Nghĩa Thích (Niddesa)

 ca, 
jinānaṁ hettha dassanaṁ”. 
“Atha ko carahi jānāti, 
asmiṁ pathavimaṇḍale; 
Muddhaṁ muddhādhipātañca, 
taṁ me akkhāhi devate”. 
“Purā kapilavatthumhā, 
nikkhanto lokanāyako; 
Apacco okkākarājassa, 
sakyaputto pabhaṅkaro. 
So hi brāhmaṇa sambuddho, 
sabbadhammāna pāragū; 
Sabbābhiññābalappatto, 
sabbadhammesu cakkhumā; 
Sabbakammakkhayaṁ patto, 
vimutto upadhikkhaye. 
Buddho so bhagavā loke, 
dhammaṁ deseti cakkhumā; 
Taṁ tvaṁ gantvāna pucchassu, 
so te taṁ byākarissati”. 
Sambuddhoti vaco sutvā, 
udaggo bāvarī ahu; 
Sokassa tanuko āsi, 
pītiñca vipulaṁ labhi. 
So bāvarī attamano udaggo, 
Taṁ devataṁ pucchati vedajāto; 
“Katamamhi gāme nigamamhi vā pana, 
Katamamhi vā janapade lokanātho; 
Yattha gantvāna passemu, 
Sambuddhaṁ dvipaduttamaṁ”. 
“Sāvatthiyaṁ kosalamandire jino, 
Pahūtapañño varabhūrimedhaso; 
So sakyaputto vidhuro anāsavo, 
Muddhādhipātassa vidū narāsabho”. 
Tato āmantayī sisse, 
brāhmaṇe mantapāragū; 
“Etha māṇavā akkhissaṁ, 
suṇātha vacanaṁ mama. 
Yasseso dullabho loke, 
pātubhāvo abhiṇhaso; 
Svājja lokamhi uppanno, 
sambuddho iti vissuto; 
Khippaṁ gantvāna sāvatthiṁ, 
passavho dvipaduttamaṁ”. 
“Kathaṁ carahi jānemu, 
disvā buddhoti brāhmaṇa; 
Ajānataṁ no pabrūhi, 
yathā jānemu taṁ mayaṁ”. 
“Āgatāni hi mantesu, 
mahāpurisalakkhaṇā; 
Dvattiṁsāni ca byākkhātā, 
samattā anupubbaso. 
Yassete honti gattesu, 
mahāpurisalakkhaṇā; 
Dveyeva tassa gatiyo, 
tatiyā hi na vijjati. 
Sace agāraṁ āvasati, 
vijeyya pathaviṁ imaṁ; 
Adaṇḍena asatthena, 
dhammena anusāsati. 
Sace ca so pabbajati, 
Agārā anagāriyaṁ; 
Vivaṭṭacchado sambuddho, 
Arahā bhavati anuttaro. 
Jātiṁ gottañca lakkhaṇaṁ, 
mante sisse punāpare; 
Muddhaṁ muddhādhipātañca, 
manasāyeva pucchatha. 
Anāvaraṇadassāvī, 
yadi buddho bhavissati; 
Manasā pucchite pañhe, 
vācāya visajjessati”. 
Bāvarissa vaco sutvā, 
sissā soḷasa brāhmaṇā; 
Ajito tissametteyyo, 
puṇṇako atha mettagū. 
Dhotako upasīvo ca, 
nando ca atha hemako; 
Todeyyakappā dubhayo, 
jatukaṇṇī ca paṇḍito. 
Bhadrāvudho udayo ca, 
posālo cāpi brāhmaṇo; 
Mogharājā ca medhāvī, 
piṅgiyo ca mahāisi. 
Paccekagaṇino sabbe, 
sabbalokassa vissutā; 
Jhāyī jhānaratā dhīrā, 
pubbavāsanavāsitā. 
Bāvariṁ abhivādetvā, 
katvā ca naṁ padakkhiṇaṁ; 
Jaṭājinadharā sabbe, 
pakkāmuṁ uttarāmukhā. 
Maḷakassa patiṭṭhānaṁ, 
puramāhissatiṁ tadā; 
Ujjeniñcāpi gonaddhaṁ, 
vedisaṁ vanasavhayaṁ. 
Kosambiñcāpi sāketaṁ, 
sāvatthiñca puruttamaṁ; 
Setabyaṁ kapilavatthuṁ, 
kusinārañca mandiraṁ. 
Pāvañca bhoganagaraṁ, 
vesāliṁ māgadhaṁ puraṁ; 
Pāsāṇakaṁ cetiyañca, 
ramaṇīyaṁ manoramaṁ. 
Tasitovudakaṁ sītaṁ, 
mahālābhaṁva vāṇijo; 
Chāyaṁ ghammābhitattova, 
turitā pabbatamāruhuṁ. 
Bhagavā tamhi samaye, 
bhikkhusaṅghapurakkhato; 
Bhikkhūnaṁ dhammaṁ deseti, 
sīhova nadatī vane. 
Ajito addasa buddhaṁ, 
Pītaraṁsiṁva bhāṇumaṁ; 
Candaṁ yathā pannarase, 
Paripūraṁ upāgataṁ. 
Athassa gatte disvāna, 
paripūrañca byañjanaṁ; 
Ekamantaṁ ṭhito haṭṭho, 
manopañhe apucchatha. 
“Ādissa jammanaṁ brūhi, 
gottaṁ brūhi salakkhaṇaṁ; 
Mantesu pāramiṁ brūhi, 
kati vāceti brāhmaṇo”. 
“Vīsaṁ vassasataṁ āyu, 
so ca gottena bāvarī; 
Tīṇissa lakkhaṇā gatte, 
tiṇṇaṁ vedāna pāragū. 
Lakkhaṇe itihāse ca, 
sanighaṇḍusakeṭubhe; 
Pañcasatāni vāceti, 
sadhamme pāramiṁ gato”. 
“Lakkhaṇānaṁ pavicayaṁ, 
bāvarissa naruttama; 
Taṇhacchida pakāsehi, 
mā no kaṅkhāyitaṁ ahu”. 
“Mukhaṁ jivhāya chādeti, 
uṇṇassa bhamukantare; 
Kosohitaṁ vatthaguyhaṁ, 
evaṁ jānāhi māṇava”. 
Pucchañhi kiñci asuṇanto, 
sutvā pañhe viyākate; 
Vicinteti jano sabbo, 
vedajāto katañjalī. 
“Ko nu devo vā brahmā vā, 
indo vāpi sujampati; 
Manasā pucchite pañhe, 
kametaṁ paṭibhāsati”. 
“Muddhaṁ muddhādhipātañca, 
bāvarī paripucchati; 
Taṁ byākarohi bhagavā, 
kaṅkhaṁ vinaya no ise”. 
“Avijjā muddhāti jānāhi, 
vijjā muddhādhipātinī; 
Saddhāsatisamādhīhi, 
chandavīriyena saṁyutā”. 
Tato vedena mahatā, 
santhambhetvāna māṇavo; 
Ekaṁsaṁ ajinaṁ katvā, 
pādesu sirasā pati. 
“Bāvarī brāhmaṇo bhoto, 
saha sissehi mārisa; 
Udaggacitto sumano, 
pāde vandati cakkhuma”. 
“Sukhito bāvarī hotu, 
saha sissehi brāhmaṇo; 
Tvañcāpi sukhito hohi, 
ciraṁ jīvāhi māṇava. 
Bāvarissa ca tuyhaṁ vā, 
sabbesaṁ sabbasaṁsayaṁ; 
Katāvakāsā pucchavho, 
yaṁ kiñci manasicchatha”. 
Sambuddhena katokāso, 
nisīditvāna pañjalī; 
Ajito paṭhamaṁ pañhaṁ, 
tattha pucchi tathāgataṁ. 
Vatthugāthā niṭṭhitā. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
16. Piṅgiyamāṇavapucchāniddesa 
<b>Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo</b>, 
(iccāyasmā piṅgiyo) 
<b>Nettā na suddhā savanaṁ na phāsu;</b> 
<b>Māhaṁ nassaṁ momuho antarāva,</b> 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ;</b> 
<b>Jātijarāya idha vippahānaṁ. </b> 
<b>Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo</b>ti. 
<b>Jiṇṇohamasmī</b>ti jiṇṇo vuḍḍho mahallako addhagato vayoanuppatto vīsavassasatiko jātiyā. 
<b>Abalo</b>ti dubbalo appabalo appathāmo. 
<b>Vītavaṇṇo</b>ti vītavaṇṇo vigatavaṇṇo vigacchitavaṇṇo. 
Yā sā purimā subhā vaṇṇanibhā sā antarahitā, ādīnavo pātubhūtoti—
jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo. 
<b>Iccāyasmā piṅgiyo</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe…. 
<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ …pe…. 
<b>Piṅgiyo</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ …pe… abhilāpoti—
iccāyasmā piṅgiyo. 
<b>Nettā na suddhā savanaṁ na phāsū</b>ti nettā asuddhā avisuddhā aparisuddhā avodātā. 
No tathā cakkhunā rūpe passāmīti—
nettā na suddhā. 
<b>Savanaṁ na phāsū</b>ti sotaṁ asuddhaṁ avisuddhaṁ aparisuddhaṁ avodātaṁ. 
No tathā sotena saddaṁ suṇomīti—
nettā na suddhā savanaṁ na phāsu. 
<b>Māhaṁ nassaṁ momuho antarāvā</b>ti. 
<b>Māhaṁ nassan</b>ti māhaṁ nassaṁ māhaṁ vinassaṁ māhaṁ panassaṁ. 
<b>Momuho</b>ti mohamuho avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. 
<b>Antarāvā</b>ti tuyhaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ anaññāya anadhigantvā aviditvā appaṭilabhitvā aphassayitvā asacchikaritvā antarāyeva kālaṁ kareyyanti—
māhaṁ nassaṁ momuho antarāva. 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññan</b>ti. 
<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
ācikkha dhammaṁ. 
<b>Yamahaṁ vijaññan</b>ti yamahaṁ jāneyyaṁ ājāneyyaṁ vijāneyyaṁ paṭivijāneyyaṁ paṭivijjheyyaṁ adhigaccheyyaṁ phasseyyaṁ sacchikareyyanti—
ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ. 
<b>Jātijarāya idha vippahānan</b>ti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
jātijarāya idha vippahānaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Jiṇṇohamasmi abalo vītavaṇṇo, 
(iccāyasmā piṅgiyo) 
Nettā na suddhā savanaṁ na phāsu; 
Māhaṁ nassaṁ momuho antarāva, 
Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ; 
Jātijarāya idha vippahānan”ti. 
<b>Disvāna rūpesu vihaññamāne,</b> 
(piṅgiyāti bhagavā) 
<b>Ruppanti rūpesu janā pamattā;</b> 
<b>Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto,</b> 
<b>Jahassu rūpaṁ apunabbhavāya. </b> 
<b>Disvāna rūpesu vihaññamāne</b>ti. 
<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
Sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti. 
Rūpe sati vividhakammakāraṇā kārenti. 
Kasāhipi tāḷenti, vettehipi tāḷenti, aḍḍhadaṇḍakehipi tāḷenti, hatthampi chindanti, pādampi chindanti, hatthapādampi chindanti, kaṇṇampi chindanti, nāsampi chindanti, kaṇṇanāsampi chindanti, bilaṅgathālikampi karonti, saṅkhamuṇḍikampi karonti, rāhumukhampi karonti, jotimālikampi karonti, hatthapajjotikampi karonti, erakavattikampi karonti, cīrakavāsikampi karonti, eṇeyyakampi karonti, baḷisamaṁsikampi karonti, kahāpaṇikampi karonti, khārāpatacchikampi karonti, palighaparivattikampi karonti, palālapīṭhakampi karonti, tattenapi telena osiñcanti, sunakhehipi khādāpenti, jīvantampi sūle uttāsenti, asināpi sīsaṁ chindanti. 
Evaṁ sattā rūpahetu rūpappaccayā rūpakāraṇā haññanti vihaññanti upahaññanti upaghātiyanti. 
Evaṁ haññamāne vihaññamāne upahaññamāne upaghātiyamāne disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
disvāna rūpesu vihaññamāne. 
<b>Piṅgiyāti bhagavā</b>ti. 
<b>Piṅgiyā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
piṅgiyāti bhagavā. 
<b>Ruppanti rūpesu janā pamattā</b>ti. 
<b>Ruppantī</b>ti ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. 
Cakkhurogena ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā honti. 
Sotarogena …pe… 
kāyarogena …pe… 
ḍaṁsamakasavātātapasarīsapasamphassehi ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti—
ruppanti rūpesu. 
Atha vā cakkhusmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti …pe… 
domanassitā honti. 
Sotasmiṁ …pe… 
ghānasmiṁ … 
jivhāya … 
kāyasmiṁ … 
rūpasmiṁ … 
saddasmiṁ … 
gandhasmiṁ … 
rasasmiṁ … 
phoṭṭhabbasmiṁ … 
kulasmiṁ … 
gaṇasmiṁ … 
āvāsasmiṁ … 
lābhasmiṁ … 
yasasmiṁ … 
pasaṁsāya … 
sukhasmiṁ … 
cīvarasmiṁ … 
piṇḍapātasmiṁ … 
senāsanasmiṁ … 
gilānapaccayabhesajjaparikkhārasmiṁ hīyamāne hāyamāne parihāyamāne vemāne vigacchamāne antaradhāyamāne ruppanti kuppanti pīḷayanti ghaṭṭayanti, byādhitā domanassitā hontīti—
evampi ruppanti rūpesu. 
<b>Janā</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. 
<b>Pamattā</b>ti pamādo vattabbo kāyaduccaritena vā vacīduccaritena vā manoduccaritena vā pañcasu kāmaguṇesu cittassa vosaggo vosaggānuppadānaṁ kusalānaṁ vā dhammānaṁ bhāvanāya asakkaccakiriyatā asātaccakiriyatā anaṭṭhitakiriyatā olīnavuttitā nikkhittacchandatā nikkhittadhuratā anāsevanā abhāvanā abahulīkammaṁ anadhiṭṭhānaṁ ananuyogo pamādo. 
Yo evarūpo pamādo pamajjanā pamajjitattaṁ—
ayaṁ vuccati pamādo. 
Iminā pamādena samannāgatā janā pamattāti—
ruppanti rūpesu janā pamattā. 
<b>Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā evaṁ ādīnavaṁ sampassamāno rūpesūti—
tasmā tuvaṁ piṅgiya. 
<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī sātaccakārī …pe… appamādo kusalesu dhammesūti—
tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto. 
<b>Jahassu rūpaṁ apunabbhavāyā</b>ti. 
<b>Rūpan</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
<b>Jahassu rūpan</b>ti jahassu rūpaṁ, pajahassu rūpaṁ, vinodehi rūpaṁ, byantīkarohi rūpaṁ, anabhāvaṁ gamehi rūpaṁ. 
<b>Apunabbhavāyā</b>ti yathā te rūpaṁ idheva nirujjheyya, punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, puna gatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṁsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṁ gaccheyya paṭippassambheyyāti—
jahassu rūpaṁ apunabbhavāya. 
Tenāha bhagavā—
“Disvāna rūpesu vihaññamāne, 
(piṅgiyāti bhagavā) 
Ruppanti rūpesu janā pamattā; 
Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto, 
Jahassu rūpaṁ apunabbhavāyā”ti. 
<b>Disā catasso vidisā catasso,</b> 
<b>Uddhaṁ adho dasa disā imāyo;</b> 
<b>Na tuyhaṁ adiṭṭhaṁ asutaṁ amutaṁ,</b> 
<b>Atho aviññātaṁ kiñcanamatthi loke;</b> 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ,</b> 
<b>Jātijarāya idha vippahānaṁ. </b> 
<b>Disā catasso vidisā catasso, uddhaṁ adho dasa disā imāyo</b>ti dasa disā. 
<b>Na tuyhaṁ adiṭṭhaṁ asutaṁ amutaṁ, atho aviññātaṁ kiñcanamatthi loke</b>ti na tuyhaṁ adiṭṭhaṁ asutaṁ amutaṁ aviññātaṁ kiñci attattho vā parattho vā ubhayattho vā diṭṭhadhammiko vā attho samparāyiko vā attho uttāno vā attho gambhīro vā attho gūḷho vā attho paṭicchanno vā attho neyyo vā attho nīto vā attho anavajjo vā attho nikkileso vā attho vodāno vā attho paramattho vā attho natthi na atthi na saṁvijjati nupalabbhatīti—
na tuyhaṁ adiṭṭhaṁ asutaṁ amutaṁ, atho aviññātaṁ kiñcanamatthi loke. 
<b>Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññan</b>ti. 
<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ …pe… 
nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehi. 
<b>Yamahaṁ vijaññan</b>ti yamahaṁ jāneyyaṁ ājāneyyaṁ vijāneyyaṁ paṭivijāneyyaṁ paṭivijjheyyaṁ adhigaccheyyaṁ phasseyyaṁ sacchikareyyanti—
ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ. 
<b>Jātijarāya idha vippahānan</b>ti idheva jātijarāmaraṇassa pahānaṁ vūpasamaṁ paṭinissaggaṁ paṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
jātijarāya idha vippahānaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Disā catasso vidisā catasso, 
Uddhaṁ adho dasa disā imāyo; 
Na tuyhaṁ adiṭṭhaṁ asutaṁ amutaṁ, 
Atho aviññātaṁ kiñcanamatthi loke; 
Ācikkha dhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ, 
Jātijarāya idha vippahānan”ti. 
<b>Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno,</b> 
(piṅgiyāti bhagavā) 
<b>Santāpajāte jarasā parete;</b> 
<b>Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto,</b> 
<b>Jahassu taṇhaṁ apunabbhavāya. </b> 
<b>Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā. 
<b>Taṇhādhipanne</b>ti taṇhādhipanne taṇhānuge taṇhānugate taṇhānusaṭe taṇhāya panne paṭipanne abhibhūte pariyādinnacitte. 
<b>Manuje</b>ti sattādhivacanaṁ. 
<b>Pekkhamāno</b>ti pekkhamāno dakkhamāno olokayamāno nijjhāyamāno upaparikkhamānoti—
taṇhādhipanne manuje pekkhamāno. 
<b>Piṅgiyāti bhagavā</b>ti. 
<b>Piṅgiyā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
piṅgiyāti bhagavā. 
<b>Santāpajāte jarasā parete</b>ti. 
<b>Santāpajāte</b>ti jātiyā santāpajāte, jarāya santāpajāte, byādhinā santāpajāte, maraṇena santāpajāte, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsehi santāpajāte, nerayikena dukkhena santāpajāte …pe… 
diṭṭhibyasanena dukkhena santāpajāte ītijāte upaddavajāte upasaggajāteti—
santāpajāte. 
<b>Jarasā parete</b>ti jarāya phuṭṭhe parete samohite samannāgate. 
Jātiyā anugate jarāya anusaṭe byādhinā abhibhūte maraṇena abbhāhate atāṇe aleṇe asaraṇe asaraṇībhūteti—
santāpajāte jarasā parete. 
<b>Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā evaṁ ādīnavaṁ sampassamāno taṇhāyāti—
tasmā tuvaṁ piṅgiya. 
<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī …pe… 
appamādo kusalesu dhammesūti—
tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto. 
<b>Jahassu taṇhaṁ apunabbhavāyā</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā. 
<b>Jahassu taṇhan</b>ti jahassu taṇhaṁ pajahassu taṇhaṁ vinodehi taṇhaṁ byantīkarohi taṇhaṁ anabhāvaṁ gamehi taṇhaṁ. 
<b>Apunabbhavāyā</b>ti yathā te …pe… 
punapaṭisandhiko bhavo na nibbatteyya kāmadhātuyā vā rūpadhātuyā vā arūpadhātuyā vā, kāmabhave vā rūpabhave vā arūpabhave vā, saññābhave vā asaññābhave vā nevasaññānāsaññābhave vā, ekavokārabhave vā catuvokārabhave vā pañcavokārabhave vā, punagatiyā vā upapattiyā vā paṭisandhiyā vā bhave vā saṁsāre vā vaṭṭe vā na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyya, idheva nirujjheyya vūpasameyya atthaṁ gaccheyya paṭippassambheyyāti—
jahassu taṇhaṁ apunabbhavāya. 
Tenāha bhagavā—
“Taṇhādhipanne manuje pekkhamāno, 
(piṅgiyāti bhagavā) 
Santāpajāte jarasā parete; 
Tasmā tuvaṁ piṅgiya appamatto, 
Jahassu taṇhaṁ apunabbhavāyā”ti. 
Saha gāthāpariyosānā ye te brāhmaṇena saddhiṁ ekacchandā ekapayogā ekādhippāyā ekavāsanavāsitā, tesaṁ anekapāṇasahassānaṁ virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi—
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti. 
Tassa ca brāhmaṇassa virajaṁ vītamalaṁ dhammacakkhuṁ udapādi—
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti. 
Saha dhammacakkhussa paṭilābhā ajinajaṭāvākacīratidaṇḍakamaṇḍalukesā ca massū ca antarahitā bhaṇḍukāsāyavatthavasano saṅghāṭipattacīvaradharo anvatthapaṭipattiyā pañjaliko bhagavantaṁ namassamāno nisinno hoti—
“satthā me, bhante, bhagavā, sāvakohamasmī”ti. 
Piṅgiyamāṇavapucchāniddeso soḷasamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
17. Pārāyanatthutigāthāniddesa 
<b>Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsi.</b> 
<b>Idamavoca bhagavā</b>ti idaṁ pārāyanaṁ avoca. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
idamavoca bhagavā. 
<b>Magadhesu viharanto</b>ti magadhanāmake janapade viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. 
<b>Pāsāṇake cetiye</b>ti pāsāṇakacetiyaṁ vuccati buddhāsananti—
magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye. 
<b>Paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānan</b>ti piṅgiyo brāhmaṇo bāvarissa brāhmaṇassa paddho paddhacaro paricārako sisso. 
Piṅgiyena te soḷasāti—
evampi paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ. 
Atha vā te soḷasa brāhmaṇā buddhassa bhagavato paddhā paddhacarā paricārakā sissāti—
evampi paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ. 
<b>Ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsī</b>ti. 
<b>Ajjhiṭṭho</b>ti ajjhiṭṭho ajjhesito. 
<b>Puṭṭho puṭṭho</b>ti puṭṭho puṭṭho pucchito pucchito yācito yācito ajjhesito ajjhesito pasādito pasādito. 
<b>Pañhaṁ byākāsī</b>ti pañhaṁ byākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīākāsi pakāsesīti—
ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsi. 
Tenetaṁ vuccati—
“Idamavoca bhagavā magadhesu viharanto pāsāṇake cetiye, paricārakasoḷasānaṁ brāhmaṇānaṁ ajjhiṭṭho puṭṭho puṭṭho pañhaṁ byākāsī”ti. 
<b>Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ.</b> 
<b>Pāraṅgamanīyā ime dhammāti.</b> 
<b>Tasmā imassa dhammapariyāyassa “pārāyanan”teva adhivacanaṁ.</b> 
<b>Ekamekassa cepi pañhassā</b>ti ekamekassa cepi ajitapañhassa, ekamekassa cepi tissametteyyapañhassa, ekamekassa cepi puṇṇakapañhassa, ekamekassa cepi mettagūpañhassa, ekamekassa cepi dhotakapañhassa, ekamekassa cepi upasīvapañhassa, ekamekassa cepi nandakapañhassa, ekamekassa cepi hemakapañhassa, ekamekassa cepi todeyyapañhassa, ekamekassa cepi kappapañhassa, ekamekassa cepi jatukaṇṇipañhassa, ekamekassa cepi bhadrāvudhapañhassa, ekamekassa cepi udayapañhassa, ekamekassa cepi posālapañhassa, ekamekassa cepi mogharājapañhassa, ekamekassa cepi piṅgiyapañhassāti—
ekamekassa cepi pañhassa. 
<b>Atthamaññāya dhammamaññāyā</b>ti sveva pañho dhammo, visajjanaṁ atthoti atthaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
atthamaññāya. 
<b>Dhammamaññāyā</b>ti dhammaṁ aññāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
dhammamaññāyāti—
atthamaññāya dhammamaññāya. 
<b>Dhammānudhammaṁ paṭipajjeyyā</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjeyyāti—
dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya. 
<b>Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran</b>ti jarāmaraṇassa pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāran</b>ti jarāmaraṇassa pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ adhiphasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—
gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ. 
<b>Pāraṅgamanīyā ime dhammā</b>ti ime dhammā pāraṅgamanīyā. 
Pāraṁ pāpenti pāraṁ sampāpenti pāraṁ samanupāpenti, jarāmaraṇassa taraṇāya saṁvattantīti—
pāraṅgamanīyā ime dhammāti. 
<b>Tasmā imassa dhammapariyāyassā</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānāti—
tasmā. 
<b>Imassa dhammapariyāyassā</b>ti imassa pārāyanassāti—
tasmā imassa dhammapariyāyassa. 
<b>Pārāyananteva adhivacanan</b>ti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ. 
Ayanaṁ vuccati maggo, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
<b>Adhivacanan</b>ti saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—
pārāyananteva adhivacanaṁ. 
Tenetaṁ vuccati—
“Ekamekassa cepi pañhassa atthamaññāya dhammamaññāya dhammānudhammaṁ paṭipajjeyya, gaccheyyeva jarāmaraṇassa pāraṁ. 
Pāraṅgamanīyā ime dhammāti. 
Tasmā imassa dhammapariyāyassa ‘pārāyanan’teva adhivacanan”ti. 
<b>Ajito tissametteyyo,</b> 
<b>puṇṇako atha mettagū;</b> 
<b>Dhotako upasīvo ca,</b> 
<b>nando ca atha hemako. </b> 
<b>Todeyyakappā dubhayo,</b> 
<b>jatukaṇṇī ca paṇḍito;</b> 
<b>Bhadrāvudho udayo ca,</b> 
<b>posālo cāpi brāhmaṇo;</b> 
<b>Mogharājā ca medhāvī,</b> 
<b>piṅgiyo ca mahāisi. </b> 
<b>Ete buddhaṁ upāgacchuṁ,</b> 
<b>Sampannacaraṇaṁ isiṁ;</b> 
<b>Pucchantā nipuṇe pañhe,</b> 
<b>Buddhaseṭṭhaṁ upāgamuṁ. </b> 
<b>Ete buddhaṁ upāgacchun</b>ti. 
<b>Ete</b>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto balesu ca vasībhāvaṁ. 
<b>Buddho</b>ti kenaṭṭhena buddho? 
Bujjhitā saccānīti buddho, bodhetā pajāyāti buddho, sabbaññutāya buddho, sabbadassāvitāya buddho, abhiññeyyatāya buddho, visavitāya buddho, khīṇāsavasaṅkhātena buddho, nirupalepasaṅkhātena buddho, ekantavītarāgoti buddho, ekantavītadosoti buddho, ekantavītamohoti buddho, ekantanikkilesoti buddho, ekāyanamaggaṁ gatoti buddho, eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti buddho, abuddhivihatattā buddhipaṭilābhāti buddho. 
<b>Buddho</b>ti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ. 
Vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti. 
<b>Ete buddhaṁ upāgacchun</b>ti ete buddhaṁ upāgamiṁsu upasaṅkamiṁsu payirupāsiṁsu paripucchiṁsu paripañhiṁsūti—
ete buddhaṁ upāgacchuṁ. 
<b>Sampannacaraṇaṁ isin</b>ti <b>caraṇaṁ</b> vuccati sīlācāranibbatti. 
Sīlasaṁvaropi caraṇaṁ, indriyasaṁvaropi caraṇaṁ, bhojane mattaññutāpi caraṇaṁ, jāgariyānuyogopi caraṇaṁ, sattapi saddhammā caraṇaṁ, cattāripi jhānāni caraṇaṁ. 
<b>Sampannacaraṇan</b>ti sampannacaraṇaṁ seṭṭhacaraṇaṁ viseṭṭhacaraṇaṁ pāmokkhacaraṇaṁ uttamacaraṇaṁ pavaracaraṇaṁ. 
<b>Isī</b>ti isi bhagavā mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti isi …pe… mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito—
“kahaṁ buddho, kahaṁ bhagavā, kahaṁ devadevo kahaṁ narāsabho”ti—
isīti—
sampannacaraṇaṁ isiṁ. 
<b>Pucchantā nipuṇe pañhe</b>ti. 
<b>Pucchantā</b>ti pucchantā yācantā ajjhesantā pasādentā. 
<b>Nipuṇe pañhe</b>ti gambhīre duddase duranubodhe sante paṇīte atakkāvacare nipuṇe paṇḍitavedanīye pañheti—
pucchantā nipuṇe pañhe. 
<b>Buddhaseṭṭhaṁ upāgamun</b>ti. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti. 
<b>Seṭṭhan</b>ti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ buddhaṁ upāgamuṁ upāgamiṁsu upasaṅkamiṁsu payirupāsiṁsu paripucchiṁsu paripañhiṁsūti—
buddhaseṭṭhaṁ upāgamuṁ. 
Tenetaṁ vuccati—
“Ete buddhaṁ upāgacchuṁ, 
sampannacaraṇaṁ isiṁ; 
Pucchantā nipuṇe pañhe, 
buddhaseṭṭhaṁ upāgamun”ti. 
<b>Tesaṁ buddho pabyākāsi,</b> 
<b>Pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ;</b> 
<b>Pañhānaṁ veyyākaraṇena,</b> 
<b>Tosesi brāhmaṇe muni. </b> 
<b>Tesaṁ buddho pabyākāsī</b>ti. 
<b>Tesan</b>ti soḷasānaṁ pārāyaniyānaṁ brāhmaṇānaṁ. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti. 
<b>Pabyākāsī</b>ti tesaṁ buddho pabyākāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—
tesaṁ buddho pabyākāsi. 
<b>Pañhaṁ puṭṭho yathātathan</b>ti. 
<b>Pañhaṁ puṭṭho</b>ti pañhaṁ puṭṭho pucchito yācito ajjhesito pasādito. 
<b>Yathātathan</b>ti yathā ācikkhitabbaṁ tathā ācikkhi, yathā desitabbaṁ tathā desesi, yathā paññapetabbaṁ tathā paññapesi, yathā paṭṭhapetabbaṁ tathā paṭṭhapesi, yathā vivaritabbaṁ tathā vivari, yathā vibhajitabbaṁ tathā vibhaji, yathā uttānīkātabbaṁ tathā uttānīakāsi, yathā pakāsitabbaṁ tathā pakāsesīti—
pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ. 
<b>Pañhānaṁ veyyākaraṇenā</b>ti pañhānaṁ veyyākaraṇena ācikkhanena desanena paññapanena paṭṭhapanena vivaraṇena vibhajanena uttānīkammena pakāsanenāti—
pañhānaṁ veyyākaraṇena. 
<b>Tosesi brāhmaṇe munī</b>ti. 
<b>Tosesī</b>ti tosesi vitosesi pasādesi ārādhesi attamane akāsi. 
<b>Brāhmaṇe</b>ti soḷasa pārāyaniye brāhmaṇe. 
<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so munīti—
tosesi brāhmaṇe muni. 
Tenetaṁ vuccati—
“Tesaṁ buddho pabyākāsi, 
pañhaṁ puṭṭho yathātathaṁ; 
Pañhānaṁ veyyākaraṇena, 
tosesi brāhmaṇe munī”ti. 
<b>Te tositā cakkhumatā,</b> 
<b>buddhenādiccabandhunā;</b> 
<b>Brahmacariyamacariṁsu,</b> 
<b>varapaññassa santike. </b> 
<b>Te tositā cakkhumatā</b>ti. 
<b>Te</b>ti soḷasa pārāyaniyā brāhmaṇā. 
<b>Tositā</b>ti tositā vitositā pasāditā ārādhitā attamanā katāti—
te tositā. 
<b>Cakkhumatā</b>ti bhagavā pañcahi cakkhūhi cakkhumā—
maṁsacakkhunāpi cakkhumā, dibbacakkhunāpi cakkhumā, paññācakkhunāpi cakkhumā, buddhacakkhunāpi cakkhumā, samantacakkhunāpi cakkhumā. 
Kathaṁ bhagavā maṁsacakkhunāpi cakkhumā …pe… 
evaṁ bhagavā samantacakkhunāpi cakkhumāti—
te tositā cakkhumatā. 
<b>Buddhenādiccabandhunā</b>ti. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti. 
<b>Ādiccabandhunā</b>ti <b>ādicco</b> vuccati sūriyo. 
So gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu. 
Tasmā buddho ādiccabandhūti—
buddhenādiccabandhunā. 
<b>Brahmacariyamacariṁsū</b>ti brahmacariyaṁ vuccati asaddhammasamāpattiyā ārati virati paṭivirati veramaṇī viramaṇaṁ akiriyā akaraṇaṁ anajjhāpatti velāanatikkamo setughāto. 
Api ca nippariyāyavasena brahmacariyaṁ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhi. 
<b>Brahmacariyamacariṁsū</b>ti brahmacariyaṁ cariṁsu acariṁsu samādāya vattiṁsūti—
brahmacariyamacariṁsu. 
<b>Varapaññassa santike</b>ti varapaññassa aggapaññassa seṭṭhapaññassa viseṭṭhapaññassa pāmokkhapaññassa uttamapaññassa pavarapaññassa. 
<b>Santike</b>ti santike sāmantā āsanne avidūre upakaṭṭheti—
varapaññassa santike. 
Tenetaṁ vuccati—
“Te tositā cakkhumatā, 
buddhenādiccabandhunā; 
Brahmacariyamacariṁsu, 
varapaññassa santike”ti. 
<b>Ekamekassa pañhassa,</b> 
<b>yathā buddhena desitaṁ;</b> 
<b>Tathā yo paṭipajjeyya,</b> 
<b>gacche pāraṁ apārato. </b> 
<b>Ekamekassa pañhassā</b>ti ekamekassa ajitapañhassa, ekamekassa tissametteyyapañhassa …pe… 
ekamekassa piṅgiyapañhassāti—
ekamekassa pañhassa. 
<b>Yathā buddhena desitan</b>ti. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā sayambhū …pe… 
sacchikā paññatti, yadidaṁ buddhoti. 
<b>Yathā buddhena desitan</b>ti yathā buddhena ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhajitaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—
yathā buddhena desitaṁ. 
<b>Tathā yo paṭipajjeyyā</b>ti sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjeyyāti—
tathā yo paṭipajjeyya. 
<b>Gacche pāraṁ apārato</b>ti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ; 
apāraṁ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. 
<b>Gacche pāraṁ apārato</b>ti apārato pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—
gacche pāraṁ apārato. 
Tenetaṁ vuccati—
“Ekamekassa pañhassa, 
yathā buddhena desitaṁ; 
Tathā yo paṭipajjeyya, 
gacche pāraṁ apārato”ti. 
<b>Apārā pāraṁ gaccheyya,</b> 
<b>bhāvento maggamuttamaṁ;</b> 
<b>Maggo so pāraṁ gamanāya,</b> 
<b>tasmā pārāyanaṁ iti. </b> 
<b>Apārā pāraṁ gaccheyyā</b>ti apāraṁ vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca; 
pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… 
taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Apārā pāraṁ gaccheyyā</b>ti apārā pāraṁ gaccheyya, pāraṁ adhigaccheyya, pāraṁ phasseyya, pāraṁ sacchikareyyāti—
apārā pāraṁ gaccheyya. 
<b>Bhāvento maggamuttaman</b>ti maggamuttamaṁ vuccati ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhi. 
<b>Maggamuttaman</b>ti maggaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ. 
<b>Bhāvento</b>ti bhāvento āsevanto bahulīkarontoti—
bhāvento maggamuttamaṁ. 
<b>Maggo so pāraṁ gamanāyā</b>ti—
Maggo pantho patho pajjo, 
añjasaṁ vaṭumāyanaṁ; 
Nāvā uttarasetu ca, 
kullo ca bhisi saṅkamo. 
<b>Pāraṁ gamanāyā</b>ti pāraṁ gamanāya pāraṁ sampāpanāya pāraṁ samanupāpanāya jarāmaraṇassa taraṇāyāti—
maggo so pāraṁ gamanāya. 
<b>Tasmā pārāyanaṁ itī</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā. 
Pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ …pe… nirodho nibbānaṁ. 
Ayanaṁ vuccati maggo. 
<b>Itī</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ itīti—
tasmā pārāyanaṁ iti. 
Tenetaṁ vuccati—
“Apārā pāraṁ gaccheyya, 
bhāvento maggamuttamaṁ; 
Maggo so pāraṁ gamanāya, 
tasmā pārāyanaṁ itī”ti. 
Pārāyanatthutigāthāniddeso sattarasamo. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
18. Pārāyanānugītigāthāniddesa 
<b>Pārāyanamanugāyissaṁ,</b> 
(iccāyasmā piṅgiyo) 
<b>Yathāddakkhi tathākkhāsi;</b> 
<b>Vimalo bhūrimedhaso,</b> 
<b>Nikkāmo nibbano nāgo;</b> 
<b>Kissa hetu musā bhaṇe. </b> 
<b>Pārāyanamanugāyissan</b>ti gītamanugāyissaṁ kathitamanukathayissaṁ bhaṇitamanubhaṇissaṁ lapitamanulapissaṁ bhāsitamanubhāsissanti—
pārāyanamanugāyissaṁ. 
<b>Iccāyasmā piṅgiyo</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… padānupubbatāpetaṁ—
iccāti. 
<b>Āyasmā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ—
āyasmāti. 
<b>Piṅgiyo</b>ti tassa therassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—
iccāyasmā piṅgiyo. 
<b>Yathāddakkhi tathākkhāsī</b>ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesi. 
“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… 
“sabbe dhammā anattā”ti … 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti yathā addakkhi tathā akkhāsi ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—
yathāddakkhi tathākkhāsi. 
<b>Vimalo bhūrimedhaso</b>ti. 
<b>Vimalo</b>ti rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ, kodho … 
upanāho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā malā. 
Te malā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Amalo buddho vimalo nimmalo malāpagato malavippahīno malavimutto sabbamalavītivatto. 
<b>Bhūri</b> vuccati pathavī. 
Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. 
Medhā vuccati paññā. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Bhagavā imāya medhāya paññāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti—
vimalo bhūrimedhaso. 
<b>Nikkāmo nibbano nāgo</b>ti. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
Buddhassa bhagavato vatthukāmā pariññātā kilesakāmā pahīnā vatthukāmānaṁ pariññātattā kilesakāmānaṁ pahīnattā. 
Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. 
Ye kāme kāmenti kāme icchanti kāme patthenti kāme pihenti kāme abhijappanti te kāmakāmino rāgarāgino saññasaññino. 
Bhagavā na kāme kāmeti na kāme icchati na kāme pattheti na kāme piheti na kāme abhijappati. 
Tasmā buddho akāmo nikkāmo cattakāmo vantakāmo muttakāmo pahīnakāmo paṭinissaṭṭhakāmo vītarāgo vigatarāgo cattarāgo vantarāgo muttarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
nikkāmo. 
<b>Nibbano</b>ti rāgo vanaṁ, doso vanaṁ, moho vanaṁ, kodho vanaṁ, upanāho vanaṁ …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārā vanā. 
Te vanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho avano vivano nibbano vanāpagato vanavippahīno vanavimutto sabbavanavītivattoti—
nibbano. 
<b>Nāgo</b>ti nāgo; 
bhagavā āguṁ na karotīti nāgo, na gacchatīti nāgo, na āgacchatīti nāgo …pe… evaṁ bhagavā na āgacchatīti nāgoti—
nikkāmo nibbano nāgo. 
<b>Kissa hetu musā bhaṇe</b>ti. 
<b>Kissa hetū</b>ti kissa hetu kiṁhetu kiṅkāraṇā kiṁnidānā kiṁpaccayāti—
kissa hetu. 
<b>Musā bhaṇe</b>ti musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyya; 
<b>musā bhaṇe</b>ti mosavajjaṁ bhaṇeyya, musāvādaṁ bhaṇeyya, anariyavādaṁ bhaṇeyya. 
Idhekacco sabhaggato vā parisaggato vā ñātimajjhagato vā pūgamajjhagato vā rājakulamajjhagato vā abhinīto sakkhipuṭṭho—
“ehambho purisa, yaṁ jānāsi taṁ vadehī”ti, 
so ajānaṁ vā āha—“jānāmī”ti, 
jānaṁ vā āha—“na jānāmī”ti, 
apassaṁ vā āha—“passāmī”ti, 
passaṁ vā āha—“na passāmī”ti. 
Iti attahetu vā parahetu vā āmisakiñcikkhahetu vā sampajānamusā bhāsati, idaṁ vuccati mosavajjaṁ. 
Api ca tīhākārehi musāvādo hoti. 
Pubbevassa hoti—
“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—
“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—
“musā mayā bhaṇitan”ti—
imehi tīhākārehi musāvādo hoti. 
Api ca catūhākārehi musāvādo hoti. 
Pubbevassa hoti—
“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—
“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—
“musā mayā bhaṇitan”ti, vinidhāya diṭṭhiṁ—
imehi catūhākārehi musāvādo hoti. 
Api ca pañcahākārehi …pe… 
chahākārehi … 
sattahākārehi … 
aṭṭhahākārehi musāvādo hoti. 
Pubbevassa hoti—
“musā bhaṇissan”ti, bhaṇantassa hoti—
“musā bhaṇāmī”ti, bhaṇitassa hoti—
“musā mayā bhaṇitan”ti, vinidhāya diṭṭhiṁ, vinidhāya khantiṁ, vinidhāya ruciṁ, vinidhāya saññaṁ, vinidhāya bhāvaṁ—
imehi aṭṭhahākārehi musāvādo hoti mosavajjaṁ. 
Kissa hetu musā bhaṇeyya katheyya dīpeyya vohareyyāti—
kissa hetu musā bhaṇe. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Pārāyanamanugāyissaṁ, 
(iccāyasmā piṅgiyo) 
Yathāddakkhi tathākkhāsi; 
Vimalo bhūrimedhaso, 
Nikkāmo nibbano nāgo; 
Kissa hetu musā bhaṇe”ti. 
<b>Pahīnamalamohassa,</b> 
<b>mānamakkhappahāyino;</b> 
<b>Handāhaṁ kittayissāmi,</b> 
<b>giraṁ vaṇṇūpasañhitaṁ. </b> 
<b>Pahīnamalamohassā</b>ti. 
<b>Malan</b>ti rāgo malaṁ, doso malaṁ, moho malaṁ, māno malaṁ, diṭṭhi malaṁ, kileso malaṁ, sabbaduccaritaṁ malaṁ, sabbabhavagāmikammaṁ malaṁ. 
<b>Moho</b>ti yaṁ dukkhe aññāṇaṁ …pe… avijjālaṅgī moho akusalamūlaṁ. 
Ayaṁ vuccati moho. 
Malañca moho ca buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho pahīnamalamohoti—
pahīnamalamohassa. 
<b>Mānamakkhappahāyino</b>ti. 
<b>Māno</b>ti ekavidhena māno—
yā cittassa unnati. 
Duvidhena māno—
attukkaṁsanamāno, 
paravambhanamāno. 
Tividhena māno—
seyyohamasmīti māno, 
sadisohamasmīti māno, 
hīnohamasmīti māno. 
Catubbidhena māno—
lābhena mānaṁ janeti, 
yasena mānaṁ janeti, 
pasaṁsāya mānaṁ janeti, 
sukhena mānaṁ janeti. 
Pañcavidhena māno—
lābhimhi manāpikānaṁ rūpānanti mānaṁ janeti, 
lābhimhi manāpikānaṁ saddānaṁ …pe… 
gandhānaṁ … 
rasānaṁ … 
phoṭṭhabbānanti mānaṁ janeti. 
Chabbidhena māno—
cakkhusampadāya mānaṁ janeti, 
sotasampadāya …pe… 
ghānasampadāya … 
jivhāsampadāya … 
kāyasampadāya … 
manosampadāya mānaṁ janeti. 
Sattavidhena māno—
māno, 
atimāno, 
mānātimāno, 
omāno, 
avamāno, 
asmimāno, 
micchāmāno. 
Aṭṭhavidhena māno—
lābhena mānaṁ janeti, 
alābhena omānaṁ janeti, 
yasena mānaṁ janeti, 
ayasena omānaṁ janeti, 
pasaṁsāya mānaṁ janeti, 
nindāya omānaṁ janeti, 
sukhena mānaṁ janeti, 
dukkhena omānaṁ janeti. 
Navavidhena māno—
seyyassa seyyohamasmīti māno, 
seyyassa sadisohamasmīti māno, 
seyyassa hīnohamasmīti māno, 
sadisassa seyyohamasmīti māno, 
sadisassa sadisohamasmīti māno, 
sadisassa hīnohamasmīti māno, 
hīnassa seyyohamasmīti māno, 
hīnassa sadisohamasmīti māno, 
hīnassa hīnohamasmīti māno. 
Dasavidhena māno—
idhekacco mānaṁ janeti jātiyā vā gottena vā kolaputtiyena vā vaṇṇapokkharatāya vā dhanena vā ajjhenena vā kammāyatanena vā sippāyatanena vā vijjāṭṭhānena vā sutena vā paṭibhānena vā aññataraññatarena vā vatthunā. 
Yo evarūpo māno maññanā maññitattaṁ unnati unnamo dhajo sampaggāho ketukamyatā cittassa—
ayaṁ vuccati māno. 
<b>Makkho</b>ti yo makkho makkhāyanā makkhāyitattaṁ niṭṭhuriyaṁ niṭṭhuriyakammaṁ—
ayaṁ vuccati makkho. 
Buddhassa bhagavato māno ca makkho ca pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho mānamakkhappahāyīti—
mānamakkhappahāyino. 
<b>Handāhaṁ kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitan</b>ti. 
<b>Handāhan</b>ti padasandhi padasaṁsaggo padapāripūrī akkharasamavāyo byañjanasiliṭṭhatā padānupubbatāpetaṁ—
handāhanti. 
<b>Kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitan</b>ti vaṇṇena upetaṁ samupetaṁ upāgataṁ samupāgataṁ upapannaṁ samupapannaṁ samannāgataṁ vācaṁ giraṁ byappathaṁ udīraṇaṁ kittayissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsessāmīti—
handāhaṁ kittayissāmi giraṁ vaṇṇūpasañhitaṁ. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Pahīnamalamohassa, 
mānamakkhappahāyino; 
Handāhaṁ kittayissāmi, 
giraṁ vaṇṇūpasañhitan”ti. 
<b>Tamonudo buddho samantacakkhu,</b> 
<b>Lokantagū sabbabhavātivatto;</b> 
<b>Anāsavo sabbadukkhappahīno,</b> 
<b>Saccavhayo brahme upāsito me. </b> 
<b>Tamonudo buddho samantacakkhū</b>ti. 
<b>Tamonudo</b>ti rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ mānatamaṁ diṭṭhitamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṁ gamesi. 
<b>Buddho</b>ti yo so bhagavā …pe… sacchikā paññatti; 
yadidaṁ buddhoti. 
<b>Samantacakkhu</b> vuccati sabbaññutañāṇaṁ …pe… 
tathāgato tena samantacakkhūti—
tamonudo buddho samantacakkhu. 
<b>Lokantagū sabbabhavātivatto</b>ti. 
<b>Loko</b>ti eko loko—
bhavaloko. 
Dve lokā—
bhavaloko ca sambhavaloko ca; 
sampattibhavaloko ca sampattisambhavaloko ca; 
vipattibhavaloko ca vipattisambhavaloko ca. 
Tayo lokā—
tisso vedanā. 
Cattāro lokā—
cattāro āhārā. 
Pañca lokā—
pañcupādānakkhandhā. 
Cha lokā—
cha ajjhattikāni āyatanāni. 
Satta lokā—
sattaviññāṇaṭṭhitiyo. 
Aṭṭha lokā—
aṭṭha lokadhammā. 
Nava lokā—
nava sattāvāsā. 
Dasa lokā—
dasa āyatanāni. 
Dvādasa lokā—
dvādasāyatanāni. 
Aṭṭhārasa lokā—
aṭṭhārasa dhātuyo. 
<b>Lokantagū</b>ti bhagavā lokassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto … nibbānagato nibbānappatto. 
So vutthavāso ciṇṇacaraṇo … jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—
lokantagū. 
<b>Sabbabhavātivatto</b>ti. 
<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—
kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. 
Katamo kammabhavo? 
Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—
ayaṁ kammabhavo. 
Katamo paṭisandhiko punabbhavo? 
Paṭisandhikā rūpā vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—
ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. 
Bhagavā kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ ativatto atikkanto vītivattoti—
lokantagū sabbabhavātivatto. 
<b>Anāsavo sabbadukkhappahīno</b>ti. 
<b>Anāsavo</b>ti cattāro āsavā—
kāmāsavo, bhavāsavo, diṭṭhāsavo, avijjāsavo. 
Te āsavā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā. 
Tasmā buddho anāsavo. 
<b>Sabbadukkhappahīno</b>ti sabbaṁ tassa paṭisandhikaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ …pe… 
diṭṭhibyasanadukkhaṁ pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭippassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhaṁ. 
Tasmā buddho sabbadukkhappahīnoti—
anāsavo sabbadukkhappahīno. 
<b>Saccavhayo brahme upāsito me</b>ti. 
<b>Saccavhayo</b>ti saccavhayo sadisanāmo sadisavhayo saccasadisavhayo. 
Vipassī bhagavā, sikhī bhagavā, vessabhū bhagavā, kakusandho bhagavā, koṇāgamano bhagavā, kassapo bhagavā. 
Te buddhā bhagavanto sadisanāmā sadisavhayā. 
Bhagavāpi sakyamuni tesaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ sadisanāmo sadisavhayoti—
tasmā buddho saccavhayo. 
<b>Brahme upāsito me</b>ti so mayā bhagavā āsito upāsito payirupāsito paripucchito paripañhitoti—
saccavhayo brahme upāsito me. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Tamonudo buddho samantacakkhu, 
Lokantagū sabbabhavātivatto; 
Anāsavo sabbadukkhappahīno, 
Saccavhayo brahme upāsito me”ti. 
<b>Dijo yathā kubbanakaṁ pahāya,</b> 
<b>Bahupphalaṁ kānanamāvaseyya;</b> 
<b>Evamahaṁ appadasse pahāya,</b> 
<b>Mahodadhiṁ haṁsoriva ajjhapatto. </b> 
<b>Dijo yathā kubbanakaṁ pahāya, bahupphalaṁ kānanamāvaseyyā</b>ti. 
<b>Dijo</b> vuccati pakkhī. 
Kiṅkāraṇā dijo vuccati pakkhī? 
Dvikkhattuṁ jāyatīti dijo, mātukucchimhā ca aṇḍakosamhā ca. 
Taṅkāraṇā dijo vuccati pakkhīti—
dijo. 
<b>Yathā kubbanakaṁ pahāyā</b>ti yathā dijo kubbanakaṁ parittavanakaṁ appaphalaṁ appabhakkhaṁ appodakaṁ pahāya jahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā aññaṁ bahupphalaṁ bahubhakkhaṁ bahūdakaṁ mahantaṁ kānanaṁ vanasaṇḍaṁ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, tasmiñca vanasaṇḍe vāsaṁ kappeyyāti—
dijo yathā kubbanakaṁ pahāya bahupphalaṁ kānanaṁ āvaseyya. 
<b>Evamahaṁ appadasse pahāya, mahodadhiṁ haṁsoriva ajjhapatto</b>ti. 
<b>Evan</b>ti opammasampaṭipādanaṁ. 
<b>Appadasse pahāyā</b>ti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā buddhaṁ bhagavantaṁ upādāya appadassā parittadassā thokadassā omakadassā lāmakadassā chatukkadassā vā. 
Te appadasse parittadasse thokadasse omakadasse lāmakadasse chatukkadasse pahāya pajahitvā atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā buddhaṁ bhagavantaṁ appamāṇadassaṁ aggadassaṁ seṭṭhadassaṁ viseṭṭhadassaṁ pāmokkhadassaṁ uttamadassaṁ pavaradassaṁ asamaṁ asamasamaṁ appaṭisamaṁ appaṭibhāgaṁ appaṭipuggalaṁ devātidevaṁ narāsabhaṁ purisasīhaṁ purisanāgaṁ purisājaññaṁ purisanisabhaṁ purisadhorayhaṁ dasabaladhāriṁ adhigacchiṁ vindiṁ paṭilabhiṁ. 
Yathā ca haṁso mahantaṁ mānasakaṁ vā saraṁ anotattaṁ vā dahaṁ mahāsamuddaṁ vā akkhobhaṁ amitodakaṁ jalarāsiṁ adhigaccheyya vindeyya paṭilabheyya, evameva buddhaṁ bhagavantaṁ akkhobhaṁ amitatejaṁ pabhinnañāṇaṁ vivaṭacakkhuṁ paññāpabhedakusalaṁ adhigatapaṭisambhidaṁ catuvesārajjappattaṁ suddhādhimuttaṁ setapaccattaṁ advayabhāṇiṁ tādiṁ tathāpaṭiññaṁ aparittaṁ mahantaṁ gambhīraṁ appameyyaṁ duppariyogāhaṁ pahūtaratanaṁ sāgarasamaṁ chaḷaṅgupekkhāya samannāgataṁ atulaṁ vipulaṁ appameyyaṁ, taṁ tādisaṁ pavadataṁ maggavādinaṁ merumiva nagānaṁ garuḷamiva dijānaṁ sīhamiva migānaṁ udadhimiva aṇṇavānaṁ adhigacchiṁ, taṁ satthāraṁ jinapavaraṁ mahesinti—
evamahaṁ appadasse pahāya mahodadhiṁ haṁsoriva ajjhapatto. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Dijo yathā kubbanakaṁ pahāya, 
Bahupphalaṁ kānanamāvaseyya; 
Evamahaṁ appadasse pahāya, 
Mahodadhiṁ haṁsoriva ajjhapatto”ti. 
<b>Yeme pubbe viyākaṁsu,</b> 
<b>Huraṁ gotamasāsanā;</b> 
<b>Iccāsi iti bhavissati,</b> 
<b>Sabbaṁ taṁ itihītihaṁ;</b> 
<b>Sabbaṁ taṁ takkavaḍḍhanaṁ. </b> 
<b>Ye me pubbe viyākaṁsū</b>ti. 
<b>Ye</b>ti yo ca bāvarī brāhmaṇo ye caññe tassa ācariyā, te sakaṁ diṭṭhiṁ sakaṁ khantiṁ sakaṁ ruciṁ sakaṁ laddhiṁ sakaṁ ajjhāsayaṁ sakaṁ adhippāyaṁ byākaṁsu ācikkhiṁsu desayiṁsu paññapiṁsu paṭṭhapiṁsu vivariṁsu vibhajiṁsu uttānīakaṁsu pakāsesunti—
ye me pubbe viyākaṁsu. 
<b>Huraṁ gotamasāsanā</b>ti huraṁ gotamasāsanā, paraṁ gotamasāsanā, pure gotamasāsanā, paṭhamataraṁ gotamasāsanā buddhasāsanā jinasāsanā tathāgatasāsanā arahantasāsanāti—
huraṁ gotamasāsanā. 
<b>Iccāsi iti bhavissatī</b>ti evaṁ kira āsi, evaṁ kira bhavissatīti—
iccāsi iti bhavissati. 
<b>Sabbaṁ taṁ itihītihan</b>ti sabbaṁ taṁ itihītihaṁ itikirāya paramparāya piṭakasampadāya takkahetu nayahetu ākāraparivitakkena diṭṭhinijjhānakkhantiyā na sāmaṁ sayamabhiññātaṁ na attapaccakkhaṁ dhammaṁ yaṁ kathayiṁsūti—
sabbaṁ taṁ itihītihaṁ. 
<b>Sabbaṁ taṁ takkavaḍḍhanan</b>ti sabbaṁ taṁ takkavaḍḍhanaṁ vitakkavaḍḍhanaṁ saṅkappavaḍḍhanaṁ kāmavitakkavaḍḍhanaṁ byāpādavitakkavaḍḍhanaṁ vihiṁsāvitakkavaḍḍhanaṁ ñātivitakkavaḍḍhanaṁ janapadavitakkavaḍḍhanaṁ amarāvitakkavaḍḍhanaṁ parānudayatāpaṭisaṁyuttavitakkavaḍḍhanaṁ lābhasakkārasilokapaṭisaṁyuttavitakkavaḍḍhanaṁ anavaññattipaṭisaṁyuttavitakkavaḍḍhananti—
sabbaṁ taṁ takkavaḍḍhanaṁ. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Yeme pubbe viyākaṁsu, 
Huraṁ gotamasāsanā; 
Iccāsi iti bhavissati, 
Sabbaṁ taṁ itihītihaṁ; 
Sabbaṁ taṁ takkavaḍḍhanan”ti. 
<b>Eko tamonudāsīno,</b> 
<b>jutimā so pabhaṅkaro;</b> 
<b>Gotamo bhūripaññāṇo,</b> 
<b>gotamo bhūrimedhaso. </b> 
<b>Eko tamonudāsīno</b>ti. 
<b>Eko</b>ti bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko, adutiyaṭṭhena eko, taṇhāya pahānaṭṭhena eko, ekantavītarāgoti eko, ekantavītadosoti eko, ekantavītamohoti eko, ekantanikkilesoti eko, ekāyanamaggaṁ gatoti eko, eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko. 
Kathaṁ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko? 
Bhagavā daharova samāno susu kāḷakeso bhadrena yobbanena samannāgato paṭhamena vayasā akāmakānaṁ mātāpitūnaṁ assumukhānaṁ rodantānaṁ vilapantānaṁ ñātisaṅghaṁ sabbaṁ gharāvāsapalibodhaṁ chinditvā puttadārapalibodhaṁ chinditvā ñātipalibodhaṁ chinditvā mittāmaccapalibodhaṁ chinditvā sannidhipalibodhaṁ chinditvā kesamassuṁ ohāretvā kāsāyāni vatthāni acchādetvā agārasmā anagāriyaṁ pabbajitvā akiñcanabhāvaṁ upagantvā eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. 
Evaṁ bhagavā pabbajjasaṅkhātena eko. 
Kathaṁ bhagavā adutiyaṭṭhena eko? 
Evaṁ pabbajito samāno eko araññavanapatthāni pantāni senāsanāni paṭisevati appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppāni. 
So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko abhikkamati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vatteti pāleti yapeti yāpeti. 
Evaṁ bhagavā adutiyaṭṭhena eko. 
Kathaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko? 
So evaṁ eko adutiyo appamatto ātāpī pahitatto viharanto najjā nerañjarāya tīre bodhirukkhamūle mahāpadhānaṁ padahanto māraṁ sasenaṁ kaṇhaṁ namuciṁ pamattabandhuṁ vidhamitvā taṇhājāliniṁ visaṭaṁ visattikaṁ pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṁ gamesi. 
“Taṇhādutiyo puriso, 
dīghamaddhāna saṁsaraṁ; 
Itthabhāvaññathābhāvaṁ, 
saṁsāraṁ nātivattati. 
Etamādīnavaṁ ñatvā, 
Taṇhaṁ dukkhassa sambhavaṁ; 
Vītataṇho anādāno, 
Sato bhikkhu paribbaje”ti. 
Evaṁ bhagavā taṇhāya pahānaṭṭhena eko. 
Kathaṁ bhagavā ekantavītarāgoti eko? 
Rāgassa pahīnattā ekantavītarāgoti eko, dosassa pahīnattā ekantavītadosoti eko, mohassa pahīnattā ekantavītamohoti eko, kilesānaṁ pahīnattā ekantanikkilesoti eko. 
Kathaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko? 
Ekāyanamaggo vuccati cattāro satipaṭṭhānā …pe… 
ariyo aṭṭhaṅgiko maggo. 
“Ekāyanaṁ jātikhayantadassī, 
Maggaṁ pajānāti hitānukampī; 
Etena maggena tariṁsu pubbe, 
Tarissanti ye ca taranti oghan”ti. 
Evaṁ bhagavā ekāyanamaggaṁ gatoti eko. 
Kathaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko. 
Bodhi vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi. 
Bhagavā tena bodhiñāṇena “sabbe saṅkhārā aniccā”ti bujjhi, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti bujjhi, 
“sabbe dhammā anattā”ti bujjhi …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti bujjhi. 
Atha vā yaṁ bujjhitabbaṁ anubujjhitabbaṁ paṭibujjhitabbaṁ sambujjhitabbaṁ adhigantabbaṁ phassitabbaṁ sacchikātabbaṁ sabbaṁ taṁ tena bodhiñāṇena bujjhi anubujjhi paṭibujjhi sambujjhi adhigacchi phassesi sacchākāsi. 
Evaṁ bhagavā eko anuttaraṁ sammāsambodhiṁ abhisambuddhoti eko. 
<b>Tamonudo</b>ti bhagavā rāgatamaṁ dosatamaṁ mohatamaṁ diṭṭhitamaṁ kilesatamaṁ duccaritatamaṁ andhakaraṇaṁ acakkhukaraṇaṁ aññāṇakaraṇaṁ paññānirodhikaṁ vighātapakkhikaṁ anibbānasaṁvattanikaṁ nudi panudi pajahi vinodesi byantīakāsi anabhāvaṁ gamesi. 
<b>Āsīno</b>ti nisinno bhagavā pāsāṇake cetiyeti—
āsīno. 
Nagassa passe āsīnaṁ, 
muniṁ dukkhassa pāraguṁ; 
Sāvakā payirupāsanti, 
tevijjā maccuhāyinoti. 
Evampi bhagavā āsīno …pe… 
atha vā bhagavā sabbossukkapaṭippassaddhattā āsīno so vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti, evampi bhagavā āsīnoti—
eko tamonudāsīno. 
<b>Jutimā so pabhaṅkaro</b>ti. 
<b>Jutimā</b>ti jutimā matimā paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Pabhaṅkaro</b>ti pabhaṅkaro ālokakaro obhāsakaro dīpaṅkaro padīpakaro ujjotakaro pajjotakaroti—
jutimā so pabhaṅkaro. 
<b>Gotamo bhūripaññāṇo</b>ti gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyo. 
Dhajo rathassa paññāṇaṁ, 
dhūmo paññāṇamaggino; 
Rājā raṭṭhassa paññāṇaṁ, 
bhattā paññāṇamitthiyāti. 
Evameva gotamo bhūripaññāṇo ñāṇapaññāṇo paññādhajo paññāketu paññādhipateyyo vicayabahulo pavicayabahulo okkhāyanabahulo samokkhāyanadhammo vibhūtavihārī taccarito tabbahulo taggaruko tanninno tappoṇo tappabbhāro tadadhimutto tadadhipateyyoti—
gotamo bhūripaññāṇo. 
<b>Gotamo bhūrimedhaso</b>ti bhūri vuccati pathavī. 
Bhagavā tāya pathavisamāya paññāya vipulāya vitthatāya samannāgato. 
Medhā vuccati paññā. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Bhagavā imāya medhāya upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato, tasmā buddho sumedhasoti—
gotamo bhūrimedhaso. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Eko tamonudāsīno, 
jutimā so pabhaṅkaro; 
Gotamo bhūripaññāṇo, 
gotamo bhūrimedhaso”ti. 
<b>Yo me dhammamadesesi,</b> 
<b>Sandiṭṭhikamakālikaṁ;</b> 
<b>Taṇhakkhayamanītikaṁ,</b> 
<b>Yassa natthi upamā kvaci. </b> 
<b>Yo me dhammamadesesī</b>ti. 
<b>Yo</b>ti yo so bhagavā sayambhū anācariyako pubbe ananussutesu dhammesu sāmaṁ saccāni abhisambujjhi, tattha ca sabbaññutaṁ patto balesu ca vasībhāvaṁ. 
<b>Dhammamadesesī</b>ti. 
<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne …pe… ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ nibbānañca nibbānagāminiñca paṭipadaṁ ācikkhi desesi paññapesi paṭṭhapesi vivari vibhaji uttānīakāsi pakāsesīti—
yo me dhammamadesesi. 
<b>Sandiṭṭhikamakālikan</b>ti sandiṭṭhikaṁ akālikaṁ ehipassikaṁ opaneyyikaṁ paccattaṁ veditabbaṁ viññūhīti—
evaṁ sandiṭṭhikaṁ. 
Atha vā, yo diṭṭheva dhamme ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṁ vindati paṭilabhatīti, evampi sandiṭṭhikaṁ. 
<b>Akālikan</b>ti yathā manussā kālikaṁ dhanaṁ datvā anantarā na labhanti kālaṁ āgamenti, nevāyaṁ dhammo. 
Yo diṭṭheva dhamme ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ bhāveti, tassa maggassa anantarā samanantarā adhigacchateva phalaṁ vindati paṭilabhati, na parattha na paraloke, evaṁ akālikanti—
sandiṭṭhikamakālikaṁ. 
<b>Taṇhakkhayamanītikan</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā. 
<b>Taṇhakkhayan</b>ti taṇhakkhayaṁ rāgakkhayaṁ dosakkhayaṁ mohakkhayaṁ gatikkhayaṁ upapattikkhayaṁ paṭisandhikkhayaṁ bhavakkhayaṁ saṁsārakkhayaṁ vaṭṭakkhayaṁ. 
<b>Anītikan</b>ti <b>īti</b> vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. 
Ītippahānaṁ ītivūpasamaṁ ītipaṭinissaggaṁ ītipaṭippassaddhiṁ amataṁ nibbānanti—
taṇhakkhayamanītikaṁ. 
<b>Yassa natthi upamā kvacī</b>ti. 
<b>Yassā</b>ti nibbānassa. 
<b>Natthi upamā</b>ti upamā natthi, upanidhā natthi, sadisaṁ natthi, paṭibhāgo natthi na atthi na saṁvijjati nupalabbhati. 
<b>Kvacī</b>ti kvaci kimhici katthaci ajjhattaṁ vā bahiddhā vā ajjhattabahiddhā vāti—
yassa natthi upamā kvaci. 
Tenāha thero piṅgiyo—
“Yo me dhammamadesesi, 
Sandiṭṭhikamakālikaṁ; 
Taṇhakkhayamanītikaṁ, 
Yassa natthi upamā kvacī”ti. 
<b>Kiṁ nu tamhā vippavasasi,</b> 
<b>muhuttamapi piṅgiya;</b> 
<b>Gotamā bhūripaññāṇā,</b> 
<b>gotamā bhūrimedhasā. </b> 
<b>Kiṁ nu tamhā vippavasasī</b>ti kiṁ nu buddhamhā vippavasasi apesi apagacchasi vinā hosīti—
kiṁ nu tamhā vippavasasi. 
<b>Muhuttamapi piṅgiyā</b>ti muhuttampi khaṇampi layampi vayampi addhampīti—
muhuttamapi. 
<b>Piṅgiyā</b>ti bāvarī taṁ nattāraṁ nāmena ālapati. 
<b>Gotamā bhūripaññāṇā</b>ti gotamā bhūripaññāṇā ñāṇapaññāṇā paññādhajā paññāketumhā paññādhipateyyamhā vicayabahulā pavicayabahulā okkhāyanabahulā samokkhāyanadh