Nghĩa Thích (Niddesa)

hinijjhānakkhantiyā sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ taṁ kathayissāmīti—
taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ. 
<b>Upadhinidānā pabhavanti dukkhā</b>ti. 
<b>Upadhī</b>ti dasa upadhī—
taṇhūpadhi, diṭṭhūpadhi, kilesūpadhi, kammūpadhi, duccaritūpadhi, āhārūpadhi, paṭighūpadhi, catasso upādinnadhātuyo upadhī, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī, cha viññāṇakāyā upadhī, sabbampi dukkhaṁ dukkhamanaṭṭhena upadhi. 
Ime vuccanti dasa upadhī. 
<b>Dukkhā</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ nerayikaṁ dukkhaṁ …pe… 
diṭṭhibyasanaṁ dukkhaṁ. 
Yesaṁ dhammānaṁ ādito samudāgamanaṁ paññāyati, atthaṅgamato nirodho paññāyati, kammasannissito vipāko, vipākasannissitaṁ kammaṁ, nāmasannissitaṁ rūpaṁ, rūpasannissitaṁ nāmaṁ, jātiyā anugataṁ, jarāya anusaṭaṁ, byādhinā abhibhūtaṁ, maraṇena abbhāhataṁ, dukkhe patiṭṭhitaṁ, atāṇaṁ aleṇaṁ asaraṇaṁ asaraṇībhūtaṁ—
ime vuccanti dukkhā. 
Ime dukkhā upadhinidānā upadhihetukā upadhipaccayā upadhikāraṇā honti pabhavanti sambhavanti jāyanti sañjāyanti nibbattanti pātubhavantīti—
upadhinidānā pabhavanti dukkhā. 
<b>Ye keci lokasmimanekarūpā</b>ti. 
<b>Ye kecī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
ye kecīti. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. 
<b>Anekarūpā</b>ti anekavidhā nānappakārā dukkhāti—
ye keci lokasmimanekarūpā. 
Tenāha bhagavā—
“Dukkhassa ve maṁ pabhavaṁ apucchasi, 
(mettagūti bhagavā) 
Taṁ te pavakkhāmi yathā pajānaṁ; 
Upadhinidānā pabhavanti dukkhā, 
Ye keci lokasmimanekarūpā”ti. 
<b>Yo ve avidvā upadhiṁ karoti,</b> 
<b>Punappunaṁ dukkhamupeti mando;</b> 
<b>Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā,</b> 
<b>Dukkhassa jātippabhavānupassī.</b> 
<b>Yo ve avidvā upadhiṁ karotī</b>ti. 
<b>Yo</b>ti yo yādiso yathāyutto yathāvihito yathāpakāro yaṁṭhānappatto yaṁdhammasamannāgato khattiyo vā brāhmaṇo vā vesso vā suddo vā gahaṭṭho vā pabbajito vā devo vā manusso vā. 
<b>Avidvā</b>ti avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppañño. 
<b>Upadhiṁ karotī</b>ti taṇhūpadhiṁ karoti, diṭṭhūpadhiṁ karoti, kilesūpadhiṁ karoti, kammūpadhiṁ karoti, duccaritūpadhiṁ karoti, āhārūpadhiṁ karoti, paṭighūpadhiṁ karoti, catasso upādinnadhātuyo upadhī karoti, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī karoti, cha viññāṇakāye upadhī karoti janeti sañjaneti nibbatteti abhinibbattetīti—
avidvā upadhiṁ karoti. 
<b>Punappunaṁ dukkhamupeti mando</b>ti punappunaṁ jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ eti samupeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—
punappunaṁ dukkhamupeti. 
<b>Mando</b>ti mando momuho avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti—
punappunaṁ dukkhamupeti mando. 
<b>Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā etaṁ ādīnavaṁ sampassamāno upadhīsūti tasmā. 
<b>Pajānan</b>ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… 
“sabbe dhammā anattā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti pajānanto ājānanto vijānanto paṭivijānanto paṭivijjhanto. 
<b>Upadhiṁ na kayirā</b>ti taṇhūpadhiṁ na kareyya, diṭṭhūpadhiṁ na kareyya, kilesūpadhiṁ na kareyya, duccaritūpadhiṁ na kareyya, āhārūpadhiṁ na kareyya, paṭighūpadhiṁ na kareyya, catasso upādinnadhātuyo upadhī na kareyya, cha ajjhattikāni āyatanāni upadhī na kareyya, cha viññāṇakāye upadhī na kareyya, na janeyya na sañjaneyya na nibbatteyya nābhinibbatteyyāti—
tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā. 
<b>Dukkhassā</b>ti jātidukkhassa jarādukkhassa byādhidukkhassa maraṇadukkhassa sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhassa. 
<b>Pabhavānupassī</b>ti dukkhassa mūlānupassī hetānupassī nidānānupassī sambhavānupassī pabhavānupassī samuṭṭhānānupassī āhārānupassī ārammaṇānupassī paccayānupassī samudayānupassī. 
<b>Anupassanā</b> vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Imāya anupassanāya paññāya upeto hoti samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. 
So vuccati anupassīti—
dukkhassa jātippabhavānupassī. 
Tenāha bhagavā—
“Yo ve avidvā upadhiṁ karoti, 
Punappunaṁ dukkhamupeti mando; 
Tasmā pajānaṁ upadhiṁ na kayirā, 
Dukkhassa jātippabhavānupassī”ti. 
<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,</b> 
<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;</b> 
<b>Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ,</b> 
<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca;</b> 
<b>Taṁ me munī sādhu viyākarohi,</b> 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo.</b> 
<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no</b>ti yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha. 
<b>Akittayī no</b>ti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaritaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—
yaṁ taṁ apucchimha akittayī no. 
<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhī</b>ti aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttari taṁ pucchāma. 
<b>Tadiṅgha brūhī</b>ti iṅgha brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi. 
<b>Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcā</b>ti. 
<b>Kathaṁ nū</b>ti saṁsayapucchā vimatipucchā dveḷhakapucchā anekaṁsapucchā—
“evaṁ nu kho, nanu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti—
kathaṁ nu. 
<b>Dhīrā</b>ti dhīrā paṇḍitā paññavanto buddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvino. 
<b>Oghan</b>ti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ. 
<b>Jātī</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jāti sañjāti okkanti nibbatti abhinibbatti khandhānaṁ pātubhāvo āyatanānaṁ paṭilābho. 
<b>Jarā</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ tamhi tamhi sattanikāye jarā jīraṇatā khaṇḍiccaṁ pāliccaṁ valittacatā āyuno saṁhāni indriyānaṁ paripāko. 
<b>Soko</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa soko socanā socitattaṁ antosoko antoparisoko antoḍāho antopariḍāho cetaso parijjhāyanā domanassaṁ sokasallaṁ. 
<b>Paridevo</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa bhogabyasanena vā phuṭṭhassa rogabyasanena vā phuṭṭhassa sīlabyasanena vā phuṭṭhassa diṭṭhibyasanena vā phuṭṭhassa aññataraññatarena byasanena vā samannāgatassa aññataraññatarena dukkhadhammena vā phuṭṭhassa ādevo paridevo ādevanā paridevanā ādevitattaṁ paridevitattaṁ vācā palāpo vippalāpo lālappo lālappanā lālappitattaṁ. 
<b>Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañcā</b>ti dhīrā kathaṁ oghañca jātiñca jarañca sokañca paridevañca taranti uttaranti pataranti samatikkamanti vītivattantīti—
kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca. 
<b>Taṁ me munī sādhu viyākarohī</b>ti. 
<b>Tan</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemi. 
<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Bhagavā tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. 
Tīṇi moneyyāni—
kāyamoneyyaṁ vacīmoneyyaṁ manomoneyyaṁ. 
Katamaṁ kāyamoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Kāyapariññā kāyamoneyyaṁ. 
Pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ. 
Kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ. 
Idaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Katamaṁ vacīmoneyyaṁ? 
Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Vācāpariññā vacīmoneyyaṁ. 
Pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ. 
Vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ. 
Idaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Katamaṁ manomoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ. 
Tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ. 
Cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ. 
Cittapariññā manomoneyyaṁ. 
Pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ. 
Citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ. 
Cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṁ. 
Idaṁ manomoneyyaṁ. 
Kāyamuniṁ vacīmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu sabbappahāyinaṁ. 
Kāyamuniṁ vacīmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu ninhātapāpakanti. 
Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā. 
Cha munino—
agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino munimuninoti. 
Katame agāramunino? 
Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime agāramunino. 
Katame anagāramunino? 
Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime anagāramunino. 
Satta sekhā sekhamunino. 
Arahanto asekhamunino. 
Paccekasambuddhā paccekamunino. 
Tathāgatā arahanto sammāsambuddhā munimunino. 
Na monena munī hoti, 
mūḷharūpo aviddasu; 
Yo ca tulaṁva paggayha, 
varamādāya paṇḍito. 
Pāpāni parivajjeti, 
sa munī tena so muni; 
Yo munāti ubho loke, 
muni tena pavuccati. 
Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ, 
Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke; 
Devamanussehi pūjanīyo, 
Saṅgajālamaticca so munīti. 
<b>Sādhu viyākarohī</b>ti taṁ sādhu ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
taṁ me munī sādhu viyākarohi. 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo</b>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—
tathā hi te vidito esa dhammo. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no, 
Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi; 
Kathaṁ nu dhīrā vitaranti oghaṁ, 
Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca; 
Taṁ me munī sādhu viyākarohi, 
Tathā hi te vidito esa dhammo”ti. 
<b>Kittayissāmi te dhammaṁ,</b> 
(mettagūti bhagavā) 
<b>Diṭṭhe dhamme anītihaṁ;</b> 
<b>Yaṁ viditvā sato caraṁ,</b> 
<b>Tare loke visattikaṁ.</b> 
<b>Kittayissāmi te dhamman</b>ti. 
<b>Dhamman</b>ti ādikalyāṇaṁ majjhekalyāṇaṁ pariyosānakalyāṇaṁ sātthaṁ sabyañjanaṁ kevalaparipuṇṇaṁ parisuddhaṁ brahmacariyaṁ, cattāro satipaṭṭhāne, cattāro sammappadhāne, cattāro iddhipāde, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅge, ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ, nibbānañca, nibbānagāminiñca paṭipadaṁ kittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—
kittayissāmi te dhammaṁ. 
<b>Mettagū</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Diṭṭhe dhamme anītihan</b>ti. 
<b>Diṭṭhe dhamme</b>ti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhamme sabbe saṅkhārā aniccāti …pe… 
yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhammanti diṭṭhe dhamme ñāte dhamme tulite dhamme tīrite dhamme vibhūte dhamme vibhāvite dhammeti—
evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. 
Atha vā dukkhe diṭṭhe dukkhaṁ kathayissāmi, samudaye diṭṭhe samudayaṁ kathayissāmi, magge diṭṭhe maggaṁ kathayissāmi, nirodhe diṭṭhe nirodhaṁ kathayissāmīti—
evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmi. 
Atha vā diṭṭhe dhamme sandiṭṭhikaṁ akālikaṁ ehipassikaṁ opaneyyikaṁ paccattaṁ veditabbaṁ viññūhīti—
evampi diṭṭhe dhamme kathayissāmīti diṭṭhe dhamme. 
<b>Anītihan</b>ti na itihītihaṁ na itikirāya na paramparāya na piṭakasampadāya na takkahetu na nayahetu na ākāraparivitakkena na diṭṭhinijjhānakkhantiyā, sāmaṁ sayamabhiññātaṁ attapaccakkhadhammaṁ, taṁ kathayissāmīti—
diṭṭhe dhamme anītihaṁ. 
<b>Yaṁ viditvā sato caran</b>ti yaṁ viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … “sabbe dhammā anattā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe… 
so vuccati sato. 
<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—
yaṁ viditvā sato caraṁ. 
<b>Tare loke visattikan</b>ti visattikā vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Visattikā</b>ti kenaṭṭhena visattikā? 
Visatāti visattikā, 
visālāti visattikā, 
visaṭāti visattikā, 
visamāti visattikā, 
visakkatīti visattikā, 
visaṁharatīti visattikā, 
visaṁvādikāti visattikā, 
visamūlāti visattikā, 
visaphalāti visattikā, 
visaparibhogāti visattikā, 
visālā vā pana sā taṇhā rūpe sadde gandhe rase phoṭṭhabbe dhamme kule gaṇe āvāse lābhe yase pasaṁsāya sukhe cīvare piṇḍapāte senāsane gilānapaccayabhesajjaparikkhāre kāmadhātuyā rūpadhātuyā arūpadhātuyā kāmabhave rūpabhave arūpabhave saññābhave asaññābhave nevasaññānāsaññābhave ekavokārabhave catuvokārabhave pañcavokārabhave atīte anāgate paccuppanne diṭṭhasutamutaviññātabbesu dhammesu visaṭā vitthatāti visattikā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. 
<b>Tare loke visattikan</b>ti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
tare loke visattikaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Kittayissāmi te dhammaṁ, 
(mettagūti bhagavā) 
Diṭṭhe dhamme anītihaṁ; 
Yaṁ viditvā sato caraṁ, 
Tare loke visattikan”ti. 
<b>Tañcāhaṁ abhinandāmi,</b> 
<b>mahesi dhammamuttamaṁ;</b> 
<b>Yaṁ viditvā sato caraṁ,</b> 
<b>tare loke visattikaṁ.</b> 
<b>Tañcāhaṁ abhinandāmī</b>ti. 
<b>Tan</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ. 
Nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi yācāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmīti—
tañcāhaṁ abhinandāmi. 
<b>Mahesi dhammamuttaman</b>ti. 
<b>Mahesī</b>ti kiṁ mahesi bhagavā, 
mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe… 
mahantaṁ paññākkhandhaṁ … 
mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ … 
mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato tamokāyassa padālanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato vipallāsassa pabhedanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato mānadhajassa papātanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato oghassa nittharaṇaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato bhārassa nikkhepanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato santāpassa nibbāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato pariḷāhassa paṭippassaddhiṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahante satipaṭṭhāne …pe… 
mahante sammappadhāne … 
mahante iddhipāde … 
mahantāni indriyāni … 
mahantāni balāni … 
mahante bojjhaṅge … 
mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ … 
mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, 
mahesakkhehi sattehi esito gavesito pariyesito—
“kahaṁ buddho, 
kahaṁ bhagavā, 
kahaṁ devadevo, 
kahaṁ narāsabho”ti mahesi. 
<b>Dhammamuttaman</b>ti dhammamuttamaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Uttaman</b>ti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammanti—
mahesi dhammamuttamaṁ. 
<b>Yaṁ viditvā sato caran</b>ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, “sabbe saṅkhārā aniccā”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … 
“sabbe dhammā anattā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti viditaṁ katvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, 
vedanāsu …pe… 
citte … 
dhammesu … dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato … so vuccati sato. 
<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpentoti—
yaṁ viditvā sato caraṁ. 
<b>Tare loke visattikan</b>ti visattikā vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Visattikā</b>ti kenaṭṭhena visattikā …pe… visaṭā vitthatāti visattikā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloke. 
<b>Tare loke visattikan</b>ti loke vesā visattikā, loke vetaṁ visattikaṁ sato tareyya uttareyya patareyya samatikkameyya vītivatteyyāti—
tare loke visattikaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Tañcāhaṁ abhinandāmi, 
mahesi dhammamuttamaṁ; 
Yaṁ viditvā sato caraṁ, 
tare loke visattikan”ti. 
<b>Yaṁ kiñci sampajānāsi,</b> 
(mettagūti bhagavā) 
<b>Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe;</b> 
<b>Etesu nandiñca nivesanañca,</b> 
<b>Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe.</b> 
<b>Yaṁ kiñci sampajānāsī</b>ti yaṁ kiñci pajānāsi ājānāsi vijānāsi paṭivijānāsi paṭivijjhasīti—
yaṁ kiñci sampajānāsi. 
<b>Mettagū</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
mettagūti bhagavā. 
<b>Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe</b>ti. 
<b>Uddhan</b>ti anāgataṁ; 
<b>adho</b>ti atītaṁ; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti paccuppannaṁ. 
<b>Uddhan</b>ti devaloko; 
<b>adho</b>ti nirayaloko; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti manussaloko. 
Atha vā <b>uddhan</b>ti kusalā dhammā; 
<b>adho</b>ti akusalā dhammā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti abyākatā dhammā. 
<b>Uddhan</b>ti arūpadhātu; 
<b>adho</b>ti kāmadhātu; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti rūpadhātu. 
<b>Uddhan</b>ti sukhā vedanā; 
<b>adho</b>ti dukkhā vedanā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti adukkhamasukhā vedanā. 
<b>Uddhan</b>ti uddhaṁ pādatalā; 
<b>adho</b>ti adho kesamatthakā; 
<b>tiriyañcāpi majjhe</b>ti vemajjheti—
uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe. 
<b>Etesu nandiñca nivesanañca, panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe</b>ti <b>etesū</b>ti ācikkhitesu desitesu paññapitesu paṭṭhapitesu vivaritesu vibhajitesu uttānīkatesu pakāsitesu. 
<b>Nandī</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Nivesanan</b>ti dve nivesanā—
taṇhānivesanā ca diṭṭhinivesanā ca. 
Katamā taṇhā nivesanā? 
Yāvatā taṇhāsaṅkhātena …pe… 
ayaṁ taṇhānivesanā. 
Katamā diṭṭhinivesanā? 
Vīsativatthukā sakkāyadiṭṭhi …pe… 
ayaṁ diṭṭhinivesanā. 
<b>Panujja viññāṇan</b>ti puññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, apuññābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ, āneñjābhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇaṁ. 
Etesu nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagatañca viññāṇaṁ nujja panujja nuda panuda jaha pajaha vinodehi byantīkarohi anabhāvaṁ gamehīti—
etesu nandiñca nivesanañca panujja viññāṇaṁ. 
<b>Bhave na tiṭṭhe</b>ti. 
<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—
kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo. 
Katamo kammabhavo? 
Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—
ayaṁ kammabhavo. 
Katamo paṭisandhiko punabbhavo? 
Paṭisandhikā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—
ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. 
<b>Bhave na tiṭṭhe</b>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataṁ viññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamento kammabhave na tiṭṭheyya paṭisandhike punabbhave na tiṭṭheyya na santiṭṭheyyāti—
panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe. 
Tenāha bhagavā—
“Yaṁ kiñci sampajānāsi, 
(mettagūti bhagavā) 
Uddhaṁ adho tiriyañcāpi majjhe; 
Etesu nandiñca nivesanañca, 
Panujja viññāṇaṁ bhave na tiṭṭhe”ti. 
<b>Evaṁvihārī sato appamatto,</b> 
<b>Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni;</b> 
<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca,</b> 
<b>Idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ.</b> 
<b>Evaṁvihārī sato appamatto</b>ti. 
<b>Evaṁvihārī</b>ti nandiñca nivesanañca abhisaṅkhārasahagataviññāṇañca kammabhavañca paṭisandhikañca punabbhavaṁ pajahanto vinodento byantīkaronto anabhāvaṁ gamentoti—
evaṁvihārī. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento …pe… 
so vuccati sato. 
<b>Appamatto</b>ti sakkaccakārī sātaccakārī aṭṭhitakārī anolīnavuttiko anikkhittacchando anikkhittadhuro appamatto kusalesu dhammesu—
“kathāhaṁ aparipūraṁ vā sīlakkhandhaṁ paripūreyyaṁ, paripūraṁ vā sīlakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ aparipūraṁ vā samādhikkhandhaṁ …pe… 
paññākkhandhaṁ … 
vimuttikkhandhaṁ … 
vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ paripūreyyaṁ paripūraṁ vā vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ tattha tattha paññāya anuggaṇheyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesu. 
“Kathāhaṁ apariññātaṁ vā dukkhaṁ parijāneyyaṁ, appahīne vā kilese pajaheyyaṁ, abhāvitaṁ vā maggaṁ bhāveyyaṁ, asacchikataṁ vā nirodhaṁ sacchikareyyan”ti yo tattha chando ca vāyāmo ca ussāho ca ussoḷhī ca appaṭivānī ca sati ca sampajaññañca ātappaṁ padhānaṁ adhiṭṭhānaṁ anuyogo appamatto appamādo kusalesu dhammesūti—
evaṁvihārī sato appamatto. 
<b>Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitānī</b>ti. 
<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekkho vā bhikkhu. 
<b>Caran</b>ti caranto viharanto iriyanto vattento pālento yapento yāpento. 
<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… 
idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… 
idaṁ diṭṭhimamattaṁ … 
taṇhāmamattaṁ pahāya diṭṭhimamattaṁ paṭinissajjitvā mamatte jahitvā cajitvā pajahitvā vinodetvā byantīkaritvā anabhāvaṁ gametvāti—
bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni. 
<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhan</b>ti. 
<b>Jātī</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… 
<b>jaran</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… 
<b>soko</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe… 
<b>paridevo</b>ti ñātibyasanena vā phuṭṭhassa …pe… 
<b>idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā …pe… 
imasmiṁ manussaloke. 
<b>Vidvā</b>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ …pe… 
domanassupāyāsadukkhaṁ. 
<b>Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhan</b>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī idheva jātiñca jarañca sokapariddavañca dukkhañca pajaheyya vinodeyya byantīkareyya anabhāvaṁ gameyyāti—
jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, idheva vidvā pajaheyya dukkhaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Evaṁvihārī sato appamatto, 
Bhikkhu caraṁ hitvā mamāyitāni; 
Jātiṁ jaraṁ sokapariddavañca, 
Idheva vidvā pajaheyya dukkhan”ti. 
<b>Etābhinandāmi vaco mahesino,</b> 
<b>Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ;</b> 
<b>Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ,</b> 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo.</b> 
<b>Etābhinandāmi vaco mahesino</b>ti. 
<b>Etan</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ nandāmi abhinandāmi modāmi anumodāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. 
<b>Mahesino</b>ti kiṁ mahesi bhagavā? 
Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi …pe… 
kahaṁ narāsabhoti mahesīti—
etābhinandāmi vaco mahesino. 
<b>Sukittitaṁ gotamanūpadhīkan</b>ti. 
<b>Sukittitan</b>ti sukittitaṁ suācikkhitaṁ sudesitaṁ supaññapitaṁ supaṭṭhapitaṁ suvivaritaṁ suvibhajitaṁ suuttānīkataṁ supakāsitanti—
sukittitaṁ. 
<b>Gotamanūpadhīkan</b>ti upadhī vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. 
Upadhippahānaṁ upadhivūpasamaṁ upadhipaṭinissaggaṁ upadhipaṭipassaddhaṁ amataṁ nibbānanti—
sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ. 
<b>Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhan</b>ti. 
<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ nissaṁsayavacanaṁ nikkaṅkhāvacanaṁ advejjhavacanaṁ adveḷhakavacanaṁ nirodhavacanaṁ apaṇṇakavacanaṁ avatthāpanavacanametaṁ—
addhāti. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti. 
<b>Pahāsi dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pahāsi pajahi vinodesi byantīkarosi anabhāvaṁ gamesīti—
addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ. 
<b>Tathā hi te vidito esa dhammo</b>ti tathā hi te vidito tulito tīrito vibhūto vibhāvito esa dhammoti—
tathā hi te vidito esa dhammo. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Etābhinandāmi vaco mahesino, 
Sukittitaṁ gotamanūpadhīkaṁ; 
Addhā hi bhagavā pahāsi dukkhaṁ, 
Tathā hi te vidito esa dhammo”ti. 
<b>Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ,</b> 
<b>Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya;</b> 
<b>Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga,</b> 
<b>Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya.</b> 
<b>Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhan</b>ti. 
<b>Te cāpī</b>ti khattiyā ca brāhmaṇā ca vessā ca suddā ca gahaṭṭhā ca pabbajitā ca devā ca manussā ca. 
<b>Pajaheyyu dukkhan</b>ti jātidukkhaṁ jarādukkhaṁ byādhidukkhaṁ maraṇadukkhaṁ sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadukkhaṁ pajaheyyuṁ vinodeyyuṁ byantīkareyyuṁ anabhāvaṁ gameyyunti—
te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ. 
<b>Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyyā</b>ti. 
<b>Ye</b>ti khattiye ca brāhmaṇe ca vesse ca sudde ca gahaṭṭhe ca pabbajite ca deve ca manusse ca. 
<b>Tvan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati. 
<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni. 
<b>Aṭṭhitaṁ ovadeyyā</b>ti aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—
ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya. 
<b>Taṁ taṁ namassāmi samecca nāgā</b>ti. 
<b>Tan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati. 
<b>Namassāmī</b>ti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi, sakkaromi garuṁ karomi mānemi pūjemi. 
<b>Sameccā</b>ti samecca abhisamecca samāgantvā abhisamāgantvā sammukhā taṁ namassāmi. 
<b>Nāgā</b>ti nāgo ca bhagavā āguṁ na karotīti—
nāgo, na gacchatīti—
nāgo, na āgacchatīti—
nāgo. 
Kathaṁ bhagavā āguṁ na karotīti—
nāgo? 
Āgu vuccati pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Āguṁ na karoti kiñci loke, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Sabbasaṁyoge visajja bandhanāni; 
Sabbattha na sajjatī vimutto, 
Nāgo tādi pavuccate tathattāti. 
Evaṁ bhagavā āguṁ na karotīti—
nāgo. 
Kathaṁ bhagavā na gacchatīti—
nāgo. 
Bhagavā na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṁharīyati. 
Evaṁ bhagavā na gacchatīti—
nāgo. 
Kathaṁ bhagavā na āgacchatīti—
nāgo. 
Sotāpattimaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. 
Sakadāgāmimaggena …pe… 
anāgāmimaggena … 
arahattamaggena ye kilesā pahīnā te kilese na puneti na pacceti na paccāgacchati. 
Evaṁ bhagavā na āgacchatīti nāgoti—
taṁ taṁ namassāmi samecca nāga. 
<b>Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyā</b>ti appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya sakkaccaṁ ovadeyya abhiṇhaṁ ovadeyya punappunaṁ ovadeyya anusāseyyāti—
appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyya. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Te cāpi nūnappajaheyyu dukkhaṁ, 
Ye tvaṁ muni aṭṭhitaṁ ovadeyya; 
Taṁ taṁ namassāmi samecca nāga, 
Appeva maṁ bhagavā aṭṭhitaṁ ovadeyyā”ti. 
<b>Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā,</b> 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ;</b> 
<b>Addhā hi so oghamimaṁ atāri,</b> 
<b>Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho.</b> 
<b>Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā</b>ti. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo. 
Sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti. 
Bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Bāhitvā sabbapāpakāni, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto; 
Saṁsāramaticca kevalī so, 
Asito tādi pavuccate sa brahmā. 
<b>Vedagū</b>ti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ …pe… 
sabbaṁ vedamaticca vedagū soti. 
<b>Abhijaññā</b>ti abhijāneyya ājāneyya vijāneyya paṭivijāneyya paṭivijjheyyāti—
yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā. 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattan</b>ti. 
<b>Akiñcanan</b>ti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, yassete kiñcanā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati akiñcano. 
<b>Kāmā</b>ti uddānato dve kāmā—
vatthukāmā ca kilesakāmā ca …pe… 
ime vuccanti vatthukāmā …pe… 
ime vuccanti kilesakāmā. 
<b>Bhavā</b>ti dve bhavā—
kammabhavo ca paṭisandhiko ca punabbhavo …pe… 
ayaṁ paṭisandhiko punabbhavo. 
<b>Akiñcanaṁ kāmabhave asattan</b>ti akiñcanaṁ puggalaṁ kāmabhave ca asattaṁ alaggaṁ alaggitaṁ apalibuddhaṁ nikkhantaṁ nissaṭaṁ vippamuttaṁ visaññuttaṁ vimariyādikatena cetasā viharantanti—
akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ. 
<b>Addhā hi so oghamimaṁ atārī</b>ti. 
<b>Addhā</b>ti ekaṁsavacanaṁ …pe… 
avatthāpanavacanametaṁ—
addhāti. 
<b>Oghan</b>ti kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ. 
<b>Atārī</b>ti uttari patari samatikkami vītivattayīti—
addhā hi so oghamimaṁ atāri. 
<b>Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho</b>ti. 
<b>Tiṇṇo</b>ti kāmoghaṁ tiṇṇo, bhavoghaṁ tiṇṇo, diṭṭhoghaṁ tiṇṇo, avijjoghaṁ tiṇṇo, saṁsārapathaṁ tiṇṇo uttiṇṇo nitthiṇṇo atikkanto samatikkanto vītivatto. 
So vutthavāso ciṇṇacaraṇo gataddho gatadiso gatakoṭiko pālitabrahmacariyo uttamadiṭṭhippatto bhāvitamaggo, pahīnakileso paṭividdhākuppo sacchikatanirodho. 
Dukkhaṁ tassa pariññātaṁ, samudayo pahīno, maggo bhāvito, nirodho sacchikato, abhiññeyyaṁ abhiññātaṁ, pariññeyyaṁ pariññātaṁ, pahātabbaṁ pahīnaṁ, bhāvetabbaṁ bhāvitaṁ, sacchikātabbaṁ sacchikataṁ. 
So ukkhittapaligho saṅkiṇṇaparikkho abbuḷhesiko niraggaḷo ariyo pannaddhajo pannabhāro visaññutto pañcaṅgavippahīno chaḷaṅgasamannāgato ekārakkho caturāpasseno panuṇṇapaccekasacco samavayasaṭṭhesano anāvilasaṅkappo passaddhakāyasaṅkhāro suvimuttacitto suvimuttapañño kevalī vusitavā uttamapuriso paramapuriso paramapattippatto. 
So neva ācināti na apacināti, apacinitvā ṭhito. 
Neva pajahati na upādiyati, pajahitvā ṭhito. 
Neva visineti na ussineti, visinetvā ṭhito. 
Neva vidhūpeti na sandhūpeti, vidhūpetvā ṭhito. 
Asekkhena sīlakkhandhena samannāgatattā ṭhito. 
Asekkhena samādhikkhandhena …pe… 
paññākkhandhena … 
vimuttikkhandhena … 
vimuttiñāṇadassanakkhandhena samannāgatattā ṭhito. 
Saccaṁ sampaṭipādayitvā ṭhito. 
Ejaṁ samatikkamitvā ṭhito. 
Kilesaggiṁ pariyādiyitvā ṭhito. 
Aparigamanatāya ṭhito. 
Kathaṁ samādāya ṭhito? 
Vimuttipaṭisevanatāya ṭhito. 
Mettāya pārisuddhiyā ṭhito. 
Karuṇāya …pe… 
muditāya … 
upekkhāya pārisuddhiyā ṭhito. 
Accantapārisuddhiyā ṭhito. 
Atammayatāya pārisuddhiyā ṭhito. 
Vimuttattā ṭhito. 
Santussitattā ṭhito. 
Khandhapariyante ṭhito. 
Dhātupariyante ṭhito. 
Āyatanapariyante ṭhito. 
Gatipariyante ṭhito. 
Upapattipariyante ṭhito. 
Paṭisandhipariyante ṭhito. 
Bhavapariyante ṭhito. 
Saṁsārapariyante ṭhito. 
Vaṭṭapariyante ṭhito. 
Antimabhave ṭhito. 
Antime samussaye ṭhito. 
Antimadehadharo arahā. 
“Tassāyaṁ pacchimako bhavo, 
Carimoyaṁ samussayo; 
Jātimaraṇasaṁsāro, 
Natthi tassa punabbhavo”ti. 
<b>Tiṇṇo ca pāran</b>ti pāraṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
So pāragato pārappatto antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. 
So vutthavāso ciṇṇacaraṇo …pe… jātimaraṇasaṁsāro, natthi tassa punabbhavoti—
tiṇṇo ca pāraṁ. 
<b>Akhilo</b>ti rāgo khilo, doso khilo, moho khilo, kodho khilo, upanāho khilo …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārā khilā. 
Yassete khilā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akhilo. 
<b>Akaṅkho</b>ti dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā, yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṁ cittassa manovilekho. 
Yassete kaṅkhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā so vuccati akaṅkhoti—
tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho. 
Tenāha bhagavā—
“Yaṁ brāhmaṇaṁ vedagumābhijaññā, 
Akiñcanaṁ kāmabhave asattaṁ; 
Addhā hi so oghamimaṁ atāri, 
Tiṇṇo ca pāraṁ akhilo akaṅkho”ti. 
<b>Vidvā ca yo vedagū naro idha,</b> 
<b>Bhavābhave saṅgamimaṁ visajja;</b> 
<b>So vītataṇho anīgho nirāso,</b> 
<b>Atāri so jātijaranti brūmi.</b> 
<b>Vidvā ca yo vedagū naro idhā</b>ti. 
<b>Vidvā</b>ti vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Yo</b>ti yo yādiso …pe… 
manusso vā. 
<b>Vedagū</b>ti vedo vuccati catūsu maggesu ñāṇaṁ paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ dhammavicayasambojjhaṅgo vīmaṁsā vipassanā sammādiṭṭhi. 
Tehi vedehi jātijarāmaraṇassa antagato antappatto koṭigato koṭippatto pariyantagato pariyantappatto vosānagato vosānappatto tāṇagato tāṇappatto leṇagato leṇappatto saraṇagato saraṇappatto abhayagato abhayappatto accutagato accutappatto amatagato amatappatto nibbānagato nibbānappatto. 
Vedānaṁ vā antagatoti vedagū, vedehi vā antagatoti vedagū, sattannaṁ vā dhammānaṁ viditattā vedagū. 
Sakkāyadiṭṭhi viditā hoti, vicikicchā …pe… 
sīlabbataparāmāso … 
rāgo … 
doso … 
moho … 
māno vidito hoti. 
Viditāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Vedāni viceyya kevalāni, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Samaṇānaṁ yānīdhatthi brāhmaṇānaṁ; 
Sabbavedanāsu vītarāgo, 
Sabbaṁ vedamaticca vedagū so. 
<b>Naro</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. 
<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā …pe… 
imasmiṁ manussaloketi—
vidvā ca yo vedagū naro idha. 
<b>Bhavābhave saṅgamimaṁ visajjā</b>ti. 
<b>Bhavābhave</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave, punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā. 
<b>Saṅgā</b>ti satta saṅgā—
rāgasaṅgo, dosasaṅgo, mohasaṅgo, mānasaṅgo, diṭṭhisaṅgo, kilesasaṅgo, duccaritasaṅgo. 
<b>Visajjā</b>ti saṅge vosajjetvā vā visajja. 
Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajja. 
Yathā yānaṁ vā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ visajjaṁ karonti vikopenti—
evameva te saṅge vosajjetvā vā visajja. 
Atha vā saṅge bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vā visajjāti—
bhavābhave saṅgamimaṁ visajja. 
<b>So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… dhammataṇhā … yassesā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati vītataṇho vigatataṇho cattataṇho vantataṇho muttataṇho pahīnataṇho paṭinissaṭṭhataṇho vītarāgo cattarāgo pahīnarāgo paṭinissaṭṭharāgo nicchāto nibbuto sītibhūto sukhappaṭisaṁvedī brahmabhūtena attanā viharatīti—
so vītataṇho. 
<b>Anīgho</b>ti rāgo nīgho, doso nīgho, moho nīgho, kodho nīgho, upanāho nīgho …pe… sabbākusalābhisaṅkhārā nīghā. 
Yassete nīghā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati anīgho. 
<b>Nirāso</b>ti āsā vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Yassesā āsā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati nirāso. 
<b>Jātī</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… āyatanānaṁ paṭilābho. 
<b>Jarā</b>ti yā tesaṁ tesaṁ sattānaṁ …pe… indriyānaṁ paripāko. 
Ayaṁ vuccati jarā. 
<b>So vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmī</b>ti yo so vītataṇho anīgho ca nirāso ca, so kho jātijarāmaraṇaṁ atari uttari patari samatikkami vītivattayīti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
so vītataṇho anīgho nirāso, atāri so jātijaranti brūmi. 
Tenāha bhagavā—
“Vidvā ca yo vedagū naro idha, 
Bhavābhave saṅgamimaṁ visajja; 
So vītataṇho anīgho nirāso, 
Atāri so jātijaranti brūmī”ti. 
Saha gāthāpariyosānā …pe… 
satthā me, bhante bhagavā, sāvakohamasmīti. 
Mettagūmāṇavapucchāniddeso catuttho. 

Cūḷaniddesa 
Pārāyanavagganiddesa 
Pucchāniddesa 
5. Dhotakamāṇavapucchāniddesa 
<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ,</b> 
(iccāyasmā dhotako) 
<b>Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṁ;</b> 
<b>Tava sutvāna nigghosaṁ,</b> 
<b>Sikkhe nibbānamattano. </b> 
<b>Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metan</b>ti. 
<b>Pucchāmī</b>ti tisso pucchā—
adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā …pe… 
imā tisso pucchā …pe… 
nibbānapucchā. 
<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ, kathayassu meti—
pucchāmi taṁ. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti. 
<b>Brūhi metan</b>ti brūhi ācikkhāhi desehi paññapehi paṭṭhapehi vivarāhi vibhajāhi uttānīkarohi pakāsehīti—
pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ. 
<b>Iccāyasmā dhotako</b>ti. 
<b>Iccā</b>ti padasandhi …pe… 
<b>āyasmā</b>ti piyavacanaṁ garuvacanaṁ sagāravasappatissādhivacanametaṁ āyasmāti. 
<b>Dhotako</b>ti tassa brāhmaṇassa nāmaṁ saṅkhā samaññā paññatti vohāro nāmaṁ nāmakammaṁ nāmadheyyaṁ nirutti byañjanaṁ abhilāpoti—
iccāyasmā dhotako. 
<b>Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhan</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ kaṅkhāmi abhikaṅkhāmi icchāmi sādiyāmi patthayāmi pihayāmi abhijappāmi. 
<b>Mahesī</b>ti kiṁ mahesi bhagavā? 
Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi …pe… 
kahaṁ narāsabhoti mahesīti—
vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṁ. 
<b>Tava sutvāna nigghosan</b>ti tuyhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ sutvā suṇitvā uggahetvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti—
tava sutvāna nigghosaṁ. 
<b>Sikkhe nibbānamattano</b>ti. 
<b>Sikkhā</b>ti tisso sikkhā—
adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe… 
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
<b>Nibbānamattano</b>ti attano rāgassa nibbāpanāya, 
dosassa nibbāpanāya, 
mohassa nibbāpanāya, 
kodhassa nibbāpanāya, 
upanāhassa nibbāpanāya …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. 
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, 
jānanto sikkheyya, 
passanto sikkheyya, 
paccavekkhanto sikkheyya, 
cittaṁ padahanto sikkheyya, 
saddhāya adhimuccanto sikkheyya, 
vīriyaṁ paggaṇhanto sikkheyya, 
satiṁ upaṭṭhapento sikkheyya, 
cittaṁ samādahanto sikkheyya, 
paññāya pajānanto sikkheyya, 
abhiññeyyaṁ abhijānanto sikkheyya, 
pariññeyyaṁ parijānanto sikkheyya, 
pahātabbaṁ pajahanto sikkheyya, 
bhāvetabbaṁ bhāvento sikkheyya, 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya, 
ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—
sikkhe nibbānamattano. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Pucchāmi taṁ bhagavā brūhi metaṁ, 
(iccāyasmā dhotako) 
Vācābhikaṅkhāmi mahesi tuyhaṁ; 
Tava sutvāna nigghosaṁ, 
Sikkhe nibbānamattano”ti. 
<b>Tenahātappaṁ karohi,</b> 
(dhotakāti bhagavā) 
<b>Idheva nipako sato;</b> 
<b>Ito sutvāna nigghosaṁ,</b> 
<b>Sikkhe nibbānamattano. </b> 
<b>Tenahātappaṁ karohī</b>ti ātappaṁ karohi, ussāhaṁ karohi, ussoḷhiṁ karohi, thāmaṁ karohi, dhitiṁ karohi, vīriyaṁ karohi, chandaṁ janehi sañjanehi upaṭṭhapehi samuṭṭhapehi nibbattehi abhinibbattehīti—
tenahātappaṁ karohi. 
<b>Dhotakā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti, yadidaṁ bhagavāti—
dhotakāti bhagavā. 
<b>Idheva nipako sato</b>ti. 
<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā imissā khantiyā imissā ruciyā imasmiṁ ādāye imasmiṁ dhamme imasmiṁ vinaye imasmiṁ dhammavinaye imasmiṁ pāvacane imasmiṁ brahmacariye imasmiṁ satthusāsane imasmiṁ attabhāve imasmiṁ manussaloke. 
<b>Nipako</b>ti nipako paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato …pe… 
so vuccati satoti—
idheva nipako sato. 
<b>Ito sutvāna nigghosan</b>ti ito mayhaṁ vacanaṁ byappathaṁ desanaṁ anusāsanaṁ anusiṭṭhaṁ sutvā suṇitvā uggaṇhitvā upadhārayitvā upalakkhayitvāti—
ito sutvāna nigghosaṁ. 
<b>Sikkhe nibbānamattano</b>ti. 
<b>Sikkhā</b>ti tisso sikkhā—
adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā …pe… 
ayaṁ adhipaññāsikkhā. 
<b>Nibbānamattano</b>ti attano rāgassa nibbāpanāya, dosassa nibbāpanāya, mohassa nibbāpanāya, kodhassa nibbāpanāya, upanāhassa nibbāpanāya …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbāpanāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyā adhisīlampi sikkheyya, adhicittampi sikkheyya, adhipaññampi sikkheyya. 
Imā tisso sikkhāyo āvajjanto sikkheyya, jānanto sikkheyya …pe… 
sacchikātabbaṁ sacchikaronto sikkheyya, ācareyya samācareyya samādāya vatteyyāti—
sikkhe nibbānamattano. 
Tenāha bhagavā—
“Tenahātappaṁ karohi, 
(dhotakāti bhagavā) 
Idheva nipako sato; 
Ito sutvāna nigghosaṁ, 
Sikkhe nibbānamattano”ti. 
<b>Passāmahaṁ devamanussaloke,</b> 
<b>Akiñcanaṁ brāhmaṇamiriyamānaṁ;</b> 
<b>Taṁ taṁ namassāmi samantacakkhu,</b> 
<b>Pamuñca maṁ sakka kathaṅkathāhi. </b> 
<b>Passāmahaṁ devamanussaloke</b>ti. 
<b>Devā</b>ti tayo devā—
sammutidevā, upapattidevā, visuddhidevā. 
Katame sammutidevā? 
Sammutidevā vuccanti rājāno ca rājakumārā ca deviyo ca. 
Ime vuccanti sammutidevā. 
Katame upapattidevā? 
Upapattidevā vuccanti cātumahārājikā devā tāvatiṁsā devā yāmā devā tusitā devā nimmānaratī devā paranimmitavasavattī devā brahmakāyikā devā ye ca devā taduttari. 
Ime vuccanti upapattidevā. 
Katame visuddhidevā? 
Visuddhidevā vuccanti tathāgatasāvakā arahanto khīṇāsavā ye ca paccekabuddhā. 
Ime vuccanti visuddhidevā. 
Bhagavā sammutidevānañca upapattidevānañca visuddhidevānañca devo ca atidevo ca devātidevo ca sīhasīho nāganāgo gaṇigaṇī munimunī rājarājā. 
<b>Passāmahaṁ devamanussaloke</b>ti manussaloke devaṁ passāmi atidevaṁ passāmi devātidevaṁ passāmi dakkhāmi olokemi nijjhāyāmi upaparikkhāmīti—
passāmahaṁ devamanussaloke. 
<b>Ākiñcanaṁ brāhmaṇamiriyamānan</b>ti. 
<b>Akiñcanan</b>ti rāgakiñcanaṁ dosakiñcanaṁ mohakiñcanaṁ mānakiñcanaṁ diṭṭhikiñcanaṁ kilesakiñcanaṁ duccaritakiñcanaṁ, te kiñcanā buddhassa bhagavato pahīnā ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, tasmā buddho akiñcano. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti bhagavā sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo—
sakkāyadiṭṭhi bāhitā hoti, vicikicchā bāhitā hoti, sīlabbataparāmāso bāhito hoti, rāgo bāhito hoti, doso bāhito hoti, moho bāhito hoti, māno bāhito hoti, bāhitāssa honti pāpakā akusalā dhammā saṅkilesikā ponobhavikā sadarā dukkhavipākā āyatiṁ jātijarāmaraṇiyā. 
Bāhitvā sabbapāpakāni, 
(sabhiyāti bhagavā) 
Vimalo sādhusamāhito ṭhitatto; 
Saṁsāramaticca kevalī so, 
Asito tādi pavuccate sa brahmāti. 
<b>Iriyamānan</b>ti carantaṁ viharantaṁ iriyantaṁ vattentaṁ pālentaṁ yapentaṁ yāpentanti—
akiñcanaṁ brāhmaṇamiriyamānaṁ. 
<b>Taṁ taṁ namassāmi samantacakkhū</b>ti. 
<b>Tan</b>ti bhagavantaṁ bhaṇati. 
<b>Namassāmī</b>ti kāyena vā namassāmi, vācāya vā namassāmi, cittena vā namassāmi, anvatthapaṭipattiyā vā namassāmi, dhammānudhammapaṭipattiyā vā namassāmi sakkaromi garuṁ karomi mānemi pūjemi. 
<b>Samantacakkhū</b>ti samantacakkhu vuccati sabbaññutañāṇaṁ. 
Bhagavā sabbaññutañāṇena upeto samupeto upāgato samupāgato upapanno samupapanno samannāgato. 
“Na tassa addiṭṭhamidhatthi kiñci, 
Atho aviññātamajānitabbaṁ; 
Sabbaṁ abhiññāsi yadatthi neyyaṁ, 
Tathāgato tena samantacakkhū”ti. 
Taṁ taṁ namassāmi samantacakkhu. 
<b>Pamuñca maṁ sakka kathaṅkathāhī</b>ti. 
<b>Sakkā</b>ti sakko bhagavā sakyakulā pabbajitotipi sakko. 
Atha vā aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. 
Tassimāni dhanāni, seyyathidaṁ—
saddhādhanaṁ sīladhanaṁ hiridhanaṁ ottappadhanaṁ sutadhanaṁ cāgadhanaṁ paññādhanaṁ satipaṭṭhānadhanaṁ sammappadhānadhanaṁ iddhipādadhanaṁ indriyadhanaṁ baladhanaṁ bojjhaṅgadhanaṁ maggadhanaṁ phaladhanaṁ nibbānadhanaṁ. 
Imehi anekavidhehi dhanaratanehi aḍḍho mahaddhano dhanavātipi sakko. 
Atha vā sakko pahu visavī alamatto sūro vīro vikkanto abhīrū acchambhī anutrāsī apalāyī pahīnabhayabheravo vigatalomahaṁsotipi sakko. 
Kathaṅkathā vuccati vicikicchā. 
Dukkhe kaṅkhā, dukkhasamudaye kaṅkhā, dukkhanirodhe kaṅkhā, dukkhanirodhagāminiyā paṭipadāya kaṅkhā, pubbante kaṅkhā, aparante kaṅkhā, pubbantāparante kaṅkhā, idappaccayatāpaṭiccasamuppannesu dhammesu kaṅkhā. 
Yā evarūpā kaṅkhā kaṅkhāyanā kaṅkhāyitattaṁ vimati vicikicchā dveḷhakaṁ dvedhāpatho saṁsayo anekaṁsaggāho āsappanā parisappanā apariyogāhanā chambhitattaṁ cittassa manovilekho. 
<b>Pamuñca maṁ sakka kathaṅkathāhī</b>ti muñca maṁ pamuñca maṁ mocehi maṁ pamocehi maṁ uddhara maṁ samuddhara maṁ vuṭṭhāpehi maṁ kathaṅkathāsallatoti—
pamuñca maṁ sakka kathaṅkathāhi. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Passāmahaṁ devamanussaloke, 
Akiñcanaṁ brāhmaṇamiriyamānaṁ; 
Taṁ taṁ namassāmi samantacakkhu, 
Pamuñca maṁ sakka kathaṅkathāhī”ti. 
<b>Nāhaṁ sahissāmi pamocanāya,</b> 
<b>Kathaṅkathiṁ dhotaka kañci loke;</b> 
<b>Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno,</b> 
<b>Evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresi. </b> 
<b>Nāhaṁ sahissāmi pamocanāyā</b>ti nāhaṁ taṁ sakkomi muñcituṁ pamuñcituṁ mocetuṁ pamocetuṁ uddharituṁ samuddharituṁ uṭṭhāpetuṁ samuṭṭhāpetuṁ kathaṅkathāsallatoti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
Atha vā na īhāmi na samīhāmi na ussahāmi na vāyamāmi na ussāhaṁ karomi na ussoḷhiṁ karomi na thāmaṁ karomi na dhitiṁ karomi na vīriyaṁ karomi na chandaṁ janemi na sañjanemi na nibbattemi na abhinibbattemi assaddhe puggale acchandike kusīte hīnavīriye appaṭipajjamāne dhammadesanāyāti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
Atha vā natthañño koci mocetā. 
Te yadi moceyyuṁ sakena thāmena sakena balena sakena vīriyena sakena parakkamena sakena purisathāmena sakena purisabalena sakena purisavīriyena sakena purisaparakkamena attanā sammāpaṭipadaṁ anulomapaṭipadaṁ apaccanīkapaṭipadaṁ anvatthapaṭipadaṁ dhammānudhammapaṭipadaṁ paṭipajjamānā moceyyunti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“so vata, cunda, attanā palipapalipanno paraṁ palipapalipannaṁ uddharissatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjati. 
So vata, cunda, attanā adanto avinīto aparinibbuto paraṁ damessati vinessati parinibbāpessatīti netaṁ ṭhānaṁ vijjatī”ti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“Attanā hi kataṁ pāpaṁ, 
attanā saṅkilissati; 
Attanā akataṁ pāpaṁ, 
attanāva visujjhati; 
Suddhi asuddhi paccattaṁ, 
nāñño aññaṁ visodhaye”ti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“evameva kho, brāhmaṇa, tiṭṭhateva nibbānaṁ tiṭṭhati nibbānagāmī maggo tiṭṭhāmahaṁ samādapetā, atha ca pana mama sāvakā mayā evaṁ ovadiyamānā evaṁ anusāsiyamānā appekacce accantaniṭṭhaṁ nibbānaṁ ārādhenti ekacce nārādhentīti. 
Ettha kyāhaṁ, brāhmaṇa karomi? 
Maggakkhāyī, brāhmaṇa, tathāgato. 
Maggaṁ buddho ācikkhati. 
Attanā paṭipajjamānā mucceyyunti. 
Evampi nāhaṁ sahissāmi pamocanāya. 
<b>Kathaṅkathiṁ dhotaka kañci loke</b>ti kathaṅkathiṁ puggalaṁ sakaṅkhaṁ sakhilaṁ sadveḷhakaṁ savicikicchaṁ. 
<b>Kañcī</b>ti kañci khattiyaṁ vā brāhmaṇaṁ vā vessaṁ vā suddaṁ vā gahaṭṭhaṁ vā pabbajitaṁ vā devaṁ vā manussaṁ vā. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
kathaṅkathiṁ dhotaka kañci loke. 
<b>Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno</b>ti dhammaṁ seṭṭhaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Seṭṭhan</b>ti aggaṁ seṭṭhaṁ viseṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammaṁ ājānamāno vijānamāno paṭivijānamāno paṭivijjhamānoti—
dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno. 
<b>Evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresī</b>ti evaṁ kāmoghaṁ bhavoghaṁ diṭṭhoghaṁ avijjoghaṁ tareyyāsi uttareyyāsi patareyyāsi samatikkameyyāsi vītivatteyyāsīti—
evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresi. 
Tenāha bhagavā—
“Nāhaṁ sahissāmi pamocanāya, 
Kathaṅkathiṁ dhotaka kañci loke; 
Dhammañca seṭṭhaṁ abhijānamāno, 
Evaṁ tuvaṁ oghamimaṁ taresī”ti. 
<b>Anusāsa brahme karuṇāyamāno,</b> 
<b>Vivekadhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ;</b> 
<b>Yathāhaṁ ākāsova abyāpajjamāno</b>, 
<b>Idheva santo asito careyyaṁ. </b> 
<b>Anusāsa brahme karuṇāyamāno</b>ti anusāsa brahme anuggaṇha brahme anukampa brahmeti—
anusāsa brahme. 
<b>Karuṇāyamāno</b>ti karuṇāyamāno anudayamāno anurakkhamāno anuggaṇhamāno anukampamānoti—
anusāsa brahme karuṇāyamāno. 
<b>Vivekadhammaṁ yamahaṁ vijaññan</b>ti vivekadhammaṁ vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
<b>Yamahaṁ vijaññan</b>ti yamahaṁ jāneyyaṁ ājāneyyaṁ vijāneyyaṁ paṭivijāneyyaṁ paṭivijjheyyaṁ adhigaccheyyaṁ phasseyyaṁ sacchikareyyanti—
vivekadhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ. 
<b>Yathāhaṁ ākāsova abyāpajjamāno</b>ti yathā ākāso na pajjati na gaṇhati na bajjhati na palibajjhati, evaṁ apajjamāno agaṇhamāno abajjhamāno apalibajjhamānoti—
evampi ākāsova abyāpajjamāno. 
Yathā ākāso na rajjati lākhāya vā haliddiyā vā nīliyā vā mañjeṭṭhāya vā evaṁ arajjamāno adussamāno amuyhamāno akilissamānoti—
evampi ākāsova abyāpajjamāno. 
Yathā ākāso na kuppati na byāpajjati na patilīyati na paṭihaññati, evaṁ akuppamāno abyāpajjamāno appatilīyamāno appaṭihaññamāno appaṭihatamānoti—
evampi ākāsova abyāpajjamāno. 
<b>Idheva santo asito careyyan</b>ti. 
<b>Idheva santo</b>ti idheva santo samāno idheva nisinno samāno imasmiṁyeva āsane nisinno samāno imissāyeva parisāya nisinno samānoti, evampi—
idheva santo. 
Atha vā idheva santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭippassaddhoti, evampi—
idheva santo. 
<b>Asito</b>ti dve nissayā—
taṇhānissayo ca diṭṭhinissayo ca …pe… 
ayaṁ taṇhānissayo …pe… 
ayaṁ diṭṭhinissayo … taṇhānissayaṁ pahāya diṭṭhinissayaṁ paṭinissajjitvā cakkhuṁ anissito, sotaṁ anissito, ghānaṁ anissito, jivhaṁ anissito, kāyaṁ anissito, manaṁ anissito, rūpe … 
sadde … gandhe … rase … phoṭṭhabbe … dhamme … kulaṁ … gaṇaṁ … āvāsaṁ … lābhaṁ … yasaṁ … pasaṁsaṁ … sukhaṁ … cīvaraṁ … piṇḍapātaṁ … senāsanaṁ … gilānapaccayabhesajjaparikkhāraṁ … kāmadhātuṁ … rūpadhātuṁ … arūpadhātuṁ … kāmabhavaṁ … rūpabhavaṁ … arūpabhavaṁ … saññābhavaṁ … asaññābhavaṁ … nevasaññānāsaññābhavaṁ … ekavokārabhavaṁ … catuvokārabhavaṁ … pañcavokārabhavaṁ … atītaṁ … anāgataṁ … paccuppannaṁ … diṭṭhasutamutaviññātabbe dhamme asito anissito anallīno anupagato anajjhosito anadhimutto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaṁyutto vimariyādikatena cetasā. 
<b>Careyyan</b>ti careyyaṁ vihareyyaṁ iriyeyyaṁ vatteyyaṁ pāleyyaṁ yapeyyaṁ yāpeyyanti—
idheva santo asito careyyaṁ. 
Tenāha so brāhmaṇo—
“Anusāsa brahme karuṇāyamāno, 
Vivekadhammaṁ yamahaṁ vijaññaṁ; 
Yathāhaṁ ākāsova abyāpajjamāno, 
Idheva santo asito careyyan”ti. 
<b>Kittayissāmi te santiṁ,</b> 
(dhotakāti bhagavā) 
<b>Diṭṭhe dhamme anītihaṁ;</b> 
<b>Yaṁ viditvā sato caraṁ,</b> 
<b>Tare loke visattikaṁ. </b> 
<b>Kittayissāmi te santin</b>ti rāgassa santiṁ, dosassa santiṁ, mohassa santiṁ, kodhassa santiṁ, upanāhassa …pe… 
makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṁ … sabbaduccaritānaṁ … sabbadarathānaṁ … sabbapariḷāhānaṁ … sabbasantāpānaṁ … sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santiṁ upasantiṁ vūpasantiṁ nibbutiṁ paṭippassaddhiṁ kittayissāmi pakittayissāmi ācikkhissāmi desessāmi paññapessāmi paṭṭhapessāmi vivarissāmi vibhajissāmi uttānīkarissāmi pakāsissāmīti—
kittayissāmi te santiṁ. 
<b>Dhotakāti bhagavā</b>ti. 
<b>Dhotakā</b>ti bhagavā taṁ brāhmaṇaṁ nāmena ālapati. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanametaṁ …pe… sacchikā paññatti,