣu devanikāyeṣu cyavitvā vārāṇasīyaṃ śreṣṭhibhāryāye kukṣismiṃ upapanno kālena samayena navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena sā śreṣṭhibhāryā prajātā //
___tāye dārako jāto prāsādiko darśanīyo akṣudrāvakāśo paramāye varṇapuṣkalatāye samanvāgato jātamātrasya ca śreṣṭhinā ramaṇīyāni jātakarmāṇi kriyanti
[_Mvu_3.405_] śramaṇabrāhmaṇeṣu kṛpaṇavanīpakeṣu anyasya ca janakāyasya annapānakhajjabhojyagandhamālyavilepanaṃ viśrāṇīyati tailapraṇālīyo ca pravāhīyanti ghṛtapraṇālīyo ca pānapraṇālīyo ca // saptāhasyātyayena daivajñabrāhmaṇapariṣā śabdāpitā dārakasya nāmaṃ karotha // tehi tasya dārakasya nāmaṃ karontehi tasya dārakasya yaśodo ti nāmaṃ kṛtaṃ // te dāni brāhmaṇā tena khādanīyabhojanīyena saṃtarpayitvā saṃpravārayitvā hiraṇyasuvarṇasya utsaṃgaśatāni dattvā visarjitā // yaśodasya catvāri dhātrīyo upasthāpitāḥ / ekā udvarteti ca snāpeti cāparā stanaṃ pāyeti aparā uccāraprasrāvam apakarṣati aparā aṃkena dhāreti // evaṃ yaśodo kumāro yathā utpalaṃ vā padumaṃ vā puṇḍarīkaṃ vā evaṃ saṃvardhīyati // yathoktaṃ bhagavatā //
kṛtapuṇyā hi vardhanti nyagrodho va subhūmiyaṃ /
anupanthako viya drumo na alpapuṇyo viruhyati //
yadā kumāro vijñaprāpto saṃjāto tadā lipiṃ śikṣito nikṣepaṇaṃ dhāraṇaṃ vyavahāraṃ ca / trīṇi cāsya pitareṇa prāsādāni kārāpitāni hemantiko grīṣmiko vārṣiko ṣaṣṭi ca strīsahasrāṇi antaḥpuraṃ upasthāpitaṃ // tehi ca prāsādehi yantramantrayuktāni sopānāni kārāpitāni paṃcahi puruṣaśatehi allīpiyanti ca apanīyanti ca tehi sopānehi allīpiyantehi ca apanīyantehi ca ardhayojanaṃ śabdaṃ gacchati //
___dvitīyakuliko vyavahāreṇa pūrvadeśaṃ gatvā āgato / tasya dāni śreṣṭhinā dūtaṃ
[_Mvu_3.406_] preṣitaṃ // āgaccha mama putrasyānubhāvaṃ paśyahīti // so dāni kuliko śreṣṭhisya sakāśaṃ āgato // śreṣṭhinā so dvitīyakuliko ekaparyaṃke upaviśāpito / kumāro pi yaśodo śabdāvito / so pituś ca dvitīyakulikasya cābhivandanaṃ kṛtvā tatraiva paryaṃke upaviśāpito / ime sarve trayo ekaparyaṃke upaviṣṭā // rājñā śreṣṭhisya dūto preṣito / asti rājakāryo satvaro śighram āgacchesi // śreṣṭhi dvitīyakulikasyāha // āsa tvaṃ kumāreṇa saha ahaṃ yāva rājakulāto āgacchāmi // śreṣṭhi rājakulaṃ gato dvitīyakuliko ca gṛhapati yaśodena kumāreṇa sārdhaṃ āsati //
___so dāni tasya yaśodasya śreṣṭhiputrasya tāṃ sampattiṃ dṛṣṭvā etad abhūṣi / na khalv ayaṃ gharāvāso vā icchitavyo yasyedṛśo upabhogaparibhogo / niḥsaṃśayaṃ ayaṃ kumāro buddhapratyekabuddheṣu śrāvakamaheśākhyeṣu ca kṛtādhikāro icchitavyo dinnasarvākāro vāsitavāsano kṛtapūrvayogo asādhāraṇo avaruptakuśalamūlo / sacet so kumāro buddhaṃ bhagavantaṃ devātidevaṃ paśyeya atha mahatārthena saṃyujyeya // mṛhapati āha // kumāra sarvaṃ khalu yauvanaṃ jarāparyavasānaṃ sarvaṃ ārogyaṃ vyādhiparyavasānaṃ sarvaṃ jīvitaṃ maraṇaparyavasānaṃ sarvā saṃpatti vipattiparyavasānā sarvehi priyehi manāpehi nānābhāvaṃ vinābhāvaṃ viprayogaṃ cirād vācirād vā pituṃ pi etaṃ vā jahiṣyasi etaṃ vā bhavaṃ jahiṣyasi / kiṃ nu khalu te kumāra bhagavāṃ dṛṣṭo // kumāro āha // kīdṛśo bhagavāṃ // gṛhapati āha // kumāra devātidevo bhagavāṃ tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho
[_Mvu_3.407_] vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato aśītihi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīro aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgato daśahi tathāgatabalehi balavāṃ caturvaiśāradyehi suviśārado prāsādiko prasādanīyo śāntendriyo śāntamānaso uttamadamaśamathapāramiprāptaḥ nāgo yathā kāritakāraṇo antargatehi indriyehi avahirgatena manasthitena dharmatāprāptena gupto nāgo jitendriyo hradam ivāccho anāvilo viprasanno ratnayūpaṃ vā samudgato suvarṇayūpaṃ vā prabhāsati tejorāśi vā śirīyā dedīpyamāno asecanako apratikūlo darśanāye ihaiva vārāṇasyāṃ viharati ca nadyā varaṇāya pārime tīre mukto muktaparivāro śānto śāntaparivāro dānto dāntaparivāro brāhmaṇo brāhmaṇaparivāro śrotriyo śrotriyaparivāro snātako snātakaparivāro vedako vedakaparivāro pārago pāragaparivāro sthalagato sthalagataparivāro sarvākuśaladharmaprahīṇo sarvakuśaladharmasamanvāgato abhibhū anabhibhūto ājñātārthadarśī vaśī vaśavartī devamanuṣyāṇāṃ arthacaryāṃ carati //
___evaṃ gṛhapatinā dvitīyakulikena yaśodasya kumārasya purato buddhasya varṇaṃ bhāṣitaṃ / kumāro ca yaśodo pūrvayogasaṃpanno caramabhaviko // tasya dāni bhagavato darśanakāmatā udapāsi kāmeṣu cāsya jugupsanā utpannā yoniśo manasikāro niṣkramye caivaṃ cittaṃ prasyandati santiṣṭhati prasīdati // so dāni rātrīye ardharātrīsamaye pratibuddho paśyati tam antaḥpuraṃ osuptaṃ kācid vīṇām upaguhya kāci tūṇaṃ kācit sughoṣakāṃ kācit* nakulaṃ kācid veṇuṃ kācit* mahatīṃ kācid vādiśaṃ kācid vikuṭakaṃ kācid bhramarikāṃ kācid ekādaśikāṃ kācit* mṛdaṃgaṃ kācid āliṃgikāṃ kācit paṇavaṃ kāci darduraṃ kācit parasparasya aṃśe bāhāṃ kṛtvā kācid* hanukāṃ gṛhya
[_Mvu_3.408_] kāsāṃcil lālā gharati // kumārasya taṃ dṛṣṭvā vikṛtam antaḥpuraṃ śmaśānasaṃjñā utpannā abhiniṣkramitukāmo ca bhagavanto santike agārād anagāriyaṃ pravrajiṣyāmīti //
___śakro devānām indro anantakehi devaśatasahasrehi parivṛto gandhamālyam ādāya āgato / devaputrehi sopānā allīpitā yaśode ca paścime sopānake pādatalā nikṣipitvā devehi divijaṃ kusumavarṣaṃ osṛṣṭaṃ śreṣṭhikule divyānāṃ kusumānāṃ jānumātraṃ oghaṃ saṃvṛttaṃ // kumāro devaśatasahasreṇa saṃvṛto vārāṇasīto nagarāto nirgamya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrame // bhagavatā prabhā pramuktā // adrākṣīd yaśodo kulaputro bhagavantaṃ varaṇāye nadīye pāre asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye dṛṣṭvā bhagavantaṃ maṇipādukeṣu uttaritvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
upadruto smi śramaṇa upadruto smi māriṣa //
bhagavān āha // ehi kumāra mā bhāyāhi idan tam anupadrutaṃ imasmiṃ dharme svākhyāte vītarāgo bhaviṣyasi //
___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekāntaniṣaṇṇaḥ // tasya yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavāṃ prasādanīyāṃ kathāṃ kathe / tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyavipākakathāṃ // abhiprasādesi yaśodo śreṣṭhiputro bhagavato santike cittam abhiprasannaḥ // tasya punar yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavāṃ catvāry āryasatyāni prakāśayati / duḥkhaṃ āryasatyam ācikṣati deśayati prajñāpayati vivarati vibhajati uttānīkaroti prakāśayati / duḥkhasamudayam āryasatyaṃ / duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhagāminīpratipadāryasatyaṃ ācikṣati
[_Mvu_3.409_] yāvat* prakāśayati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro tatraivāsane niṣaṇṇo tisro bhijñā ṣaḍabhijñā balavaśībhāvaṃ sākṣīkaroti anekavidhāṃ ṛddhiṃ pratyanubhavati //
___atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau tasyaiva rātryā atyayena yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ apaśyantau aśrukaṇṭhā rudanmukhā mahājñātiskandhasya parivṛtā bahūhi prāṇasahasrehi sārdhaṃ vārāṇasīto niryātvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrame yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ anveṣantā / adrākṣīt* yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau nadīye varaṇāye tīre yaśodasya maṇipādukāni dṛṣṭvā ca punaḥ yaśodasya maṇīpādukāni gṛhya mukhena paricumbensuḥ rodensuḥ krandensuḥ śocensuḥ paridevensuḥ // roditvā kranditvā śocitvā paridevitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantam etad uvāca // adrākṣīd bhagavāṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ // yaśodo śreṣṭhiputro tathārūpāṃ cetosamādhiṃ samāpadye yathā naṃ tatraiva niṣaṇṇasya mātāpitarau nādṛśensuḥ na ca anyo janakāyaḥ // atha khalu bhagavāṃ yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitaraṃ āmantrayati // niṣīdatha gṛhapate / sthānam etaṃ vidyati yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ paśyatha dṛṣṭvā ca punaḥ yaśode śreṣṭhiputre cittaṃ prasādetha // atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau bhagavato pādau śirasā vanditvā ekamante niṣīdensuḥ anyo ca janakāyo // atha khalu bhagavāṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ manasādhyabhāṣe / ṛddhiprātihāryaṃ vidarśehi //
___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro tālamātraṃ vaihāyase saṃsthito anekavidhaṃ ṛddhiprātihāryaṃ vidarśayanto so eko pi bhūtvā bahavo bhavati bahudhāpi bhūtvā eko bhavati
[_Mvu_3.410_] āvirbhāvaṃ tirokuḍyaṃ tirośailaṃ tiroparvateṣu asajjamāno gacchati / imasmiṃ ca pṛthivīyaṃ unmajjananimajjanaṃ karoti / sayyathāpi nāma udake pi abhidyamāno gacchati tadyathāpi nāma pṛthivīyaṃ / imāv api candrasūryā evaṃmaharddhikā evaṃmahānubhāvau paryaṃkena niṣaṇṇaḥ pāṇinā parimārjati parāmṛṣati yāvad brahmalokaṃ kāyena vaśe varteti / vividhāni ca yamakāni prātihāryāṇi karoti heṣṭimaṃ kāyaṃ prajvalati uparimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti uparimo kāyo prajvalati heṣṭimāto kāyāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni sravanti vāmo pārśvo jvalati dakṣiṇāto pārśvāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti dakṣiṇo pārśvo jvalati vāmāto pārśvāto śītasya vārisya paṃca dhārāśatāni śravanti //
___atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro nīlāṃjanavarṇaṃ ṛṣabham ātmānaṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā purastimāyāṃ diśāyām antarahāyati paścimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati purastimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati dakṣiṇāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati uttarāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati uttarāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati dakṣiṇāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro siṃhamṛgarājam ātmānam ṛddhiye abhinirmiṇitvā dāṭhī balavāṃ keśarī trikhuttaṃ siṃhanādaṃ naditvā purastimāyāṃ diśāyāṃ antarahāyati paścimāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ diśāyām antarhāyati purastimāyāṃ diśāyāṃ prādurbhavati dakṣiṇāto
[_Mvu_3.411_] antarhito uttarāto prādurbhavati uttarāto antarhito dakṣiṇāyāṃ prādurbhavati bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhavati antarīkṣe antarhito dharaṇyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo śreṣṭhiputro sarvaśvetaṃ hastināgam ātmānaṃ ṛddhiye abhinirmiṇitvā ṣaḍḍantaṃ indragopaśīrṣaṃ saptāṅgasupratiṣṭhitaṃ kumudavarṇaṃ purastimāyāṃ diśāyām antarhito paścimāyāṃ prādurbhavati paścimāyāṃ antarhito purastimāyāṃ prādurbhūtaḥ dakṣiṇāto antarhito uttarāyāṃ prādurbhūtaḥ uttarāyām antarhito dakṣiṇāyāṃ prādurbhūtaḥ bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhūtaḥ antarīkṣe antarhito bhūmyāṃ prādurbhavati // atha khalu yaśodo kulaputro cakravartiveṣam ātmānam abhinirmiṇitvā saptaratnasamanvāgataṃ caturaṃgena balakāyena saṃparivṛto purastimāyāṃ diśāyāṃ antarhito paścimāyāṃ prādurbhūtaḥ paścimāyām antarhito purastimāyāṃ prādurbhūto dakṣiṇāyām antahitaḥ uttarāyāṃ prādurbhūto uttarāyāṃ antarhitaḥ dakṣiṇāyāṃ prādurbhūto bhūmyām antarhito antarīkṣe prādurbhūtaḥ antarīkṣe antarhito bhūmyāṃ prādurbhūtaḥ //
___atha khalu yaśodo kulaputro tālamātraṃ antarīkṣe gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śeyyam api kalpayati paritapati pi paribhramati pi / tadyathāpi grīṣmāṇāṃ paścime māse saṃghaṭṭakā nāma vātā vāyanti evam eva yaśodo śreṣṭhiputro tālamātraṃ vaihāyasam antarīkṣe gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śeyyam api kalpayati paritapati paribhramati pi / ekatālāto dvitālāto sthito eko bhūtvā bahudhā bhavati bahudhā bhūtvā eko bhavati / yathā prathame parivartake tathā kartavyaṃ yāvat saptatālaṃ
[_Mvu_3.412_] saptatālāto ṣaṭtālaṃ ṣaṭtālāto paṃcatāle sthito paṃcatālāto catustāle catustālāto tritāle sthito tritālāto dvitāle sthito dvitālāto ekatāle sthito ekatālāto dharaṇyāṃ sthito eko pi bhūtvā bahudhā bhavati bahudhāpi bhūtvā eko bhavati // iti āvirbhāvaṃ tirokuḍyaṃ tirośailaṃ tiroparvateṣu asajjamāno gacchati imasmiṃ pṛthivīyaṃ unmajjati nimajjati / dharaṇīto abhyudgamya gacchati pi tiṣṭhati pi niṣīdati pi śayyām api kalpayati paritapati paribhramati pi //
___atha khalu anyatīrthikacarakaparivrājakā traidaṇḍikam ānandikaguruputrakagautamadharmacintikavṛddhaśrāvakatṛtīyā ulūkapakṣikabhaginī śramaṇā yaśodasya śreṣṭhiputrasya imāni evaṃrūpāṇi vividhāni vicitrāṇi ṛddhiprātihāryāṇi dṛṣṭvāścaryādbhutasaṃvignasaṃhṛṣṭaromajātā abhūnsuḥ yāvat svākhyāto bhagavato gautamasya dharmavinayo vivṛto daṇḍacchinnapilotiko alaṃ alaṃkārāya alaṃ prasādāya yatra hi nāma gṛhīto avadātavasano kāśikaśucivastradharo candanānuliptakagātro aṃgadī kuṇḍalī evam evarūpaṃ dharmaṃ sākṣīkaroti //
___atha khalu bhagavāṃ tāye velāye yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ ārabhya imam udānam udānaye //
na muṇḍabhāvo na jaṭā na paṃko
nānāsanaṃ thaṇḍilaśāyikā vā /
rajojalaṃ votkuṭukaprahāṇaṃ
duḥkhapramokṣaṃ na hi tena bhoti //
alaṃkṛto vāpi careya dharmaṃ
kṣānto dānto niyato brahmacārī /
sarvehi bhūtehi nivārya daṇḍaṃ
so brāhmaṇo so śramaṇo sa bhikṣuḥ //
[_Mvu_3.413_]___atha khalu bhagavāṃ yaśodasya mātāpitṝṇāṃ tasya ca janakāyasya prasādanīyāṃ kathāṃ kathaye / tadyathā dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ / abhiprasādayanti yaśodasya mātāpitarau bhagavato santike cittaṃ taṃ ca mahājanakāyaṃ abhiprasannacitto // bhagavāṃ yaśodasya mātāpitṝṇāṃ tasya ca mahato janakāyasya catvāry āryasatyāni prakāśayati duḥkhaṃ duḥkhasamudayaṃ duḥkhanirodhaṃ duḥkhanirodhamārgaṃ // atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitṝṇāṃ teṣv evāsaneṣu niṣaṇṇānāṃ virajaṃ vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣurviśuddhaṃ bahūnāṃ ca prāṇisahasrāṇāṃ adhigatā ca dharmā // te punar yaśodasya śreṣṭhiputrasya mātāpitarau bhagavantam etad avocat* // pravrājehi bhagavaṃ yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ upasaṃpādehi sugata yaśodaṃ śreṣṭhiputraṃ // atha khalu bhagavāṃ ehibhikṣukāye ābhāṣe / ehi bhikṣu cara tathāgate brahmacaryaṃ //
___atha khalu yaśodasya śreṣṭhiputrasya bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭasya yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhiguptaṃ gṛhidhvajaṃ gṛhikalpaṃ sarvam antarahāye tricīvaraṃ cāsya prādurbhavet suṃbhakaṃ ca kaṃsapātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpatho cāsya saṃsthihe tadyathā nāma varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣusya / eṣā āyuṣmato yaśodasya śreṣṭhiputrasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
_____samāptaṃ yaśodasya śreṣṭhiputrasya vastuṃ //
___bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kasya bhagavan karmasya vipākena yaśodo śreṣṭhiputro āḍhyo mahādhano mahābhogo śreṣṭhikule upapanno kṣiprādhigamo ca gṛhasthabhūtenaiva balavaśībhāvaṃ prāptaṃ // bhagavān āha // etasyaiva bhikṣavo yaśodasya śreṣṭhiputrasya pūrvapraṇidhānaṃ //
[_Mvu_3.414_]___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo ihaiva vārāṇasyāṃ nagare kṣīṇakulaputro abhūṣi kṛcchravṛttiko daridro parakarmeṇa vṛttiṃ kalpayati buddhānāṃ cānutpādāya pratyekabuddhā loke utpadyanti buddhānām antarā dakṣiṇeyā tūṣṇīkaśobhanā ekacarā khaḍgaviṣāṇakalpā ekam ātmānaṃ damenti parinirvāpayanti dakṣiṇīyā puṇyakṣetrā // tato bhadriko nāma pratyekabuddho ṛṣivadanāto kalpasyaiva nivāsayitvā pātracīvaram ādāya nātikāle nātivikāle samaye prātarāse vartamāne vārāṇasyāṃ nagare piṇḍāya praviṣṭo susaṃvṛto kāyena susaṃvṛto vācāya susaṃvṛto manena sūpasthitikāya smṛtiye samāhito ekāgracitto susaṃvṛtendriyo //
___so dāni vārāṇasīnagare piṇḍāya caranto tena kṣīṇakulaputreṇa puruṣeṇa dṛṣṭo / prāsādikābhiprasannā devamanuṣyā tasya kṣīṇakulaputrasya puruṣasya / bhadrikaṃ pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā atīva manaṃ prasannaṃ prasannacittena gṛhaṃ praveśetvā gṛhe āhāreṇa pratimānito evaṃ cānena prāṇidhānam utpāditaṃ yaṃ edṛśo dakṣiṇeye adhikāraṃ kṛtvā kuśalamūlaṃ mā kāṃcid durgatiṃ vā vinipātaṃ vā gaccheyaṃ mā vā kadācid daridreṣu kuleṣūpapadyeyaṃ āḍhyeṣu mahādhaneṣu mahābhogeṣu kuleṣūpapadyeyaṃ // so dāni bhadriko pratyekabuddho imam evarūpaṃ praṇidhānaṃ viditvā haṃsarājā viya vaihāyasena prakrānto // so dāni puruṣo taṃ bhadrikaṃ pratyekabuddhaṃ vaihāyasena haṃsarājā viya vikramantaṃ dṛṣṭvā ca tasya pratyekabuddhasya spṛhayanto bhūyo prasannacitto praṇidhānam utpādeti / eteṣāṃ dharmāṇāṃ lābhī bhaveyaṃ yeṣām eṣa pravrajito dharmāṇāṃ lābhī //
___bhagavān āha // eṣa bhikṣavaḥ yaśodo śreṣṭhiputro tena kālena tena samayena iha vārāṇasyāṃ
[_Mvu_3.415_] nagare kṣīṇakulaputro abhūṣi / yaṃ so tatra pratyekabuddhe adhikāraṃ kṛtvā praṇidhānam utpāditaṃ tasya karmasya vipākena tad upādāya na kadācid durgativinipāteṣūpapanno manuṣyeṣu cyuto deveṣu devamaheśākhyo upapanno deveṣu cyuto manuṣyamaheśākhyo upapanno ihaiva ca naṃ paścime janme tathāgataṃ ārāgetvā balavaśībhāvaṃ prāpto //
_____yaśodajātakaṃ samāptaṃ //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve / tatra khalu bhagavāṃ āyuṣmantāṃ paṃcakāṃ bhadravargīyān āmantrayati // mukto haṃ bhikṣavaḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣā / caratha bhikṣavaś cārikāṃ mā ca duve ekena agamittha // santi hi bhikṣavaḥ satvāḥ śuddhā alparajā aparokṣajātikā te ca aśravaṇatvād dharmāṇāṃ parihāyanti / ahaṃ pi gaṃse yena uruvilvāyāṃ senāpatigrāmakaṃ jaṭilānām anukaṃpāya //
___atha khalu mārasya papiṣṭhasyaitad abhūṣi // ayaṃ khu śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve so paṃcakāṃ bhadravargikāṃ bhikṣūn āmantrayati mukto haṃ bhikṣavaḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣā yūyam api bhikṣavaḥ muktāḥ sarvapāśehi ye divyā ye ca mānuṣāś caratha bhikṣavaḥ cārikāṃ mā ca ekena duve agamittha santi bhikṣavaḥ satvā alparajā aparokṣajātikā aśravaṇatvād dharmāṇāṃ parihāyanti ahaṃ pi gaṃse yena uruvilvāyāṃ senapatigrāmakaṃ jaṭilānām anukaṃpāya yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ
[_Mvu_3.416_] vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
amukto manyase mukto kiṃ tu mukto ti manyasi /
gāḍhabaṃdhanabaddho si na me śramaṇa mokṣyasi //
atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
mukto haṃ sarvapāśehi ye divyā ye mānuṣā /
evaṃ jānāhi pāpīmaṃ nihato tvam asi antaka //
atha khalu māro pāpīmāṃ jānāti khalu me śramaṇo gautamo tti duḥkhī dumano vipratisārī tatraiva antarahāye / ittham etaṃ śrūyati //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyām viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca / atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evaṃrūpo cetasaḥ parivitarko udapāsi / kāmā anityaduḥkhavipariṇāmadharmā // atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi // ayaṃ śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve tasyaikasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam eva cetasaḥ parivitarko udapāsi kāmā anityaduḥkhavipariṇāmadharmā yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ yena bhagavāns tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
dṛḍho nāma mayā pāśo carati mānasaṃ tava /
tena tvāṃ bandhayiṣyāmi na me śramaṇa mokṣyasi //
[_Mvu_3.417_] atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
paṃcakāmaguṇe loke manaḥ ṣaṣṭhaṃ praveditaṃ /
tatra me vigato chando vindo vidhvasto vinalīkṛto /
evaṃ jānāhi pāpīmaṃ nihato tvam asi antaka //
atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi / jānāti khalu me śramaṇo gautamo ti / duḥkhī durmano vipratisārī tatraivāntarahāyi / etthaṃ etaṃ śrūyati //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam artham abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve // atha khalu bhagavato ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam eva cetaso parivitarko udapāsi upadhir anityo duḥkho vipariṇāmadharmo ti // atha khalu mārasya pāpīyasa etad abhūṣi // śramaṇo gautamo vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve ekasya rahogatasya pratisaṃlīnasya ayam evarūpo cetasaḥ parivitarko udapāsi upadhir anityo duḥkho vipariṇāmadharmo ti yaṃ nūnāhaṃ upasaṃkrameyaṃ vicakṣukarmāya // atha khalu māro pāpīmāṃ yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye dhyabhāṣe //
nandati putrehi putrimāṃ
gomiko gohi tathaiva nandati /
upadhīhi nandati jano
na hi so nandati yo nirupadhi //
[_Mvu_3.418_] atha khalu bhagavāṃ māraṃ pāpīmaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
socati putrehi putrimāṃ
gomiko gohi tathaiva socati /
upadhīhi jano prabādhito
na hi śocati yo nirudhiḥ //
atha khalu māro pāpīmāṃ jānāti māṃ śramaṇo gautamo ti duḥkhī durmano vipratisārī tatraivāntarahāye / ittham etaṃ śrūyati //
suvimalavimalasya nirmalasya śucisya
bhagavato 'malavarṇo kīrtito gautamasya /
tam arahitaṃ pradeśaṃ sarvasatvāna deti
sarvajagataḥ kriyābhirnirvṛtiṃ prāpuṇeti //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kathaṃ bhagavān udānaṃ bhāṣati //
yasmiṃ na māyā vasati na mānaṃ
yo vītarāgo anigho nirāso /
pranunnakrodho abhinirvṛtātmā
so brāhmaṇo sa śramaṇo sa bhikṣuḥ //
asmābhir api bhagavan kathaṃ piṇḍāya caritavyaṃ bhavati bhikṣāṃ dehīti // bhagavān āha // na hoti tūṣṇībhūtena uddeśena sthātavyaṃ / evam āryāṇāṃ yācanaṃ //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvāne ihaiva vārāṇasyāṃ nagare rājaputrasya asthiseno nāma purohitaputro vayasyo / so kāmeṣu ādīnavaṃ dṛṣṭvā parivrājakapravrajyāṃ pravrajito
[_Mvu_3.419_] kaumārabrahmacārī daśakuśalapathasamādāyavartī devapārago parivrājakaśāstreṣu gatiṃgato // so dāni rājaputro rājyaprāpto so naṃ asthisenaṃ purohitaputraṃ gāthāye adhyabhāṣe //
naiva dviṣanti saprajñā asthisena vanīpakaṃ /
brahmacāri priyo me si yāce brahme yad icchasi //
atha khalu bhikṣavo asthiseno vanīpako gāthāye pratyabhāṣe //
yācento apriyo bhavati adento bhavati apriyo /
tasmād bhavantaṃ na yācāmi mā me vidveṣaṇā bhavet* //
atha khalu bhikṣavaḥ sa kāśirājā asthisenaṃ vanīpakaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
yo hi yācanako santo yācitavyaṃ na yācati /
paraṃ ca puṇyaṃ tyājeti ātmanā ca vihanyati //
atha khalu bhikṣavaḥ asthiseno vanīpako taṃ kāśirājaṃ pratyabhāṣe //
yācanāṃ rodanam āhu adānaṃ pratirodanaṃ /
tasmād bhavantaṃ na yācāmi mā me ārodanaṃ bhavet* //
na vai yācati saprajño nāryo veditum arhati /
uddeśa āryā tiṣṭhanti eṣā āryāṇa yācanā //
atha khalu bhikṣavaḥ sa kāśirājā asthisenaṃ vanīpakaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
dadāmi te brāhmaṇa rohiṇīnāṃ
pūrṇaṃ sahasraṃ saha puṅgavena /
[_Mvu_3.420_] āryo hi āryasya kathaṃ na dadyā
śrutvāna gāthāṃ kathitām subhāṣitāṃ //
bhagavān āha // nānyo bhikṣavas tadā sa kāśirājño asthiseno nāma purohitaputro parivrājako vayasyo abhūṣi / ahaṃ sa tadā asthiseno parivrājako abhūṣi //
_____asthisenasya jātakaṃ samāptaṃ //
___bhagavān āha //
na vai yācati saprajño nāryo vedayitum arhati /
uddeśe āryās tiṣṭhante eṣā āryāṇa yācanā //
evaṃ bhikṣavaḥ piṇḍacāraṃ caritavyaṃ // te dāni bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // kim asmābhir bhagavaṃ bhikṣāye labdhāye vaktavyaṃ svasti svastīti // bhagavān āha // na bhikṣavo yuṣmābhir ādiśitavyaṃ bhikṣāyāṃ labdhāyāṃ //
sarvapāpasyākaraṇaṃ kuśalasyopasaṃpadā /
svacittaparyādāpanaṃ etad buddhānuśāsanaṃ //
te dāni bhikṣū ṛṣivadane mṛgadāve varṣoṣitā diśodiśaṃ cārikāṃ prakrāntā // ṛṣivadane devatā teṣāṃ bhikṣūṇāṃ sthānāni caṃkramāṇi niṣadyāni śayyāni śūnyāni nirabhiramyāṇi dṛṣṭvā ratiṃ avindantī yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavantaṃ gāthāye pratyabhāṣe //
arati me viṣaye dya khyāyati
śūnyaṃ dṛṣṭva viviktamānuṣaṃ /
[_Mvu_3.421_] te citrakathā bahuśrutā
kahiṃ te gautama śrāvakā gatā //
bhagavān āha //
magadhāṃ gatā kośalāṃ gatā
vajjibhūmiṃ ca athāpare gatā /
mṛgakā va asaṃgacāriṇo
praviviktā viharanti bhikṣavaḥ //
bhagavāṃ prasthito / nāvikena bhagavantaṃ dṛṣṭvā gaṃgātīram upasaṃkramantaṃ nāvā allīpitā // bhagavāṃ nāvam āruhya nāvikam āha //
siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ maitrāye siktā te laghu bheṣyati /
chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //
siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ karuṇāya siktā te laghu bheṣyati /
chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //
siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ muditāya siktā te laghu bheṣyati /
chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //
siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ upekṣāye siktā te laghu bheṣyati /
chittvā rāgaṃ ca doṣaṃ ca tato nirvāṇam eṣyasi //
maitrāvihārī yo bhikṣuḥ prasanno buddhaśāsane /
adhigacchati padaṃ śāntaṃ asecanaṃ ca mocanaṃ //
karuṇāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśāsane /
adhigacchati padaṃ śāntaṃ apṛthagjanasevitaṃ //
muditāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśāsane /
[_Mvu_3.422_] adhigacchati padaṃ śāntaṃ akāpuruṣasevitaṃ //
upekṣāvihārī yo bhikṣu prasanno buddhaśasane /
adhigacchati padaṃ śāntaṃ nirvāṇaṃ padam acyutaṃ //
dharmārāmo dharmarato dharmam anuvicintayaṃ /
dharmaṃ samanusmaraṃ bhikṣu saddharmān na parihāyati //
udagracitto sumanā abhibhūya priyāpriyaṃ /
tato prāmodyabahulo bhikṣu nirvāṇasantike //
na śīlavratamātreṇa bāhuśrutyena vā punaḥ /
atha vā samādhilābhena prāntaśayyāsanena ca //
spṛhayaṃ naiṣkramyasukhaṃ apṛthagjanasevitaṃ /
bhikṣu viśvāsam āpadye aprāpte āśravakṣaye //
bhikṣu na tāvatā bhavati yāvatā bhikṣate parāṃ /
viṣamāṃ dharmāṃ samādāya bhikṣu bhoti na tāvatā //
yo ca kāmāṃ ca pāpāṃ cādhikṛtvā brahmacaryavāṃ /
niḥśreṇībhūto saprajño sa vai bhikṣūti vuccati //
yato care yato tiṣṭhe yato āse yato śaye /
yato saṃmiṃjaye kāyaṃ yato kāyaṃ prasāraye //
yatayāyī yataseyyo asyā
yatasaṃkalpa dhyāyi apramatto /
[_Mvu_3.423_] adhyāyarato samāhito
eko saṃtuṣito tam āhu bhikṣuṃ //
cakṣuṣā saṃvaro sādhu sādhu śrotreṇa saṃvaraḥ /
ghrāṇena saṃvaro sādhu sādhu jihvāya saṃvaro //
kāyena saṃvaro sādhu manasā sādhu saṃvaraḥ /
sarvatra saṃvṛto bhikṣuḥ sarvaduḥkhā pramucyate //
so dāni bhagavatā vaśībhāvena vinīto / siṃca bhikṣu imāṃ nāvāṃ ti ābhāṣṭasya yat kiṃcid gṛhiliṃgaṃ gṛhiguptaṃ gṛhidhvajaṃ gṛhikalpaṃ sarvaṃ samantarhitaṃ tricīvaraṃ cāsya prādurbhavet suṃbhakaṃ ca pātraṃ prakṛtisvabhāvasaṃsthitā ca keśā īryāpathaṃ cāsya saṃsthihe tadyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannasya bhikṣusya // evaṃ āyuṣmato gaṃgeyakasya nāvikasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
___taṃ tahiṃ bhagavāṃ visarjayati // so dāni bhagavantaṃ āha // yadi bhagavaṃ kenacit pṛcchiyeyaṃ ko tvaṃ ti kiṃ mayā bhagavaṃ vaktavyaṃ // bhagavān āha // śramaṇo pi tvaṃ brāhmaṇo pi tvaṃ vedako pi tvaṃ tārako pi tvaṃ pārago pi tvaṃ //
___śakro devānām indro māṇavakavarṇam ātmānaṃ ṛddhīye abhinirmiṇitvā prāsādiko darśanīyo śobhanehi jaṭehi nīlehi nīlamayūragrīvasaṃnikāśehi sauvarṇena yaṣṭikamaṇḍalunā bhagavato pātracīvarakuṇḍikam ādāya pṛṣṭhato gacchati // jano āha // ko svāyaṃ māṇavako prāsādiko darśanīyo // so dāni āha //
yo vīro dhṛtisaṃpanno dhyāyī apratipudgalo /
arhanto sugato loke tasyāhaṃ paricārako //
[_Mvu_3.424_] yo vuhyamānaṃ tāreti dharmanāvāya gautamo /
uttīrṇo pārago buddho tasyāhaṃ paricārako //
bhagavāṃ pi śakraṃ devānām indraṃ visarjayati //
atha khalu bhagavato etad abhūṣi // kim adhimuktā jaṭilā jaṭilā khalu jaṭilādhimuktā ti bhagavāṃ jaṭilasahasraṃ abhinirmiṇitvā prāsādikāṃ prasādanīyāṃ maheśākhyāṃ tehi saṃparivārito vaihāyasena ṛddhīye uruvilvākāśyapasya jaṭilasya upasaṃkrānto // uruvilvākāśyapaḥ saparivāro sārdhaṃ paṃcahi jaṭilaśatehi jaṭilasahasraṃ dṛṣṭvā prāsādikāṃ ca darśanīyāṃ ca saṃkocam āpanno / imaṃ vāsmākam āśramaṃ sarvo upasthito mahājanakāyo āgamiṣyati te cāsmākaṃ abhiprasannā uruvilvākāśyapasya ṛṣisya saparivārasya loke samasamo nāsti ayaṃ ca ṛṣi jaṭilasahasraparivāro maharddhiko mahānubhāvo adyaivam ihāśramaṃ prāpto sarvajanakāyo etasya ṛṣisya sahasraparivārasya maharddhikasya mahānubhāvasyābhiprasīdiṣyati / abhiprasannā ca prasannādhikāraṃ kariṣyanti satkariṣyanti gurukariṣyanti mānayiṣyanti pūjayiṣyanti apacāyiṣyanti mama saparivārasya na tathā samanvāhariṣyanti // atha khalu bhagavāṃ uruvilvākāśyapasya ṛṣisya imam evarūpaṃ cetaso parivitarkam ājñāya svayaṃ jaṭilaveśam antarahāyitaṃ ca nirmitaṃ ca jaṭilasahasraṃ // atha khalu uruvilvākāśyapo jaṭilo tasmiṃ jaṭilasahasre antarhite svakena rūpeṇa ca bhagavantaṃ dṛṣṭvā tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ vidyācaraṇasaṃpannaṃ sugataṃ lokavidaṃ anuttaraṃ puruṣadamyasārathiṃ
[_Mvu_3.425_] śāstāraṃ devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ aśītiha anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavantaṃ caturhi vaiśāradyehi viśāradaṃ prāsādikaṃ prasādanīyaṃ ca śāntendriyaṃ śāntamānasaṃ uttamadamasamathaprāptaṃ paramadamaśamathaprāptaṃ nāgo viya kāritakāraṇo avahirgatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāp