Nghĩa Thích (Niddesa)

 tassa aparo vimokkho. 
Yena vimokkhena vimucceyya vimutto so. 
Kataṁ tassa vimokkhena karaṇīyanti—
vimokkho tassa nāparo. 
Tenāha bhagavā—
“Yasmiṁ kāmā na vasanti, 
(todeyyāti bhagavā) 
Taṇhā yassa na vijjati; 
Kathaṅkathā ca yo tiṇṇo, 
Vimokkho tassa nāparo”ti. 
<b>Nirāsaso so uda āsasāno,</b> 
<b>Paññāṇavā so uda paññakappī;</b> 
<b>Muniṁ ahaṁ sakka yathā vijaññaṁ,</b> 
<b>Taṁ me viyācikkha samantacakkhu. </b> 
<b>Nirāsaso so uda āsasāno</b>ti nittaṇho so, udāhu sataṇho rūpe āsīsati, sadde …pe… 
gandhe … 
rase … 
phoṭṭhabbe … 
kulaṁ … 
gaṇaṁ … 
āvāsaṁ … 
lābhaṁ … 
yasaṁ … 
pasaṁsaṁ … 
sukhaṁ … 
cīvaraṁ … 
piṇḍapātaṁ … 
senāsanaṁ … 
gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ … 
kāmadhātuṁ … 
rūpadhātuṁ … 
arūpadhātuṁ … 
kāmabhavaṁ … 
rūpabhavaṁ … 
arūpabhavaṁ … 
saññābhavaṁ … 
asaññābhavaṁ … 
nevasaññānāsaññābhavaṁ … 
ekavokārabhavaṁ … 
catuvokārabhavaṁ … 
pañcavokārabhavaṁ … 
atītaṁ … 
anāgataṁ … 
paccuppannaṁ … 
diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme āsīsati sādiyati pattheti piheti abhijappatīti—
nirāsaso so uda āsasāno. 
<b>Paññāṇavā so uda paññakappī</b>ti. 
<b>Paññāṇavā so</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Uda paññakappī</b>ti udāhu aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā kappeti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—
paññāṇavā so uda paññakappī. 
<b>Muniṁ ahaṁ sakka yathā vijaññan</b>ti. 
<b>Sakkā</b>ti sakko bhagavā. 
Sakyakulā pabbajitotipi sakko. 
Atha vā aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. 
Tassimāni dhanāni, seyyathidaṁ—
saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ satipaṭṭhānadhanaṁ sammappadhānadhanaṁ iddhipādadhanaṁ indriyadhanaṁ baladhanaṁ bojjhaṅgadhanaṁ maggadhanaṁ phaladhanaṁ nibbānadhananti. 
Tehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. 
Atha vā sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakko. 
<b>Muniṁ ahaṁ sakka yathā vijaññan</b>ti sakka yathāhaṁ muniṁ jāneyyaṁ ājāneyyaṁ vijāneyyaṁ paṭivijāneyyaṁ paṭivijjheyyanti—
muniṁ ahaṁ sakka yathā vijaññaṁ. 
<b>Taṁ me viyācikkha samantacakkhū</b>ti. 
<b>Tan</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi. 
<b>Viyācikkhā</b>ti ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. 
<b>Samantacakkhū</b>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṁ …pe… 
tathāgato tena samantacakkhūti—
taṁ me viyācikkha samantacakkhu. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Nirāsaso so uda āsasāno, 
Paññāṇavā so uda paññakappī; 
Muniṁ ahaṁ sakka yathā vijaññaṁ, 
Taṁ me viyācikkha samantacakkhū”ti. 
<b>Nirāsaso so na ca āsasāno,</b> 
<b>Paññāṇavā so na ca paññakappī;</b> 
<b>Evampi todeyya muniṁ vijāna,</b> 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ. </b> 
<b>Nirāsaso so na ca āsasāno</b>ti nittaṇho so. 
Na so sataṇho rūpe nāsīsati. 
Sadde …pe… 
gandhe … 
diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme nāsīsati na icchati na sādiyati na pattheti na piheti nābhijappatīti—
nirāsaso so na ca āsasāno. 
<b>Paññāṇavā so na ca paññakappī</b>ti. 
<b>Paññāṇavā</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Na ca paññakappī</b>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā micchāñāṇena vā taṇhākappaṁ vā na kappeti diṭṭhikappaṁ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti—
paññāṇavā so na ca paññakappī. 
<b>Evampi todeyya muniṁ vijānā</b>ti. 
<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni. 
<b>Evampi todeyya muniṁ vijānā</b>ti todeyya, evaṁ muniṁ jāna paṭijāna paṭivijāna paṭivijjhāti—
evampi todeyya muniṁ vijāna. 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattan</b>ti. 
<b>Akiñcanan</b>ti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ. 
Yassetāni kiñcanāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭippassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni, so vuccati akiñcano. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—
kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo …pe… 
ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattan</b>ti akiñcanaṁ puggalaṁ kāme ca bhave ca asattaṁ alaggaṁ alaggitaṁ apalibuddhaṁ nikkhantaṁ nissaṭaṁ vippamuttaṁ visaññuttaṁ vimariyādikatena cetasā viharantanti—
akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Nirāsaso so na ca āsasāno, 
Paññāṇavā so na ca paññakappī; 
Evampi todeyya muniṁ vijāna, 
Akiñcanaṁ kāmabhave asattan”ti. 
Saha gāthāpariyosānā …pe… 
satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti. 
Todeyyamāṇavapucchāniddeso navamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
10. Kappamāṇavapucchāniddesa 
<b>Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ,</b> 
(iccāyasmā kappo) 
<b>Oghe jāte mahabbhaye;</b> 
<b>Jarāmaccuparetānaṁ,</b> 
<b>Dīpaṁ pabrūhi mārisa;</b> 
<b>Tvañca me dīpamakkhāhi,</b> 
<b>Yathāyidaṁ nāparaṁ siyā. </b> 
<b>Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhatan</b>ti saro vuccati saṁsāro āgamanaṁ gamanaṁ gamanāgamanaṁ kālaṁ gati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. 
Saṁsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati; 
majjheva saṁsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. 
Kathaṁ saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati? 
Ettakā jātiyo vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātisatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātisahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātisatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakā jātikoṭiyo vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātikoṭisatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātikoṭisahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti, hevaṁ natthi. 
Evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātikoṭisatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassasatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassasatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakā vassakoṭiyo vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassakoṭisatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassakoṭisahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni vassakoṭisatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappasatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappasatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakā kappakoṭiyo vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappakoṭisatāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappakoṭisahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṁ vatti, tato paraṁ na vattatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“anamataggoyaṁ, bhikkhave, saṁsāro, pubbā koṭi na paññāyati avijjānīvaraṇānaṁ sattānaṁ taṇhāsaṁyojanānaṁ sandhāvataṁ saṁsarataṁ. 
Evaṁ dīgharattaṁ kho, bhikkhave, dukkhaṁ paccanubhūtaṁ tibbaṁ paccanubhūtaṁ byasanaṁ paccanubhūtaṁ, kaṭasī vaḍḍhitā. 
Yāvañcidaṁ, bhikkhave, alameva sabbasaṅkhāresu nibbindituṁ alaṁ virajjituṁ alaṁ vimuccitun”ti. 
Evampi saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Kathaṁ saṁsārassa pacchimā koṭi na paññāyati? 
Ettakā jātiyo vaṭṭaṁ vattissati, tato paraṁ na vattissatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. 
Ettakāni jātisatāni, ettakāni jātisahassāni, ettakāni jātisatasahassāni …pe… 
ettakā jātikoṭiyo, ettakāni jātikoṭisatāni, ettakāni jātikoṭisahassāni, ettakāni jātikoṭisatasahassāni, ettakāni vassāni, ettakāni vassasatāni, ettakāni vassasahassāni, ettakāni vassasatasahassāni, ettakā vassakoṭiyo, ettakāni vassakoṭisatāni, ettakāni vassakoṭisahassāni, ettakāni vassakoṭisatasahassāni, ettakāni kappāni, ettakāni kappasatāni, ettakāni kappasahassāni, ettakāni kappasatasahassāni, ettakā kappakoṭiyo, ettakāni kappakoṭisatāni, ettakāni kappakoṭisahassāni, ettakāni kappakoṭisatasahassāni vaṭṭaṁ vattissati, tato paraṁ na vattissatīti hevaṁ natthi, evampi saṁsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. 
Evampi saṁsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati, majjheva saṁsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ. 
<b>Iccāyasmā kappo</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe…. 
<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe…. 
<b>Kappo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—
iccāyasmā kappo. 
<b>Oghe jāte mahabbhaye</b>ti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. 
<b>Mahabbhaye</b>ti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti—
oghe jāte mahabbhaye. 
<b>Jarāmaccuparetānan</b>ti jarāya phuṭṭhānaṁ paretānaṁ samohitānaṁ samannāgatānaṁ. 
Maccunā phuṭṭhānaṁ paretānaṁ samohitānaṁ samannāgatānaṁ, jātiyā anugatānaṁ jarāya anusaṭānaṁ byādhinā abhibhūtānaṁ maraṇena abbhāhatānaṁ atāṇānaṁ aleṇānaṁ asaraṇānaṁ asaraṇībhūtānanti—
jarāmaccuparetānaṁ. 
<b>Dīpaṁ pabrūhi mārisā</b>ti dīpaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. 
<b>Mārisā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ mārisāti—
dīpaṁ pabrūhi mārisa. 
<b>Tvañca me dīpamakkhāhī</b>ti. 
<b>Tvan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati. 
<b>Dīpamakkhāhī</b>ti dīpaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ akkhāhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
tvañca me dīpamakkhāhi. 
<b>Yathāyidaṁ nāparaṁ siyā</b>ti yathayidaṁ dukkhaṁ idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṁ gaccheyya paṭippassambheyya punapaṭisandhikaṁ dukkhaṁ na nibbatteyya, kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṁsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya. 
Idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṁ gaccheyya paṭippassambheyyāti—
yathāyidaṁ nāparaṁ siyā. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ, 
(iccāyasmā kappo) 
Oghe jāte mahabbhaye; 
Jarāmaccuparetānaṁ, 
Dīpaṁ pabrūhi mārisa; 
Tvañca me dīpamakkhāhi, 
Yathāyidaṁ nāparaṁ siyā”ti. 
<b>Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ,</b> 
(kappāti bhagavā) 
<b>Oghe jāte mahabbhaye;</b> 
<b>Jarāmaccuparetānaṁ,</b> 
<b>Dīpaṁ pabrūmi kappa te. </b> 
<b>Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhatan</b>ti saro vuccati saṁsāro āgamanaṁ gamanaṁ gamanāgamanaṁ kālaṁ gati bhavābhavo, cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarā ca maraṇañca. 
Saṁsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. 
Majjheva saṁsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttā. 
Kathaṁ saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati …pe… 
evaṁ saṁsārassa purimā koṭi na paññāyati. 
Kathaṁ saṁsārassa pacchimā koṭi na paññāyati …pe… 
evaṁ saṁsārassa pacchimā koṭi na paññāyati. 
Evaṁ saṁsārassa purimāpi koṭi na paññāyati, pacchimāpi koṭi na paññāyati. 
Majjheva saṁsāre sattā ṭhitā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ. 
<b>Kappāti bhagavā</b>ti. 
<b>Kappā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
kappāti bhagavā. 
<b>Oghe jāte mahabbhaye</b>ti kāmoghe bhavoghe diṭṭhoghe avijjoghe jāte sañjāte nibbatte abhinibbatte pātubhūte. 
<b>Mahabbhaye</b>ti jātibhaye jarābhaye byādhibhaye maraṇabhayeti—
oghe jāte mahabbhaye. 
<b>Jarāmaccuparetānan</b>ti jarāya phuṭṭhānaṁ paretānaṁ samohitānaṁ samannāgatānaṁ, maccunā phuṭṭhānaṁ paretānaṁ samohitānaṁ samannāgatānaṁ jātiyā anugatānaṁ jarāya anusaṭānaṁ byādhinā abhibhūtānaṁ maraṇena abbhāhatānaṁ atāṇānaṁ aleṇānaṁ asaraṇānaṁ asaraṇībhūtānanti—
jarāmaccuparetānaṁ. 
<b>Dīpaṁ pabrūmi kappa te</b>ti dīpaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gatiṁ parāyanaṁ brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
dīpaṁ pabrūmi kappa te. 
Tenāha bhagavā—
“Majjhe sarasmiṁ tiṭṭhataṁ, 
(kappāti bhagavā) 
Oghe jāte mahabbhaye; 
Jarāmaccuparetānaṁ, 
Dīpaṁ pabrūmi kappa te”ti. 
<b>Akiñcanaṁ anādānaṁ,</b> 
<b>etaṁ dīpaṁ anāparaṁ;</b> 
<b>Nibbānaṁ iti naṁ brūmi,</b> 
<b>jarāmaccuparikkhayaṁ. </b> 
<b>Akiñcanaṁ anādānan</b>ti. 
<b>Kiñcanan</b>ti—
rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ; 
kiñcanappahānaṁ kiñcanavūpasamaṁ kiñcanapaṭinissaggaṁ kiñcanapaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
akiñcanaṁ. 
<b>Anādānan</b>ti <b>ādānaṁ</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Ādānappahānaṁ ādānavūpasamaṁ ādānapaṭinissaggaṁ ādānapaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
akiñcanaṁ anādānaṁ. 
<b>Etaṁ dīpaṁ anāparan</b>ti etaṁ dīpaṁ tāṇaṁ leṇaṁ saraṇaṁ gati parāyanaṁ. 
<b>Anāparan</b>ti tamhā paro añño dīpo natthi. 
Atha kho so evaṁ dīpo aggo ca seṭṭho ca viseṭṭho ca pāmokkho ca uttamo ca pavaro cāti—
etaṁ dīpaṁ anāparaṁ. 
<b>Nibbānaṁ iti naṁ brūmī</b>ti vānaṁ vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Vānappahānaṁ vānavūpasamaṁ vānapaṭinissaggaṁ vānapaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānaṁ. 
<b>Itī</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—
itīti. 
<b>Brūmī</b>ti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
nibbānaṁ iti naṁ brūmi. 
<b>Jarāmaccuparikkhayan</b>ti jarāmaraṇassa pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
jarāmaccuparikkhayaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Akiñcanaṁ anādānaṁ, 
etaṁ dīpaṁ anāparaṁ; 
Nibbānaṁ iti naṁ brūmi, 
jarāmaccuparikkhayan”ti. 
<b>Etadaññāya ye satā,</b> 
<b>Diṭṭhadhammābhinibbutā;</b> 
<b>Na te māravasānugā,</b> 
<b>Na te mārassa paddhagū. </b> 
<b>Etadaññāya ye satā</b>ti. 
<b>Etan</b>ti amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Aññāyā</b>ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ, sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Ye</b>ti arahanto khīṇāsavā. 
<b>Satā</b>ti catūhi kāraṇehi satā—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāventā satā …pe… 
te vuccanti satāti—
etadaññāya ye satā. 
<b>Diṭṭhadhammābhinibbutā</b>ti. 
<b>Diṭṭhadhammā</b>ti diṭṭhadhammā ñātadhammā tulitadhammā tīritadhammā vibhūtadhammā vibhāvitadhammā. 
<b>Abhinibbutā</b>ti rāgassa nibbāpitattā nibbutā, dosassa …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā paṭippassaddhattā santā upasantā vūpasantā nibbutā paṭippassaddhāti—
diṭṭhadhammābhinibbutā. 
<b>Na te māravasānugā</b>ti. 
<b>Māro</b>ti yo so māro kaṇho adhipati antagū namuci pamattabandhu. 
<b>Na te māravasānugā</b>ti na te mārassa vase vattanti, nāpi māro tesu vasaṁ vatteti. 
Te mārañca mārapakkhañca mārapāsañca mārabaḷisañca mārāmisañca māravisayañca māranivāsañca māragocarañca mārabandhanañca abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā caranti viharanti iriyanti vattenti pālenti yapenti yāpentīti—
na te māravasānugā. 
<b>Na te mārassa paddhagū</b>ti na te mārassa paddhā paddhacarā paricārikā siyā; 
buddhassa te bhagavato paddhā paddhacarā paricārikā siyāti—
na te mārassa paddhagū. 
Tenāha bhagavā—
“Etadaññāya ye satā, 
diṭṭhadhammābhinibbutā; 
Na te māravasānugā, 
na te mārassa paddhagū”ti. 
Saha gāthāpariyosānā …pe… 
satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti. 
Kappamāṇavapucchāniddeso dasamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
11. Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddesa 
<b>Sutvānahaṁ vīramakāmakāmiṁ,</b> 
(iccāyasmā jatukaṇṇi) 
<b>Oghātigaṁ puṭṭhumakāmamāgamaṁ;</b> 
<b>Santipadaṁ brūhi sahajanetta,</b> 
<b>Yathātacchaṁ bhagavā brūhi metaṁ. </b> 
<b>Sutvānahaṁ vīramakāmakāmin</b>ti sutvā suṇitvā uggahetvā upadhāretvā upalakkhayitvā. 
Itipi so bhagavā arahaṁ …pe… buddho bhagavāti—
sutvānahaṁ. 
<b>Vīran</b>ti vīro bhagavā. 
Vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, sūroti vīro, vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsoti vīro. 
Virato idha sabbapāpakehi, 
Nirayadukkhaṁ aticca vīriyavāso; 
So vīriyavā padhānavā, 
Vīro tādi pavuccate tathattāti. 
Sutvānahaṁ vīraṁ. 
<b>Akāmakāmin</b>ti. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā, kilesakāmā pahīnā. 
Vatthukāmānaṁ pariññātattā kilesakāmānaṁ pahīnattā bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. 
Ye kāme kāmenti, kāme patthenti, kāme pihenti, kāme abhijappanti, te kāmakāmino rāgarāgino saññāsaññino. 
Bhagavā na kāme kāmeti, na kāme pattheti, na kāme piheti, na kāme abhijappati. 
Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
sutvānahaṁ vīra amakāmakāmiṁ. 
<b>Iccāyasmā jatukaṇṇī</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—
iccāti. 
<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ āyasmāti. 
<b>Jatukaṇṇī</b>ti tassa brāhmaṇassa gottaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāroti—
iccāyasmā jatukaṇṇi. 
<b>Oghātigaṁ puṭṭhumakāmamāgaman</b>ti. 
<b>Oghātigan</b>ti oghātigaṁ oghaṁ atikkantaṁ samatikkantaṁ vītivattanti—
oghātigaṁ. 
<b>Puṭṭhun</b>ti puṭṭhuṁ pucchituṁ yācituṁ ajjhesituṁ pasādetuṁ. 
<b>Akāmamāgaman</b>ti akāmaṁ puṭṭhuṁ nikkāmaṁ cattakāmaṁ vantakāmaṁ muttakāmaṁ pahīnakāmaṁ paṭinissaṭṭhakāmaṁ vītarāgaṁ vigatarāgaṁ cattarāgaṁ vantarāgaṁ muttarāgaṁ pahīnarāgaṁ paṭinissaṭṭharāgaṁ āgamhā āgatamhā upāgatamhā sampattamhā tayā saddhiṁ samāgatamhāti—
oghātigaṁ puṭṭhumakāmamāgamaṁ. 
<b>Santipadaṁ brūhi sahajanettā</b>ti. 
<b>Santī</b>ti ekena ākārena santipi santipadampi taṁyeva amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“santametaṁ padaṁ, paṇītametaṁ padaṁ, yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan”ti. 
Athāparenākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṁvattanti, seyyathidaṁ—
cattāro satipaṭṭhānā cattāro sammappadhānā cattāro iddhipādā pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅgā ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—
ime vuccanti santipadā. 
Santipadaṁ tāṇapadaṁ leṇapadaṁ saraṇapadaṁ abhayapadaṁ accutapadaṁ amatapadaṁ nibbānapadaṁ brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. 
<b>Sahajanettā</b>ti nettaṁ vuccati sabbaññutañāṇaṁ. 
Buddhassa bhagavato nettañca jinabhāvo ca bodhiyā mūle apubbaṁ acarimaṁ ekasmiṁ khaṇe uppanno, tasmā buddho sahajanettoti—
santipadaṁ brūhi sahajanetta. 
<b>Yathātacchaṁ bhagavā brūhi metan</b>ti yathātacchaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti. 
<b>Brūhi metan</b>ti brūhi ācikkhāhi …pe… 
pakāsehīti—
yathātacchaṁ bhagavā brūhi metaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Sutvānahaṁ vīramakāmakāmiṁ, 
(iccāyasmā jatukaṇṇi) 
Oghātigaṁ puṭṭhumakāmamāgamaṁ; 
Santipadaṁ brūhi sahajanetta, 
Yathātacchaṁ bhagavā brūhi metan”ti. 
<b>Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati,</b> 
<b>Ādiccova pathaviṁ tejī tejasā;</b> 
<b>Parittapaññassa me bhūripañña,</b> 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ;</b> 
<b>Jātijarāya idha vippahānaṁ. </b> 
<b>Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyatī</b>ti. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
Bhagavā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—
bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati. 
<b>Ādiccova pathaviṁ tejī tejasā</b>ti ādicco vuccati sūriyo. 
Pathavī vuccati jagatī. 
Yathā sūriyo tejī tejena samannāgato pathaviṁ abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā santāpayitvā sabbaṁ ākāsagataṁ tamagataṁ abhivihacca andhakāraṁ vidhamitvā ālokaṁ dassayitvā ākāse antalikkhe gaganapathe gacchati, evameva bhagavā ñāṇatejī ñāṇatejena samannāgato sabbaṁ abhisaṅkhārasamudayaṁ …pe… 
kilesatamaṁ avijjandhakāraṁ vidhamitvā ñāṇālokaṁ dassetvā vatthukāme parijānitvā kilesakāme pahāya abhibhuyya abhibhavitvā ajjhottharitvā pariyādiyitvā madditvā carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpetīti—
ādiccova pathaviṁ tejī tejasā. 
<b>Parittapaññassa me bhūripaññā</b>ti ahamasmi parittapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño. 
Tvampi mahāpañño puthupañño hāsapañño javanapañño tikkhapañño nibbedhikapañño. 
Bhūri vuccati pathavī. 
Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgatoti—
parittapaññassa me bhūripañña. 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññan</b>ti. 
<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne …pe… 
nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. 
<b>Yamahaṁ vijaññan</b>ti yamahaṁ jāneyyaṁ ājāneyyaṁ vijāneyyaṁ paṭijāneyyaṁ paṭivijjheyyaṁ adhigaccheyyaṁ phasseyyaṁ sacchikareyyanti—
ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ. 
<b>Jātijarāya idha vippahānan</b>ti idheva jātijarāya maraṇassa pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
jātijarāya idha vippahānaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Bhagavā hi kāme abhibhuyya iriyati, 
Ādiccova pathaviṁ tejī tejasā; 
Parittapaññassa me bhūripañña, 
Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ; 
Jātijarāya idha vippahānan”ti. 
<b>Kāmesu vinaya gedhaṁ,</b> 
(jatukaṇṇīti bhagavā) 
<b>Nekkhammaṁ daṭṭhu khemato;</b> 
<b>Uggahitaṁ nirattaṁ vā,</b> 
<b>Mā te vijjittha kiñcanaṁ. </b> 
<b>Kāmesu vinaya gedhan</b>ti. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
<b>Gedhan</b>ti gedho vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Kāmesu vinaya gedhan</b>ti kāmesu gedhaṁ vinaya paṭivinaya pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
kāmesu vinaya gedhaṁ. 
<b>Jatukaṇṇī</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ gottena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
jatukaṇṇīti bhagavā. 
<b>Nekkhammaṁ daṭṭhu khemato</b>ti. 
<b>Nekkhamman</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ sīlesu paripūrakāritaṁ indriyesu guttadvārataṁ bhojane mattaññutaṁ jāgariyānuyogaṁ satisampajaññaṁ cattāro satipaṭṭhāne cattāro sammappadhāne cattāro iddhipāde pañcindriyāni pañca balāni satta bojjhaṅge ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ khemato tāṇato leṇato saraṇato saraṇībhūtato abhayato accutato amatato nibbānato daṭṭhuṁ passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
nekkhammaṁ daṭṭhu khemato. 
<b>Uggahitaṁ nirattaṁ vā</b>ti. 
<b>Uggahitan</b>ti taṇhāvasena diṭṭhivasena gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ. 
<b>Nirattaṁ vā</b>ti nirattaṁ vā muñcitabbaṁ vijahitabbaṁ vinoditabbaṁ byantīkātabbaṁ anabhāvaṁ gametabbanti—
uggahitaṁ nirattaṁ vā. 
<b>Mā te vijjittha kiñcanan</b>ti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ. 
Idaṁ kiñcanaṁ tuyhaṁ mā vijjittha mā pavijjittha mā saṁvijjittha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
mā te vijjittha kiñcanaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Kāmesu vinaya gedhaṁ, 
(jatukaṇṇīti bhagavā) 
Nekkhammaṁ daṭṭhu khemato; 
Uggahitaṁ nirattaṁ vā, 
Mā te vijjittha kiñcanan”ti. 
<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehi,</b> 
<b>pacchā te māhu kiñcanaṁ;</b> 
<b>Majjhe ce no gahessasi,</b> 
<b>upasanto carissasi. </b> 
<b>Yaṁ pubbe taṁ visosehī</b>ti atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi. 
Atha vā ye atītā kammābhisaṅkhārā avipakkavipākā te kammābhisaṅkhāre sosehi visosehi sukkhāpehi visukkhāpehi abījaṁ karohi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
evampi yaṁ pubbe taṁ visosehi. 
<b>Pacchā te māhu kiñcanan</b>ti pacchā vuccati anāgate saṅkhāre ārabbha rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ. 
Idaṁ kiñcanaṁ tuyhaṁ mā ahu mā ahosi mā janesi mā sañjanesi mābhinibbattesi pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
pacchā te māhu kiñcanaṁ. 
<b>Majjhe ce no gahessasī</b>ti majjhe vuccati paccuppannaṁ rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ. 
Paccuppanne saṅkhāre taṇhāvasena diṭṭhivasena na gahessasi na gaṇhissasi na parāmasissasi na nandissasi nābhinandissasi na ajjhosissasi. 
Abhinandanaṁ abhivadanaṁ ajjhosānaṁ gāhaṁ parāmāsaṁ abhinivesaṁ pajahissasi vinodessasi byantīkarissasi anabhāvaṁ gamessasīti—
majjhe ce no gahessasi. 
<b>Upasanto carissasī</b>ti rāgassa upasamitattā upasanto carissasi, dosassa …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā upasamitattā vūpasamitattā nijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭippassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddho carissasi viharissasi iriyissasi vattissasi pālessasi yapessasi yāpessasīti—
upasanto carissasi. 
Tenāha bhagavā—
“Yaṁ pubbe taṁ visosehi, 
pacchā te māhu kiñcanaṁ; 
Majjhe ce no gahessasi, 
upasanto carissasī”ti. 
<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ,</b> 
<b>vītagedhassa brāhmaṇa;</b> 
<b>Āsavāssa na vijjanti,</b> 
<b>yehi maccuvasaṁ vaje. </b> 
<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ vītagedhassa brāhmaṇā</b>ti. 
<b>Sabbaso</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ sabbasoti. 
<b>Nāman</b>ti cattāro arūpino khandhā. 
<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
<b>Gedho</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Sabbaso nāmarūpasmiṁ vītagedhassa brāhmaṇā</b>ti sabbaso nāmarūpasmiṁ vītagedhassa vigatagedhassa cattagedhassa vantagedhassa muttagedhassa pahīnagedhassa paṭinissaṭṭhagedhassa vītarāgassa vigatarāgassa cattarāgassa vantarāgassa muttarāgassa pahīnarāgassa paṭinissaṭṭharāgassāti—
sabbaso nāmarūpasmiṁ vītagedhassa brāhmaṇa. 
<b>Āsavāssa na vijjantī</b>ti. 
<b>Āsavā</b>ti cattāro āsavā—
kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. 
<b>Assā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
<b>Na vijjantī</b>ti ime āsavā tassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
āsavāssa na vijjanti. 
<b>Yehi maccuvasaṁ vaje</b>ti yehi āsavehi maccuno vā vasaṁ gaccheyya, maraṇassa vā vasaṁ gaccheyya, mārapakkhassa vā vasaṁ gaccheyya; 
te āsavā tassa natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
yehi maccuvasaṁ vaje. 
Tenāha bhagavā—
“Sabbaso nāmarūpasmiṁ, 
vītagedhassa brāhmaṇa; 
Āsavāssa na vijjanti, 
yehi maccuvasaṁ vaje”ti. 
Saha gāthāpariyosānā …pe… 
satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti. 
Jatukaṇṇimāṇavapucchāniddeso ekādasamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
12. Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddesa 
<b>Okañjahaṁ taṇhacchidaṁ anejaṁ,</b> 
(iccāyasmā bhadrāvudho) 
<b>Nandiñjahaṁ oghatiṇṇaṁ vimuttaṁ;</b> 
<b>Kappañjahaṁ abhiyāce sumedhaṁ,</b> 
<b>Sutvāna nāgassa apanamissanti ito. </b> 
<b>Okañjahaṁ taṇhacchidaṁ anejan</b>ti. 
<b>Okañjahan</b>ti rūpadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho okañjaho. 
Vedanādhātuyā …pe… 
saññādhātuyā … 
saṅkhāradhātuyā … 
viññāṇadhātuyā yo chando yo rāgo yā nandī yā taṇhā ye upayupādānā cetaso adhiṭṭhānābhinivesānusayā, te buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho okañjaho. 
<b>Taṇhacchidan</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā. 
Sā taṇhā buddhassa bhagavato chinnā ucchinnā samucchinnā vūpasantā paṭippassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā. 
Tasmā buddho taṇhacchido. 
<b>Anejo</b>ti <b>ejā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Sā ejā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho anejo. 
Ejāya pahīnattā anejo bhagavā lābhepi na iñjati, alābhepi na iñjati, yasepi na iñjati, ayasepi na iñjati, pasaṁsāyapi na iñjati, nindāyapi na iñjati, sukhepi na iñjati, dukkhepi na iñjati na calati na vedhati na pavedhati na sampavedhatīti. 
Tasmā buddho anejoti—
okañjahaṁ taṇhacchidaṁ anejaṁ. 
<b>Iccāyasmā bhadrāvudho</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… 
<b>āyasmā</b>ti, piyavacanaṁ …pe… 
<b>bhadrāvudho</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—
iccāyasmā bhadrāvudho. 
<b>Nandiñjahaṁ oghatiṇṇaṁ vimuttan</b>ti nandī vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Sā nandī sā taṇhā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho nandiñjaho. 
<b>Oghatiṇṇan</b>ti bhagavā kāmoghaṁ tiṇṇo bhavoghaṁ tiṇṇo diṭṭhoghaṁ tiṇṇo avijjoghaṁ tiṇṇo sabbasaṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. 
So vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—
nandiñjahaṁ oghatiṇṇaṁ. 
<b>Vimuttan</b>ti bhagavato rāgā cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ, dosā cittaṁ … mohā cittaṁ …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttanti—
nandiñjahaṁ oghatiṇṇaṁ vimuttaṁ. 
<b>Kappañjahaṁ abhiyāce sumedhan</b>ti. 
<b>Kappā</b>ti dve kappā—
taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe… 
ayaṁ taṇhākappo …pe… 
ayaṁ diṭṭhikappo. 
Buddhassa bhagavato taṇhākappo pahīno diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho. 
Taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā tasmā buddho kappañjaho. 
<b>Abhiyāce</b>ti yācāmi abhiyācāmi ajjhesāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi jappāmi abhijappāmi. 
<b>Sumedhā</b> vuccati paññā. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. 
Tasmā buddho sumedhoti—
kappañjahaṁ abhiyāce sumedhaṁ. 
<b>Sutvāna nāgassa apanamissanti ito</b>ti. 
<b>Nāgassā</b>ti nāgo. 
Bhagavā āguṁ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo …pe… evaṁ bhagavā na gacchatīti nāgo. 
<b>Sutvāna nāgassa apanamissanti ito</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvā ito apanamissanti vajissanti pakkamissanti disāvidisaṁ gamissantīti—
sutvāna nāgassa apanamissanti ito. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Okañjahaṁ taṇhacchidaṁ anejaṁ, 
(iccāyasmā bhadrāvudho) 
Nandiñjahaṁ oghatiṇṇaṁ vimuttaṁ; 
Kappañjahaṁ abhiyāce sumedhaṁ, 
Sutvāna nāgassa apanamissanti ito”ti. 
<b>Nānājanā janapadehi saṅgatā,</b> 
<b>Tava vīra vākyaṁ abhikaṅkhamānā;</b> 
<b>Tesaṁ tuvaṁ sādhu viyākarohi,</b> 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo. </b> 
<b>Nānājanā janapadehi saṅgatā</b>ti. 
<b>Nānājanā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. 
<b>Janapadehi saṅgatā</b>ti aṅgā ca magadhā ca kaliṅgā ca kāsiyā ca kosalā ca vajjiyā ca mallā ca cetiyamhā ca vaṁsā ca kurumhā ca pañcālā ca macchā ca surasenā ca assakā ca avantiyā ca yonā ca kambojā ca. 
<b>Saṅgatā</b>ti saṅgatā samāgatā samohitā sannipatitāti—
nānājanā janapadehi saṅgatā. 
<b>Tava vīra vākyaṁ abhikaṅkhamānā</b>ti. 
<b>Vīrā</b>ti vīro. 
Bhagavā vīriyavāti vīro, pahūti vīro, visavīti vīro, alamattoti vīro, vigatalomahaṁsotipi vīro. 
Virato idha sabbapāpakehi, 
Nirayadukkhaṁ aticca vīriyavāso; 
So vīriyavā padhānavā, 
Vīro tādi pavuccate tathattāti. 
<b>Tava vīra vākyaṁ abhikaṅkhamānā</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ. 
<b>Abhikaṅkhamānā</b>ti abhikaṅkhamānā icchamānā sādiyamānā patthayamānā pihayamānā abhijappamānāti—
tava vīra vākyaṁ abhikaṅkhamānā. 
<b>Tesaṁ tuvaṁ sādhu viyākarohī</b>ti. 
<b>Tesan</b>ti tesaṁ khattiyānaṁ brāhmaṇānaṁ vessānaṁ suddānaṁ gahaṭṭhānaṁ pabbajitānaṁ devānaṁ manussānaṁ. 
<b>Tuvan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati. 
<b>Sādhu viyākarohī</b>ti sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
tesaṁ tuvaṁ sādhu viyākarohi. 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo</b>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—
tathā hi te vidito esa dhammo. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Nānājanā janapadehi saṅgatā, 
Tava vīra vākyaṁ abhikaṅkhamānā; 
Tesaṁ tuvaṁ sādhu viyākarohi, 
Tathā hi te vidito esa dhammo”ti. 
<b>Ādānataṇhaṁ vinayetha sabbaṁ,</b> 
(bhadrāvudhāti bhagavā) 
<b>Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe;</b> 
<b>Yaṁ yañhi lokasmimupādiyanti,</b> 
<b>Teneva māro anveti jantuṁ. </b> 
<b>Ādānataṇhaṁ vinayetha sabban</b>ti ādānataṇhaṁ vuccati rūpataṇhā …pe… 
ādānataṇhāti kiṅkāraṇā vuccati ādānataṇhā? 
Tāya taṇhāya rūpaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
Vedanaṁ …pe… 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ … 
gatiṁ … 
upapattiṁ … 
paṭisandhiṁ … 
bhavaṁ … 
saṁsāraṁ … 
vaṭṭaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
Taṅkāraṇā vuccati ādānataṇhā. 
<b>Ādānataṇhaṁ vinayetha sabban</b>ti sabbaṁ ādānataṇhaṁ vinayeyya paṭivinayeyya pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
ādānataṇhaṁ vinayetha sabbaṁ. 
<b>Bhadrāvudhāti bhagavā</b>ti. 
<b>Bhadrāvudhā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
bhadrāvudhāti bhagavā. 
<b>Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe</b>ti. 
<b>Uddhan</b>ti anāgataṁ; 
<b>adho</b>ti atītaṁ; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti paccuppannaṁ. 
<b>Uddhan</b>ti devaloko; 
<b>adho</b>ti nirayaloko; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti manussaloko. 
Atha vā <b>uddhan</b>ti kusalā dhammā; 
<b>adho</b>ti akusalā dhammā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti abyākatā dhammā. 
<b>Uddhan</b>ti arūpadhātu; 
<b>adho</b>ti kāmadhātu; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti rūpadhātu. 
<b>Uddhan</b>ti sukhā vedanā; 
<b>adho</b>ti dukkhā vedanā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti adukkhamasukhā vedanā. 
<b>Uddhan</b>ti uddhaṁ pādatalā; 
<b>adho</b>ti adho kesamatthakā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti vemajjheti—
uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe. 
<b>Yaṁ yañhi lokasmimupādiyantī</b>ti yaṁ yaṁ rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
yaṁ yañhi lokasmimupādiyanti. 
<b>Teneva māro anveti jantun</b>ti teneva kammābhisaṅkhāravasena paṭisandhiko khandhamāro dhātumāro āyatanamāro gatimāro upapattimāro paṭisandhimāro bhavamāro saṁsāramāro vaṭṭamāro anveti anugacchati anvāyiko hoti. 
<b>Jantun</b>ti sattaṁ janaṁ naraṁ mānavaṁ posaṁ puggalaṁ jīvaṁ jāguṁ jantuṁ indaguṁ manujanti—
teneva māro anveti jantuṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Ādānataṇhaṁ vinayetha sabbaṁ, 
(bhadrāvudhāti bhagavā) 
Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe; 
Yaṁ yañhi lokasmimupādiyanti, 
Teneva māro anveti jantun”ti. 
<b>Tasmā pajānaṁ na upādiyetha,</b> 
<b>Bhikkhu sato kiñcanaṁ sabbaloke;</b> 
<b>Ādānasatte iti pekkhamāno,</b> 
<b>Pajaṁ imaṁ maccudheyye visattaṁ. </b> 
<b>Tasmā pajānaṁ na upādiyethā</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā, etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno ādānataṇhāyāti—
tasmā. 
<b>Pajānan</b>ti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto “sabbe saṅkhārā aniccā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti jānanto pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. 
<b>Na upādiyethā</b>ti rūpaṁ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyya; 
vedanaṁ …pe… 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ … 
gatiṁ … 
upapattiṁ … 
paṭisandhiṁ … 
bhavaṁ … 
saṁsāraṁ … 
vaṭṭaṁ nādiyeyya na upādiyeyya na gaṇheyya na parāmaseyya nābhiniviseyyāti—
tasmā pajānaṁ na upādiyetha. 
<b>Bhikkhu sato kiñcanaṁ sabbaloke</b>ti. 
<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu, sekkho vā bhikkhu. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe… 
so vuccati satoti—
bhikkhu sato. 
<b>Kiñcanan</b>ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagataṁ. 
<b>Sabbaloke</b>ti sabbaapāyaloke sabbamanussaloke sabbadevaloke sabbakhandhaloke sabbadhātuloke sabbaāyatanaloketi—
bhikkhu sato kiñcanaṁ sabbaloke. 
<b>Ādānasatte iti pekkhamāno</b>ti ādānasattā vuccanti ye rūpaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti; 
vedanaṁ …pe… 
saññaṁ … 
saṅkhāre … 
viññāṇaṁ … 
gatiṁ … 
upapattiṁ … 
paṭisandhiṁ … 
bhavaṁ … 
saṁsāraṁ … 
vaṭṭaṁ ādiyanti upādiyanti gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
<b>Itī</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ itīti. 
<b>Pekkhamāno</b>ti pekkhamāno dakkhamāno dissamāno passamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—
ādānasatte iti pekkhamāno. 
<b>Pajaṁ imaṁ maccudheyye visattan</b>ti. 
<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ maccudheyyā vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. 
Pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhā. 
Yathā bhittikhile vā nāgadante vā bhaṇḍaṁ sattaṁ visattaṁ āsattaṁ laggaṁ laggitaṁ palibuddhaṁ, evameva pajā maccudheyye māradheyye maraṇadheyye sattā visattā āsattā laggā laggitā palibuddhāti—
pajaṁ imaṁ maccudheyye visattaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Tasmā pajānaṁ na upādiyetha, 
Bhikkhu sato kiñcanaṁ sabbaloke; 
Ādānasatte iti pekkhamāno, 
Pajaṁ imaṁ maccudheyye visattan”ti. 
Saha gāthāpariyosānā …pe… 
satthā me bhante bhagavā, sāvakohamasmīti. 
Bhadrāvudhamāṇavapucchāniddeso dvādasamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
13. Udayamāṇavapucchāniddesa 
<b>Jhāyiṁ virajamāsīnaṁ,</b> 
(iccāyasmā udayo) 
<b>Katakiccaṁ anāsavaṁ;</b> 
<b>Pāraguṁ sabbadhammānaṁ,</b> 
<b>Atthi pañhena āgamaṁ;</b> 
<b>Aññāvimokkhaṁ pabrūhi</b>, 
<b>Avijjāya pabhedanaṁ. </b> 
<b>Jhāyiṁ virajamāsīnan</b>ti. 
<b>Jhāyin</b>ti jhāyī bhagavā. 
Paṭhamenapi jhānena jhāyī, dutiyenapi jhānena jhāyī, tatiyenapi jhānena jhāyī, catutthenapi jhānena jhāyī, savitakkasavicārenapi jhānena jhāyī, avitakkavicāramattenapi jhānena jhāyī, avitakkaavicārenapi jhānena jhāyī, sappītikenapi jhānena jhāyī, nippītikenapi jhānena jhāyī, sātasahagatenapi jhānena jhāyī, upekkhāsahagatenapi jhānena jhāyī, suññatenapi jhānena jhāyī, animittenapi jhānena jhāyī, appaṇihitenapi jhānena jhāyī, lokiyenapi jhānena jhāyī, lokuttarenapi jhānena jhāyī jhānarato ekattamanuyutto sadatthagarukoti—
jhāyiṁ. 
<b>Virajan</b>ti rāgo rajo, doso rajo, moho rajo, kodho rajo, upanāho rajo …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā rajā. 
Te rajā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho arajo virajo nirajo rajāpagato rajavippahīno rajavippayutto sabbarajavītivatto. 
Rāgo rajo na ca pana reṇu vuccati, 
Rāgassetaṁ adhivacanaṁ rajoti; 
Etaṁ rajaṁ vippajahitvā cakkhumā, 
Tasmā jino vigatarajoti vuccati. 
Doso rajo na ca pana reṇu vuccati, 
Dosassetaṁ adhivacanaṁ rajoti; 
Etaṁ rajaṁ vippajahitvā cakkhumā, 
Tasmā jino vigatarajoti vuccati. 
Moho rajo na ca pana reṇu vuccati, 
Mohassetaṁ adhivacanaṁ rajoti; 
Etaṁ rajaṁ vippajahitvā cakkhumā, 
Tasmā jino vigatarajoti vuccatīti. 
—virajaṁ …pe…. 
<b>Āsīnan</b>ti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti—
āsīno. 
Nagassa passe āsīnaṁ, 
muniṁ dukkhassa pāraguṁ; 
Sāvakā payirupāsanti, 
tevijjā maccuhāyinoti. 
Evampi bhagavā āsīno. 
Atha vā bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti. 
Evampi bhagavā āsīnoti—
jhāyiṁ virajamāsīnaṁ. 
<b>Iccāyasmā udayo</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… 
<b>āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe… 
<b>udayo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—
iccāyasmā udayo. 
<b>Katakiccaṁ anāsavan</b>ti buddhassa bhagavato kiccākiccaṁ karaṇīyākaraṇīyaṁ pahīnaṁ ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṅkataṁ āyatiṁ anuppādadhammaṁ. 
Tasmā buddho katakicco. 
Yassa ca visatā natthi, 
chinnasotassa bhikkhuno; 
Kiccākiccappahīnassa, 
pariḷāho na vijjatīti. 
<b>Katakiccaṁ anāsavan</b>ti. 
<b>Āsavā</b>ti cattāro āsavā—
kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. 
Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho anāsavoti—
katakiccaṁ anāsavaṁ. 
<b>Pāraguṁ sabbadhammānan</b>ti bhagavā sabbadhammānaṁ abhiññāpāragū pariññāpāragū pahānapāragū bhāvanāpāragū sacchikiriyāpāragū samāpattipāragū. 
Abhiññāpāragū sabbadhammānaṁ, pariññāpāragū sabbadukkhānaṁ, pahānapāragū sabbakilesānaṁ, bhāvanāpāragū catunnaṁ maggānaṁ, sacchikiriyāpāragū nirodhassa, samāpattipāragū sabbasamāpattīnaṁ. 
So vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ sīlasmiṁ; 
vasippatto pāramippatto ariyasmiṁ samādhismiṁ; 
vasippatto pāramippatto ariyāya paññāya; 
vasippatto pāramippatto ariyāya vimuttiyā. 
So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. 
So vuttavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—
pāraguṁ sabbadhammānaṁ. 
<b>Atthi pañhena āgaman</b>ti pañhena atthiko āgatomhi, pañhaṁ pucchitukāmo āgatomhi, pañhaṁ sotukāmo āgatomhīti, evampi atthi pañhena āgamaṁ. 
Atha vā pañhatthikānaṁ pañhaṁ pucchitukāmānaṁ pañhaṁ sotukāmānaṁ āgamanaṁ abhikkamanaṁ upasaṅkamanaṁ payirupāsanaṁ atthīti, evampi atthi pañhena āgamaṁ. 
Atha vā pañhāgamo tuyhaṁ atthi, tvampi pahu tvamasi alamatto mayā pucchitaṁ kathetuṁ visajjetuṁ, vahassetaṁ bhāranti, evampi atthi pañhena āgamaṁ. 
<b>Aññāvimokkhaṁ pabrūhī</b>ti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. 
Arahattavimokkhaṁ pabrūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
aññāvimokkhaṁ pabrūhi. 
<b>Avijjāya pabhedanan</b>ti avijjāya bhedanaṁ pabhedanaṁ pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhaṁ amataṁ nibbānanti—
avijjāya pabhedanaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Jhāyiṁ virajamāsīnaṁ, 
(iccāyasmā udayo) 
Katakiccaṁ anāsavaṁ; 
Pāraguṁ sabbadhammānaṁ, 
Atthi pañhena āgamaṁ; 
Aññāvimokkhaṁ pabrūhi, 
Avijjāya pabhedanan”ti. 
<b>Pahānaṁ kāmacchandānaṁ,</b> 
(udayāti bhagavā) 
<b>Domanassāna cūbhayaṁ;</b> 
<b>Thinassa ca panūdanaṁ,</b> 
<b>Kukkuccānaṁ nivāraṇaṁ. </b> 
<b>Pahānaṁ kāmacchandānan</b>ti. 
<b>Chando</b>ti yo kāmesu kāmacchando kāmarāgo kāmanandī kāmataṇhā kāmasineho kāmapipāsā kāmapariḷāho kāmamucchā kāmajjhosānaṁ kāmogho kāmayogo kāmupādānaṁ kāmacchandanīvaraṇaṁ. 
<b>Pahānaṁ kāmacchandānan</b>ti kāmacchandānaṁ pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
pahānaṁ kāmacchandānaṁ. 
<b>Udayāti bhagavā</b>ti. 
<b>Udayā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
udayāti bhagavā. 
<b>Domanassāna cūbhayan</b>ti. 
<b>Domanassā</b>ti yaṁ cetasikaṁ asātaṁ cetasikaṁ dukkhaṁ cetosamphassajaṁ asātaṁ dukkhaṁ vedayitaṁ, cetosamphassajā asātā dukkhā vedanā. 
<b>Domanassāna cūbhayan</b>ti kāmacchandassa ca domanassassa ca ubhinnaṁ pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
domanassāna cūbhayaṁ. 
<b>Thinassa ca panūdanan</b>ti. 
<b>Thinan</b>ti yā cittassa akalyatā akammaññatā olīyanā sallīyanā līnā līyanā līyitattaṁ thinaṁ thiyanā thiyitattaṁ cittassa. 
<b>Panūdanan</b>ti thinassa ca panūdanaṁ pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
thinassa ca panūdanaṁ. 
<b>Kukkuccānaṁ nivāraṇan</b>ti. 
<b>Kukkuccan</b>ti hatthakukkuccampi kukkuccaṁ, pādakukkuccampi kukkuccaṁ, hatthapādakukkuccampi kukkuccaṁ. 
Akappiye kappiyasaññitā, kappiye akappiyasaññitā …pe… 
avajje vajjasaññitā, vajje avajjasaññitā. 
Yaṁ evarūpaṁ kukkuccaṁ kukkuccāyanā kukkuccāyitattaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho, idaṁ vuccati kukkuccaṁ. 
Api ca dvīhi kāraṇehi uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho—
katattā ca akatattā ca. 
Kathaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho? 
“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
“Kataṁ me vacīduccaritaṁ, akataṁ me vacīsucaritan”ti …pe… 
“kataṁ me manoduccaritaṁ, akataṁ me manosucaritan”ti …pe… 
“kato me pāṇātipāto, akatā me pāṇātipātā veramaṇī”ti …pe… 
“kataṁ me adinnādānaṁ, akatā me adinnādānā veramaṇī”ti …pe… 
“kato me kāmesumicchācāro, akatā me kāmesumicchācārā veramaṇī”ti …pe… 
“kato me musāvādo, akatā me musāvādā veramaṇī”ti …pe… 
“katā me pisuṇā vācā, akatā me pisuṇāya vācāya veramaṇī”ti …pe… 
“katā me pharusā vācā, akatā me pharusāya vācāya veramaṇī”ti …pe… 
“kato me samphappalāpo, akatā me samphappalāpā veramaṇī”ti …pe… 
“katā me abhijjhā, akatā me anabhijjhā”ti …pe… 
“kato me byāpādo, akato me abyāpādo”ti …pe… 
“katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti, uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
Atha vā “sīlesumhi aparipūrakārī”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho; 
“indriyesumhi aguttadvāro”ti …pe… 
“bhojane amattaññumhī”ti … 
“jāgariyaṁ ananuyuttomhī”ti … 
“na satisampajaññena samannāgatomhī”ti … 
“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānāti, cattāro sammappadhānāti cattāro iddhipādāti, pañcindriyānīti, pañca balānīti, satta bojjhaṅgāti, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti … 
“dukkhaṁ me apariññātaṁ, samudayo me appahīno, maggo me abhāvito, nirodho me asacchikato”ti uppajjati kukkuccaṁ cetaso vippaṭisāro manovilekho. 
<b>Kukkuccānaṁ nivāraṇan</b>ti kukkuccānaṁ āvaraṇaṁ nīvaraṇaṁ pahānaṁ upasamaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
kukkuccānaṁ nivāraṇaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Pahānaṁ kāmacchandānaṁ, 
(udayāti bhagavā) 
Domanassāna cūbhayaṁ; 
Thinassa ca panūdanaṁ, 
Kukkuccānaṁ nivāraṇan”ti. 
<b>Upekkhāsatisaṁsuddhaṁ</b>, 
<b>dhammatakkapurejavaṁ;</b> 
<b>Aññāvimokkhaṁ pabrūmi,</b> 
<b>avijjāya pabhedanaṁ. </b> 
<b>Upekkhāsatisaṁsuddhan</b>ti. 
<b>Upekkhā</b>ti yā catutthe jhāne upekkhā upekkhanā ajjhupekkhanā cittasamatā cittappassaddhatā majjhattatā cittassa. 
<b>Satī</b>ti yā catutthe jhāne upekkhaṁ ārabbha sati anussati …pe… sammāsati. 
<b>Upekkhāsatisaṁsuddhan</b>ti catutthe jhāne upekkhā ca sati ca suddhā honti visuddhā saṁsuddhā parisuddhā pariyodātā anaṅgaṇā vigatūpakkilesā mudubhūtā kammaniyā ṭhitā āneñjappattāti—
upekkhāsatisaṁsuddhaṁ. 
<b>Dhammatakkapurejavan</b>ti dhammatakko vuccati sammāsaṅkappo. 
So ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṁ. 
Atha vā dhammatakko vuccati sammādiṭṭhi. 
Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti, evampi dhammatakkapurejavaṁ. 
Atha vā dhammatakko vuccati catunnaṁ maggānaṁ pubbabhāgavipassanā. 
Sā ādito hoti, purato hoti, pubbaṅgamo hoti aññāvimokkhassāti—
evampi dhammatakkapurejavaṁ. 
<b>Aññāvimokkhaṁ pabrūmī</b>ti aññāvimokkho vuccati arahattavimokkho. 
Arahattavimokkhaṁ pabrūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
aññāvimokkhaṁ pabrūmi. 
<b>Avijjāya pabhedanan</b>ti. 
<b>Avijjā</b>ti dukkhe aññāṇaṁ …pe… avijjā moho akusalamūlaṁ. 
<b>Pabhedanan</b>ti avijjāya pabhedanaṁ pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
avijjāya pabhedanaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Upekkhāsatisaṁsuddhaṁ, 
dhammatakkapurejavaṁ; 
Aññāvimokkhaṁ pabrūmi, 
avijjāya pabhedanan”ti. 
<b>Kiṁsu saṁyojano loko,</b> 
<b>kiṁsu tassa vicāraṇaṁ;</b> 
<b>Kissassa vippahānena,</b> 
<b>nibbānaṁ iti vuccati. </b> 
<b>Kiṁsu saṁyojano loko</b>ti lokassa saṁyojanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso. 
Kena loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti—
kiṁsu saṁyojano loko. 
<b>Kiṁsu tassa vicāraṇan</b>ti kiṁsu tassa cāraṇaṁ vicāraṇaṁ paṭivicāraṇaṁ. 
Kena loko carati vicarati paṭivicaratīti—
kiṁsu tassa vicāraṇaṁ. 
<b>Kissassa vippahānena nibbānaṁ iti vuccatī</b>ti kissassa vippahānena vūpasamena paṭinissaggena paṭippassaddhiyā nibbānaṁ iti vuccati pavuccati kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyatīti—
kissassa vippahānena nibbānaṁ iti vuccati. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Kiṁsu saṁyojano loko, 
kiṁsu tassa vicāraṇaṁ; 
Kissassa vippahānena, 
nibbānaṁ iti vuccatī”ti. 
<b>Nandisaṁyojano loko,</b> 
<b>vitakkassa vicāraṇaṁ;</b> 
<b>Taṇhāya vippahānena,</b> 
<b>nibbānaṁ iti vuccati. </b> 
<b>Nandisaṁyojano loko</b>ti nandī vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ, ayaṁ vuccati nandī. 
Yā nandī lokassa saṁyojanaṁ lagganaṁ bandhanaṁ upakkileso, imāya nandiyā loko yutto payutto āyutto samāyutto laggo laggito palibuddhoti—
nandisaṁyojano loko. 
<b>Vitakkassa vicāraṇan</b>ti. 
<b>Vitakkā</b>ti nava vitakkā—
kāmavitakko, byāpādavitakko, vihiṁsāvitakko, ñātivitakko janapadavitakko, amarāvitakko, parānudayatāpaṭisaṁyutto vitakko, lābhasakkārasilokapaṭisaṁyutto vitakko, anavaññattipaṭisaṁyutto vitakko. 
Ime vuccanti nava vitakkā. 
Ime nava vitakkā lokassa cāraṇā vicāraṇā paṭivicāraṇā. 
Imehi navahi vitakkehi loko carati vicarati paṭivicaratīti—
vitakkassa vicāraṇaṁ. 
<b>Taṇhāya vippahānena nibbānaṁ iti vuccatī</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammat