Nghĩa Thích (Niddesa)

 
So “idaṁ dukkhan”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ dukkhanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, 
“ime āsavā”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavasamudayo”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodho”ti yathābhūtaṁ pajānāti, “ayaṁ āsavanirodhagāminī paṭipadā”ti yathābhūtaṁ pajānāti—
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe</b>ti. 
Tāsaṁ taṇhānaṁ vinayāya paṭivinayāya pahānāya vūpasamāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya; 
imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, 
pajānanto sikkheyya, 
passanto sikkheyya, 
paccavekkhanto sikkheyya, 
cittaṁ adhiṭṭhahanto sikkheyya, 
saddhāya adhimuccanto sikkheyya, 
vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya, 
satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya, 
cittaṁ samādahanto sikkheyya, 
paññāya pajānanto sikkheyya, 
abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya, 
pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya, 
pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya, 
bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya, 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—
tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe. 
Tenāha bhagavā—
“Mūlaṁ papañcasaṅkhāya, 
(iti bhagavā) 
Mantā asmīti sabbamuparundhe; 
Yā kāci taṇhā ajjhattaṁ, 
Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe”ti. 
<b>Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā,</b> 
<b>Ajjhattaṁ atha vāpi bahiddhā;</b> 
<b>Na tena thāmaṁ kubbetha,</b> 
<b>Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā.</b> 
<b>Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattan</b>ti. 
Yaṁ kiñci attano guṇaṁ jāneyya kusale vā dhamme abyākate vā dhamme. 
Katame attano guṇā? 
Uccā kulā pabbajito vā assaṁ, mahābhogakulā pabbajito vā assaṁ, uḷārabhogakulā pabbajito vā assaṁ, ñāto yasassī sagahaṭṭhapabbajitānanti vā assaṁ, 
lābhimhi cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti vā assaṁ, suttantiko vā assaṁ, vinayadharo vā assaṁ, dhammakathiko vā assaṁ, āraññiko vā assaṁ, piṇḍapātiko vā assaṁ, paṁsukūliko vā assaṁ, tecīvariko vā assaṁ, sapadānacāriko vā assaṁ, khalupacchābhattiko vā assaṁ, nesajjiko vā assaṁ, yathāsanthatiko vā assaṁ, 
paṭhamassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, dutiyassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, tatiyassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, catutthassa jhānassa lābhīti vā assaṁ, ākāsānañcāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṁ, viññāṇañcāyatanasamāpattiyā … ākiñcaññāyatanasamāpattiyā … nevasaññānāsaññāyatanasamāpattiyā lābhīti vā assaṁ—
ime vuccanti attano guṇā. 
Yaṁ kiñci attano guṇaṁ jāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—
yaṁ kiñci dhammamabhijaññā ajjhattaṁ. 
<b>Atha vāpi bahiddhā</b>ti. 
Upajjhāyassa vā ācariyassa vā te guṇā assūti—
atha vāpi bahiddhā. 
<b>Na tena thāmaṁ kubbethā</b>ti. 
Attano vā guṇena paresaṁ vā guṇena thāmaṁ na kareyya, thambhaṁ na kareyya, mānaṁ na kareyya, unnatiṁ na kareyya, unnamaṁ na kareyya, na tena mānaṁ janeyya, na tena thaddho assa patthaddho paggahitasiroti—
na tena thāmaṁ kubbetha. 
<b>Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā</b>ti. 
Satānaṁ santānaṁ sappurisānaṁ buddhānaṁ buddhasāvakānaṁ paccekabuddhānaṁ sā nibbutīti na vuttā na pavuttā na ācikkhitā na desitā na paññapitā na paṭṭhapitā na vivaṭā na vibhattā na uttānīkatā nappakāsitāti—
na hi sā nibbuti sataṁ vuttā. 
Tenāha bhagavā—
“Yaṁ kiñci dhammamabhijaññā, 
Ajjhattaṁ atha vāpi bahiddhā; 
Na tena thāmaṁ kubbetha, 
Na hi sā nibbuti sataṁ vuttā”ti. 
<b>Seyyo na tena maññeyya,</b> 
<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho;</b> 
<b>Phuṭṭho anekarūpehi,</b> 
<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe.</b> 
<b>Seyyo na tena maññeyyā</b>ti. 
“Seyyohamasmī”ti atimānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—
seyyo na tena maññeyya. 
<b>Nīceyyo atha vāpi sarikkho</b>ti. 
“Hīnohamasmī”ti omānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā …pe… aññataraññatarena vā vatthunā. 
“Sadisohamasmī”ti mānaṁ na janeyya jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunāti—
nīceyyo atha vāpi sarikkho. 
<b>Phuṭṭho anekarūpehī</b>ti. 
Anekavidhehi ākārehi phuṭṭho pareto samohito samannāgatoti—
phuṭṭho anekarūpehi. 
<b>Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe</b>ti. 
<b>Ātumā</b> vuccati attā. 
Attānaṁ kappento vikappento vikappaṁ āpajjanto na tiṭṭheyyāti—
nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe. 
Tenāha bhagavā—
“Seyyo na tena maññeyya, 
Nīceyyo atha vāpi sarikkho; 
Phuṭṭho anekarūpehi, 
Nātumānaṁ vikappayaṁ tiṭṭhe”ti. 
<b>Ajjhattamevupasame,</b> 
<b>Na aññato bhikkhu santimeseyya;</b> 
<b>Ajjhattaṁ upasantassa,</b> 
<b>Natthi attā kuto nirattā vā.</b> 
<b>Ajjhattamevupasame</b>ti. 
Ajjhattaṁ rāgaṁ sameyya, dosaṁ sameyya, mohaṁ sameyya, kodhaṁ … upanāhaṁ … makkhaṁ … paḷāsaṁ … issaṁ … macchariyaṁ … māyaṁ … sāṭheyyaṁ … thambhaṁ … sārambhaṁ … mānaṁ … atimānaṁ … madaṁ … pamādaṁ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe darathe … sabbe pariḷāhe … sabbe santāpe … 
sabbākusalābhisaṅkhāre sameyya upasameyya vūpasameyya nibbāpeyya paṭipassambheyyāti—
ajjhattamevupasame. 
<b>Na aññato bhikkhu santimeseyyā</b>ti. 
Aññato asuddhimaggena, micchāpaṭipadāya, aniyyānapatena, aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā santiṁ upasantiṁ vūpasantiṁ nibbutiṁ paṭipassaddhiṁ na eseyya na gaveseyya na pariyeseyyāti—
na aññato bhikkhu santimeseyya. 
<b>Ajjhattaṁ upasantassā</b>ti. 
Ajjhattaṁ rāgaṁ santassa, dosaṁ santassa, mohaṁ santassa …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhāre santassa upasantassa vūpasantassa nibbutassa paṭipassaddhiyāti—
ajjhattaṁ upasantassa. 
<b>Natthi attā kuto nirattā vā</b>ti. 
<b>Natthī</b>ti paṭikkhepo. 
<b>Attā</b>ti attadiṭṭhi natthi; 
<b>nirattā</b>ti ucchedadiṭṭhi natthi. 
<b>Attā</b>ti gahitaṁ natthi; 
<b>nirattā</b>ti muñcitabbaṁ natthi. 
Yassatthi gahitaṁ, tassatthi muñcitabbaṁ. 
Yassatthi muñcitabbaṁ, tassa gahitaṁ gāhaṁ muñcanaṁ samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto. 
So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—
natthi attā kuto nirattā vā. 
Tenāha bhagavā—
“Ajjhattamevupasame, 
Na aññato bhikkhu santimeseyya; 
Ajjhattaṁ upasantassa, 
Natthi attā kuto nirattā vā”ti. 
<b>Majjhe yathā samuddassa,</b> 
<b>Ūmi no jāyatī ṭhito hoti;</b> 
<b>Evaṁ ṭhito anejassa,</b> 
<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci.</b> 
<b>Majjhe yathā samuddassa, ūmi no jāyatī ṭhito hotī</b>ti. 
Samuddo caturāsītiyojanasahassāni ubbedhena gambhīro. 
Heṭṭhā cattārīsayojanasahassāni udakaṁ macchakacchapehi kampati. 
Upari cattārīsayojanasahassāni udakaṁ vātehi kampati. 
Majjhe cattārīsayojanasahassāni udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati. 
Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti. 
Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti. 
Atha vā sattannaṁ pabbatānaṁ antarikāsu sattasīdantarā mahāsamuddā. 
Tatra udakaṁ na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhati. 
Anerito aghaṭṭito acalito aluḷito abhanto vūpasanto tatra ūmi no jāyati, ṭhito hoti samuddoti. 
Evampi majjhe yathā samuddassa ūmi no jāyatī ṭhito hoti. 
<b>Evaṁ ṭhito anejassā</b>ti. 
<b>Evan</b>ti opammasampaṭipādanaṁ. 
<b>Ṭhito</b>ti lābhepi na kampati, alābhepi na kampati, yasepi na kampati, ayasepi na kampati, pasaṁsāyapi na kampati, nindāyapi na kampati, sukhepi na kampati, dukkhepi na kampati na vikampati na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—
evaṁ ṭhito. 
<b>Anejassā</b>ti <b>ejā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Yassesā ejā taṇhā pahīnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anejo. 
Ejāya pahīnattā anejo; 
so lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati, na calati na vedhati nappavedhati na sampavedhatīti—
evaṁ ṭhito anejassa. 
<b>Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti. 
<b>Ussadā</b>ti sattussadā—
rāgussadaṁ, dosussadaṁ, mohussadaṁ, mānussadaṁ, diṭṭhussadaṁ, kilesussadaṁ, kammussadaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kismiñci katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—
ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci. 
Tenāha bhagavā—
“Majjhe yathā samuddassa, 
Ūmi no jāyatī ṭhito hoti; 
Evaṁ ṭhito anejassa, 
Ussadaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī”ti. 
<b>Akittayī vivaṭacakkhu,</b> 
<b>Sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ;</b> 
<b>Paṭipadaṁ vadehi bhaddante,</b> 
<b>Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhiṁ.</b> 
<b>Akittayī vivaṭacakkhū</b>ti. 
<b>Akittayī</b>ti akittayi parikittayi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānimakāsi pakāsesīti akittayi. 
<b>Vivaṭacakkhū</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi vivaṭacakkhu—
maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu, dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu, paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu, buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu, samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu. 
Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu? 
Maṁsacakkhumhipi bhagavato pañca vaṇṇā saṁvijjanti—
nīlo ca vaṇṇo, pītako ca vaṇṇo, lohitako ca vaṇṇo, kaṇho ca vaṇṇo, odāto ca vaṇṇo. 
Akkhilomāni ca bhagavato yattha ca akkhilomāni patiṭṭhitāni taṁ nīlaṁ hoti sunīlaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ umāpupphasamānaṁ. 
Tassa parato pītakaṁ hoti supītakaṁ suvaṇṇavaṇṇaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ kaṇikārapupphasamānaṁ. 
Ubhato ca akkhikūṭāni bhagavato lohitakāni honti sulohitakāni pāsādikāni dassaneyyāni indagopakasamānāni. 
Majjhe kaṇhaṁ hoti sukaṇhaṁ alūkhaṁ siniddhaṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ addāriṭṭhakasamānaṁ. 
Tassa parato odātaṁ hoti suodātaṁ setaṁ paṇḍaraṁ pāsādikaṁ dassaneyyaṁ osadhitārakasamānaṁ. 
Tena bhagavā pākatikena maṁsacakkhunā attabhāvapariyāpannena purimasucaritakammābhinibbattena samantā yojanaṁ passati divā ceva rattiñca. 
Yadā hipi caturaṅgasamannāgato andhakāro hoti. 
Sūriyo vā atthaṅgato hoti. 
Kāḷapakkho ca uposatho hoti. 
Tibbo ca vanasaṇḍo hoti. 
Mahā ca kāḷamegho abbhuṭṭhito hoti. 
Evarūpepi caturaṅgasamannāgate andhakāre samantā yojanaṁ passati. 
Natthi so kuṭṭo vā kavāṭaṁ vā pākāro vā pabbato vā gaccho vā latā vā āvaraṇaṁ rūpānaṁ dassanāya. 
Ekañce tilaphalaṁ nimittaṁ katvā tilavāhe pakkhipeyya. 
Taññeva tilaphalaṁ uddhareyya. 
Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato pākatikaṁ maṁsacakkhu. 
Evaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi vivaṭacakkhu. 
Kathaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu? 
Bhagavā dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate. 
Yathākammūpage satte pajānāti—
“ime vata bhonto sattā kāyaduccaritena samannāgatā vacīduccaritena samannāgatā manoduccaritena samannāgatā ariyānaṁ upavādakā micchādiṭṭhikā micchādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā apāyaṁ duggatiṁ vinipātaṁ nirayaṁ upapannā. 
Ime vā pana bhonto sattā kāyasucaritena samannāgatā vacīsucaritena samannāgatā manosucaritena samannāgatā ariyānaṁ anupavādakā sammādiṭṭhikā sammādiṭṭhikammasamādānā, te kāyassa bhedā paraṁ maraṇā sugatiṁ saggaṁ lokaṁ upapannā”ti. 
Iti dibbena cakkhunā visuddhena atikkantamānusakena satte passati cavamāne upapajjamāne hīne paṇīte suvaṇṇe dubbaṇṇe sugate duggate; 
yathākammūpage satte pajānāti. 
Ākaṅkhamāno ca bhagavā ekampi lokadhātuṁ passeyya, dvepi lokadhātuyo passeyya, tissopi lokadhātuyo passeyya, catassopi lokadhātuyo passeyya, pañcapi lokadhātuyo passeyya, dasapi lokadhātuyo passeyya, vīsampi lokadhātuyo passeyya, tiṁsampi lokadhātuyo passeyya, cattālīsampi lokadhātuyo passeyya, paññāsampi lokadhātuyo passeyya, satampi lokadhātuyo passeyya, sahassimpi cūḷanikaṁ lokadhātuṁ passeyya, dvisahassimpi majjhimikaṁ lokadhātuṁ passeyya, tisahassimpi lokadhātuṁ passeyya, mahāsahassimpi lokadhātuṁ passeyya. 
Yāvatakaṁ vā pana ākaṅkheyya tāvatakaṁ passeyya. 
Evaṁ parisuddhaṁ bhagavato dibbacakkhu. 
Evaṁ bhagavā dibbena cakkhunāpi vivaṭacakkhu. 
Kathaṁ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu? 
Bhagavā mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño paññāpabhedakusalo pabhinnañāṇo adhigatapaṭisambhido catuvesārajjappatto dasabaladhārī purisāsabho purisasīho purisanāgo purisājañño purisadhorayho anantañāṇo anantatejo anantayaso aḍḍho mahaddhano dhanavā netā vinetā anunetā paññāpetā anijjhāpetā pekkhetā pasādetā. 
So hi bhagavā anuppannassa maggassa uppādetā, asañjātassa maggassa sañjanetā, anakkhātassa maggassa akkhātā, maggaññū maggavidū maggakovido maggānugā ca pana etarahi sāvakā viharanti pacchā samannāgatā. 
So hi bhagavā jānaṁ jānāti passaṁ passati, cakkhubhūto ñāṇabhūto dhammabhūto brahmabhūto vattā pavattā atthassa ninnetā amatassa dātā dhammassāmī tathāgato. 
Natthi tassa bhagavato aññātaṁ adiṭṭhaṁ aviditaṁ asacchikataṁ aphassitaṁ paññāya. 
Atītaṁ anāgataṁ paccuppannaṁ upādāya sabbe dhammā sabbākārena buddhassa bhagavato ñāṇamukhe āpāthaṁ āgacchanti. 
Yaṁ kiñci neyyaṁ nāma atthi jānitabbaṁ attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho, sabbaṁ taṁ antobuddhañāṇe parivattati. 
Sabbaṁ kāyakammaṁ buddhassa bhagavato ñāṇānuparivatti 
sabbaṁ vacīkammaṁ … 
sabbaṁ manokammaṁ … 
atīte buddhassa bhagavato appaṭihataṁ ñāṇaṁ, anāgate paccuppanne appaṭihataṁ ñāṇaṁ. 
Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ; 
neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ, neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi. 
Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. 
Yathā dvinnaṁ samuggapaṭalānaṁ sammāphusitānaṁ heṭṭhimaṁ samuggapaṭalaṁ uparimaṁ nātivattati, uparimaṁ samuggapaṭalaṁ heṭṭhimaṁ nātivattati, aññamaññapariyantaṭṭhāyino; 
evamevaṁ buddhassa bhagavato neyyañca ñāṇañca aññamaññapariyantaṭṭhāyino. 
Yāvatakaṁ neyyaṁ tāvatakaṁ ñāṇaṁ, yāvatakaṁ ñāṇaṁ tāvatakaṁ neyyaṁ; 
neyyapariyantikaṁ ñāṇaṁ ñāṇapariyantikaṁ neyyaṁ. 
Neyyaṁ atikkamitvā ñāṇaṁ nappavattati, ñāṇaṁ atikkamitvā neyyapatho natthi. 
Aññamaññapariyantaṭṭhāyino te dhammā. 
Sabbadhammesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati. 
Sabbe dhammā buddhassa bhagavato āvajjanapaṭibaddhā ākaṅkhapaṭibaddhā manasikārapaṭibaddhā cittuppādapaṭibaddhā. 
Sabbasattesu buddhassa bhagavato ñāṇaṁ pavattati. 
Sabbesaṁ sattānaṁ bhagavā āsayaṁ jānāti, anusayaṁ jānāti, caritaṁ jānāti, adhimuttiṁ jānāti, apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye bhabbābhabbe satte pajānāti. 
Sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. 
Yathā ye keci macchakacchapā antamaso timitimiṅgalaṁ upādāya antomahāsamudde parivattanti; 
evamevaṁ sadevako loko samārako sabrahmako sassamaṇabrāhmaṇī pajā sadevamanussā antobuddhañāṇe parivattati. 
Yathā ye keci pakkhī antamaso garuḷaṁ venateyyaṁ upādāya ākāsassa padese parivattanti; 
evamevaṁ yepi te sāriputtasamā paññāya tepi buddhañāṇassa padese parivattanti; 
buddhañāṇaṁ devamanussānaṁ paññaṁ pharitvā abhibhavitvā tiṭṭhati. 
Yepi te khattiyapaṇḍitā brāhmaṇapaṇḍitā gahapatipaṇḍitā samaṇapaṇḍitā nipuṇā kataparappavādā vālavedhirūpā vobhindantā maññe caranti paññāgatena diṭṭhigatāni, te pañhaṁ abhisaṅkharitvā abhisaṅkharitvā tathāgataṁ upasaṅkamitvā pucchanti gūḷhāni ca paṭicchannāni ca. 
Kathitā visajjitā ca te pañhā bhagavatā honti niddiṭṭhakāraṇā. 
Upakkhittakā ca te bhagavato sampajjanti. 
Atha kho bhagavā tattha atirocati yadidaṁ paññāyāti. 
Evaṁ bhagavā paññācakkhunāpi vivaṭacakkhu. 
Kathaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu? 
Bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante. 
Seyyathāpi nāma uppaliniyaṁ vā paduminiyaṁ vā puṇḍarīkiniyaṁ vā appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā anuggatāni antonimuggaposīni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni samodakaṁ ṭhitāni, appekaccāni uppalāni vā padumāni vā puṇḍarīkāni vā udake jātāni udake saṁvaḍḍhāni udakā accuggamma tiṭṭhanti anupalittāni udakena; 
evamevaṁ bhagavā buddhacakkhunā lokaṁ volokento addasa satte apparajakkhe mahārajakkhe tikkhindriye mudindriye svākāre dvākāre suviññāpaye duviññāpaye appekacce paralokavajjabhayadassāvino viharante, appekacce na paralokavajjabhayadassāvino viharante. 
Jānāti bhagavā—
“ayaṁ puggalo rāgacarito, ayaṁ dosacarito, ayaṁ mohacarito, ayaṁ vitakkacarito, ayaṁ saddhācarito, ayaṁ ñāṇacarito”ti. 
Rāgacaritassa bhagavā puggalassa asubhakathaṁ katheti; 
dosacaritassa bhagavā puggalassa mettābhāvanaṁ ācikkhati; 
mohacaritassa bhagavā puggalassa uddese paripucchāya kālena dhammassavane kālena dhammasākacchāya garusaṁvāse niveseti; 
vitakkacaritassa bhagavā puggalassa ānāpānassatiṁ ācikkhati; 
saddhācaritassa bhagavā puggalassa pasādanīyaṁ nimittaṁ ācikkhati buddhasubodhiṁ dhammasudhammataṁ saṅghasuppaṭipattiṁ sīlāni ca attano; 
ñāṇacaritassa bhagavā puggalassa ācikkhati vipassanānimittaṁ aniccākāraṁ dukkhākāraṁ anattākāraṁ. 
“Sele yathā pabbatamuddhaniṭṭhito, 
Yathāpi passe janataṁ samantato; 
Tathūpamaṁ dhammamayaṁ sumedha, 
Pāsādamāruyha samantacakkhu; 
Sokāvatiṇṇaṁ janatamapetasoko, 
Avekkhassu jātijarābhibhūtan”ti. 
Evaṁ bhagavā buddhacakkhunāpi vivaṭacakkhu. 
Kathaṁ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhu? 
<b>Samantacakkhu</b> vuccati sabbaññutañāṇaṁ. 
Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato. 
“Na tassa adiṭṭhamidhatthi kiñci, 
Atho aviññātamajānitabbaṁ; 
Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ, 
Tathāgato tena samantacakkhū”ti. 
Evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi vivaṭacakkhūti—
akittayi vivaṭacakkhu. 
<b>Sakkhidhammaṁ parissayavinayan</b>ti. 
<b>Sakkhidhamman</b>ti na itihitihaṁ, na itikirāya, na paramparāya, na piṭakasampadāya, na takkahetu, na nayahetu, na ākāraparivitakkena, na diṭṭhinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhaṁ dhammanti—
sakkhidhammaṁ. 
<b>Parissayavinayan</b>ti. 
<b>Parissayā</b>ti dve parissayā—
pākaṭaparissayā ca paṭicchannaparissayā ca. 
Katame pākaṭaparissayā? 
Sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā, cakkhurogo sotarogo ghānarogo jivhārogo kāyarogo sīsarogo kaṇṇarogo mukharogo dantarogo kāso sāso pināso ḍāho jaro kucchirogo mucchā pakkhandikā sūlā visūcikā kuṭṭhaṁ gaṇḍo kilāso soso apamāro daddu kaṇḍu kacchu rakhasā vitacchikā lohitapittaṁ madhumeho aṁsā piḷakā bhagandalā, pittasamuṭṭhānā ābādhā semhasamuṭṭhānā ābādhā vātasamuṭṭhānā ābādhā sannipātikā ābādhā utupariṇāmajā ābādhā visamaparihārajā ābādhā opakkamikā ābādhā kammavipākajā ābādhā, sītaṁ uṇhaṁ jighacchā pipāsā uccāro passāvo ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassā iti vā—
ime vuccanti pākaṭaparissayā. 
Katame paṭicchannaparissayā? 
Kāyaduccaritaṁ vacīduccaritaṁ manoduccaritaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ byāpādanīvaraṇaṁ thinamiddhanīvaraṇaṁ uddhaccakukkuccanīvaraṇaṁ vicikicchānīvaraṇaṁ rāgo doso moho kodho upanāho makkho paḷāso issā macchariyaṁ māyā sāṭheyyaṁ thambho sārambho māno atimāno mado pamādo, sabbe kilesā sabbe duccaritā sabbe darathā sabbe pariḷāhā sabbe santāpā sabbākusalābhisaṅkhārā—
ime vuccanti paṭicchannaparissayā. 
<b>Parissayā</b>ti kenaṭṭhena parissayā? 
Parisahantīti parissayā, parihānāya saṁvattantīti parissayā, tatrāsayāti parissayā. 
Kathaṁ parisahantīti parissayā? 
Te parissayā taṁ puggalaṁ sahanti parisahanti abhibhavanti ajjhottharanti pariyādiyanti maddanti. 
Evaṁ parisahantīti—
parissayā. 
Kathaṁ parihānāya saṁvattantīti parissayā? 
Te parissayā kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti. 
Katamesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ? 
Sammāpaṭipadāya anulomapaṭipadāya apaccanīkapaṭipadāya aviruddhapaṭipadāya anvatthapaṭipadāya dhammānudhammapaṭipadāya sīlesu paripūrakāritāya indriyesu guttadvāratāya bhojane mattaññutāya jāgariyānuyogassa satisampajaññassa catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ bhāvanānuyogassa catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassa bhāvanānuyogassa—
imesaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ antarāyāya parihānāya saṁvattanti. 
Evampi parihānāya saṁvattantīti—
parissayā. 
Kathaṁ tatrāsayāti parissayā? 
Tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayā. 
Yathā bile bilāsayā pāṇā sayanti, dake dakāsayā pāṇā sayanti, vane vanāsayā pāṇā sayanti, rukkhe rukkhāsayā pāṇā sayanti; 
evamevaṁ tatthete pāpakā akusalā dhammā uppajjanti attabhāvasannissayāti. 
Evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“sāntevāsiko, bhikkhave, bhikkhu sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati. 
Kathañca, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharati? 
Idha, bhikkhave, bhikkhuno cakkhunā rūpaṁ disvā uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. 
Tasmā sāntevāsikoti vuccati. 
Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti. 
Tasmā sācariyakoti vuccati. 
Puna caparaṁ, bhikkhave, bhikkhuno sotena saddaṁ sutvā …pe… 
ghānena gandhaṁ ghāyitvā … 
jivhāya rasaṁ sāyitvā … 
kāyena phoṭṭhabbaṁ phusitvā … 
manasā dhammaṁ viññāya uppajjanti pāpakā akusalā dhammā sarasaṅkappā saṁyojaniyā, tyassa anto vasanti anvāssavanti pāpakā akusalā dhammāti. 
Tasmā sāntevāsikoti vuccati. 
Te naṁ samudācaranti, samudācaranti naṁ pāpakā akusalā dhammāti. 
Tasmā sācariyakoti vuccati. 
Evaṁ kho, bhikkhave, bhikkhu sāntevāsiko sācariyako dukkhaṁ na phāsu viharatī”ti. 
Evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“tayome, bhikkhave, antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikā. 
Katame tayo? 
Lobho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko; 
doso, bhikkhave …pe… 
moho, bhikkhave, antarāmalo antarāamitto antarāsapatto antarāvadhako antarāpaccatthiko. 
Ime kho, bhikkhave, tayo antarāmalā antarāamittā antarāsapattā antarāvadhakā antarāpaccatthikāti. 
Anatthajanano lobho, 
lobho cittappakopano; 
Bhayamantarato jātaṁ, 
taṁ jano nāvabujjhati. 
Luddho atthaṁ na jānāti, 
luddho dhammaṁ na passati; 
Andhantamaṁ tadā hoti, 
yaṁ lobho sahate naraṁ. 
Anatthajanano doso, 
doso cittappakopano; 
Bhayamantarato jātaṁ, 
taṁ jano nāvabujjhati. 
Kuddho atthaṁ na jānāti, 
kuddho dhammaṁ na passati; 
Andhantamaṁ tadā hoti, 
yaṁ doso sahate naraṁ. 
Anatthajanano moho, 
moho cittappakopano; 
Bhayamantarato jātaṁ, 
taṁ jano nāvabujjhati. 
Mūḷho atthaṁ na jānāti, 
mūḷho dhammaṁ na passati; 
Andhantamaṁ tadā hoti, 
yaṁ moho sahate naran”ti. 
Evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“tayo kho, mahārāja, purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. 
Katame tayo? 
Lobho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya; 
doso kho, mahārāja …pe… 
moho kho, mahārāja, purisassa dhammo ajjhattaṁ uppajjamāno uppajjati ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. 
Ime kho, mahārāja, tayo purisassa dhammā ajjhattaṁ uppajjamānā uppajjanti ahitāya dukkhāya aphāsuvihārāya. 
Lobho doso ca moho ca, 
purisaṁ pāpacetasaṁ; 
Hiṁsanti attasambhūtā, 
tacasāraṁva samphalan”ti. 
Evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“Rāgo ca doso ca itonidānā, 
Aratī ratī lomahaṁso itojā; 
Ito samuṭṭhāya manovitakkā, 
Kumārakā dhaṅkamivossajantī”ti. 
Evampi tatrāsayāti—
parissayā. 
<b>Parissayavinayan</b>ti parissayavinayaṁ parissayappahānaṁ parissayavūpasamaṁ parissayapaṭinissaggaṁ parissayapaṭipassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ. 
<b>Paṭipadaṁ vadehi bhaddante</b>ti. 
Paṭipadaṁ vadehi—
sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ aviruddhapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ sīlesu paripūrakāritaṁ indriyesu guttadvārataṁ bhojane mattaññutaṁ jāgariyānuyogaṁ satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ vadehi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—
paṭipadaṁ vadehi. 
<b>Bhaddante</b>ti so nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ ālapati. 
Atha vā yaṁ tvaṁ dhammaṁ ācikkhasi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi sabbaṁ taṁ sundaraṁ bhaddakaṁ kalyāṇaṁ anavajjaṁ sevitabbanti—
paṭipadaṁ vadehi bhaddante. 
<b>Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhin</b>ti. 
<b>Pātimokkhan</b>ti sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā. 
<b>Atha vāpi samādhin</b>ti yā cittassa ṭhiti saṇṭhiti avaṭṭhiti avisāhāro avikkhepo avisāhatamānasatā samatho samādhindriyaṁ samādhibalaṁ sammāsamādhīti—
pātimokkhaṁ atha vāpi samādhiṁ. 
Tenāha so nimmito—
“Akittayī vivaṭacakkhu, 
Sakkhidhammaṁ parissayavinayaṁ; 
Paṭipadaṁ vadehi bhaddante, 
Pātimokkhaṁ atha vāpi samādhin”ti. 
<b>Cakkhūhi neva lolassa,</b> 
<b>Gāmakathāya āvaraye sotaṁ;</b> 
<b>Rase ca nānugijjheyya,</b> 
<b>Na ca mamāyetha kiñci lokasmiṁ.</b> 
<b>Cakkhūhi neva lolassā</b>ti. 
Kathaṁ cakkhuloloti? 
Idhekacco cakkhuloliyena samannāgato hoti—
“adiṭṭhaṁ dakkhitabbaṁ, diṭṭhaṁ samatikkamitabban”ti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto ca hoti rūpassa dassanāya. 
Evampi cakkhulolo hoti. 
Atha vā bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno asaṁvuto gacchati hatthiṁ olokento, assaṁ olokento, rathaṁ olokento, pattiṁ olokento, itthiyo olokento, purise olokento, kumārake olokento, kumārikāyo olokento, antarāpaṇaṁ olokento, gharamukhāni olokento, uddhaṁ olokento, adho olokento, disāvidisaṁ vipekkhamāno gacchati. 
Evampi cakkhulolo hoti. 
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā nimittaggāhī hoti anubyañjanaggāhī. 
Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya na paṭipajjati, na rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye na saṁvaraṁ āpajjati. 
Evampi cakkhulolo hoti. 
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ anuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—
naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ pāṇissaraṁ vetāḷaṁ kumbhathūṇaṁ sobhanakaṁ caṇḍālaṁ vaṁsaṁ dhovanaṁ hatthiyuddhaṁ assayuddhaṁ mahiṁsayuddhaṁ usabhayuddhaṁ ajayuddhaṁ meṇḍayuddhaṁ kukkuṭayuddhaṁ vaṭṭakayuddhaṁ daṇḍayuddhaṁ muṭṭhiyuddhaṁ nibbuddhaṁ uyyodhikaṁ balaggaṁ senābyūhaṁ anīkadassanaṁ iti vā. 
Evampi cakkhulolo hoti. 
Kathaṁ na cakkhulolo hoti? 
Idha bhikkhu antaragharaṁ paviṭṭho vīthiṁ paṭipanno saṁvuto gacchati na hatthiṁ olokento, na assaṁ olokento, na rathaṁ olokento, na pattiṁ olokento, na itthiyo olokento, na purise olokento, na kumārake olokento, na kumārikāyo olokento, na antarāpaṇaṁ olokento, na gharamukhāni olokento, na uddhaṁ olokento, na adho olokento, na disāvidisāvipekkhamāno gacchati. 
Evampi na cakkhulolo hoti. 
Atha vā bhikkhu cakkhunā rūpaṁ disvā na nimittaggāhī hoti nānubyañjanaggāhī. 
Yatvādhikaraṇamenaṁ cakkhundriyaṁ asaṁvutaṁ viharantaṁ abhijjhādomanassā pāpakā akusalā dhammā anvāssaveyyuṁ, tassa saṁvarāya paṭipajjati, rakkhati cakkhundriyaṁ, cakkhundriye saṁvaraṁ āpajjati. 
Evampi na cakkhulolo hoti. 
Yathā vā paneke bhonto samaṇabrāhmaṇā saddhādeyyāni bhojanāni bhuñjitvā te evarūpaṁ visūkadassanaṁ ananuyuttā viharanti, seyyathidaṁ—
naccaṁ gītaṁ vāditaṁ pekkhaṁ akkhānaṁ …pe… 
anīkadassanaṁ iti vā. 
Evarūpā visūkadassanā paṭivirato hoti. 
Evampi na cakkhulolo hoti. 
<b>Cakkhūhi neva lolassā</b>ti. 
Cakkhuloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, cakkhuloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
cakkhūhi neva lolassa. 
<b>Gāmakathāya āvaraye sotan</b>ti. 
Gāmakathā vuccati bāttiṁsa tiracchānakathā, seyyathidaṁ—
rājakathā corakathā mahāmattakathā senākathā bhayakathā yuddhakathā annakathā pānakathā vatthakathā yānakathā sayanakathā mālākathā gandhakathā ñātikathā gāmakathā nigamakathā nagarakathā janapadakathā itthikathā sūrakathā visikhākathā kumbhaṭṭhānakathā pubbapetakathā nānattakathā lokakkhāyikā samuddakkhāyikā itibhavābhavakathā iti vā. 
<b>Gāmakathāya āvaraye sotan</b>ti. 
Gāmakathāya sotaṁ āvareyya nivāreyya saṁvareyya rakkheyya gopeyya pidaheyya pacchindeyyāti—
gāmakathāya āvaraye sotaṁ. 
<b>Rase ca nānugijjheyyā</b>ti. 
<b>Rase cā</b>ti mūlaraso khandharaso tacaraso pattaraso puppharaso phalaraso ambilaṁ madhuraṁ tittakaṁ kaṭukaṁ loṇikaṁ khārikaṁ lambikaṁ kasāvo sādu asādu sītaṁ uṇhaṁ. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā rasagiddhā; 
te jivhaggena rasaggāni pariyesantā āhiṇḍanti, te ambilaṁ labhitvā anambilaṁ pariyesanti, anambilaṁ labhitvā ambilaṁ pariyesanti …pe… 
sītaṁ labhitvā uṇhaṁ pariyesanti, uṇhaṁ labhitvā sītaṁ pariyesanti. 
Te yaṁ yaṁ labhitvā tena tena na tussanti, aparāparaṁ pariyesanti, manāpikesu rasesu rattā giddhā gadhitā mucchitā ajjhosannā laggā laggitā palibuddhā. 
Yassesā rasataṇhā pahīnā samucchinnā …pe… ñāṇagginā daḍḍhā, so paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya …pe… 
anavajjatā ca phāsuvihāro cāti. 
Yathā vaṇaṁ ālimpeyya yāvadeva āruhaṇatthāya, yathā vā pana akkhaṁ abbhañjeyya yāvadeva bhārassa nittharaṇatthāya, yathā vā puttamaṁsaṁ āhāraṁ āhāreyya yāvadeva kantārassa nittharaṇatthāya; 
evamevaṁ bhikkhu paṭisaṅkhā yoniso āhāraṁ āhāreti neva davāya …pe… 
anavajjatā ca phāsuvihāro cāti rasataṇhaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, rasataṇhāya ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
rase ca nānugijjheyya. 
<b>Na ca mamāyetha kiñci lokasmin</b>ti. 
<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… 
idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… 
idaṁ diṭṭhimamattaṁ. 
Taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya; 
sotaṁ … ghānaṁ … jivhaṁ … kāyaṁ … rūpe … 
sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ … 
kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ … 
ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ … 
atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ … 
diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme na mamāyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya. 
<b>Kiñcī</b>ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
na ca mamāyetha kiñci lokasmiṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Cakkhūhi neva lolassa, 
Gāmakathāya āvaraye sotaṁ; 
Rase ca nānugijjheyya, 
Na ca mamāyetha kiñci lokasmin”ti. 
<b>Phassena yadā phuṭṭhassa,</b> 
<b>Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci;</b> 
<b>Bhavañca nābhijappeyya,</b> 
<b>Bheravesu ca na sampavedheyya.</b> 
<b>Phassena yadā phuṭṭhassā</b>ti. 
<b>Phasso</b>ti rogaphasso. 
Rogaphassena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa; 
cakkhurogena phuṭṭho pareto samohito samannāgato assa, sotarogena …pe… 
ghānarogena … jivhārogena … kāyarogena … sīsarogena … kaṇṇarogena … mukharogena … dantarogena … kāsena … sāsena … pināsena … ḍāhena … jarena … kucchirogena … mucchāya … pakkhandikāya … sūlāya … visūcikāya … kuṭṭhena … gaṇḍena … kilāsena … sosena … apamārena … dadduyā … kaṇḍuyā … kacchuyā … rakhasāya … vitacchikāya … lohitena … pittena … madhumehena … aṁsāya … piḷakāya … bhagandalāya … pittasamuṭṭhānena ābādhena … semhasamuṭṭhānena ābādhena … vātasamuṭṭhānena ābādhena … sannipātikena ābādhena … utupariṇāmajena ābādhena … visamaparihārajena ābādhena … opakkamikena ābādhena … kammavipākajena ābādhena … sītena … uṇhena … jighacchāya … pipāsāya … uccārena … passāvena … ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi phuṭṭho pareto samohito samannāgato assāti—
phassena yadā phuṭṭhassa. 
<b>Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñcī</b>ti. 
Ādevaṁ paridevaṁ ādevanaṁ paridevanaṁ ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpaṁ vippalāpaṁ lālappaṁ lālappāyanaṁ lālappāyitattaṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. 
<b>Kuhiñcī</b>ti kuhiñci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—
paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci. 
<b>Bhavañca nābhijappeyyā</b>ti. 
Kāmabhavaṁ na jappeyya, rūpabhavaṁ na jappeyya, arūpabhavaṁ na jappeyya na pajappeyya nābhijappeyyāti—
bhavañca nābhijappeyya. 
<b>Bheravesu ca na sampavedheyyā</b>ti. 
<b>Bheravā</b>ti ekenākārena bhayampi bheravampi taññeva. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“etaṁ nūna taṁ bhayabheravaṁ āgacchatī”ti. 
Bahiddhārammaṇaṁ vuttaṁ sīhā byagghā dīpī acchā taracchā kokā mahiṁsā assā hatthī ahi vicchikā satapadī, corā vā assu mānavā vā katakammā vā akatakammā vā. 
Athāparena ākārena bhayaṁ vuccati ajjhattikaṁ cittasamuṭṭhānaṁ bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso, jātibhayaṁ jarābhayaṁ byādhibhayaṁ maraṇabhayaṁ rājabhayaṁ corabhayaṁ aggibhayaṁ udakabhayaṁ attānuvādabhayaṁ parānuvādabhayaṁ daṇḍabhayaṁ duggatibhayaṁ ūmibhayaṁ kumbhīlabhayaṁ āvaṭṭabhayaṁ susukābhayaṁ ājīvikabhayaṁ asilokabhayaṁ parisāya sārajjabhayaṁ madanabhayaṁ duggatibhayaṁ bhayaṁ bhayānakaṁ chambhitattaṁ lomahaṁso cetaso ubbego utrāso. 
<b>Bheravesu ca na sampavedheyyā</b>ti bherave passitvā vā suṇitvā vā na vedheyya na pavedheyya na sampavedheyya na taseyya na uttaseyya na paritaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—
bheravesu ca na sampavedheyya. 
Tenāha bhagavā—
“Phassena yadā phuṭṭhassa, 
Paridevaṁ bhikkhu na kareyya kuhiñci; 
Bhavañca nābhijappeyya, 
Bheravesu ca na sampavedheyyā”ti. 
<b>Annānamatho pānānaṁ,</b> 
<b>Khādanīyānamathopi vatthānaṁ;</b> 
<b>Laddhā na sannidhiṁ kayirā,</b> 
<b>Na ca parittase tāni alabhamāno.</b> 
<b>Annānamatho pānānaṁ, khādanīyānamathopi vatthānan</b>ti. 
<b>Annānan</b>ti odano kummāso sattu maccho maṁsaṁ. 
<b>Pānānan</b>ti aṭṭha pānāni—
ambapānaṁ, jambupānaṁ, cocapānaṁ, mocapānaṁ, madhupānaṁ, muddikapānaṁ, sālūkapānaṁ, phārusakapānaṁ. 
Aparānipi aṭṭha pānāni—
kosambapānaṁ, kolapānaṁ, badarapānaṁ, ghatapānaṁ, telapānaṁ, payopānaṁ, yāgupānaṁ, rasapānaṁ. 
<b>Khādanīyānan</b>ti piṭṭhakhajjakaṁ, pūvakhajjakaṁ, mūlakhajjakaṁ, tacakhajjakaṁ, pattakhajjakaṁ, pupphakhajjakaṁ, phalakhajjakaṁ. 
<b>Vatthānan</b>ti cha cīvarāni—
khomaṁ, kappāsikaṁ, koseyyaṁ, kambalaṁ, sāṇaṁ, bhaṅganti—
annānamatho pānānaṁ khādanīyānamathopi vatthānaṁ. 
<b>Laddhā na sannidhiṁ kayirā</b>ti. 
<b>Laddhā</b>ti laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvā na kuhanāya, na lapanāya, na nemittikatāya, na nippesikatāya, na lābhena lābhaṁ nijigīsanatāya, na dārudānena, na veḷudānena, na pattadānena, na pupphadānena, na phaladānena, na sinānadānena, na cuṇṇadānena, na mattikādānena, na dantakaṭṭhadānena, na mukhodakadānena, na cāṭukamyatāya, na muggasūpyatāya, na pāribhaṭyatāya, na pīṭhamaddikatāya, na vatthuvijjāya, na tiracchānavijjāya, na aṅgavijjāya, na nakkhattavijjāya, na dūtagamanena, na pahiṇagamanena, na jaṅghapesaniyena, na vejjakammena, na navakammena, na piṇḍapaṭipiṇḍakena, na dānānuppadānena dhammena samena laddhā labhitvā adhigantvā vinditvā paṭilabhitvāti—
laddhā. 
<b>Na sannidhiṁ kayirā</b>ti annasannidhiṁ pānasannidhiṁ vatthasannidhiṁ yānasannidhiṁ sayanasannidhiṁ gandhasannidhiṁ āmisasannidhiṁ na kareyya na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—
laddhā na sannidhiṁ kayirā. 
<b>Na ca parittase tāni alabhamāno</b>ti. 
Annaṁ vā na labhāmi, pānaṁ vā na labhāmi, vatthaṁ vā na labhāmi, kulaṁ vā na labhāmi, gaṇaṁ vā na labhāmi, āvāsaṁ vā na labhāmi, lābhaṁ vā na labhāmi, yasaṁ vā na labhāmi, pasaṁsaṁ vā na labhāmi, sukhaṁ vā na labhāmi, cīvaraṁ vā na labhāmi, piṇḍapātaṁ vā na labhāmi, senāsanaṁ vā na labhāmi, gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ vā na labhāmi, gilānupaṭṭhākaṁ vā na labhāmi, “appaññātomhī”ti na taseyya na uttaseyya na parittaseyya na bhāyeyya na santāsaṁ āpajjeyya, abhīrū assa achambhī anutrāsī apalāyī, pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁso vihareyyāti—
na ca parittase tāni alabhamāno. 
Tenāha bhagavā—
“Annānamatho pānānaṁ, 
Khādanīyānamathopi vatthānaṁ; 
Laddhā na sannidhiṁ kayirā, 
Na ca parittase tāni alabhamāno”ti. 
<b>Jhāyī na pādalolassa,</b> 
<b>Virame kukkuccā nappamajjeyya;</b> 
<b>Athāsanesu sayanesu,</b> 
<b>Appasaddesu bhikkhu vihareyya.</b> 
<b>Jhāyī na pādalolassā</b>ti. 
<b>Jhāyī</b>ti paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, pītisahagatenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, sukhasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī, jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti—
jhāyī. 
<b>Na pādalolassā</b>ti. 
Kathaṁ pādalolo hoti? 
Idhekacco pādaloliyena samannāgato hoti ārāmena ārāmaṁ uyyānena uyyānaṁ gāmena gāmaṁ nigamena nigamaṁ nagarena nagaraṁ raṭṭhena raṭṭhaṁ janapadena janapadaṁ dīghacārikaṁ anavaṭṭhitacārikaṁ anuyutto viharati. 
Evampi pādalolo hoti. 
Atha vā bhikkhu antopi saṅghārāme pādaloliyena samannāgato hoti. 
Na atthahetu na kāraṇahetu uddhato avūpasantacitto pariveṇato pariveṇaṁ gacchati, vihārato vihāraṁ gacchati, aḍḍhayogato aḍḍhayogaṁ gacchati, pāsādato pāsādaṁ gacchati, hammiyato hammiyaṁ gacchati, guhāya guhaṁ gacchati, leṇato leṇaṁ gacchati, kuṭito kuṭiṁ gacchati, kūṭāgārato kūṭāgāraṁ gacchati, aṭṭato aṭṭaṁ gacchati, māḷato māḷaṁ gacchati, uddaṇḍato uddaṇḍaṁ gacchati, upaṭṭhānasālato upaṭṭhānasālaṁ gacchati, maṇḍalamāḷato maṇḍalamāḷaṁ gacchati, rukkhamūlato rukkhamūlaṁ gacchati. 
Yattha vā pana bhikkhū nisīdanti tahiṁ gacchati, tattha ekassa vā dutiyo hoti, dvinnaṁ vā tatiyo hoti, tiṇṇaṁ vā catuttho hoti. 
Tattha bahuṁ samphappalāpaṁ palapati, seyyathidaṁ—
rājakathaṁ corakathaṁ mahāmattakathaṁ senākathaṁ bhayakathaṁ yuddhakathaṁ annakathaṁ pānakathaṁ vatthakathaṁ yānakathaṁ sayanakathaṁ mālākathaṁ gandhakathaṁ ñātikathaṁ gāmakathaṁ nigamakathaṁ nagarakathaṁ janapadakathaṁ itthikathaṁ sūrakathaṁ visikhākathaṁ kumbhaṭṭhānakathaṁ pubbapetakathaṁ nānattakathaṁ lokakkhāyikaṁ samuddakkhāyikaṁ iti bhavābhavakathaṁ iti vā. 
Evampi pādalolo hoti. 
<b>Na pādalolassā</b>ti. 
Pādaloliyaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, pādaloliyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyya careyya vicareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyya, paṭisallānārāmo assa paṭisallānarato ajjhattaṁ cetosamathamanuyutto anirākatajjhāno vipassanāya samannāgato brūhetā suññāgārānaṁ jhāyī jhānarato ekattamanuyutto paramatthagarukoti—
jhāyī na pādalolassa. 
<b>Virame kukkuccā nappamajjeyyā</b>ti. 
<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ, pādakukkuccampi kukkuccaṁ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ, akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā, vikāle kālasaññitā, kāle vikālasaññitā, avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā, yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—
idaṁ vuccati kukkuccaṁ. 
Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—
katattā ca akatattā ca. 
Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho? 
“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho, 
“kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho, 
“kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritaṁ …pe… 
“kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti uppajjati kukkuccaṁ …pe… manovilekho, 
“kataṁ me adinnādānaṁ … 
kato me kāmesumicchācāro … 
kato me musāvādo … 
katā me pisuṇā vācā … 
katā me pharusā vācā … 
kato me samphappalāpo … 
katā me abhijjhā … 
kato me byāpādo … 
katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho, 
“indriyesumhi aguttadvāro”ti …pe… 
“bhojane amattaññumhī”ti … 
“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti … 
“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti … 
“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti … 
“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti … 
“abhāvitāni me pañca balānī”ti … 
“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti … 
“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti … 
“dukkhaṁ me apariññātan”ti … 
“samudayo me appahīno”ti … 
“maggo me abhāvito”ti … 
“nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
<b>Virame kukkuccā</b>ti kukkuccā ārameyya virameyya paṭivirameyya kukkuccaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya. 
Kukkuccā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
virame kukkuccā. 
<b>Nappamajjeyyā</b>ti sakkaccakārī assa sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kadāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti? 
Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kadāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe… 
paññākkhandhaṁ … 
vimuttikkhandhaṁ … 
vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ … 
kadāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti? 
Yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca thāmo ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamādo kusalesu dhammesūti—
virame kukkuccā nappamajjeyya. 
<b>Athāsanesu sayanesu, appasaddesu bhikkhu vihareyyā</b>ti. 
<b>Athā</b>ti padasandhi …pe… 
āsanaṁ vuccati yattha nisīdati—
mañco pīṭhaṁ bhisi taṭṭikā cammakhaṇḍo tiṇasanthāro paṇṇasanthāro palālasanthāro. 
<b>Sayanaṁ</b> vuccati senāsanaṁ vihāro aḍḍhayogo pāsādo hammiyaṁ guhāti—
athāsanesu sayanesu. 
<b>Appasaddesu bhikkhu vihareyyā</b>ti. 
Appasaddesu appanigghosesu vijanavātesu manussarāhasseyyakesu paṭisallānasāruppesu senāsanesu careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
athāsanesu sayanesu appasaddesu bhikkhu vihareyya. 
Tenāha bhagavā—
“Jhāyī na pādalolassa, 
Virame kukkuccā nappamajjeyya; 
Athāsanesu sayanesu, 
Appasaddesu bhikkhu vihareyyā”ti. 
<b>Niddaṁ na bahulīkareyya,</b> 
<b>Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī;</b> 
<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ,</b> 
<b>Methunaṁ vippajahe savibhūsaṁ.</b> 
<b>Niddaṁ na bahulīkareyyā</b>ti. 
Rattindivaṁ chakoṭṭhāsaṁ kāretvā pañcakoṭṭhāsaṁ paṭijaggeyya ekakoṭṭhāsaṁ nippajjeyyāti—
niddaṁ na bahulīkareyya. 
<b>Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī</b>ti. 
Idha bhikkhu divasaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya, rattiyā paṭhamaṁ yāmaṁ caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya, rattiyā majjhimaṁ yāmaṁ dakkhiṇena passena sīhaseyyaṁ kappeyya pādepādaṁ accādhāya sato sampajāno uṭṭhānasaññaṁ manasikaritvā, rattiyā pacchimaṁ yāmaṁ paccuṭṭhāya caṅkamena nisajjāya āvaraṇīyehi dhammehi cittaṁ parisodheyya. 
<b>Jāgariyaṁ bhajeyyā</b>ti jāgariyaṁ bhajeyya sambhajeyya seveyya niseveyya saṁseveyya paṭiseveyyāti—
jāgariyaṁ bhajeyya. 
<b>Ātāpī</b>ti. 
Ātappaṁ vuccati vīriyaṁ. 
Yo cetasiko vīriyārambho nikkamo parakkamo uyyāmo vāyāmo ussāho ussoḷhī thāmo ṭhiti asithilaparakkamatā anikkhittacchandatā anikkhittadhuratā dhurasampaggaho vīriyaṁ vīriyindriyaṁ vīriyabalaṁ sammāvāyāmo. 
Iminā ātāpena upeto samupeto upagato samupagato upapanno samupapanno samannāgato so vuccati ātāpīti—
jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī. 
<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsan</b>ti. 
<b>Tandī</b>ti tandī tandiyanā tandiyitattaṁ tandimanakatā ālasyaṁ ālasyāyanā ālasyāyitattaṁ. 
<b>Māyā</b> vuccati vañcanikā cariyā. 
Idhekacco kāyena duccaritaṁ caritvā … 
vācāya …pe… 
manasā duccaritaṁ caritvā tassa paṭicchādanahetu pāpikaṁ icchaṁ paṇidahati. 
Mā maṁ jaññāti icchati, mā maṁ jaññāti saṅkappeti, mā maṁ jaññāti vācaṁ bhāsati, mā maṁ jaññāti kāyena parakkamati. 
Yā evarūpā māyāvitā accasarā vañcanā nikati nikiraṇā pariharaṇā gūhanā parigūhanā chādanā paricchādanā anuttānikammaṁ anāvikammaṁ vocchādanā pāpakiriyā—
ayaṁ vuccati māyā. 
<b>Hassan</b>ti idhekacco ativelaṁ dantavidaṁsakaṁ hasati. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“komārakamidaṁ, bhikkhave, ariyassa vinaye yadidaṁ ativelaṁ dantavidaṁsakaṁ hasitan”ti. 
<b>Khiḍḍā</b>ti dve khiḍḍā—
kāyikā ca khiḍḍā vācasikā ca khiḍḍā. 
Katamā kāyikā khiḍḍā? 
Hatthīhipi kīḷanti, assehipi kīḷanti, rathehipi kīḷanti, dhanūhipi kīḷanti, aṭṭhapadehipi kīḷanti, dasapadehipi kīḷanti, ākāsepi kīḷanti, parihārapathepi kīḷanti, santikāyapi kīḷanti, khalikāyapi kīḷanti, ghaṭikāyapi kīḷanti, salākahatthenapi kīḷanti, akkhenapi kīḷanti, paṅkacīrenapi kīḷanti, vaṅkakenapi kīḷanti, mokkhacikāyapi kīḷanti, ciṅgulakenapi kīḷanti, pattāḷhakenapi kīḷanti, rathakenapi kīḷanti, dhanukenapi kīḷanti, akkharikāyapi kīḷanti, manesikāyapi kīḷanti, yathāvajjenapi kīḷanti—
ayaṁ kāyikā khiḍḍā. 
Katamā vācasikā khiḍḍā? 
Mukhabherikaṁ mukhālambaraṁ mukhaḍiṇḍimakaṁ mukhavalimakaṁ mukhabheruḷakaṁ mukhadaddarikaṁ nāṭakaṁ lāpaṁ gītaṁ davakammaṁ—
ayaṁ vācasikā khiḍḍā. 
Methunadhammo nāma yo so asaddhammo gāmadhammo vasaladhammo duṭṭhullo odakantiko rahasso dvayaṁdvayasamāpatti. 
Kiṅkāraṇā vuccati methunadhammo? 
Ubhinnaṁ rattānaṁ sārattānaṁ avassutānaṁ pariyuṭṭhitānaṁ pariyādinnacittānaṁ ubhinnaṁ sadisānaṁ dhammoti, taṅkāraṇā vuccati methunadhammo. 
Yathā ubho kalahakārakā methunakāti vuccanti, ubho bhaṇḍanakārakā … ubho bhassakārakā … ubho adhikaraṇakārakā … ubho vivādakārakā … ubho vādino … ubho sallāpakā methunakāti vuccanti; 
evamevaṁ ubhinnaṁ rattānaṁ sārattānaṁ avassutānaṁ pariyuṭṭhitānaṁ pariyādinnacittānaṁ ubhinnaṁ sadisānaṁ dhammoti, taṅkāraṇā vuccati methunadhammo. 
<b>Vibhūsā</b>ti dve vibhūsā—
atthi agāriyassa vibhūsā, atthi pabbajitassa vibhūsā. 
Katamā agāriyassa vibhūsā? 
Kesā ca massu ca mālā ca gandhā ca vilepanā ca ābharaṇā ca pilandhanā ca vatthañca sayanāsanañca veṭhanañca ucchādanaṁ parimaddanaṁ nhāpanaṁ sambāhanaṁ ādāsaṁ añjanaṁ mālāvilepanaṁ mukhacuṇṇakaṁ mukhalepaṁ hatthabandhaṁ sikhābandhaṁ daṇḍanāḷiyaṁ khaggaṁ chattaṁ citrā upāhanā uṇhīsaṁ maṇiṁ vāḷabījaniṁ odātāni vatthāni dīghadasāni iti vā—
ayaṁ agāriyassa vibhūsā. 
Katamā pabbajitassa vibhūsā? 
Cīvaramaṇḍanā pattamaṇḍanā senāsanamaṇḍanā imassa vā pūtikāyassa bāhirānaṁ vā parikkhārānaṁ maṇḍanā vibhūsanā keḷanā parikeḷanā gedhitatā gedhitattaṁ capalatā cāpalyaṁ—
ayaṁ pabbajitassa vibhūsā. 
<b>Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsan</b>ti. 
Tandiñca māyañca hassañca khiḍḍañca methunadhammañca savibhūsaṁ saparivāraṁ saparibhaṇḍaṁ saparikkhāraṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, methunaṁ vippajahe savibhūsaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Niddaṁ na bahulīkareyya, 
Jāgariyaṁ bhajeyya ātāpī; 
Tandiṁ māyaṁ hassaṁ khiḍḍaṁ, 
Methunaṁ vippajahe savibhūsan”ti. 
<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ,</b> 
<b>No vidahe athopi nakkhattaṁ;</b> 
<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ,</b> 
<b>Tikicchaṁ māmako na seveyya.</b> 
<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattan</b>ti. 
Āthabbaṇikā āthabbaṇaṁ payojenti, nagare vā ruddhe saṅgāme vā paccupaṭṭhite parasenapaccatthikesu paccāmittesu ītiṁ uppādenti, upaddavaṁ uppādenti, rogaṁ uppādenti, pajjarakaṁ karonti, sūlaṁ karonti, visūcikaṁ karonti, pakkhandikaṁ karonti. 
Evaṁ āthabbaṇikā āthabbaṇaṁ payojenti. 
Supinapāṭhakā supinaṁ ādisanti, yo pubbaṇhasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti. 
Yo majjhanhikasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti. 
Yo sāyanhasamayaṁ supinaṁ passati, evaṁ vipāko hoti. 
Yo purime yāme … 
yo majjhime yāme … 
yo pacchime yāme … 
yo dakkhiṇena passena nipanno … 
yo vāmena passena nipanno … 
yo uttānaṁ nipanno … 
yo avakujja nipanno … 
yo candaṁ passati … 
yo sūriyaṁ passati … 
yo mahāsamuddaṁ passati … 
yo sineruṁ pabbatarājānaṁ passati … 
yo hatthiṁ passati … 
yo assaṁ passati … 
yo rathaṁ passati … 
yo pattiṁ passati … 
yo senābyūhaṁ passati … 
yo ārāmarāmaṇeyyakaṁ passati … 
yo vanarāmaṇeyyakaṁ passati … 
yo bhūmirāmaṇeyyakaṁ passati … 
yo pokkharaṇīrāmaṇeyyakaṁ passati, evaṁ vipāko hotīti. 
Evaṁ supinapāṭhakā supinaṁ ādisanti. 
Lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti—
maṇilakkhaṇaṁ daṇḍalakkhaṇaṁ vatthalakkhaṇaṁ asilakkhaṇaṁ usulakkhaṇaṁ dhanulakkhaṇaṁ āvudhalakkhaṇaṁ itthilakkhaṇaṁ purisalakkhaṇaṁ kumārikālakkhaṇaṁ kumāralakkhaṇaṁ dāsilakkhaṇaṁ dāsalakkhaṇaṁ hatthilakkhaṇaṁ assalakkhaṇaṁ mahiṁsalakkhaṇaṁ usabhalakkhaṇaṁ goṇalakkhaṇaṁ ajalakkhaṇaṁ meṇḍalakkhaṇaṁ kukkuṭalakkhaṇaṁ vaṭṭalakkhaṇaṁ godhālakkhaṇaṁ kaṇṇikālakkhaṇaṁ kacchapalakkhaṇaṁ migalakkhaṇaṁ iti vāti. 
Evaṁ lakkhaṇapāṭhakā lakkhaṇaṁ ādisanti. 
Nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti. 
Aṭṭhavīsati nakkhattāni. 
Iminā nakkhattena gharappaveso kattabbo, iminā nakkhattena makuṭaṁ bandhitabbaṁ, iminā nakkhattena vāreyyaṁ kāretabbaṁ, iminā nakkhattena bījanīhāro kattabbo, iminā nakkhattena saṁvāso gantabboti. 
Evaṁ nakkhattapāṭhakā nakkhattaṁ ādisanti. 
<b>Āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattan</b>ti. 
Āthabbaṇañca supinañca lakkhaṇañca nakkhattañca no vidaheyya na careyya na samācareyya na samādāya vatteyya. 
Atha vā na gaṇheyya na uggaṇheyya na dhāreyya na upadhāreyya na upalakkheyya nappayojeyyāti—
āthabbaṇaṁ supinaṁ lakkhaṇaṁ, no vidahe athopi nakkhattaṁ. 
<b>Virutañca gabbhakaraṇaṁ, tikicchaṁ māmako na seveyyā</b>ti. 
<b>Virutaṁ</b> vuccati migavākkaṁ. 
Migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti—
sakuntānaṁ vā catuppadānaṁ vā rutaṁ vassitaṁ jānantīti. 
Evaṁ migavākkapāṭhakā migavākkaṁ ādisanti. 
Gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti. 
Dvīhi kāraṇehi gabbho na saṇṭhāti—
pāṇakehi vā vātakuppehi vā. 
Pāṇakānaṁ vā vātakuppānaṁ vā paṭighātāya osadhaṁ dentīti. 
Evaṁ gabbhakaraṇīyā gabbhaṁ saṇṭhāpenti. 
<b>Tikicchā</b>ti pañca tikicchā—
sālākiyaṁ, sallakattiyaṁ, kāyatikicchaṁ, bhūtiyaṁ, komāra