Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)avsata_u.htmNguyên tác: Sanskrit

Bổn Sanh Bách Duyên (Avadānaśataka)

Chuyện bổn sanh (Avadāna/Jātaka) kể về tiền thân và hành trạng của đức Phật và các đệ tử. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 8 / 15 (50.000 ký tự/trang)
evaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaś ca kena karmaṇeti | paśyati manuṣyebhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannāḥ, bhagavato 'ntike cittam ahiprasādyeti | atha brāhmaṇapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat: na mama pratirūpaṃ syāt*, yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha brāhmaṇapūrvako devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavataṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān brāhmaṇapūrvakasya devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā brāhmaṇapūrvakeṇa devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam prāptam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
-------------------- Vaidya, p. 132 --------------------
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_52.1 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ |
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_52.2 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_52.3 || iti
avanamya tataḥ pralambahāraś
caraṇau dvāv abhinandya jātaharṣaḥ |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukho divaṃ jagāma || AVŚ_52.4 ||
atha brāhmaṇapūrvako devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva jitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā hi vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||
bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātryāṃ bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ, api yo 'sāv ekaputro 'sya brāhmaṇasya putro 'lpāyuṣkaḥ kālagataḥ, sa mamāntike cittam abhiprasādya praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, so 'syāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyaś ca svabhavanaṃ gataḥ ||
atra cāntare sa brāhmaṇas tam ekaputrakam iṣṭaṃ kāntaṃ priyaṃ manāpaṃ kṣāntam apratikūlaṃ śmaśāne nirhṛtyotsaṅge kṛtvā karuṇakaruṇaṃ vilapan* kathayati: hā putraka hā ekaputraketi | jñātayaḥ subahv api śokavinodanaṃ kurvaṇā na śaknuvanty utthāpayitum* | sa kākakuraraśvaśṛgālagṛdhraparivṛtaḥ prakīrṇakeśībhiḥ strībhir anugato mahājanakāyena codvīkṣyamāṇas tiṣṭhati | tato 'sya putro devabhūtaḥ pitaraṃ paridevamānaṃ dṛṣṭvā kāruṇyād ākampitahṛdayaḥ pituḥ śokavinodanārtham ṛṣiveṣadhāriṇam ātmānam abhinirmāya śmaśānasamīpe pañcatapāvasthitaḥ | atha sa brāhmaṇas tam ṛṣiṃ papraccha: bho maharṣe anena tapasā kiṃ prārthayasa iti | ṛṣir āha: rājyaṃ prārthaye, sauvarṇaś ca me rathaḥ syān nānāratnavicitraḥ, sūryācandramasau rathacakre syātām*, catvāraś ca lokapālāḥ purastān nameyuḥ | so 'haṃ taṃ ratham abhiruhyemāṃ mahāpṛthivīm anvāhiṇḍeyeti | brāhmaṇaḥ kathayati:
yadi varṣaśataṃ pūrṇaṃ tapiṣyasi nirantaram* |
na lapsyase 'pi tat sthānaṃ paramatapasāpi hi || AVŚ_52.5 || iti ||
ṛṣiḥ kathayati: tvaṃ ca punar anena mṛtakuṇapenāśucinā paramadurgandhena śavena kāṣṭhabhūtena kiṃ prārthayasa iti | brāhmaṇaḥ prāha: priyo me ekaputrakaḥ kālagataḥ, taṃ prārthaya iti | ṛṣir āha:
-------------------- Vaidya, p. 133 --------------------
yadi varṣaśataṃ pūrṇaṃ rodiṣyasi nirantaram* |
na lapsyase 'pi taṃ putraṃ ruditena hi kiṃ tava || AVŚ_52.6 || iti ||
tatas tasya brāhmaṇasya bhūtam ṛṣivacanam avagatya prasādo jātaḥ | prasādajātaś cāha: kas tvam iti | tata ṛṣis taṃ veṣam antardhāpya svaveṣeṇa sthitvā pitaram āha: ahaṃ te sa ekaputrako bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | tava śokavinodanārtham ihāgataḥ | ehi tvaṃ tāta buddhaṃ bhagavantaṃ śaraṇaṃ gaccha, apy eva tvam api saṃsārasamatikrāmaṃ kuryā iti ||
atha sa brāhmaṇo mṛtaśarīram apahāya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādābhivandanaṃ kṛtvā purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | tasmai bhagavatā caturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā, yāṃ śrutvā tena brāhmaṇeṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalam prāptam* | sa labdhodayo labdhalābho bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavantaṃ triḥ pradakṣiṇīkṛtya prakrāntaḥ ||
tato bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: paśya bhagavan, yāvad anena devaputreṇāyaṃ pitā śokaṃ vinodya satyadarśane pratiṣṭhāpita iti | bhagavān āha: kim atra bhikṣava āścaryaṃ yad anenaitarhi dṛṣṭasatyena pitā paritrātaḥ | yat tv anena atīte 'dhvani pṛthagjanena satā yāvat trir api pitā jīvitād vyavaropyamāṇaḥ paritrātaḥ | tac chruṇuta, sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta, bhāṣiṣye ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani vārāṇasyāṃ nagaryām anyatamaḥ pāradārikaḥ | tasya putro bhadraḥ kalyāṇāśayo 'tīva lokasyābhimataḥ | yāvad asya pitrā cauryaṃ kṛtam* | tato rājñā vadhyatām ity ājñaptam* | tataḥ putreṇa yāvat trir api rājānaṃ vijñāpya iṣṭena jīvitenācchāditaḥ ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau tena kālena tena samayena pāradārika āsīt*, ayaṃ sa brāhmaṇaḥ | pāradārikaputro 'yam eva brāhmaṇadārakaḥ ||
bhikṣava ūcuḥ: kiṃ karma kṛtaṃ yena pitāputrābhyāṃ satyadarśanaṃ kṛtam iti | bhagavān āha: kāśyape samyaksaṃbuddhe upāsakabhūtābhyāṃ śaraṇagamanaśikṣāpadagrahaṇaṃ kṛtam* | tenedānīṃ satyadarśanaṃ kṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣavaḥ sarvasaṃskārā anityāḥ, sarvadharmā anātmānaḥ, śāntaṃ nirvāṇam iti nirvāṇe yatnaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo 'nye ca devāsuragaruḍakinnaramahoragādayo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
-------------------- Vaidya, p. 134 --------------------
*******************************************************
AVŚ_53 sālaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | tena khalu punaḥ samayena śrāvastyāṃ sālabhañjikā nāma parva pratyupasthitam* | tatrānekāni prāṇiśatasahasrāṇi saṃnipatya sālapuṣpāṇy ādāya krīḍanti ramante paricārayanti | yāvad anyatarā śreṣṭhidārikā sālapuṣpāṇy ādāya śrāvastīṃ praviśati | bhagavāṃś ca bhikṣugaṇaparivṛtaḥ śrāvastīṃ piṇḍāya caritvā nirgacchati | dadarśa sā dārikā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyāmaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* | dṛṣṭvā ca punaḥ prasādajātayā bhagavān sālapuṣpair avakīrṇaḥ | tataḥ pradakṣiṇīkṛtya pratinivṛttā: bhūyo 'nyāni gṛhasyārthe āneṣyāmīti | yāvad asau sālavṛkṣam adhirūḍhā patitā | bhagavataḥ kṛtopasthānā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā yāvat sālapuṣpavimānālaṃkṛtā devasamitim upasaṃkrāntā ||
tasmiṃś ca kāle śakro devendraḥ sudharmāyāṃ devasabhāyāṃ devagaṇasya madhye buddhasya varṇaṃ bhāṣate, dharmasya saṃghasya ca varṇaṃ bhāṣate | dadarśa śakro devendras tāṃ devakanyāṃ sālapuṣpavimānālaṃkṛtām uttaptakuśalamūlām* | dṛṣṭvā ca gāthayā pratyabhāṣata:
gātraṃ kena vimṛṣṭakāñcananibhaṃ padmotpalābhaṃ tava
gātraśrīr atulā kṛteyam iha te dehāt prabhā niḥsṛtā |
vaktraṃ kena vibuddhapadmasadṛśaṃ cāmīkarābhaṃ tava
brūhi tvaṃ mama devate phalam idaṃ yat karmajaṃ bhujyate || AVŚ_53.1 ||
devatā prāha:
saśrāvako narāditya ākīrṇo varalakṣaṇaiḥ |
tat karma kuśalaṃ kṛtvā rājate 'bhyadhikaṃ mama |
jalajenduviśuddhābhaṃ vadanaṃ kāntadarśanam* || AVŚ_53.2 ||
śakraḥ prāha:
aho guṇamayaṃ kṣetraṃ sarvadoṣavivarjitam* |
yatra nyastaṃ tvayā bījam iṣṭaṃ svargopapattaye || AVŚ_53.3 ||
-------------------- Vaidya, p. 135 --------------------
ko nārcayet pravarakāñcanarāśigauraṃ
buddhaṃ viśuddhakamalāyatapatranetram* |
yatrādhikārajanitāni varāṅganānāṃ
rejur mukhāni kamalāyatalocanani || AVŚ_53.4 ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti | atha tasyā devakanyāyā etad abhavat: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha sā devakanyā calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrī maṇiratnavicitracūḍā kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrī anekadevatāśatasahasraparivṛtā tenaiva sālapuṣpavimānena saha bhagavatsakāśam upasaṃkrāntā | bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃs tasyā devatāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā tayā devakanyayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na devatābhir na rājñā neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_53.5 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer: suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_53.6 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_53.7 || iti
avanamya tataḥ pralambahārā
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukhī divaṃ jagāma || AVŚ_53.8 ||
athāsau devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||
-------------------- Vaidya, p. 136 --------------------
bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ, yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhadanta imāṃ rātriṃ brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu dṛṣṭā yuṣmābhiḥ sā dārikā, yayā aham antarmārgo sālapuṣpair avakīrṇaḥ? evaṃ bhadanta | saiṣā mamāntike cittam abhiprasādya kālagatā praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | sā imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
*******************************************************
AVŚ_54 śrīmatī | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛham upaniśritya viharati veṇuvane kalandakanivāpe | rājagṛhe nagare rājā bimbisāro rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam ekaputram iva rājyaṃ pālayati | yadā rājñā bimbisāreṇa bhagavataḥ sakāśāt satyāni dṛṣṭāni, tadā rātriṃ bhagavantam upasaṃkrāmati sārdham antaḥpureṇa | atha rājā bimbisāro 'pareṇa samayena saṃprāpte vasantakālasamaye saṃpuṣpiteṣu pādapeṣu haṃsakrauñcamayūraśukaśārikākokilajīvañjīvakanirghoṣite vanaṣaṇḍe devyā sahāntaḥpuraparivṛta udyānabhūmiṃ nirgataḥ | tatra cāntaḥpurikābhī rājā vijñaptaḥ: deva vayaṃ na śaknumo 'hanyahani bhagavantam upasaṃkramitum* | tat sādhu devo 'sminn antaḥpure tathāgatasya keśanakhastūpaṃ pratiṣṭhāpayed* yatra vayam asakṛtpuṣpair gandhair mālyair vilepanaiś chatrair dhvajaiḥ patākābhiḥ pūjāṃ kuryāmeti | yāvad rājñā bimbisāreṇa bhagavān vijñaptaḥ: dīyatām asmabhyaṃ keśanakhaṃ yena vayaṃ tathāgatastūpam antaḥpuramadhye pratiṣṭhāpayāma iti | yāvad bhagavatā keśanakhaṃ dattam* | rājñā bimbisāreṇa mahatā satkāreṇāntaḥpurasahāyena tathāgatasya keśanakhastūpo 'ntaḥpuramadhye pratiṣṭhāpitaḥ | tatra cāntaḥpure 'ntaḥpurikā dīpadhūpapuṣpagandhamālyavilepanair abhyarcanaṃ kurvanti ||
yadā punā rājñā ajātaśatruṇā devadattavigrāhitena pitā dhārmiko dharmarājo jīvitād vyaparopitaḥ, svayaṃ ca rājyaṃ pratipannaḥ, tadā bhagavacchāsane sarvedeyadharmāḥ samucchinnāḥ |
-------------------- Vaidya, p. 137 --------------------
kriyākāraś ca kārito na kenacit tathāgatastūpe kārāḥ kartavyā iti | yadā pañcadaśyāṃ pravāraṇā saṃvṛttā, tadā tatra keśanakhastūpe na kaścit saṃmārjanaṃ dīpadhūpapuṣpadānaṃ vā kurute | tato 'ntaḥpurikā keśanakhastūpaṃ tathāvidhaṃ rājānaṃ ca bimbisāram anusmṛtya karuṇakaruṇaṃ roditum ārabdhāḥ: hā kaṣṭaṃ dharmarājaviyogād vayaṃ puṇyāt prahīṇā iti | tatra ca śrīmatī nāmāntaḥpurikā | sā svakaṃ jīvitam agaṇayitvā buddhaguṇāṃś cānusmṛtya keśanakhastūpaṃ saṃmṛjya dīpamālām akārṣīt* | yāvad ajātaśatrur upariprasādatalagataḥ tam udāram avabhāsaṃ dṛṣṭvā papraccha kim idam iti | yāvad anyayā kathitam*: śrīmatyā keśanakhastūpe dīpamālā kṛteti | tataḥ śrīmatīm āhūya kathayati: kim arthaṃ rājaśāsanam atikramasīti | sā kathayati: yady api mayā tava śāsanam atikrāntam*, kiṃ tu dharmarājasya mayā bimbisārasya śāsanaṃ nātikrāntam iti | tatas tena kupitena cakraṃ kṣiptvā jīvitād vyavaropitā | sā bhagavati prasannacittā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā ||
tatra kāle devasamitir upasthitā | atha śrīmatī devakanyā samantayojanaṃ divyaprabhāmaṇḍalāvabhāsitā devasamitim upasaṃkrāntā | tataḥ śakro devendras tam udāram avabhāsaṃ divyāṃ ca prabhāṃ samantayojanaṃ dṛṣṭvā papraccha:
gātraṃ kena vimṛṣṭakāñcananibhaṃ padmotpalābhaṃ tava
gātraśrīr atulā kṛteyam iha te dehāt prabhā niḥsṛtā |
vaktraṃ kena vibuddhapadmasadṛśaṃ cāmīkarābhaṃ tava
brūhi tvaṃ mama devate phalam idaṃ yat karmajaṃ bhujyate || AVŚ_54.1 ||
devatā prāha:
trailokyanāthaṃ jagataḥ pradīpaṃ nirīkṣya buddhaṃ varalakṣaṇāḍhyam* |
cakāra dīpaṃ vadatāṃ varasya tamonudaṃ kleśatamonudasya || AVŚ_54.2 ||
dṛṣṭvā prabhāṃ candramarīcivarṇāṃ cakāra bhāvena munau prasādam* |
prabhāṃ ca harṣāt samudīkṣya śāstuś cakre praṇāmaṃ vadatāṃ varasya || AVŚ_54.3 ||
tatkarmaṇā śriyā dehaṃ rājate 'bhyadhikaṃ mama |
jalajenduviśuddhābhaṃ vadanaṃ kāntadarśanam* || AVŚ_54.4 ||
śakraḥ prāha:
aho guṇamayaṃ kṣetraṃ sarvadoṣavivarjitam* |
yatra nyastaṃ tvayā bījam iṣṭaṃ svargopapattaye || AVŚ_54.5 ||
-------------------- Vaidya, p. 138 --------------------
ko nārcayet pravarakāñcanarāśigauraṃ
buddhaṃ viśuddhakamalāyatapatranetram* |
yatrādhikārajanitāni varāṅganānāṃ
rejur mukhāni kamalāyatalocanani || AVŚ_54.6 ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavato 'ntike cittaṃ prasādyeti | atha śrīmatyā devakanyāyā etad abhavat: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāsā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsā eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha śrīmatī devakanyā divyaprabhāvabhāsapariveṣṭitā divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ veṇuvanaṃ kalandakanivāpam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavāñ chrīmatyā devakanyāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā srīmatyā devakanyāyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ prāptam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_54.7 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer: suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_54.8 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_54.9 ||
avanamya tataḥ pralambahārā
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukhī divaṃ jagāma || AVŚ_54.10 ||
atha śrīmatī devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva jitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||
-------------------- Vaidya, p. 139 --------------------
bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann imāṃ rātriṃ brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu rājño bimbisārasya śrīmatī nāmāntaḥpurikā svajīvitam agaṇayitvā buddhaguṇāṃś cānusmṛtya tathāgatasya keśanakhastūpe dīpamālāṃ kṛtavatī | tato rājñā ajātaśatruṇā kupitena jīvitād vyavaropitā | sā mamāntike cittaṃ prasādya kālagatā praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | sā asyāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yac chāstāraṃ satkariṣyāmo gurukariṣyāmo mānayiṣyāmaḥ pūjayiṣyāmaḥ | śāstāraṃ satkṛtya gurukṛtya mānayitvā pūjayitvopaniśritya vihariṣyāmaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
*******************************************************
AVŚ_55 vastram* | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | yadā anāthapiṇḍadena gṛhapatinā buddhapramukhāya bhikṣusaṃghāya jetavanaṃ niryātitam*, krameṇa  koṭiśataṃ bhagavacchāsane dattam*, tadā tasya buddhir abhavat*: kim atrāścaryaṃ yad ahaṃ dānāni dadāmi, puṇyāni vā karomi, yanv ahaṃ daridrajanānugrahārthṃ śrāvastīnivāsino janakāyāc chandakabhikṣaṇaṃ kṛtvā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃgham upatiṣṭheyam* | evaṃ me mahājanānugrahaḥ kṛto bhaviṣyati, bahu cānena puṇyaṃ prasūtaṃ bhaviṣyatīti | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā eṣa vṛttānto rājñe niveditaḥ | rājñā sarvasyāṃ śrāvastyāṃ ghaṇṭāghoṣaṇaṃ kāritam*: śṛṇvantu bhavantaḥ śrāvastīnivāsinaḥ paurāḥ | adya saptame divase anāthapiṇḍado gṛhapatir hastiskandhābhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya cchandakabhikṣaṇaṃ kartukāmaḥ | yasya vo yan mātraṃ parityaktaṃ tad anupradātavyam iti | yāvat saptame divase anāthapiṇḍado gṛhapatir hastiskandhādhirūḍhas tathāgatasya saśrāvakasaṃghasyārthāya chandakabhikṣaṇaṃ kartuṃ pravṛttam* | tatra yeṣāṃ yan mātro vibhavas te tan mātraṃ dātuṃ pravṛttāḥ | kecid dhāraṃ prayacchanti, kecit kaṭakam*, kecit keyūram*, kecij jātarūpamālām*,
-------------------- Vaidya, p. 140 --------------------
kecid aṅgulimudrām*, kecin muktāhāram*, kecid dhiraṇyam*, kecit suvarṇam*, kecid antaśaḥ kārṣāpaṇam* | gṛhapatir api parānugrahārthaṃ pratigṛhṇāti ||
yāvad anyatamā strī paramadaridrā | tayā tribhir māsaiḥ kṛcchreṇa paṭaka upārjitaḥ | sā taṃ paṭakaṃ prāvṛtya vīthīm avatīrṇā | anāthapiṇḍadaś ca tayā dūrata evāgacchan*, śaṅkhapaṭahair vādyamānair avalokitaḥ | tayānyatama upāsakaḥ pṛṣṭaḥ: yadi tāvad ayaṃ gṛhapatir āḍhyo mahādhano mahābhoho 'ntarbhūmau nigūḍhāny api nidhānāni paśyati, kasmād ayaṃ parakulebhyo bhaikṣyam aṭatīti | sā upāsakenoktā: parānugrahārtham* | ye 'samamarthā bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojayitum*, teṣām arthe 'nugrahaṃ karoti | kathaṃ bahavaḥ sametā bhagavantaṃ pratipādayeyur iti | tatas tayā dārikāyā buddhir utpannā: ahaṃ tāvad akṛtapuṇyā, na me śaktir asti, yad aham ekākinī bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ bhojanena pratipādayeyam* | yanv aham atra kiṃcid anupradadyām iti | sā svakaṃ vibhavam avalokayantī na kiṃcit paśyati ṛte paṭakāt* | sā cintayituṃ pravṛttā: yady aham ihasthaiva paṭakaṃ pradāsyāmi, nagnā bhaviṣyāmi | yanv ahaṃ śaraṇapṛṣṭham abhiruhya paṭakaṃ kṣipeyam iti | tataḥ sā śaraṇapṛṣṭham abhiruhya svaśarīrāt paṭakam avanīya anāthapiṇḍadasyopari kṣiptavatī | sā gṛhapatinā saṃlakṣitā: nūnam asyā eṣa eva vibhavo yad anayā śaraṇasaṃsthayā kṣiptam iti | tena svapauruṣeyāṇām ājñānupradattā | gacchantu bhavantaḥ, avalokayantu kenāyaṃ paṭakaḥ kṣipta iti | tair avalokitā yāvad utkuṭukā niṣaṇṇā | tatas taiḥ pṛṣṭā | tayā coktam*: yo me vibhava āsīt sa me bhagavadguṇānukīrtanaṃ pratiśrutya dāridryabhayabhītayā (Speyer: dāridrabhayabhītayā) tathāgatapramukhe bhikṣusaṃghe datta iti | tatas tair anāthapiṇḍadāya niveditam* | tato 'nāthapiṇḍadena gṛhapatinā paramavismayajātenā sā dārikā vicitrair vastrair ābharaṇaiś cācchāditā | sā cālpāyuṣkā kālagatā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā | upapannamātrāyās tasyās tathāvidhāni vastrāṇi prādurbhūtāni, na kasyacid anyasya devaputrasya vā devakanyāyā vā ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sā paśyati: manuṣyebhyaś cyutā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, bhagavataḥ paṭakapradānād iti | tato vastradāyikā devakanyā calavimalakuṇḍaladharā hārārdhahāravirājitagātrī maṇiratnavicitracūḍā kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātrī tām eva rātriṃ divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya | atha bhagavān paṭakapradāyikāyā devakanyāyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā paṭakapradāyikāyā devakanyāyā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ
-------------------- Vaidya, p. 141 --------------------
kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_55.1 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer:suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇā ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_55.2 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_55.3 ||
avanamya tataḥ pralambahārā
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣā |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukhī divaṃ jagāma || AVŚ_55.4 ||
atha paṭapradāyikā devakanyā vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatā tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gatā ||
bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | yā daridradārikā anāthapiṇḍadasya gṛhapateś chandakabhikṣaṇaṃ kurvāṇasya paṭaṃ datvā kālagatā, praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannā, sā imāṃ rātriṃ matsakāśam upasaṃkrāntā | tasyā mayā dharmo deśitaḥ | sā prasādajātā prakrāntā, dṛṣṭasatyā ca svabhavanaṃ gatā | tasmāt tarhi bhikṣava evaṃ śikṣitavyam: yad buddhadharmasaṃgheṣu kārān kariṣyāmo nāpakārān* | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
*******************************************************
AVŚ_56 śukaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃghaḥ śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme | rājagṛhe nagare rājā bimbisāro rājyaṃ kārayati ṛddhaṃ ca sphītaṃ ca kṣemaṃ ca subhikṣaṃ ca ākīrṇabahujanamanuṣyaṃ ca praśāntakalikalahaḍimbaḍamaraṃ taskararogāpagataṃ śālīkṣugomahiṣīsaṃpannam akhilam akaṇṭakam* | ekaputram iva rājyaṃ pālayati | sa ca rājā śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśaya
-------------------- Vaidya, p. 142 --------------------
ātmahitaparahitapratipannaḥ kāruṇiko mahātmā dharmakāmaḥ prajāvatsalaḥ | yāvad asau bhagavaddarśanotkaṇṭhitaḥ kare kapolaṃ datvā cintāparo vyavasthitaḥ | tato 'mātyar uktaḥ: kimarthaṃ deva śokaḥ kriyata iti | rājovāca: ciradṛṣṭo me sugataḥ | so 'ham ākāṅkṣāmi bhagavato darśanam iti | aśrauṣīd bhagavān divāvihāropagato divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣeṇa rājā bimbisāra utkaṇṭhita iti | atrāntare nāsti kiṃcid buddhānāṃ bhagavatām ajñātam adṛṣṭam aviditam avijñātam* | dharmatā khalu buddhānāṃ bhagavatāṃ mahākāruṇikānāṃ lokānugrahapravṛttānām ekārakṣāṇāṃ śamathavipaśyanāvihāriṇāṃ tridamathavastukuśalānāṃ caturoghottīrṇānāṃ caturṛddhipādacaraṇatalasupratiṣṭhitānāṃ caturṣu saṃgrahavastuṣu dīrgharātrakṛtaparicayānāṃ pañcāṅgaviprahīṇānāṃ pañcagatisamatikrāntānāṃ ṣaḍaṅgasamanvāgatānāṃ ṣaṭpāramitāparipūrṇānāṃ saptabodhyaṅgakusumāḍhyānām aṣṭāṅgamārgadeśikānāṃ navānupūrvavihārasamāpattikuśalānāṃ daśabalabalināṃ daśadiksamāpūrṇayaśasāṃ daśaśatavaśavartiprativiśiṣṭānāṃ trī rātres trir divasasya buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokya jñānadarśanaṃ pravartate: ko hīyate ko vardhate kaḥ kṛcchraprāptaḥ kaḥ saṃkaṭaprāptaḥ kaḥ saṃbādhaprāptaḥ kaḥ kṛcchrasaṃkaṭasaṃbādhaprāptaḥ ko 'pāyanimnaḥ ko 'pāyapravaṇaḥ ko 'pāyaprāgbhāraḥ, kam aham apāyād uddhṛtya svarge mokṣe ca pratiṣṭhāpayeyam*, kasya kāmapaṅkanimagnasya hastoddhāram anupradadyām*, kam āryadhanavirahitam āryadhanaiśvaryādhipatye pratiṣṭhāpayeyam*, <kasyājñānatimirapaṭalaparyavanaddhanetrasya jñānāñjanaśalākayā cakṣur viśodhayāmi |> kasyānavaropitāni kuśalamulāny avaropayeyam*, kasyāvaropitāni paripācayeyam*, kasya paripakvāni vimocayeyam* | āha ca:
apy evātikramed velāṃ sāgaro makarālayaḥ |
na tu vaineyavatsānāṃ buddho velām atikramet || AVŚ_56.1 ||
tato bhagavān rājño bimbisārasyānugrahārthaṃ trayāṇāṃ vārṣikāṇāṃ māsānām atyayāt kṛtacīvaro niṣṭḥitacīvaraḥ samādāya pātracīvaram janapadacārikāṃ prakrāntaḥ | anupūrveṇa cārikāṃ carann anyatamaṃ vanaṣaṇḍam anuprāptaḥ | tatra ca vanaṣaṇḍe manuṣyapralāpī śukaḥ prativasati | tena bhagavān dūrata dṛṣṭaḥ | tatas tvaritatvaritaṃ bhagavantam uvāca: etu bhagavān, svāgataṃ bhagavate, kriyatām asmākam anugrahaḥ, ihaiva vanaṣaṇḍe ekāṃ rātriṃ prativaseti | tato bhagavāñ chukasyānugrahārthaṃ yatra vkṣe śukasyālayas tatra tṛṇasaṃstaraṃ saṃstīrya paryaṅkeṇa niṣaṇṇaḥ, anyavṛkṣeṣu mahāśrāvakāḥ, tataḥ śukaḥ kṛtsnāṃ rātrim itas tatas taṃ vanaṣaṇḍaṃ paryaṭati, mā haiva kaścid bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ viheṭhayiṣyatīti manuṣyo vā amanuṣyo vā yakṣo vā rākṣaso vā śvāpadaś caṇḍaśṛṅgo veti | tataḥ prabhātāyāṃ rajanyāṃ bhagavantaṃ triḥpradakṣīṇīkṛtya kṣamayitum ārabdhaḥ | kṣamasva bhagavaṃs tiryagyonigato 'ham*, nāsti me vibhavo yena bhagavantam abhyarcayeyam*, api tv aham agrato gacchāmi | rājño bimbisārasya bhagavata āgamanaṃ nivedayāmīti | evam astv iti | yāvad asau rājñaḥ sakāśaṃ saṃprasthitaḥ | anupūrveṇa rājñaḥ sakāśam anuprāptam* | tasmiṃś ca samaye rājā upariprāsādatalagato niṣpuruṣeṇa tūryeṇa krīḍati ramate paricārayati | tataḥ śuko mānuṣapralāpī rājānam uvāca | bho rājan*, viditaṃ te bhavatu: bhagavān saśrāvakasaṃghas
-------------------- Vaidya, p. 143 --------------------
tava vijitam anuprāptaḥ | tad arhati devo bhaktaṃ sajjīkartum iti | tato rājā tvaritatvaritaṃ prāsādād avatīryāmātyagaṇaparivṛto bhagavato 'rthena āsanakāni prajñapya chatradhvajapatākābhir vicitraiś ca gandhapuṣpadhūpair bhagavantaṃ pratyudgataḥ | tato rājñā bhagavān saśrāvakasaṃgho mahatā satkāreṇa praveśitaḥ, praṇītena cāhāreṇa saṃtarpitaḥ ||
atha śukasyaitad abhavat*: yad bhagavān saśrāvakasaṃgha evaṃvibhūtis tat sarvaṃ māmāgamya | iti viditvā hṛṣṭatuṣṭapramudita udagraprītisaumanasyajāto rājñaḥ purastād itaś cāmutaś ca paryaṭan* śyenakenāpahṛtya pañcatvam āpāditaḥ | bhagavato 'ntike cittaṃ prasādya kālagataḥ | praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: tiryagbhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha śukapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha śukapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavāṃś chukapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā śukapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_56.2 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer: suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_56.3 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_56.4 ||
avanamya tataḥ pralambahāraś
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukho divaṃ jagāma || AVŚ_56.5 ||
-------------------- Vaidya, p. 144 --------------------
atha śukapūrvī devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||
bhikṣavaḥ pūrvarātrāpararātraṃ jāgarikāyogam anuyuktā viharanti | tair dṛṣṭo bhagavato 'ntike udāro 'vabhāsaḥ | yaṃ dṛṣṭvā saṃdigdhā bhagavantaṃ paprachuḥ: kiṃ bhagavann asyāṃ rātrau bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na bhikṣavo brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ | api tu dṛṣṭaḥ sa yuṣmābhiḥ śuko yena vayaṃ tasmin vanaṣaṇḍe rātriṃ vastum upanimintritā iti? bhikṣava ūcuḥ: evaṃ bhadanteti | bhagavān āha: sa eṣa bhikṣavaḥ kālaṃ kṛtvā, praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapanna iti | bhikṣava ūcuḥ: kāni bhadanta śukapūrvakeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāni yena śukeṣūpapannaḥ, kāni karmāṇi kṛtāni yena deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam iti | bhagavān āha: śukapūrvakeṇaiva bhikṣavo devaputreṇa pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | śukapūrvakeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:
na praṇaśyanti karmāṇi api kalpaśatair api |
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || AVŚ_56.6 ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśativarṣasahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati sma | tasyānyatama upāsakaḥ | tena śikṣāśaithilyaṃ kṛtam* | tasya karmaṇo vipākāc chukeṣūpapannaḥ | yan mayāntike cittaṃ prasāditam*, tena deveṣūpapannaḥ | yat tena pariṣiṣṭāni śikṣāpadāni rakṣitāni, tena satyadarśanaṃ kṛtam* | iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ, ekāntaśuklānām ekāntaśuklaḥ, vyatimiśrāṇāṃ vyatimiśraḥ | tasmāt tarhi bhikṣava ekāntakṛṣṇāni karmāṇy apāsya vyatimiśrāṇi ca, ekāntaśukleṣv eva karmasv ābhogaḥ karaṇīyaḥ | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
-------------------- Vaidya, p. 145 --------------------
*******************************************************
AVŚ_57 dūtaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ saśrāvakasaṃgho rājagṛhe varṣā upagato veṇuvane kalandakanivāpe | atha anāthapiṇḍado gṛhapatir yena rājā prasenajit kauśalas tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya rājānaṃ prasenajitaṃ jayenāyuṣā ca vardhayitvā vijñāpayati: yat khalu deva jānīyāś ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | icchāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum iti | tato rājā anāthapiṇḍadaṃ gṛhapatim uvāca: kaccit te gṛhapate śrutaṃ kutra bhagavān etarhi varṣā upagata iti? anāthapiṇḍada uvāca: śrutaṃ me deva bhagavān rājagṛhe varṣā upagata iti ||
tato rājñā prasenajitā kauśalena anāthapiṇḍadādyaiś ca paurajānapadāmātyair anyatamaḥ puruṣo dūtyenāhūyoktaḥ: ehi tvaṃ bho puruṣa, yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāma | upasaṃkramyāsmākaṃ vacanena bhagavataḥ pādau śirasā vandasva, alpābādhatāṃ ca pṛccha alpātaṅkaṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | evaṃ ca vada: rājā bhadanta kauśalaḥ śrāvastīnivāsinaś ca paurā ākāṅkṣanti bhagavato darśanam* | evaṃ cāhuḥ: ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | ichāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum* | sādhu bhagavāñ chrāvastīm āgacched anukampām upādāyeti | evaṃ deveti sa puruṣo rājñaḥ prasenajitaḥ kauśalasya sāmātyapaurajānapadasya pratiśrutya śrāvastīto 'nupūrveṇa cañcūryamāṇo rājagṛhaṃ nagaram anuprāptaḥ | tataḥ pūrvaṃ rājagṛhaṃ nagaram avalokya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ | upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ | ekāntaniṣaṇṇaḥ sa puruṣo bhagavantam idam avocat*: rājā bhadanta prasenajit kauśalaḥ śrāvastīnivāsinaś ca paurā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā alpābādhatāṃ pṛcchanti, alpātaṅkatāṃ ca laghūtthānatāṃ ca yātrāṃ ca balaṃ ca sukhaṃ cānavadyatāṃ ca sparśavihāratāṃ ca | evaṃ cāhuḥ: ciradṛṣṭo 'smābhir bhagavān* | paritṛṣitāḥ smo bhagavato darśanāya | ichāmo vayaṃ bhagavantaṃ draṣṭum* | sādhu bhagavāñ chrāvastīm āgacched anukampām upādāyeti | bhagavān āha: sacen me bhoḥ puruṣa rājā bimbisāro 'nujñāsyati; gamiṣyāmīti | tataḥ sa dūto rājānaṃ bimbisāram anujñāpya bhagavantam idam avocat*: anujñāto 'si bhagavan rājñā bimbisāreṇa gamanāya, yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti | adhivāsayati bhagavāṃs tasya puruṣasya tūṣṇībhāvena ||
atha bhagavāṃs trayāṇāṃ vārṣikāṇāṃ māsānām atyayāt kṛtacīvaro niṣṭhitacīvaraḥ samādāya pātracīvaraṃ mahatā parivāreṇa śrāvastyabhimukho 'bhijagāma | dūto 'pi rathābhirūḍhaḥ saṃprasthitaḥ | athāsau dadarśa buddhaṃ bhagavantaṃ padbhyāṃ saṃprasthitam* | tato rathād avatīrya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat*: pratigṛhyatāṃ bhagavann asmākīno ratho 'nukampām upādāyeti ||
-------------------- Vaidya, p. 146 --------------------
bhagavān āha:
ṛddhipādarathenāhaṃ samyagvyāyāmavartinā |
vicarāmi mahīṃ kṛtsnām akṣataḥ kleśakaṇṭhakaiḥ || AVŚ_57.1 || iti ||
dūtaḥ prāha: yady api bhagavān ṛddhipādayānayāyī; tathāpi tu kriyatāṃ mamānugrahārtham anukampeti | atha bhagavān dūtasyānugrahārtham ṛddhyā rathasyopari sthitaḥ | tato bhagavān rathābhirūḍhaḥ śrāvastīm anuprāptaḥ | dūtena ca rājñe niveditam* | atha rājā sāmātyaḥ sapaurajānapado bhagavantaṃ pratyudgataḥ | tatraiva ca jetavane rātriṃvāsam upagato dharmaśravaṇāya | sa ca dūto 'lpāyuṣko dharmaṃ śrutvā tasyām eva rātrau kālagataḥ | sa kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: manuṣyebhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha dūtapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha dūtapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇām puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ jetavanam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān dūtapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā dūtapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_57.2 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer: suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_57.3 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayaṃ |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_57.4 ||
avanamya tataḥ pralambahāraś
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukho divaṃ jagāma || AVŚ_57.5 ||
-------------------- Vaidya, p. 147 --------------------
atha dūtapūrvī devaputro vaṇig iva labdhalābhaḥ, sasyasaṃpanna iva karṣakaḥ śūra iva vijitasaṃgrāmaḥ, sarvarogaparimukta ivāturo yayā hi vibhūtyā bhagavatsakāśam āgatas tayaiva vibhūtyā svabhavanaṃ gataḥ ||
tato rājā prasenajid upariprāsādatalagatas tam udāram avabhāsaṃ dṛṣṭvā prabhātāyāṃ rajanyāṃ bhagavantaṃ papracha: kiṃ bhagavann imāṃ rātriṃ bhagavantaṃ darśanāya brahmā sahāṃpatiḥ śakro devendraś catvāro lokapālā upasaṃkrāntāḥ? bhagavān āha: na mahārāja brahmā sahāṃpatir na śakro devendro nāpi catvāro lokapālā māṃ darśanāyopasaṃkrāntāḥ, api tu tāvako dūtaḥ sa mamāntike cittam abhiprasādya kālagataḥ praṇīteṣū deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | sa imāṃ rātriṃ matsakāśam āgataḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | sa dṛṣṭasatyaḥ svabhavanaṃ gata iti | tato rājā vismayajātaḥ kathayati: aho buddho aho dharmaḥ aho saṃgho yatra nāma parīttaṃ karma kṛtvā mahān vipāka iti | atha rājā prasenajit kauśalo bhagavato bhāṣitam abhinandyānumodya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvotthāyāsanāt prakrāntaḥ ||
tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma: tisra imā bhikṣavo 'graprajñaptayaḥ | katamās tisraḥ? buddhe agraprajñaptir dharme saṃghe 'graprajñaptiḥ | buddhe 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecid satvā apadā vā dvipadā vā bahupadā vā rūpiṇo vā arūpiṇo va saṃjñino vā asaṃjñino vā naivasaṃjñino nāsaṃjñinaḥ, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid buddhe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate buddhe 'graprajñaptiḥ | dharme 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecid dharmāḥ saṃskṛtā vā asaṃskṛtā vā, virāgo dharmas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecid dharme 'bhiprasannā, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate dharme agraprajñaptiḥ | saṃghe 'graprajñaptiḥ katamā? ye kecit saṃghā vā gaṇā vā pūgā vā pariṣado vā, tathāgataśrāvakasaṃghas teṣām agra ākhyātaḥ | ye kecit saṃghe 'bhiprasannāḥ, agre te 'bhiprasannāḥ | teṣām agre 'bhiprasannānām agra eva vipākaḥ pratikāṅkṣitavyo deveṣu vā devabhūtānāṃ manuṣyeṣu vā manuṣyabhūtānām* | iyam ucyate saṃghe agraprajñaptiḥ ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
*******************************************************
AVŚ_58 mahiṣaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gurukṛto mānitaḥ pūjito rājabhī rājamātrair dhanibhiḥ pauraiḥ śreṣṭhibhiḥ sārthavāhair devair nāgair yakṣair asurair garuḍaiḥ kinnarair mahoragair iti devanāgayakṣāsuragaruḍakinnaramahoragābhyarcito buddho bhagavān jñāto mahāpuṇyo lābhī cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārāṇāṃ
-------------------- Vaidya, p. 148 --------------------
saśrāvakasaṃghaḥ kośaleṣu janapadeṣu cārikāṃ carann anyatamavanaṣaṇḍam anuprāptaḥ | tatra ca vanaṣaṇḍe mahān mahiṣīyūthaḥ prativasati, pañcamātrāṇi ca mahiṣīpālaśatāni | yāvat tatrānyatamo mahiṣo balavān parameṇa balena samanvāgataḥ | sa paramanuṣyāṇāṃ gandham āghrāya pṛṣṭhato 'nudhāvati | bhagavāṃś ca taṃ pradeśam anuprāpatḥ | tato mahiṣīpālair bhagavān saśrāvakasaṃgho dūrata eva dṛṣṭaḥ | tatas tair uccaiḥ śabdair uktaḥ: bhagavan, imaṃ mārgaṃ varjaya, duṣṭamahiṣo 'tra prativasatīti | bhagavān āha: alpotsukā bhavantu bhavantaḥ | vayam atra kālajñā bhaviṣyāma iti | athāsau duṣṭamahiṣo bhagavantaṃ dūrata eva dṛṣṭvā lāṅgūlam unnāmya yena bhagavāṃs tena pradhāvitaḥ | tato bhagavatā purastāt pañca kesariṇaḥ saṭādhāriṇaḥ (Speyer: keśariṇaḥ saṭadhāriṇaḥ) siṃhā nirmitāḥ, vāme dakṣiṇe ca pārśve dvāv agniskandhau, upariṣṭān mahatyayomayī śilā | tataḥ sa mahiṣaḥ samantato mahābhayaṃ dṛṣṭvā bhagavataḥ pādau niśritya dīnavadanaś ca bhagavantaṃ prekṣyate (Speyer: prekṣate) | tato 'sya bhagavatā tanmayyā gatyās tanmayyā yonyās tribhiḥ pādair dharmo deśitaḥ: iti hi bhadramukha sarvasaṃskārā anityāḥ, sarvadharmā anātmānaḥ, śāntaṃ nirvāṇam iti | jātiś ca smāritā | sa śrutvā rodituṃ pravṛttaḥ | atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthe bhāṣate:
idānīṃ kiṃ kariṣyāmi tiryagyonigatasya te |
akṣaṇapratipannasya kiṃ rodiṣi nirarthakam* || AVŚ_58.1 ||
sādhu prasādyatāṃ cittaṃ mayi kāruṇike jine |
tiryagyoniṃ virāgyeha tataḥ svargaṃ gamiṣyasi || AVŚ_58.2|| iti ||
athāsau duṣṭamahiṣaḥ svāśrayaṃ jugupsamāno 'nāhāratāṃ pratipannaḥ | dīptāgnayas tiryagyonigatāḥ prāṇinaḥ | sa āśu kālaṃ kṛtvā praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ ||
dharmatā khalu devaputrasya vā devakanyāyā vā aciropapannasya trīṇi cittāny utpadyante: kutaś cyutaḥ, kutropapannaḥ kena karmaṇeti | sa paśyati: tiryagbhyaś cyutaḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ, bhagavato 'ntike cittam abhiprasādyeti | atha mahiṣapūrviṇo devaputrasyaitad abhavat*: na mama pratirūpaṃ syād yad ahaṃ paryuṣitaparivāso bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam* | yanv aham aparyuṣitaparivāsa eva bhagavantaṃ darśanāyopasaṃkrāmeyam iti | atha mahiṣapūrvī devaputraś calavimalakuṇḍaladharo hārārdhahāravirājitagātro maṇiratnavicitracūḍaḥ kuṅkumatamālapatraspṛkkādisaṃsṛṣṭagātras tasyām eva rātrau divyānām utpalapadmakumudapuṇḍarīkamandāravāṇāṃ puṣpāṇām utsaṅgaṃ pūrayitvā sarvaṃ taṃ vanaṣaṇḍam udāreṇāvabhāsenāvabhāsya bhagavantaṃ puṣpair avakīrya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇo dharmaśravaṇāya | atha bhagavān mahiṣapūrviṇo devaputrasyāśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñātvā tādṛśīṃ caturāryasatyasaṃprativedhikīṃ dharmadeśanāṃ kṛtavān, yāṃ śrutvā mahiṣapūrviṇā devaputreṇa viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotaāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* | sa dṛṣṭasatyas trir udānam udānayati: idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā na rājñā na
-------------------- Vaidya, p. 149 --------------------
devatābhir neṣṭena svajanabandhuvargeṇa na pūrvapretair na śramaṇabrāhmaṇair yad bhagavatāsmākaṃ kṛtam* | ucchoṣitā rudhirāśrusamudrāḥ, laṅghitā asthiparvatāḥ, pihitāny apāyadvārāṇi, vivṛtāni svargamokṣadvārāṇi, pratiṣṭhāpitāḥ smo devamanuṣyeṣu | āha ca:
tavānubhāvāt pihitaḥ sughoro
hy apāyamārgo bahudoṣayuktaḥ |
apāvṛtā svargagatiḥ supuṇyā
nirvāṇamārgaś ca mayopalabdhaḥ || AVŚ_58.3 ||
tvadāśrayāc cāptam apetadoṣaṃ
mayādya śuddhaṃ suviśuddhacakṣuḥ | (Speyer: suviśuddha cakṣuḥ)
prāptaṃ ca śāntaṃ padam āryakāntaṃ
tīrṇaś ca duḥkhārṇavapāram asmi || AVŚ_58.4 ||
naravarendra narāmarapūjita
vigatajanmajarāmaraṇāmayam* |
bhavasahasrasudurlabhadarśana
saphalam adya mune tava darśanam* || AVŚ_58.5 ||
avanamya tataḥ pralambahāraś
caraṇau dvāv abhivandya jātaharṣaḥ |
parigamya ca dakṣiṇaṃ jitāriṃ
suralokābhimukho divaṃ jagāma || AVŚ_58.6 ||
atha tair mahiṣīpālaiḥ sa udāro 'vabhāso dṛṣṭaḥ, yaṃ dṛṣṭvā kutūhalajātā bhagavantaṃ paprachuḥ: ka eṣa bhagavan*, rātrau divyam avabhāsaṃ kṛtvā bhagavatsakāśam anuprāpta iti | bhagavān āha: sa eṣa bhavanto mahiṣo mamāntike cittam abhiprasādya kālagataḥ praṇīteṣu deveṣu trāyastriṃśeṣūpapannaḥ | so 'syāṃ rātrau matsakāśam upasaṃkrāntaḥ | tasya mayā dharmo deśitaḥ | sa dṛṣṭasatyaḥ svabhavanaṃ gataḥ | tatas te mahiṣīpālāḥ paraṃ vismayam āpannāḥ: āścaryaṃ yan nāma ayaṃ tiryagyonigato bhūtvā bhagavantaṃ kalyāṇamitram āsādya deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam* | kathaṃ nāma vayaṃ manuṣyabhūtā viśeṣaṃ nādhigacchemeti? tatas te buddhaṃ bhagavantaṃ saśrāvakasaṃghaṃ praṇītenāhāreṇa saṃtarpya bhagavato 'ntike pravrajitāḥ | tair yujyamānair ghaṭamānair vyāyacchamānaiḥ sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* ||
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ: kāni bhadanta mahiṣapūrvikeṇa devaputreṇa karmāṇi kṛtāni yena mahiṣeṣūpapannaḥ? ebhiś ca mahiṣīpālaiḥ kiṃ karma kṛtaṃ yenāhartvaṃ sākṣātkṛtam*? bhagavān āha: ebhir eva bhikṣavaḥ pūrvam anyāsu jātiṣu karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pariṇatapratyayāni oghavat pratyupasthitāny avaśyaṃbhāvīni | ebhiḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni | ko 'nyaḥ pratyanubhaviṣyati? na bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtāny upacitāni bāhye pṛthivīdhātau vipacyante, nābdhātau, na tejodhātau, na vāyudhātau, api tūpātteṣv eva skandhadhātvāyataneṣu karmāṇi kṛtāni vipacyante śubhāny aśubhāni ca:
na praṇaśyanti karmāṇi kalpakoṭiśatair api |
sāmagrīṃ prāpya kālaṃ ca phalanti khalu dehinām* || AVŚ_58.7 ||
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo 'tīte 'dhvani asminn eva bhadrake kalpe viṃśatisahasrāyuṣi prajāyāṃ kāśyapo nāma samyaksaṃbuddho loka udapādi vidyācaraṇasaṃpannaḥ sugato lokavid anuttaraḥ puruṣadamyasārathiḥ śāstā devamanuṣyāṇāṃ buddho bhagavān* | sa vārāṇasīṃ nagarīm upaniśritya viharati
-------------------- Vaidya, p. 150 --------------------
ṛṣipatane mṛgadāve | tatra ca kāle bhikṣūṇāṃ viniścaye vartamāne tripiṭo bhikṣuḥ pañcaśataparivāro viniścaye 'avasthitaḥ | tatra ca bhikṣavaḥ śaikṣāśaikṣāḥ | te tripiṭaṃ praśnaṃ pṛcchanti | sa na śaknoti vyākartum* | tena kupitena kharaṃ vākkarma niścāritam*: ime ca mahiṣā kiṃ prajānantīti | śiṣyair apy asyoktam: ime mahiṣīpālāḥ kiṃ prajānantīti ||
bhagavān āha: kiṃ manyadhve bhikṣavo yo 'sau mahiṣaḥ, ayam asau tripiṭaḥ | ye te śiṣyāḥ, ime te mahiṣīpālāḥ | tena karmaṇā pañca janmaśatāni mahiṣeṣūpapannāḥ | imāni ca pañca mahiṣīpālaśatāni saṃvṛttāni | yan mamāntike cittaṃ prasāditaṃ tena deveṣūpapannaḥ, satyadarśanaṃ ca kṛtam* | tasmāt tarhi bhikṣava vāgduścaritaprahāṇāya vyāyantavyaṃ yathā ete doṣā na bhaviṣyanti ye mahiṣasya mahiṣīpālāṇāṃ ca | eṣa eva guṇagaṇo bhaviṣyati yas tasyaiva devaputrabhūtasya | ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam* ||
idam avocad bhagavān* | āttamanasas te bhikṣavo bhagavato bhāṣitam abhyanandan* ||
*******************************************************
AVŚ_59 upoṣadhaḥ | (ed. Speyer, vol. I)
buddho bhagavān satkṛto gur