Bổn Sanh Đại Sự (Mahāvastu-Avadāna)

ṣavo ātmadvīpehi viharantehi ananyadvīpehi dharmadvīpehi dharmaśaraṇehi ananyaśaraṇehi yoniśo upaparīkṣitavyaṃ kiṃmūlakā utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti kiṃjātikā kiṃprabhṛtikā // evam ukte bhikṣū bhagavantam etad avocat* // bhavamūlakā bhagavandharmā bhavanetrikā bhagavanbhavaprabhavāḥ bhavapratiśaraṇā / sādhu bhagavāṃ bhikṣūṇām etam arthaṃ bhāṣe bhikṣū bhagavataḥ saṃmukhāc chrutvā saṃmukhāt pratigṛhītvā tathatvāya dhārayiṣyanti // evam ukte tāṃ bhikṣū bhagavān etad avocat* // rūpamūlakā bhikṣavo utpadyanti śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsāḥ saṃbhavanti rūpajātikā vā rūpaprabhṛtikā vā / sacet* manyatha bhikṣavaḥ rūpaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // rūpaṃ anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // sādhu bhikṣavaḥ rūpasya khalu punar bhikṣavaḥ anityatāṃ viditvā durbalatāṃ prabhāṃguṇatāṃ vipariṇāmavirāganirodhatāṃ
[_Mvu_3.340_] viditvā ye rūpapratyayā utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarā sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā te nirudhyante // sacet* manyatha bhikṣavaḥ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nityaṃ vā anityaṃ vā // anityaṃ hīdaṃ bhagavan* // bhagavān āha // sādhu bhikṣavo vijñānasya khalu punar bhikṣavo anityatāṃ vā durbalatāṃ prabhaṃguṇatāṃ viditvā te nirudhyanti vyuśāmyanti prahāṇam astaṃgacchanti / teṣāṃ nirodhāto na utpadyanti āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā nirudhyanti / vijñānamūlakā āśravā vighātā paridāghā sajvarāḥ sāṃkleśikā paunarbhavikā āyatyāṃ jātijarāmaraṇīyā vijñānajātikā vijñānaprabhṛtikāḥ / tasmād iha vo bhikṣavo evaṃ śikṣitavyaṃ / yat kiṃcid rūpaṃ adhyātmaṃ vā bahirdhā vā audārikaṃ vā śūkṣmaṃ vā hīnaṃ vā praṇītaṃ vā yaddūre antike vā atītānāgatapratyutpannaṃ sarvaṃ rūpaṃ naitaṃ mama naiṣo ham asmi naiṣa ātmeti evam eva taṃ yathābhūtaṃ samyakprajñayā draṣṭavyaṃ // idam avocad bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharanto ṛṣivadane mṛgadāve imasmiṃś ca punar vyākaraṇe bhāṣyamāṇe trayo bhikṣū balavaśībhāvaṃ prāpuṇensuḥ aśītīnāṃ ca devakoṭīnāṃ virajā vigatamalā dharmeṣu dharmacakṣūṇi viśuddhāni / āttamanā te bhikṣū bhagavato bhāṣitam abhinande //
___atha khalu bhagavāṃ āṣāḍhamāsasya uttarapakṣe dvādaśīyaṃ paścābhaktaḥ purastāt saṃmukho niṣaṇṇo dhyardhapauruṣāyāṃ chāyāyāṃ anurādhe nakṣatre vijaye muhūrte anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartitaṃ // na khalu punar buddhā bhagavanto suvarṇamayaṃ vā dharmacakraṃ pravartenti rūpyamayaṃ vā muktāmayaṃ vā vaiḍūryamayaṃ vā sphaṭikamayaṃ vā musāragalvamayaṃ vā lohitikāmayaṃ
[_Mvu_3.341_] vā rītikāmayaṃ vā tāmramayaṃ vā lohamayaṃ vā śailamayaṃ vā dārumayaṃ vā mṛttikāmayaṃ vā / atha khalv imāny eva catvāry āryasatyāni triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ // pravartite prathamaṃ dharmacakrapravartanasūtre āyuṣmato ājñātakauṇḍinyasya virajo vigatamalaṃ dharmeṣu dharmacakṣur viśuddhaṃ aṣṭādaśānāṃ devakoṭīnāṃ ca / iyaṃ ca mahāpṛthivī atiriva ṣaḍvikāraṃ kampe prakaṃpe saṃprakampe vedhe pravedhe saṃpravedhe dakṣiṇato abhidhyāyati vāmato pi abhidhyāyati vāmadakṣiṇato pi abhidhyāyati saṃharṣaṇīyaṃ ca kampayati darśanīyaṃ ca kampayati toṣaṇīyaṃ ca kampayati premaṇīyaṃ ca pralhādanīyaṃ ca nirvāpanīyaṃ ca ullokanīyaṃ cāsecanakaṃ cāpratiṣkūlaṃ ca prāsādikaṃ ca prasadanīyaṃ ca nirudvegaṃ ca niruttrāsaṃ ca kampati kampamānā ca punar mahāpṛthivī na kaṃcit satvaṃ vyābādhati yad idaṃ trasaṃ vā sthāvaraṃ vā bhagavato 'nubhāvenāprameyaṃ ca loke obhāsam abhūṣi atikramya devānāṃ devānubhāvaṃ nāgānāṃ nāgānubhāvaṃ yakṣāṇāṃ yakṣānubhāvaṃ / yā pi tā lokāntarikā andhakārārpitā vā tamasā tamasārpitā aghā asaṃbhūtā asaṃbhūtapūrvā yatreme candramasūryā evaṃ maharddhikā mahānubhāvā ābhāye ābhāṃ nābhisaṃbhuṇanti ālokena vālokaṃ na sphuranti tā pi tenāvabhāsena sphuṭā abhūnsuḥ / ye pi tatra satvā upapannā te py anyamanyaṃ saṃjānensuḥ anye pi kila bho iha satvā upapannā anye pi kila bho iha satvā upapannā ekāntasukhasamarpitā ca punas tatkṣaṇaṃ tatmuhūrtaṃ sarvasatvā abhūnsuḥ ye pi cāvīcismiṃ mahānarake upapannāḥ //
___bhagavām dharmacakraṃ pravartento ekaṣaṣṭiṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātūṃ bhāṣamāṇasvareṇābhivijñāpeti
[_Mvu_3.342_] tato ca pareṇa buddhakṣetrāṇi / ye ca tasmiṃ samaye buddhā bhagavanto teṣāṃ teṣāṃ ca paralokadhātuṣu pariṣadi dharmaṃ deśenti te bhagavato dharmacakraṃ pravartentasya tūṣṇī abhūnsuḥ // duḥprasaho samyaksaṃbuddho pariṣadi dharmaṃ deśayati / bhagavāṃ duḥprasaho tūṣṇī abhūṣi buddhaghoṣo ca niścarati / vismitā pariṣā bhagavantaṃ duṣprasahaṃ pṛcchati // bhagavaṃ buddhaghoṣo niścarati / tasmiṃ niścarante tūṣṇī abhūl lokanātho duṣprasaho vismitā pariṣatkalaviṃkamaṃjughoṣo meghastanitadundubhisvarābhigamo niścarati buddhaghoṣo na jalpati vādīnāṃ pravaro bhagavān* // duṣprasaho āha //
lokadhātu mahānāma tatra śākyamunir jinaḥ /
dharmacakraṃ pravarteti yasya ghoṣo niścarati //
lokadhātusahasrāṇi asaṃkhyeyāni ghoṣaye /
śrūyati varabuddhisya yathā dūre tha santike //
evaṃ mahānubhāvo yaṃ paripūrṇamanoratho /
saṃvibhāgaṃ pravarteti saṃbuddho bodhiyarthināṃ ti //
yena svareṇa samanvāgatas tathāgato rhaṃ samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ anuttaraṃ dharmacakraṃ pravartayati so svaro ṣaṣṭibhir ākāraiḥ samanvāgataḥ / katamaiḥ ṣaṣṭibhiḥ / gambhīraś ca tathāgatasvaro bhīmarūpaś ca ājñeyaś ca hṛdayaṃgamaś ca
[_Mvu_3.343_] premaṇīyaś ca asecanakaś ca aprativāṇīyaś ca visṛṣṭaś ca apratikūlaś ca avarṇaś ca acchidraś ca aprāgbhāraś ca akalmāṣaś ca rathanemighoṣaś ca meghastanitameghagarjitasvaraś ca vātavṛṣṭistanitasamagarjitasvaraś ca devasvaraś ca brahmasvaraś ca anukūlasvaraś ca aduṣṭasvaraś ca amūḍhasvaraś ca anutsannaś ca anutsadaś ca akṣubhitaś ca arthasvaraś ca satyasvaraś ca śrīmatsvaraś ca puṃgavasvaraś ca siṃhasvaraś ca nāgasvaraś ca ājāneyasvaraś ca krauñcasvaraś ca kalaviṃkasvaraś ca kokilasvaraś ca varṇṇasvaraś ca maṃjusvaraś ca vijñānasvaraś ca akṣarasaṃpannaś ca vijñānasaṃpannaś ca mṛdusaṃpannaś ca vistārasaṃpannaś ca kuśalajātasaṃpannaś ca satyavistarasaṃpannaś ca kuśalamūlajātasaṃpannaś ca susvarasampannaś ca harṣaṇīyasaṃpannaś ca tantrīsvaraś ca gītasvaraś ca vāditasvaraś ca kumbhasvaraś ca puruṣasvaraś ca atisvaraś ca dundubhisvaraś ca anuttarasvaraś ca tathāgatasvaraḥ // sarvadiśāṃ punas tathāgatasvaraḥ sphurati na kahiṃcit pratihanyate / yena svareṇa samanvāgataḥ tathāgato arhan samyaksaṃbuddho vārāṇasyāṃ ṛṣivadane mṛgadāve triparivartaṃ dvādaśākāraṃ dharmacakraṃ pravarteti so svaro ebhiḥ ṣaṣṭibhiḥ ākāraiḥ samanvāgataḥ //
___atha khalu mahābrahmā tāye velāye bhagavantaṃ saṃmukhābhiḥ sārūpyagāthābhir abhistave //
satvasāravarāgreṇa ikṣvākukulasaṃbhave /
dharmacakraṃ pravartentena medinī saṃprakampitā //
utpātā ca nāma bhīṣmā aśītiṃ samapadyatha /
dharmacakrasya tejena aśītiṃ punar bhūmijā //
oghapuṣpavicitrāṃgā utpatanti valāhakā /
kāśīhitakaraṃ nāthaṃ okirensur narottamaṃ //
[_Mvu_3.344_] jatā iva pramuktāṃgī utpatanti valāhakā /
hemakaṃbudharā bhīmā meghā kusumasaṃcayā //
śrutvāna narasiṃhasya dharmakāyam upasthitaṃ /
sanatkumāro cinteti saṃstavāmi tathāgataṃ //
so ca bhūtena varṇena prabhāye suvijānitaṃ /
saṃstave gagane sthāne brahmā sarvārthadarśinaṃ //
buddhasāgaraparyantāṃ niṣaṇṇo ratanāvatīṃ /
kaṃpeti yo trisāhasrāṃ vajiraṃ kṣipasi gautama //
ālokamātrasaṃvignā diśā daśa samantato /
tvayā āyudhaśreṣṭhasmiṃ kṣiptasmiṃ puruṣottamaṃ //
utkṣipayanto viparyāsā dṛṣṭigahananiśritāṃ /
nāgarājo narendrāgro rāje siṃhagatir jinaḥ //
siṃho yathā asantrasto parvatāntaraniśrito /
trāsayanto arīṃ sarvāṃ rāje siṃhagatir jinaḥ //
mārapakṣaṃ abhyāhatyaṃ mārasenāgrasūdana /
dakṣiṇena va vyūhanto ucchrayesi jinadhvajaṃ //
mahāratananirghoṣā kaṃpate sā na sīdati /
svareṇa vadatotthāpyānusmṛtā vasundharā //
hemakāṃcanavarṇābhaṃ dhātum uttamamuttamāḥ /
muniṃ samantā abhikirensuḥ merugagaṇam āśritāḥ //
[_Mvu_3.345_] prasannacitto sumano prāṃjalipraṇatendriyaḥ /
dharmacakraṃ ahaṃ śrutvā tena asmi ihāgato //
bhagavatā prathame dharmacakrapravartanasūtre ājñātakauṇḍinyaḥ aṣṭādaśā ca devakoṭīyo vinītā te devā devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //
sarve aśaraṇā skandhā adhitaptā mahadbhayā /
aniḥsṛtā asārā ca iti bhāṣati gautamo //
alaṃ bhavāṃ prasādāya . . . tatvārthadarśimāṃ /
buddhaṃ vairabhayātītaṃ abhikramatha vandanāṃ //
triṃśad devatākoṭīyo ṛṣivadanam āgatā / te dvitīye dharmacakrapravartanasūtre bhāṣyamāṇe vinītās te pi bhavaneṣu rocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā paṃcāśa devatākoṭīyo āgatāḥ te pi bhagavatā tṛtīye dharmacakrapravartanasūtre vinītās te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti / teṣāṃ śrutvā aśīti devatākoṭīyo āgatā te pi bhagavatā caturthe dharmacakrapravartanasūtre vinītas te pi devabhavaneṣu ārocentā svakasvakāni bhavanāni gacchanti //
___atha khalu śikharadharo nāma tuṣitakāyiko devaputro bhagavantaṃ ṛṣivadanaṃ gataṃ saṃmukhābhir gāthābhir abhistave //
sagāravo sapratīso brahmā kṛtvānam aṃjaliṃ //
sādhu te sādhurūpasya vyāmaprabhā pratipadyate /
sādhu arthānvitaṃ sādhyaṃ vacanaṃ te manoramaṃ //
[_Mvu_3.346_] sādhu aratisaṃyogaḥ sarvasandhiguṇānvitaḥ /
sādhu catvāri satyāni satyaṃ pravadase mune //
sādhu te devagandharvā pibanti madhurāṃ girāṃ /
sādhu apratimaṃ cakraṃ pravartesi apravartiyaṃ //
tuhyaṃ loke samo nāsti rūpe varṇe kule tathā /
īryāpathe ca vīrye ca dhyāne jñāne tathaiva ca //
adya aṣṭādaśā vīra koṭīyo prathame phale /
vinītā devaputrāṇāṃ āsane prathame muni //
triṃśac ca koṭīyo punar vinītā prathame phale /
dvitīya āsane vīra devaputrāṇa māriṣa //
paṃcāśa koṭīyo bhūyo āsane tṛtīye punaḥ /
vinītā devaputrāṇāṃ apāyeṣu vimocitā //
aśīti koṭīyo bhūyo śrotāpattiphale vibhu /
caturthe āsane nītā durgatīṣu vimocitā //
tasmāt te sadṛśo nāsti maitryāya puruṣottama /
karuṇāya ca kāruṇiko akutobhaya nararṣabha //
diṣṭyā puruṣaśārdūla utpanno lokasundaro /
hitāya sarvasatvānāṃ ciran tiṣṭha mahāmune //
acirasya rājasuta utpanno si nararṣabha /
praṇetā vipraṇaṣṭānāṃ andhānāṃ nayanaṃ dadā //
nāsmāsu kadācid bhūtvā gurur antarahāyatu /
[_Mvu_3.347_] aparyantaṃ tava sthānaṃ bhavatu lokanāyaka //
apāyā tatrāntībhūtā svayaṃbhū tava tejasā /
nirākāśo kṛto svargo tvāṃ prāpya puruṣottama //
yo mithyatvaniyato rāśi puruṣapuṃgavottama /
eṣa aniyataṃ rāśiṃ tvāṃ prāpya pūrayiṣyati //
yaś cāpy aniyato raśi tvāṃ prāpya suravandita /
pūrayiṣyati samyaktvarāśiṃ rājakulodita //
adbhutānāṃ ca dharmāṇāṃ vivṛddhir upalabhyate /
tvāṃ prāpya puruṣādityaṃ tamontakaram acyutaṃ //
tasya te bhāṣamāṇasya bhūtāṃ dharmāṃ janapriya /
abhinandati te vākyaṃ sendro loko mahāmune //
iti stuvanti devagaṇā varadaṃ prītimānasaṃ /
anantaguṇasaṃpannaṃ sārthavāhanarottamam iti //
bhikṣū bhagavantam āhaṃsuḥ // kasya bhagavan karmasya vipākena āyuṣmatā ājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ // bhagavān āha // etasyaivaiṣa bhikṣavaḥ pūrvapraṇidhānaṃ // bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītam adhvānaṃ rājagṛhe nagare kumbhakāraśālāyāṃ pratyekabuddhena pittavyādhikena pratiśrayo yācito / so tena kumbhakāreṇa upasthito ca pittābādhāto mocito // tena dāni pratyekabuddhena ye paricāritā pratyekbuddhā te tahiṃ bhārgavaśālāṃ tasya pratyekabuddhasya pittavyādhikasya kṣemaṇīyapṛcchā āgatā // bhārgavo pratyekabuddhṃ tato pittābādhāto mocetvā pṛcchati / kena vo prathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ //
[_Mvu_3.348_] so pratyekabuddho āha // mayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād etehi // so dāni bhārgavo praṇidhānam utpādeti / yaṃ mayā kuśalamūlam upacitṃ tava upasaṃsthānaparicaryāṃ kṛtvā tena kuśalamūlena aham api sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ / na ca lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ prāntāni ca śayyāsanāni spṛhayeyaṃ itaretareṇa ca piṇḍapātreṇa santuṣṭo bhaveyaṃ nirjhareṣu ca vanakhaṇḍeṣu ekasya mṛtabhūtasya śarīranikṣepanaṃ bhaveya // bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavaḥ yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena rājagṛhe nagare bhārgavo abhūṣi na khalv etad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetoḥ / eṣa sa bhikṣavaḥ ājñātakauṇḍinyasthaviras tena kālena tena samayena rājagṛhe bhārgavo abhūṣi / yaṃ se tsya pratyekabuddhasya pittābādhikasya pratiśrayaṃ dinnaṃ ca pāricaryā kṛtā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ yathā tava sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścād anyehi evam ahaṃ pi sarvaprathamaṃ buddhasya bhagavato dharmaṃ deśitam ājāneyaṃ tasya karmasya vipākena tenājñātakauṇḍinyena sarvaprathamaṃ dharmaṃ ājñātaṃ paścād anyehi //
yaṃ kuśalamūlam upacitam aśanavasanabhakṣyapāricariyāye /
tena kuśalamūlen puruṣavarasamāgamo bhavatu //
yathā tvayā sarvaprathamaṃ dharmo ājñāto paścānyehi /
evam ahaṃ sarvaprathamaṃ deśitam ājāneyaṃ jinasya //
alpecchaḥ saṃtuṣṭaḥ itaretarapiṇḍakena yāpento /
praśamasukhavṛṃhitamano na lābhasatkāraṃ spṛhayeyaṃ //
prāntāraṇya mṛhayūthaparyaṭitā parvatāni . . . . . /
tatra mama nidhanasamaye śarīranikṣepaṇo bhaveyā //
[_Mvu_3.349_] satkṛta asatkṛtā vā āyur vijñānaṃ uṣmagatā va /
kasya janeti prītir dharaṇirajasame mṛtaśarīre //
_____ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ samāptaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā ātmaparityāgāni kṛtvā putraparityāgāni kṛtvā dārāparityāgāni kṛtvā arthaparityāgāni kṛtvā rājyaparityāgāni ca kṛtvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā āyuṣmān ājñātakauṇḍinyaḥ mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhagavān āha // na bhikṣava etarahim eva mayā eṣa ājñātakauṇḍinyo mahatā arthena saṃyojito / anyadāpi eṣo mayā ātmatyāgaṃ kṛtvā mahatā arthena saṃyojitaḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ atītamadhvāne kośalarājā abhūṣi kṛtapuṇyo maheśākhyo mahābalo mahākośo mahāvāhano / tasya ca rājyaṃ ṛddhaṃ abhūṣi sphīto ca kṣemo ca subhikṣo ca ākīrṇajanamanuṣyo ca sukhitamanuṣyo ca praśāntadaṇḍaḍimbaḍamaraḥ sunigṛhītataskaro vyavahārasaṃpanno dharmeṇa paripāliyanto / tasya ca rājño deśe deśe kalyāṇakīrtiśabdaśloko dāyakadānapatisatkṛtaḥ parānugrahapravṛtto paralokadarśī // tasya dhārmiko ti kṛtvā aparalokadarśī kāśirājā tasya taṃ kośalarājyaṃ atikrāmitukāmo caturaṃgaṃ balakāyaṃ saṃnāhayitvā hastikāyam aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ taṃ kośalaviṣayaṃ āgato // tasya kośalarājasya amātyehi bhaṭabalāgreṇa ca kāśirājo
[_Mvu_3.350_] bhagno ekāṃśena palāno sarvo balāgro bhinno // so aparakālena bhūyo caturaṃgena balakāyena āgato punar api bhagno gato // evaṃ so kāśirājā punarpunaś caturaṃgena balakāyena taṃ kośalaviṣayaṃ āgacchati // tatra bahūni prāṇisahasrāṇi ubhayato anyamanyasya asiśaraśaktitomarāṇi kāye upanipātentā anayavyasanam āpadyanti // tasya kośalarājño dhārmikasya sakṛpasya paralokadarśisya tāni prāṇasahasrāṇi anayavyasanam āpadyantāni dṛṣṭvā cittasya saṃvegam utpannaṃ adhigataṃ rājyaṃ rājyalobhena jananidhanaṃ imaṃ evarūpaṃ adharmaṃ kriyati // so saṃvigno taṃ rājyaṃ ujjhitvā eka advitīyo ajñātaveśena dakṣiṇāpathaṃ gacchati tatra yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi //
___so dāni gacchanto adhvānakilāṃto vātātapasaṃtapto nyagrodhasya heṣṭhā śītalāyāṃ chāyāyāṃ viśramanto āsati aparo ca samudrayātriko sārthavāho vipannayānapātro sarveṇa arthena samudre vinaṣṭena dakṣiṇāto samudrāto kośalaṃ āgacchati // śṛṇoti kośalarājā dhārmiko sakṛpo ca parānugrahapravṛtto ca bahūni prāṇasahasrāṇi patantāni dhanakṣīṇān abhyuddharati arthamātrāye parigrahaṃ karoti iti so me arthamātraṃ dāsyati yena punar vyavahāraṃ kariṣyāmi ātmānaṃ ca patitaṃ uddhariṣyāmi // so dāni taṃ kośalarājaṃ āśāṃ kṛtvā dakṣiṇāpathāto anupūrveṇa kośalarājño viṣayam anuprāptaḥ // so tahiṃ nyagrodhe kośalarājño sakāśam āgato // rājā taṃ sārthavāhaṃ pṛcchati / dharmabhrāte mā śrānto si klānto vāsi viśrama imā śītalā nyagrodhacchāyā tvaṃ cādhvāklānto // so dāni āha // dharmabhrātā sukhan te bhavatu gamiṣyāmīti // rājā dāni āha // dharmabhrātā te kahiṃ tvaritaṃ gamanaprayojanaṃ yaṃ necchasi viśramituṃ pi // so dāni āha // ahaṃ bhadramukha amukāto adhiṣṭhānāto
[_Mvu_3.351_] sārthavāho samudrayātriko / so ahan tato svakāto adhiṣṭhānāto prabhūtenārthena nānāprakāraṃ paṇyam ādāya samudrapattaneṣu yuktena yānapātreṇa mahāntaṃ samudram otīrṇo / tatra me mahāsamudre taṃ yānapātraṃ arthabharitaṃ vipannaṃ phalakenāhaṃ samudrāto jīvanto pratyuttīrṇo śarīramātreṇa / so haṃ gacchāmi kośalarājño sakāśaṃ arthamātrasya arthāye yena punaḥ vyavahāraṃ kareyaṃ patitaṃ cātmānaṃ uddhareyaṃ / etāye āśāye evaṃ dūrato smi caranto āgato //
___so dāni kośalarājā tasya sārthavāhasya vacanaṃ śrutvā prārodīd aśrūṇi ca pravarteti // sārthavāho taṃ āha // bhadramukha kiṃ rodasi // rājā āha // rodayāmi yaṃ tvaṃ vipannayānapātro āśābhūto dūrato mama uddiśya āgato kośalarājā mama arthamātrāye saṃgrahaṃ kariṣyati yena punar vyavahāraṃ ca kariṣyāmi patitaṃ cātmānam uddhariṣyāmi / mama ca taṃ rājyaṃ kāśirājñā ākrāntaṃ śarīramātreṇa dakṣiṇāpathaṃ prayāto yena kenacid vyavahāreṇa ātmano vṛttiṃ kalpayiṣyāmi / evaṃ rodāmi yat tvaṃ mama śabdena evaṃ dūraṃ āgato imā ca mama edṛśā vipattī rājyato smi paribhraṣṭo // so dāni sārthavāho taṃ kośalarājānaṃ gāthāye adhyābhāṣe //
tava pravādena hi tyāgaśūra
dūrato śrutvā iha āgato smi /
manorathāśābalavṛṃhitā me
āśā nirāśā kṛta darśanena //
rājā āha //
manorathaśatāna ahaṃ pradātā
sadevamanuje sadṛśo na me sti /
[_Mvu_3.352_] prāṇāṃ tyajiṣyaṃ tava kāraṇāya
mā me pravādo vitatho bhaveyā //
so dāni rājā taṃ sārthavāhaṃ nirāśaṃ mūrchitvā bhūmyāṃ patitaṃ samāśvāsayati tvaṃ dūrato mamāśābhūto uddiśya ihāgato ahaṃ tatra tathā kariṣyāmi yathā tava niṣphalaṃ āgamanaṃ na bhaviṣyati / tava kāraṇenātmānaṃ parityajiṣyāmi // mama paścād bāhuṃ baṃdhitvā kāśirājño upanāmehi / tato te kāśirājā tuṣṭo prabhūtaṃ arthaṃ dāsyati / kāmaṃ ahaṃ ātmānaṃ parityajāmi mā punas tava niṣphalā mamoddiśya āśā bhavatu // so dāni sārthavāho āha //
na utsahāmi puruṣarṣabhasya pracartuṃ pāpaṃ dhanakāraṇārthaṃ /
yathāśravo tādṛśaṃ darśanan te suduṣkaraṃ kriyati lokapaṇḍita //
rājā āha //
kiṃ jīvitaphalaṃ yeṣāṃ loke śravo na mahābhago /
arthārtho na upagato bhagnapraṇayo nivarteya //
kāmaṃ śatrubhir vadhiṣyaṃ suduṣkaraṃ
kāmaṃ śatruś chetsyati mahya gātraṃ /
kāmaṃ hi prāpsyaṃ vedanām atitīvrāṃ
duḥkhaṃ sahiṣyaṃ mā ca te syān nirāśā //
so ca kāśirājā kośalarājño jīvitena nandati pratyahaś caivaṃ ghoṣayati yaḥ kośalarājño śīrṣam ānayati tasya mahāntaṃ dānaṃ dadāmīti // yāvat tena kośalarājñā
[_Mvu_3.353_] punarpunar ucyamānena sa kośalarājā sārthavāhena paścād bāhubandhanaṃ kṛtvā kāśirājño upanāmitaṃ //
___kāśirājā āha // aho ayaṃ rājā śūraś ca kṛtayogyaś ca kathaṃ tvayā badhvā ānītaḥ // yāvat tena sarvam ātmanaḥ āgamanakāraṇaṃ kathitaṃ kāśirājā ca vismayajātaḥ āha // na yuktam asmākaṃ evaṃ dhārmikasya rājño rājyam apahartum iti // punar api kośalarājānaṃ svake rājye abhiṣiṃcya kāśirājyaṃ gataḥ / yāvat tena kośalarājñā sārthavāhasya mahāntaṃ dhanaskaṃdhaṃ dattam iti //
___syāt khalu punaḥ bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa kośalarājā / nānyas tadā ahaṃ sa bhikṣavas tadā kośalarājā abhūṣi // nānyo draṣṭavyaḥ ājñātakauṇḍinyaḥ tadāsārthavāho abhūṣi // tadāpi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā eṣo mahatā arthena saṃyojitaḥ etarahiṃ pi mayā bahūni duḥkhaparityāgaśatāni parityajitvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhitvā mahatārthena saṃyojitaḥ //
_____samāptaṃ ājñātakauṇḍinyasya jātakaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā paṃca bhadravārgīyā anyatīrthikasaṃśritā dāruṇena dṛṣṭi-oghena vuhyamānā tato dṛṣṭigatiṣu vinivartiyitvā bhayabhairavāto saṃsārasāgarāto uddharitvā kṣemasthale śive śame abhaye nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ // bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahim eva paṃcakā bhadravargikā mayā saṃsārasāgarāto tāritā anyadāpi mayā ete mahāsamudrāto bhagnayānapātrā alenā atrāṇā aśaraṇā aparāyaṇāḥ kṛcchraprāptā vyasanam āgatā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā pratiṣṭhāpitāḥ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavaṃ // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavaḥ //
[_Mvu_3.354_]___bhūtapūrvaṃ bhikṣavo atītamadhvāne jambudvīpe vāṇijakā dhanahetunā yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇās teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ tahiṃ tahiṃ ye kecid vāṇijā . . . . . . . . . . . . . . . . . . bāhāhi plavanti sārthavāhenāpi kiṃcit pūrvaṃ pratipannaṃ so pi bāhāhi samudre plavati // tasya dāni sārthavāhasya samīpe paṃca vāṇijakā bāhāhi sārthavāhena sārdhaṃ mahāsamudre plavanti // sārthavāhasyaitad abhūṣi // nāsmābhiḥ śakyaṃ bāhāhi imaṃ mahāsamudraṃ tarituṃ ihāsmābhiḥ sarvehi maritavyaṃ śrutaṃ ca me mahāsamudrī mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ na prativasati / yaṃ nūnāhaṃ dehaparityāgaṃ kṛtvā imāṃ paṃca vāṇijāṃ ito mahāsamudrāto svastinā sthalaṃ prāpayeyaṃ // sārthavāhasya ca śastraṃ va hastagataṃ āsī / so teṣāṃ paṃcānāṃ vāṇijakānāṃ āha // mama sarve lagnatha ahaṃ vo svastinā mahāsamudrāto sthale pratiṣṭhāpayiṣyāmi // te dāni tatra udake apratiṣṭhe anālambe sarve paṃcakā vāṇijakāḥ sārthavāhasya lagnā tato sārthavāhena śastreṇa svagalakaṃ vikartitaṃ na mahāsamudro mṛtakuṇapena sārdhaṃ rātriṃ prativasati // atha khalu bhikṣavo kṣipram eva mahāsamudreṇa taṃ kuṇapaṃ sthale vāsthāpitaṃ // te dāni sarve paṃca vāṇijakāḥ sāgaravegena kuṇapena sārdhaṃ sthalaṃ kṣiptā / iyaṃ ja mahāpṛthivī atiriva saṃpracalitā mahaṃto ca bhūtānāṃ ninādo abhūṣi / devā nāgā yakṣā asurā mahāsamudre kim idaṃ ti udīrinsuḥ // mahāsamudradevatā āha // eṣo bodhisatvo vāṇijakehi sārdhaṃ yānapātreṇa mahāsamudram avatīrṇaḥ teṣāṃ taṃ yānapātraṃ makareṇa matsyajātena bhinnaṃ yehi ca vāṇijakehi pūrvaṃ pratipannaṃ te bodhisatvenātmaparityāgena mahāsamudrāto sthalaṃ prāpitā /
[_Mvu_3.355_] mayaṃ pramattavihārā yehi na samanvāhṛtaṃ evaṃ duṣkarakārakā bodhisatvā sarvasatvānāṃ anugrahapravṛttā //
bhūtapūrvam atītaṃ bodhāya caranto vādipravaro /
otīrṇo lavaṇajalaṃ timimakaranisevitaṃ ramyaṃ //
atha matsyena makareṇa bhagnaṃ pātraṃ jale samudrasmiṃ /
so vāṇijo visārtho pariplavati sāgare dhīro //
atrāṇāṃ anabhisarāṃ duḥkhārditāṃ vāṇījā viditvāna /
saṃcintayati upāyaṃ kathaṃ duḥkhitāṃ sukhaye satvā //
tasyāsi parivitarko śrutaṃ mayā sāgaro mṛtakuṇapena /
na saṃvasati lavaṇasalilo timimakaraniṣevito rajanīṃ //
tyajeyam ātmānaṃ mā vāṇijakā sāgare vinasyante /
iti dṛḍhamatisya buddhī cittacaritapāramigatasya //
yā eṣa mahākaruṇā . . . . hiteṣī sarvasatveṣu /
samupacitā dīrgharātraṃ sāsya bhajahe cittasaṃtānaṃ //
so avaca vāṇijagaṇaṃ ātmaṃ tyajiṣyāmi śliṣyatha mamāṃge /
na hi lavaṇasaliladevatā dhareti rajanīṃ mṛtaśarīraṃ //
tīkṣṇaṃ grahetva śastraṃ nivartaye ātmano . . . śarīraṃ /
kṣipraṃ samudratīraṃ vāṇijakā sarve upanītā //
atipracalitā giridharā sanagaranigamā saśailavanaṣaṇḍā /
[_Mvu_3.356_] sāgara sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //
kim idaṃ ti jano parvatavanadevatā bhujaṃgā kathayensuḥ /
. . . . . pratibhaṇe lavaṇasaliladevatā duḥkhitā //
eṣo gajasatvasāro bodhāya caranto vādipravaro /
uttīrṇo lavaṇasalilaṃ mamedaṃ na viditaṃ pramattāye //
so bhinnayānapātro paripūrati sāgare narapravaro /
ātmaṃ priyaṃ parityaji parajanaparimocanārthāya //
tasyaivaṃ anubhāvā pracalitā vasuṃdharā sasāgarameru /
guhyaka sadānavapurā sabhujagabhavanā ca saṃkṣubhitā //
kathaṃ nāma sarvasatvā śaktā pratikartuṃ satvasārāṇāṃ /
bodhāya carantānāṃ prāg eva sarvajñabhūtānāṃ //
yas tu jinaśāsanasmiṃ pratipanno bhavati sarvabhāvena /
etāvatā pratikṛtaṃ bhavati hi gajasatvasārasya //
bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena kālena tena samayena sārthavāho abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / tat kasya hetor ahaṃ sa bhikṣavaḥ sārthavāho abhūṣi // nānye te paṃca vāṇijakāḥ / ete te paṃcakā bhadravargikāstadāpi te ete mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā mahāsamudrāto svastinā sthale pratiṣṭhāpitā etarahiṃ pi mayā ātmaparityāgaṃ kṛtvā saṃsārāto tāritā nirvāṇe pratiṣṭhāpitāḥ //
_____samāptaṃ paṃcakānāṃ bhadravargikānāṃ jātakaṃ //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // bhagavatā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ //
[_Mvu_3.357_] bhagavān āha // na bhikṣavaḥ etarahiṃ eva anyadāpi mayā bhikṣavo sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ // bhikṣū āhansuḥ // anyadāpi bhagavan* // bhagavān āha // anyadāpi bhikṣavo //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvāne nagare vārāṇasīye kāśijanapade kalabho nāma rājā rājyaṃ kārayati raudro niṣkṛpo sāhasiko // so dāni antaḥpure udyānabhūmiṃ nirdhāvite antaḥpurikāhi sārdhaṃ puṣkariṇyāṃ udakakrīḍāṃ krīḍati // utpalapadumapuṇḍarīkasaugandhikāni bhaṃjitvā krīḍitvā ramitvā pravicāretvā antaḥpureṇa sārdhaṃ ratiklānto // osuptena rājñā antaḥpuro tāṃ udyānabhūmiṃ pravicīrṇo // kṣāntivādo ṛṣi uttarakurudvīpāto ṛddhīye āgatvā tahiṃ udyānabhūmīyaṃ āsati // so dāni antaḥpurikāhi tahiṃ udyānabhūmiyaṃ aṇvantīhi dṛṣṭo // tā dāni ṛṣiṃ mahābhāgaṃ dṛṣṭvā prasannacittā paryupāsanti bhagavaṃ deśehi no dharmaṃ // so dāni ṛṣī tāsām antaḥpurikānāṃ dharmaṃ deśayati / dānakathāṃ śīlakathāṃ svargakathāṃ puṇyakathāṃ puṇyavipākakathāṃ kāmeṣu bhayaṃ okāraṃ saṃkileśaṃ naiṣkramyānuśaṃsāvyavadānaṃ saṃprakāśayati / daśa kuśalāṃ karmapathāṃ sukhodayāṃ loke devamanujānāṃ śuklāṃ sukhavipākāṃ tāsāṃ ṛṣipravaro prakāśayati // tā dāni antaḥpurikā ekāgracittā ṛṣiṃ paryupāsanti // rājā ca prativibuddho antaḥpuraṃ na paśyati / so dāni ruṣito asiṃ niṣkośaṃ kṛtvā antaḥpuraṃ padena anveṣati / paśyati ca tāvo antaḥpurikāvo ṛṣiṃ agrato kṛtvā niṣaṇṇā //
___so dāni tam ṛṣiṃ dṛṣṭvā bhūyo atiriva ruṣito imena mama sarvam antaḥpuraṃ dṛṣtaṃ / so dāni ruṣito praduṣṭacitto tam ṛṣiṃ pṛcchati / ko tvaṃ // ṛṣi āha // kṣāntivādī
[_Mvu_3.358_] smi nandatāṃ // so dāni bhūyasyā mātrayā duṣṭo āha // yadi kṣāntivādī praṇāmehi aṃguliṃ // ṛṣiṇā aṃgulī praṇāmitā // rājñā asipaṭṭena ṛṣisya sā aṃguli cchinnā tato mātāye putrapremnena staneṣu kṣīraṃ pravaheya evaṃ tasya ṛṣisya tato aṃgulito kṣīraṃ pravahati // tatra satvamaitracittasya tena tasya ekamekāye hastāye sarvapaṃcāṃgulīyo chiṃnāyo sarvato ca kṣīraṃ sravati // rājā bhūyo pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntīm eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya hasto chinno tato pi kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati // kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni evam eva dvitīyo pi hasto chinno aṃgulīto upādāya yāvat kaphoṇiko chinno tato pi sarvato kṣīraṃ sravati cchinnechinnehi // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // evaṃ pādā pi aṃgulīṣu upādāya yāvaj jānukaparyantā chinnā // rājā pṛcchati / kiṃvādī bhavān* // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tasya dāni eko karṇo chinno tataś chinnāto kṣīraṃ sravati // rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti /
[_Mvu_3.359_] kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya dvitīyo karṇo chinno tato pi kṣīraṃ prasravati apraduṣṭacittasya // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣiḥ kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ // tena tasya ṛṣisya nāsā chinnā tato pi apraduṣṭasya kṣīraṃ sravati // bhūyo rājā ṛṣiṃ pṛcchati / kiṃvādī bhavāṃ // ṛṣi kṣāntim eva vyākaroti / kṣāntivādī smi nandatāṃ / yadi me imaṃ śarīraṃ paṭṭaśataṃ nikṣipesi pīluśataṃ chittvā praduṣṭacitto tadāpi kṣāntiṃ na vijaheyaṃ //
___ṛṣiṇā khaṇḍakhaṇḍakṛtena devanāgayakṣā kṣubhitā bhūtā ninādam akarensuḥ satvā ca mahābhayaṃ uttrāsaṃ janayensuḥ / naigamajānapadā bhūtānāṃ mahābhayaṃ dṛṣṭvā ninādaṃ nadantāṃ śrutvā ṛṣiṃ praṇipatitvā kṣamāpenti //
yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasya kupya mahābrahme svasty astu itarā prajāḥ //
ṛṣi āha //
yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ //
devanāgayakṣagandharvā āhansuḥ // ṛṣiṃ kṣāntivādiṃ uttejema imaṃ kalabhasya rājño rājyaṃ sarāṣṭraṃ sajanapadaṃ ṛddhīkartuṃ na labhyati /
uddahyatu janapado sphīto rāṣṭraṃ vinasyatu /
ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim ahiṃsakaṃ //
[_Mvu_3.360_] uddahyatu imaṃ nagaraṃ kālavastuṃ karīyatu //
ṛṣiṃ yatra viheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //
uddahyatu ayaṃ rājā sāmātyo sapariṣado /
ṛṣiṃ yatra vaheṭhensuḥ kṣāntivādim adūṣakaṃ //
nigamajanapadā taṃ bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ dṛṣṭvā bhītā ṛṣiṃ praṇipatya yācanti //
yo te hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati /
tasya kupya mahābrahme svasty astu itārā prajāḥ //
ṛṣi āha //
mā bhāyatha yuṣmākaṃ na kiṃcit pīḍā bhaviṣyati /
yo me hastāṃ ca pādāṃ ca karṇanāsāṃ ca cchindati //
tasyāpy ahaṃ na kupyāmi prāg eva itarā prajāḥ /
rājā svayaṃkṛtakarmasya vipākam anubhaviṣyati //
ṛṣi devanāgayakṣagandharvāṇāṃ āha //
kāle na varṣati devo bījā vuttā na rohaṃti /
tāpadagdhā vātahatā . . . . . . . . . . . //
evaṃ abhū atītasmiṃ ṛṣi kṣāntīya dīpako /
taṃ kṣāntīye sthitaṃ santaṃ kāśirājā aghātaye //
tasya karmasya paruṣasya vipāko kaṭuko phalo /
yaṃ kāśirājā vedesi nirayasmiṃ samarpito //
[_Mvu_3.361_] evaṃ khu adhivā . . . . kṣāntivādī ṛṣī yathā /
aṃgeṣu cchidyamāneṣu na so kupyati kasya cit* //
so dāni kāśirājā kalabho agninā dagdho avīcismiṃ mahānarake upapanno //
___hastināpure arjuno nāma rājā so sādhurūpāṃ viditvā praśnāṃ pṛcchati yo śakyo cittam ārādhayituṃ so svastinā jīvanto mucyati yo na śaknoti rājño arjunasya praśnavyākaraṇena cittam ārādhayituṃ so rājñā arjunena svayaṃ śaktinā hanyati // himavantapārśvāto gautamo nāma ṛṣi hastināpuram āgato paṃcābhijño caturdhyānalābhī maharddhiko mahānubhāvo kāmeṣu vītarāgo // so dāni ṛṣī rājñā arjunena praśnaṃ pṛcchito ṛṣiṇā taṃ praśnaṃ atra saviṣamaṃ vyākṛtaṃ rājā ca na vijānāti / tena so ṛṣi gautamo mahābhāgo svayaṃ śaktinā hato so pi rājā arjuno agninā dagdho śaktiśūle mahānarake upapanno //
___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ / tatra nārīkelo nāma rājā rājyaṃ kārayati duṣṭo vivarṇo raudro dāruṇo sāhasiko // so śramaṇabrāhmaṇā nimantrayitvā śunakhehi khādayati / tehi ca khādyaṃtehi hasati // so pi agninā dagdho mahānarake upapanno śyāmaśavalehi ahorātrāṇi khādyati //
___kaṃpille nagare brahmadatto nāma rājā rājyaṃ kārayati / tasya rājño brahmadattasya putraśataṃ kumārāṇāṃ purohitasyāpi yajñadatto nāma putro māṇavako purohitakumāro // dakṣiṇāpathāto iṣvastrācāryo śṛṇvati / kaṃpille nagare rājño brahmadattasya
[_Mvu_3.362_] kumāraśato sti / tatra gacchāmi kaṃpillaṃ nagaraṃ taṃ kumāraśataṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣāpayiṣyāmi tato me vṛttir bhaviṣyati // so dāni kaṃpillam āgato purohitasyāllīno purohitenāpi rājño brahmadattasya allāpito // brahmadatto tam āha // idaṃ mama kumāraśataṃ iṣvastrajñāne śikṣāpehi / ahaṃ te vipulaṃ vittaṃ dāsyāmi // so dāni iṣvastrācāryo iṣvastrajñānaṃ śikṣāpeti purohitaputro pi yajñadatto tatraiva iṣvastrajñānaṃ śikṣati tehi kumārehi sārdhaṃ // te dāni sarvāvantaṃ iṣvastrajñānaṃ śikṣitā sarveṣāṃ ca iṣvastrajñānena yajñadatto viśiṣyate // te dāni śikṣitā sarājikāye pariṣāye purato mahato janakāyasya darśanaṃ denti / kumāraśataṃ yajñadattasya iṣuṃ kṣipaṃti yajñadatto pi maṇḍalāgreṇa tāni iṣūṇi kumāraśatena kṣipiyaṃtāni asaṃprāptāni śarīre sarvāṇi cchindati // sarvā sā sarājikā pariṣā yajñadattasya vismitā / tasya dāni śarabhaṃga iti nāma nirvṛttaṃ abhūṣi //
___vārāṇasyā uttareṇa anuhimavante sāhaṃjanī āśramapadaṃ mūlopetaṃ patropetaṃ puṣpopetaṃ phalopetaṃ kodravaśyāmākabhaṃgaprāsādikaśākaśālūkasaṃpannaṃ anekehi vṛkṣasahasrehi puṣpaphalopetehi śobhitaṃ pānīyasaṃpannaṃ // tahiṃ kāśyapo nāma ṛṣiḥ prativasati paṃcaśataparivāro sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino maharddhikā mahānubhāvā // śarabhaṃgo purohitaputro tahiṃ sāhaṃjanīm āśramapadaṃ gatvā kāśyapasya ṛṣisya sakāśe ṛṣipravrajyāṃ pravrajito // tenāpi pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktena viharantena yujyantena ghaṭantena vyāyamantena catvāri dhyānāni utpāditāni paṃca cābhijñā sākṣīkṛtā caturdhyānalābhī paṃcābhijño mahānubhāvo śarabhaṃgo ṛṣi saṃvṛtto sadevake loke abhijñātaparijñātakaumārabrahmacārī ugratapasyāśrito
[_Mvu_3.363_] mahānāgo // so dāni dakṣiṇāpathagato // asmakeṣu godāvarī nadī / tasyā kūle kapitthakaṃ nāma āśramaṃ sādhetvā prativasati //
___kāśyapasya ṛṣisya śiṣyo vatso nāma paṃcaśataparivāro anuhimavante gaṃgākūle āśrame prativasati sarve paṃcābhijñā caturdhyānalābhino kāmeṣu vītarāgā uṃchavṛttikā mahānubhāvā / tatra dāni vatsa-ṛṣisya vātavyādhi utpanno // so anuhimavante śītam asahanto dakṣiṇāpathaṃ gato govardhanaṃ nāma nagaraṃ // tatra dāni daṇḍakī nāma rājā rājyaṃ kārayati adhārmiko adharmarājā dṛṣṭivipanno viṣayalolaḥ mūḍho viparītadarśī amātṛjño apitṛjño aśrāmaṇyo abrāhmaṇyo dāruṇo niṣkṛpo sāhasiko // tena so vatso ṛṣi dṛṣṭvā pāṃśunā ākramāpito aheṭheko adūṣako anaparādhī // tasya dāni rājye vighuṣṭo nāmāgrāmātyo / tena so ṛṣī tato pāṃśurāśito śīghram eva jīvanto utkhanāpito praṇipatitvā ca anukṣamāpito / bhagavaṃ na me priyaṃ yaṃ rājñā sāhasaṃ kṛtaṃ / sādhu bhagavaṃ kṣāntum arhasi // ṛṣi āha // amātya gacchāhi ito rājyato śīghranti / ahaṃ saptamaṃ divasaṃ kālaṃ kariṣyāmi mayā kālagate iha rājye mahādāruṇabhayaṃ bhaviṣyati // so dāni amātyo vatsasya ṛṣisya śrutvā saputradāro saparivāro sarveṇa jñātigaṇena sārdhaṃ daṇḍakisya rājyato anyaṃ rājyaṃ saṃkramati // saptarātrasyātyayena vatso ṛṣi kālagato samanantarakālagatasya ṛṣisya bhūtānāṃ mahāsaṃkṣobhaṃ abhūṣi tehi sarājyaṃ rātrīye bhasmīkṛtaṃ nagaraṃ //
___gaṃgāya ca yamunāyā ca antarā kāśyapo ṛṣi yajñaṃ yajati / tatra aṣṭānavati
[_Mvu_3.364_] tāpasasahasriyo saṃnipatitāvo paṃcābhijñā caturdhyānalābhino sarve maharddhikā mahānubhāvā //
___kaliṃgeṣu dantapuraṃ nāma nagaraṃ tatra uggato nāma rājā so teṣāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ imāṃ mahābhayāṃ mahāvipattiṃ dṛṣṭvā saṃjayantīm adhyagāt* ṛṣayo darśanāya // saṃjayantīyaṃ bhīmaratho nāma rājā / so pi teṣāṃ rājñāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā saṃvigno so taṃ kaliṃgarājaṃ pṛcchati / kahiṃ gamiṣyasi // so tam āha // gamiṣyāmi ṛṣayo darśanāya // hastināpure aṣṭamako nāma rājā rājyaṃ kārayati / so pi teṣāṃ caturṇāṃ rājñāṃ dāruṇāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā trasto saṃvigno so pi prasthito ṛṣayo darśanāya // śakro pi devānām indro teṣāṃ caturṇāṃ adhārmikānāṃ adharmarājñāṃ duṣṭivipannānāṃ niṣkṛpānāṃ dāruṇānāṃ sāhasikānāṃ vipattiṃ dṛṣṭvā āgataḥ mahatā devatānubhāvena ṛṣayo darśanāya //
paṃca śatāni himavantapārśve
mūlaphalāhārā ṛṣayaḥ paśyensuḥ /
uṃcharatā tāpasā śuddhalūkhā
susaṃyatā ugratapā udārā //
eko atra āsī ṛṣi vatsagotro
vātehi ābādhehi kṛśo abhūṣi /
himavantapārśve asahanto śītaṃ
vanāto so osare rājadhānīṃ //
tatra abhūd daṇḍakī nāma rājā
adharmacārī . . . . niviṣṭo /
dṛṣṭiṃ grahetvā viparītasaṃkhyo
[_Mvu_3.365_] so taṃ ṛṣiṃ pāṃśunā ākrameti //
tasyaiva rājño abhu agramātyo
nāmena vighuṣṭo abhūṣi rājye /
so taṃ ṛṣiṃ uddhariya avocat*
na me priyaṃ sādhu kṣamāhi brahme //
vatso ṛṣī taṃ avaca amātyaṃ
gaccha ito mā te siyā anarthaḥ /
saptarātrīyena ito tyayena
mahad bhayaṃ bhaviṣyati ghorarūpaṃ //
ṛṣisya ca kālagatasya tatra
bhūtānāṃ saṃkṣobho mahā abhūṣi /
tantasya rājyaṃ sadhanaṃ sarāṣṭraṃ
ekāya rātrīya karensu bhasmaṃ //
athābravīc charabhaṃgo tapasvī
samāgatā ṛṣayo . . . . /
na sādhurūpaṃ kṛtaṃ daṇḍakīnā
gacchāma vatsasya karoma pūjāṃ //
athāṣṭamako bhīmaratho ca rājā
kaliṃgarājā atha udgato ca /
saṃvignā saṃhṛṣṭā idaṃ uvāca
gacchāmatha ṛṣayo darśanāya
pṛcchāmatha yena hi taṃ bhaveya //
te dāni allīnā trayo narendrā
saṃtuṣṭā saṃvignā ṛṣīṇāṃ samīpaṃ /
[_Mvu_3.366_] alaṃkṛtā kuṇḍalino suvastrā
vaiḍūryamuktāstarakhaḍgapāṇī //
ṛṣayo āhansuḥ //
rājā ṛṣiṃ bhāṣatha ke va yūyaṃ
kathaṃ vo jānanti manuṣyaloke //
rājāno āhansuḥ //
aṣṭamako bhīmaratho ca rājā
kaliṃgarājā punar udgato yaṃ /
susaṃyatā ṛṣayo darśanāya
ihāgatā pṛcchatukāmā praśnāṃ //
ṛṣayo śakraṃ antarīkṣagataṃ pṛcchanti //
vaihāyasaṃ tiṣṭhasi antarīkṣe
obhāsayaṃ paṃcadaśīva candro /
pṛcchāma te deva mahānubhāva
kathaṃ ti jānanti manuṣyaloke //
śakro āha //
devā me jānanti śacīpatīti
maghavanti me āhu manuṣyaloke ///
so āgato deva mahānubhāva
susaṃyatāṃ ṛṣayo darśanāye //
[_Mvu_3.367_] ṛṣayo āhansuḥ //
puraṃdaro bhūtapatī punar yo
devānām indro tridaśānam īśvaro /
so āgato asuragaṇapramardako
okāśam ākāṃkṣati praśnaṃ praṣṭuṃ //
dūrā śrutā mo ṛṣayo samāgatā
susaṃyatā vo ṛṣayo sma āgatā /
pādavandakā āryaprasannacittā
ayaṃ sarvaloke manuṣyaśreṣṭho //
ṛṣi āhansuḥ //
ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ
upavāyati erito mārutena /
ito apakramya niṣīda śakra
na eṣa gandho susaho devatehi //
śakro āha //
ṛṣīṇāṃ gandho cirabhāvitānāṃ
upavāyati erito mārutena /
śuciḥ sugandho cirabhāvitānāṃ
na eṣa gandho pratikūla mahyaṃ //
ṛṣayo āhansuḥ //
ayaṃ ṛṣiḥ sarabhaṃgo udāro
yato jāto virato maithunāto /
[_Mvu_3.368_] ācārya buddho suvinītarūpo
so viha praśnāni viyākarotu //
[ṛṣayo āhaṃsuḥ // ]
vāśiṣṭha praśnāni viyākarohi
yācanti tvāṃ ṛṣayo sādhurūpā /
eṣo hi dharmo manujehi paṇḍite
yaṃ vṛkṣam ākāṃkṣati tasya bhāro //
[śarabhaṃga āha // ]
yat kiṃci praśnaṃ manasābhikāṃkṣatha
kṛtāvakāśāni vadetha yūyaṃ /
ahaṃ vo praśnāni viyākariṣyaṃ
dṛṣṭaṃ hi me tatvam idaṃ paraṃ ca //
rājā dāni pṛcchati //
yathā abhūd daṇḍaki nālikero
arjuno ca kalabho ca rājā /
teṣāṃ gatiṃ brūhi supāpakarmaṇāṃ
kutropapannā ṛṣayo viheṭhiya //
śarabhaṃgo āha //
yathā abhūd daṇḍaki nālikero
arjuno ca kalabho ca rājā /
teṣāṃ gatiṃ budhya supāpakarmaṇāṃ
[_Mvu_3.369_] yatropapannā ṛṣīṇāṃ vaheṭhakā //
ṛṣī pāṃśunākrami yena daṇḍakī
ucchinnamūlo sadhano sarāṣṭro /
kukkulaṃ nāma narakaṃ prapanno
sphuliṃgajālā va tato samucchrayāḥ //
arjuno narakaṃ śaktiśūlaṃ
adhośiro ūrdhapādo prapanno /
āṃgīrasaṃ gautamaṃ heṭhayitvā
ṛṣiṃ tapasviṃ cirabrahmacāriṃ //
yo saṃyatāṃ pravrajitāṃ vihiṃse
annena pānena nimantrayitvā /
taṃ nālikeraṃ śunakhā paratra
prasahya khādanti viceṣṭamānaṃ //
yo khaṇḍaso pravrajitaṃ praghātayed*
ṛṣiṃ kṣāntīvādiṃ śramanaṃ adūṣakaṃ /
kalabho avīciṃ narakaṃ prapanno
mahābhitāpaṃ kaṭukaṃ bhayānakaṃ //
etādṛśāni narakāni śrutvā
dṛṣṭvā ca rāṣṭrāṇi samūhatāni /
dharmaṃ care śramaṇabrāhmaṇeṣu
evaṃkaro svargam upeya sthānaṃ //
rājāno āhansuḥ //
yan te apṛcche ham abhibhavesi
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /
[_Mvu_3.370_] kiṃ so vadhitvā na kadāci socati
kasya prahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti //
śarabhaṃgo āha //
krodhaṃ vadhitvā na kadāci socati
īrṣyāprahāṇiṃ ṛṣayo varṇayanti /
sarvasya uktaṃ paruṣaṃ kṣameyā
etaṃ balaṃ durjayam āhu santo //
rājāno āhansuḥ //
śakyaṃ hi dvinnāṃ vacanaṃ kṣametuṃ
śreṣṭhasya vā atha vā sadṛśasya /
kathaṃ hi hīnasya vacaṃ kṣameyā
ākhyāhi me kauṇḍinya etam arthaṃ //
sarabhago āha //
bhayā hi śreṣṭhasya vacaḥ kṣamenti
saṃraṃbhahetoḥ pana sadṛśasya /
yo ceha hīnasya vacaṃ kṣameyā
etad balaṃ uttamam āhu santo //
kathaṃ jānetha catuchannarūpaṃ
sadṛśaṃ ca śreṣṭhaṃ atha vā ca hīnaṃ /
virūparūpeṇa caranti santo
[_Mvu_3.371_] tasmād dhi sarvasya vacaṃ kṣameyā //
na etam arthaṃ mahatī pi senā
sarājikā yudhyamānī kareyā /
yaṃ kṣāntimāṃ satpuruṣo karoti
kṣāntīmatā vopasamanti vīrāḥ //
rājāno āhansuḥ //
subhāṣitan te anumodayāmo
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /
katividhaṃ śīlavantaṃ vadesi
katividhaṃ prajñāvantaṃ vadesi /
katividhaṃ satpuruṣaṃ vadesi
katividhaṃ ca śiri na jahāti //
sarabhaṃgo āha //
kāyena vācāya susaṃvṛto yaḥ
manasā ca no kiṃci karoti pāpaṃ /
na cāpi loke ahitaṃ karoti
tathāvidhaṃ śīlavantaṃ vadāmi //
sarvāṇi arthāni punar vinaśyanti
kālāgataṃ ca na prayāti arthaṃ /
na cātmaheto . . vidhaṃ careyā
tathāvidhaṃ prajñāvantaṃ vademi //
yo ve kṛtajño kṛtavedi poso
kalyāṇamitro dṛḍhabhaktirūpo /
[_Mvu_3.372_] vyasanasmiṃ satkṛtya karoti kāryaṃ
tathāvidhaṃ satpuruṣaṃ vademi //
etehi dharmehi trihi yo upeto
saṃmodako sakhilo ślakṣṇavāco /
sagāravo sapratīśo hirīmāṃ
tathāvidhaṃ va śiri na jahāti //
rājāno āhansuḥ //
subhāṣitan te anumodayāma
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi /
śīlaprajñāśirikṛtajñatānāṃ
kiṃ va nu śreṣṭhaṃ kuśalā vadanti //
sarabhaṃgo āha //
prajñāṃ khu śreṣṭhāṃ kuśalā vadanti
nakṣatrarājā iva tārakānāṃ /
śīlaṃ śiri caiva kṛtajñatā ca
prajñopakā tu pravarā bhavanti //
rājāno āhansuḥ //
subhāṣitan te anumodayāmaḥ
anyan te pṛcchāmi tad iha brūhi //
kim ācaranto kim āsevamāno
kathaṃkaro prajñāvāṃ bhoti manye //
[_Mvu_3.373_] sarabhaṃgo āha //
sevanto vṛddhā nipuṇo bahuśruto
ogrāhako ca paripṛcchamāno /
śruṇanto satkṛtya subhāṣitāni
evaṃkaro prajñāvāṃ bhoti manye //
so prajñānāṃ kāmaguṇaṃ vipaśyati
duḥkhaṃ anityaṃ vipariṇāmadharmaṃ /
evaṃ vipaśyaṃ prajahāti cchandaṃ
mahadbhayeṣu vadhakopameṣu //
so vītarāgo suvinītadoṣo
maitrābhāvanāṃ bhāvaye apramatto /
maitreṇa cittena hitānukampī
evaṃkaro svargam upeti sthānaṃ //
subhāṣitārthaṃ idam evarūpā
gāthā imā satpuruṣeṇa bhāṣitā /
yo pi imāṃ samma samācareyā
adarśanaṃ mṛtyurājasya gacche //
subhāṣitan taṃ anumodamānā
brahmā ca indro tridaśā ca devās* /
te vegajātā muditā kṛtāṃjalī
gacchensu tad devapuraṃ yaśasvino //
mahārthiyaṃ āgamanaṃ abhūṣi
aṣṭamakasya bhīmarathasya caiva /
[_Mvu_3.374_] kaliṃgarājasya ca udgatasya
sarveṣāṃ vā kāmarāgo prahīṇo //
rājāno āhansuḥ //
evaṃ hi etaṃ paracittavedi
sarveṣāṃ no kāmarāgo prahīṇo /
karohi okāśam anugrahāye
yathā gantin te abhisaṃbhuṇema //
sarabhaṃgo āha //
karomi okāśam anugrahāye
sarveṣāṃ vo kāmarāgo prahīṇo /
pharetha kāyaṃ vipulāya prītaye
yathā gatiṃ me abhisaṃbhuṇetha //
rājāno āhansuḥ //
sarvaṃ kariṣyāma tavedaṃ vākyaṃ
yaṃ yaṃ ca mo vakṣyasi bhūriprajña /
pharema kāyaṃ vipulāya prītiyā
yathā gatin te abhisaṃbhuṇema //
kṛtā ca vatsasya ṛṣisya pūjā
gacchantu te ṛṣayo sādhurūpā /
dhyāne ratā āśrame āvasetha
etaṃ dhanaṃ pravrajitasya śreṣṭhaṃ //
[_Mvu_3.375_] pūrvenivāsaṃ bhagavāṃ pūrvejātim anusmaran* /
jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike //
te ca skandhās te ca dhātavo tāni āyatanāni ca /
ātmānam adhikṛtya bhagavān etam arthaṃ viyākaret* //
anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā /
anāthapiṇḍiko śakro devarājā śacīpatiḥ /
kaliṃgarājā ānando śāriputro ca aṣṭako //
atha bhīmaratho rājā maudgalyāyano maharddhiko /
sarabhaṃgo ahaṃ abhūṣi evaṃ dhāretha jātakaṃ //
tadāpi mayā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ etarahiṃ pi mayā sadevamānuṣāye pariṣāye dharmaṃ deśitaṃ //
_____sarabhaṃjātakaṃ samāptaṃ //
vārāṇasyāṃ triṃśagoṣṭhikā udyānabhūmiṃ nirgatā eṣāṃ ekasya mātā kālagatā sā devīhi upapannā / tāye dharmacakrapravartane dharmo abhigamito // sā taṃ putraṃ smarati / tasya dāni sarvehi tehi goṣṭhikehi putrasya premnakena putrapremnaṃ // vārāṇasyāṃ kāśikā ca nāma gaṇikā upalabdhā / kāśikā ca kena kāraṇena sā gaṇikā kāśikā tti vuccati // tādṛśaṃ sukarmavipākābhinirvṛttaṃ śubhaṃ rūpagataṃ / sā sarvāṃ kāśibhūmiṃ kṣamati tasmāt sā kāśikā ti vuccati // upārdhakāśikā tasyā eva kāśikāye bhaginī tasyā pi pūrvakarmābhinirvṛttaṃ śubhaṃ rūpagataṃ yathaiva kāśikāye
[_Mvu_3.376_] piṃgalo punar asyā eko akṣi / tena sā kāraṇena upārdhakāśiṃ kṣamati // tehi goṣṭhikehi sā kāśikā vuccati / āgaccha asmākaṃ upasthānakārī / sā ca tāye devatāye adhiṣṭhitā na gacchati asti me kiṃcid gṛhakāryaṃ na śakyaṃ āgantuṃ // te dāni upārdhakāśikāṃ ādāya tām udyānabhūmiṃ gatā // sāpi devatā kāśikāye veṣeṇa teṣāṃ goṣṭhikānāṃ darśanapathena abhikramati // te tāṃ dṛṣṭvā yena kāśikā tena pradhāvitā / devatā aparimitāye gatīye gacchati gacchantī dṛśyati / sā dāni devatā tāṃ goṣṭhikān tato udyānabhūmīto ṛṣivadanaṃ praveśitvā bhagavato samīpe antarhitā // te dāni goṣṭhikā bhagavataḥ pādavandā upasaṃkrāntā //
___bhagavān āha //
kā nu kṛīḍā kā nu ratī evaṃ prajvalite sadā /
andhakārasmiṃ prakṣiptā pradīpaṃ na gaveṣatha //
ko nu harṣo ko nu ānando evaṃ prajvalite sadā /
andhakārasmiṃ prakṣiptā ālokaṃ na prakāśatha //
te dāni bhagavataḥ sarve balavaśībhāve vinītā ehibhikṣukāye ca pravrājitā upasaṃpāditā // eṣā āyuṣmatāṃ triṃśadgoṣṭhikānāṃ pravrajyā ca upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
_____samāptaṃ triṃśagoṣṭhikānāṃ pravrajyā //
[_Mvu_3.377_]___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā apare dāni triṃśa janā ṛṣivadanasya nātidūreṇa mārgeṇa gacchanti / bhagavāṃ dāni teṣām anugrahārthāya mārgasya samīpe niṣaṇṇo / te dāni bhagavantaṃ dṛṣṭvā bhagavataḥ pādavandā upasaṃkrāntā bhagavatā ca sarve balavaśībhāvena vinītā ehibhikṣukāye ca pravrājitā upasaṃpāditā / eṣā āyuṣmatāṃ triṃśānāṃ janānāṃ pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
___bhagavāṃ vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā kośaleṣu droṇavastukaṃ nāma grāmaṃ tahiṃ aparo brāhmaṇamahāśālo āḍhyo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpateyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo prabhūtahastyaśvājagaveḍako / tasya dāni brāhmaṇamahāśālasya maitrāyaṇī nāma brāhmaṇī bhāryā prāsādikā darśanīyā akṣudrāvakāśā paramāye śubhavarṇapuṣkalatayā samanvāgatā // tasyā dāni maitrāyaṇīye pūrṇo nāma māṇavo putro prāsādiko darśanīyo taruṇābhirūpo kṛtapuṇyo maheśākhyo kṛtādhikāro purimakehi samyaksaṃbuddhehi cchinnabandhano ājñātabhūto āryadharmāṇāṃ caramabhaviko // so śṛṇoti / rājño śuddhodanasya sarvārthasiddho nāma kumāro dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgato yehi dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi mahāpuruṣasya dve gatīyo bhavanti na tṛtīyā / saced agāram adhyāvasati rājā bhavati cakravartī caturdvīpeśvaro vijitāvī dhārmiko dharmarājā saptaratnasamanvāgato / tasya imāni sapta ratnāni bhavanti tadyathā cakraratnaṃ hastiratnaṃ aśvaratnaṃ maṇiratnaṃ gṛhapatiratnaṃ strīratnaṃ pariṇāyakaratnaṃ saptamaṃ pūraṃ cāsya bhavati sahasraṃ putrāṇāṃ śūrāṇāṃ vīrāṇāṃ varāṃgarūpaṇāṃ
[_Mvu_3.378_] parasainyaprarmadakānāṃ / so imāni catvāri mahādvīpāni adhyāvasati tadyathā jaṃbudvīpaṃ pūrvavidehaṃ aparagodānikaṃ uttarakuruṃ imāṃ mahāpṛthivīṃ sāgaragiriparyantām akhilām akaṇṭakām adaṇḍenāśastreṇānutpīḍena dharmeṇaivābhinirjitvā adhyāvasati / sacet punaḥ agārato anagāriyaṃ pravrajati tathāgato bhavati arhaṃ samyaksaṃbuddho vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vighuṣṭaśabdo vighuṣṭakīrtirekho ananyaneyo abhibhū anabhibhūto ājñārthadarśī vaśī vaśavartī so ca ṛṣiṇā maharddhikena mahānubhāvena caturhi kāraṇehi ekāṃśena vyākṛto buddho loke bhaviṣyatīti athānyehi pi naimittikehi // yadā bhagavān abhiniṣkrānto so pi tadaho yeva abhiniṣkrānto anuhimavantaṃ āśramaṃ gatvā ṛṣipravrajyāṃ pravrajito caturdhyānalābhī paṃcābhijño maharddhiko mahānubhāvo ṛṣi saṃvṛtto //
___tasya dāni ekūnatriṃśa ṛṣikumārā śiṣyā sarve ṣaḍaṃgavedapāragāś caturdhyānalābhinaḥ paṃcābhijñā maharddhikā mahānubhāvā // so teṣāṃ śiṣyāṇām āha // buddho loke samutpanno vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve manuṣyāṇāṃ dharmaṃ deśayati ādau kalyāṇaṃ madhye kalyāṇaṃ paryavasāne kalyāṇa svarthaṃ suvyaṃjanaṃ kevalaparipūrṇaṃ pariśuddhaṃ paryavadātaṃ brahmacaryaṃ saṃprakāśayati //
sarve aśaraṇā skaṃdhāḥ abhitaptā mahābhayā /
aviśvāsikā ca asārā ca iti bhāṣati gautamo //
yaṃ nūnaṃ vayaṃ māṇavakāho yena vārāṇasīm ṛṣivadanaṃ mṛgadāvaṃ tenopasaṃkrameyāma
[_Mvu_3.379_] taṃ bhagavantaṃ gautamaṃ darśanāya / sādhu khalu punar bhavati tathārūpāṇāṃ tathāgatānāṃ arhantānāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ darśanāya upasaṃkramaṇaṃ paryupāsanā ca // sādhūpādhyāya tti te māṇavakā pūrṇasya . . . . . . . . . . . brahmacaryaṃ saṃprakāśayantaṃ dvātriṃśatīhi mahāpuruṣalakṣaṇehi samanvāgataṃ aśītihi anuvyaṃjanehi upaśobhitaśarīraṃ aṣṭādaśehi āveṇikehi buddhadharmehi samanvāgataṃ daśahi tathāgatabalehi balavāṃ caturhi vaiśāradyehi suviśārado śāntendriyo śāntamānaso uttamadamaśamathapāramiprāpto paramadamaśamathapāramiprāptaḥ antargatehi indriyehi avahirgatena mānasena sthitena dharmatāprāptena hradam ivāccho anāvilo viprasanno ratanayūpam ivābhyudgato suvarṇayūpaṃ vā prabhāsamānaṃ tejasā śriyāye jvalamānaṃ asecanakaṃ apratikūlaṃ darśanāye / dṛṣṭvā ca punar asya atiriva manaṃ prasīde // prasannacitto ca punar yena bhagavāṃs tenopasaṃkramitvā bhagavataḥ pādau śirasā vaṃditvā bhagavantam etad uvāca // pravrajehi māṃ bhagavaṃ upasaṃpādehi māṃ sugata // atha khalu bhagavāṃ pūrṇaṃ ṛṣiṃ maitrāyaṇīputraṃ ātmatriṃśaṃ ehibhikṣukāye abhibhāṣe // etha bhikṣavaś caratha tathāgate brahmacaryaṃ // teṣāṃ dāni bhagavatā ehibhikṣukāye ābhāṣṭānāṃ yat kiṃcid ṛṣiliṃgaṃ ṛṣigupti ṛṣidhvajaṃ ṛṣikalpaṃ sarvaṃ samantarahitaṃ tricīvaraṃ ca prādurbhūtaṃ suṃbhakā ca pātrā prakṛtisvabhāvasaṃsthitā keśā īryāpatho ca sānaṃ saṃsthihe sayyathāpi nāma varṣaśatopasaṃpannānāṃ bhikṣūṇāṃ / eṣā āyuṣmataḥ pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya ātmatriṃśasya pravrajyā upasaṃpadā bhikṣubhāvo //
___so dāni ātmatriṃśo bhagavatā balavaśībhāve vinīto / so dāni balavaśībhāvaprāpto bhagavantaṃ sammukhaṃ imāhi sārūpyāhi gāthāhi abhistave //
[_Mvu_3.380_] yaṃ tuṣitabhavane santo himaśikharanibho gajo bhavitvāna /
antimam upesi garbhaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ ca ubhayato upetarūpā tava jananī ca pitā loke /
mahipatikulasaṃbhavo abhū daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ pratimukhasanto paricyavasi jagaṃ na kasya ci spṛśyanto /
pittarudhiraśleṣmaṇā alipto daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ ca kanakavarṇaṃ paśyamānā paramaprītaṃ mano anujanenti /
phaṇikā anugatā va raktasūtraṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ ca prakampayanto vasudhāṃ jāyesi bahujanahitāya /
jāto pādāni sapta kramesi daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ pi ca jātasya mune chatraṃ dhārayensu guhyakādhipatī /
ubhayato ca vījanīyo daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ pi ca te jātamātra udupānā udgame udakadhārā /
uṣṇā ca śītalā ca daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yaṃ pravrajesi prahāya kāmaguṇāṃ yeva sapta ca ratanā /
caturo ca mahādvīpāṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
avahāya mahīṃ ca jñātayo atha ratnāni mahāya sapta varā /
jātīmaraṇasya kāsi antaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
[_Mvu_3.381_] vīra mahā-ābhā udgamāsi bhagavato citte tadā vimucyamāne /
ekāntasukho bhavensu daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
adya suvinītā jinena śāstā paramaprītamanā āryā pariṣā /
śatrudamane upesi kālaṃ daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
yathā tava praṇidhī abhūt purastād yatha samudāgato asi lokanātha /
praṇidhī āgamo ca te samṛddho daśaśatarasmisagotra taṃ priyaṃ me //
tava daśadiśatāṃ gato praṇādo janaviṣayeṣu ca nāsti koci tulyo /
paramagatigato si dharmatāye daśaśatarasagotra taṃ priyaṃ me //
diṣṭyā bhagavān sukhī arogī diṣṭyā kāryaṃ idaṃ tava samṛddhaṃ /
diṣṭyā namuci hato tvayā sasainyo diṣṭyā te viditam imaṃ ca paraṃ ca //
diṣṭyā te sahaṃpati yācesi diṣṭyā cāsya pratiśṛṇoṣi vīra /
diṣṭyā dharmeṇa dharmacakraṃ diṣṭyā pravartaye dvādaśāṃgupetaṃ //
diṣṭyā nadito te siṃhanādo diṣṭyā te prativādo nāsti kvacit* /
diṣṭyā yaṃ jinena dharme prāpte diṣṭyā te mātsaryaṃ nāsti vara //
diṣṭyā me abhūṣi divyacakṣuḥ diṣṭyā śrotram amānuṣam abhūṣi me //
dṛṣṭvā himavante mṛtyuṃ vā diṣṭyā te samitī dṛṣṭā //
[_Mvu_3.382_] iha me abhūṣi paṃcābhijñā diṣṭyā śiṣyāṇa vidheyatā abhū /
diṣṭyā mo na pāpasaṃgatā sma diṣṭyā anubhomo dharmarājānaṃ //
diṣṭyā śaraṇaṃ upagatā sma diṣṭyā abhisamita catasro satyā /
diṣṭyā suvisāradā te dharme diṣṭyā sma vaśībhāvam anuprāptā //
evaṃ khu tadā jinasya purato āyuṣmāṃ pūrṇo kathitamārgo /
vārāṇasyāṃ mṛgadāvasmiṃ āttamano anumode dharmaprāpto //
_____āyuṣmato pūrṇasya maitrāyaṇīputrasya vastu samāptaṃ //
___bhagavān samyaksaṃbuddho yad arthaṃ samudāgato tam arthaṃ abhisaṃbhāvayitvā vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve śāstā devānāṃ ca manuṣyāṇāṃ ca vistareṇa nidānaṃ kṛtvā avantīṣu markaṭaṃ nāma nigamaṃ tatra brāhmaṇamahāśālo rājño ujjhebhakasya toṇehārakasya purohitaḥ rājācāryo mahādhano mahābhogo prabhūtabhogo prabhūtasvāpateyo prabhūtadhanadhānyakośakoṣṭhāgāro prabhūtajātarūparajatavittopakaraṇo prabhūtadāsīdāsakarmakarapauruṣeyo prabhūtahastyaśvājagaveḍako kātyāyanasagotro / tasya dāni dve putrā eko nālako nāmena dvitīyo ca uttaro / uttaro jyeṣṭhaḥ nālako kanīyaso paṇḍito nipuṇo medhāvī uddhaṭitājño tīkṣṇabuddhiko // teṣāṃ mātulo asito nāma ṛṣī avantīṣu viṃdhyapar