Nghĩa Thích (Niddesa)

 dhammakkhānaṁ gaṇhāti, taṁ vā gaṇaṁ gaṇhāti aññaṁ vā gaṇaṁ gaṇhāti, taṁ vā diṭṭhiṁ gaṇhāti aññaṁ vā diṭṭhiṁ gaṇhāti, taṁ vā paṭipadaṁ gaṇhāti aññaṁ vā paṭipadaṁ gaṇhāti, taṁ vā maggaṁ gaṇhāti aññaṁ vā maggaṁ gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti—
satthāva hīno pavasaṁ gharamhā. 
Tenāha bhagavā—
“Sace cuto sīlavatato hoti, 
Pavedhatī kamma virādhayitvā; 
Pajappatī patthayatī ca suddhiṁ, 
Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā”ti. 
<b>Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ,</b> 
<b>Kammañca sāvajjanavajjametaṁ;</b> 
<b>Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno,</b> 
<b>Virato care santimanuggahāya.</b> 
<b>Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabban</b>ti. 
Sabbā sīlasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā, sabbā vatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvā, sabbā sīlabbatasuddhiyo pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ. 
<b>Kammañca sāvajjanavajjametan</b>ti. 
Sāvajjakammaṁ vuccati—
kaṇhaṁ kaṇhavipākaṁ. 
Anavajjakammaṁ vuccati—
sukkaṁ sukkavipākaṁ. 
Sāvajjañca kammaṁ anavajjañca kammaṁ pahāya pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
kammañca sāvajjanavajjametaṁ. 
<b>Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno</b>ti. 
<b>Asuddhin</b>ti asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti. 
<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti; 
asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti; 
suddhiṁ patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti; 
suddhiṁ patthenti; 
tedhātuke kusale dhamme patthenti, asuddhiṁ patthenti, akusale dhamme patthenti, pañca kāmaguṇe patthenti, dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni patthenti, tedhātuke kusale dhamme patthenti; 
suddhiṁ patthenti, puthujjanakalyāṇakā niyāmāvakkantiṁ patthenti. 
Sekkhā aggadhammaṁ arahattaṁ patthenti. 
Arahatte patte arahā neva akusale dhamme pattheti, napi pañca kāmaguṇe pattheti, napi dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pattheti, napi tedhātuke kusale dhamme pattheti, napi niyāmāvakkantiṁ pattheti, napi aggadhammaṁ arahattaṁ pattheti. 
Patthanā samatikkanto arahā vuddhipārihānivītivatto. 
So vuṭṭhavāso ciṇṇacaraṇo …pe… 
jātijarāmaraṇasaṁsāro natthi tassa punabbhavoti—
suddhiṁ asuddhinti apatthayāno. 
<b>Virato care santimanuggahāyā</b>ti. 
<b>Virato</b>ti suddhiasuddhiyā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto, vimariyādikatena cetasā viharatīti—
virato. 
<b>Care</b>ti careyya vicareyya vihareyya iriyeyya vatteyya pāleyya yapeyya yāpeyyāti—
virato care. 
<b>Santimanuggahāyā</b>ti. 
Santiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisantiyo agaṇhanto aparāmasanto anabhinivisantoti—
virato care santimanuggahāya. 
Tenāha bhagavā—
“Sīlabbataṁ vāpi pahāya sabbaṁ, 
Kammañca sāvajjanavajjametaṁ; 
Suddhiṁ asuddhinti apatthayāno, 
Virato care santimanuggahāyā”ti. 
<b>Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā,</b> 
<b>Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;</b> 
<b>Uddhaṁsarā suddhimanutthunanti,</b> 
<b>Avītataṇhāse bhavābhavesu.</b> 
<b>Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā tapojigucchavādā tapojigucchasārā tapojigucchanissitā ānissitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
tamūpanissāya jigucchitaṁ vā. 
<b>Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā</b>ti. 
Diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—
atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā. 
<b>Uddhaṁsarā suddhimanutthunantī</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā. 
Katame te samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā? 
Ye te samaṇabrāhmaṇā accantasuddhikā, saṁsārasuddhikā, akiriyadiṭṭhikā, sassatavādā—
ime te samaṇabrāhmaṇā uddhaṁsarāvādā. 
Te saṁsāre suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
uddhaṁsarā suddhimanutthunanti. 
<b>Avītataṇhāse bhavābhavesū</b>ti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā saddataṇhā gandhataṇhā rasataṇhā phoṭṭhabbataṇhā dhammataṇhā. 
<b>Bhavābhavesū</b>ti bhavābhave kammabhave punabbhave kāmabhave, kammabhave kāmabhave punabbhave rūpabhave, kammabhave rūpabhave punabbhave arūpabhave, kammabhave arūpabhave punabbhave punappunabbhave punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvābhinibbattiyā avītataṇhā avigatataṇhā acattataṇhā avantataṇhā amuttataṇhā appahīnataṇhā appaṭinissaṭṭhataṇhāti—
avītataṇhāse bhavābhavesu. 
Tenāha bhagavā—
“Tamūpanissāya jigucchitaṁ vā, 
Atha vāpi diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā; 
Uddhaṁsarā suddhimanutthunanti, 
Avītataṇhāse bhavābhavesū”ti. 
<b>Patthayamānassa hi jappitāni,</b> 
<b>Pavedhitaṁ vāpi pakappitesu;</b> 
<b>Cutūpapāto idha yassa natthi,</b> 
<b>Sa kena vedheyya kuhiṁ va jappe.</b> 
<b>Patthayamānassa hi jappitānī</b>ti. 
<b>Patthanā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Patthayamānassā</b>ti patthayamānassa icchamānassa sādiyamānassa pihayamānassa abhijappamānassāti—
patthayamānassa hi. 
<b>Jappitānī</b>ti. 
<b>Jappanā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlanti—
patthayamānassa hi jappitāni. 
<b>Pavedhitaṁ vāpi pakappitesū</b>ti. 
<b>Pakappanā</b>ti dve pakappanā—
taṇhāpakappanā ca diṭṭhipakappanā ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpakappanā …pe… 
ayaṁ diṭṭhipakappanā. 
<b>Pavedhitaṁ vāpi pakappitesū</b>ti. 
Pakappitaṁ vatthuṁ acchedasaṅkinopi vedhenti, acchijjantepi vedhenti, acchinnepi vedhenti; 
pakappitaṁ vatthuṁ vipariṇāmasaṅkinopi vedhenti, vipariṇamantepi vedhenti, vipariṇatepi vedhenti pavedhenti sampavedhentīti—
pavedhitaṁ vāpi pakappitesu. 
<b>Cutūpapāto idha yassa natthī</b>ti. 
<b>Yassā</b>ti arahato khīṇāsavassa. 
Yassa gamanaṁ āgamanaṁ gamanāgamanaṁ kālaṁ gati bhavābhavo cuti ca upapatti ca nibbatti ca bhedo ca jāti ca jarāmaraṇañca natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
cutūpapāto idha yassa natthi. 
<b>Sa kena vedheyya kuhiṁ va jappe</b>ti. 
So kena rāgena vedheyya, kena dosena vedheyya, kena mohena vedheyya, kena mānena vedheyya, kāya diṭṭhiyā vedheyya, kena uddhaccena vedheyya, kāya vicikicchāya vedheyya, kehi anusayehi vedheyya—
rattoti vā duṭṭhoti vā mūḷhoti vā vinibaddhoti vā parāmaṭṭhoti vā vikkhepagatoti vā aniṭṭhaṅgatoti vā thāmagatoti vā. 
Te abhisaṅkhārā pahīnā; 
abhisaṅkhārānaṁ pahīnattā gatiyā kena vedheyya—
nerayikoti vā tiracchānayonikoti vā pettivisayikoti vā manussoti vā devoti vā rūpīti vā arūpīti vā saññīti vā asaññīti vā nevasaññīnāsaññīti vā, so hetu natthi paccayo natthi kāraṇaṁ natthi yena vedheyya pavedheyya sampavedheyyāti—
sa kena vedheyya. 
<b>Kuhiṁva jappe</b>ti kuhiṁ vā jappeyya kimhi jappeyya, kattha jappeyya pajappeyya abhijappeyyāti—
sa kena vedheyya kuhiṁ va jappe. 
Tenāha bhagavā—
“Patthayamānassa hi jappitāni, 
Pavedhitaṁ vāpi pakappitesu; 
Cutūpapāto idha yassa natthi, 
Sa kena vedheyya kuhiṁ va jappe”ti. 
<b>Yamāhu dhammaṁ paramanti eke,</b> 
<b>Tameva hīnanti panāhu aññe;</b> 
<b>Sacco nu vādo katamo imesaṁ,</b> 
<b>Sabbeva hīme kusalāvadānā.</b> 
<b>Yamāhu dhammaṁ paramanti eke</b>ti. 
Yaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “idaṁ paramaṁ aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaran”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
yamāhu dhammaṁ paramanti eke. 
<b>Tameva hīnanti panāhu aññe</b>ti tameva dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “hīnaṁ etaṁ, nihīnaṁ etaṁ, omakaṁ etaṁ, lāmakaṁ etaṁ, chatukkaṁ etaṁ, parittakaṁ etan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
tameva hīnanti panāhu aññe. 
<b>Sacco nu vādo katamo imesan</b>ti. 
Imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ vādo katamo sacco taccho tatho bhūto yāthāvo aviparītoti—
sacco nu vādo katamo imesaṁ. 
<b>Sabbeva hīme kusalāvadānā</b>ti. 
Sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
sabbeva hīme kusalāvadānā. 
Tenāha so nimmito—
“Yamāhu dhammaṁ paramanti eke, 
Tameva hīnanti panāhu aññe; 
Sacco nu vādo katamo imesaṁ, 
Sabbeva hīme kusalāvadānā”ti. 
<b>Sakañhi dhammaṁ paripuṇṇamāhu,</b> 
<b>Aññassa dhammaṁ pana hīnamāhu;</b> 
<b>Evampi viggayha vivādayanti,</b> 
<b>Sakaṁ sakaṁ sammutimāhu saccaṁ.</b> 
<b>Sakañhi dhammaṁ paripuṇṇamāhū</b>ti sakaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “idaṁ samattaṁ paripuṇṇaṁ anoman”ti, evamāhaṁsu …pe… 
evaṁ voharantīti—
sakañhi dhammaṁ paripuṇṇamāhu. 
<b>Aññassa dhammaṁ pana hīnamāhū</b>ti. 
Aññassa dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “hīnaṁ etaṁ, nihīnaṁ etaṁ, omakaṁ etaṁ, lāmakaṁ etaṁ, chatukkaṁ etaṁ, parittakaṁ etan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
aññassa dhammaṁ pana hīnamāhu. 
<b>Evampi viggayha vivādayantī</b>ti evaṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṁ karonti, bhaṇḍanaṁ karonti, viggahaṁ karonti, vivādaṁ karonti, medhagaṁ karonti—
“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe… 
nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—
evampi viggayha vivādayanti. 
<b>Sakaṁ sakaṁ sammutimāhu saccan</b>ti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—
sakaṁ sakaṁ sammutimāhu saccaṁ. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—
sakaṁ sakaṁ sammutimāhu saccaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Sakañhi dhammaṁ paripuṇṇamāhu, 
Aññassa dhammaṁ pana hīnamāhu; 
Evampi viggayha vivādayanti, 
Sakaṁ sakaṁ sammutimāhu saccan”ti. 
<b>Parassa ce vambhayitena hīno,</b> 
<b>Na koci dhammesu visesi assa;</b> 
<b>Puthū hi aññassa vadanti dhammaṁ,</b> 
<b>Nihīnato samhi daḷhaṁ vadānā.</b> 
<b>Parassa ce vambhayitena hīno</b>ti parassa ce vambhayitakāraṇā ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti—
parassa ce vambhayitena hīno. 
<b>Na koci dhammesu visesi assā</b>ti. 
Dhammesu na koci aggo seṭṭho visiṭṭho pāmokkho uttamo pavaro assāti—
na koci dhammesu visesi assa. 
<b>Puthū hi aññassa vadanti dhammaṁ, nihīnato</b>ti. 
Bahukāpi bahūnaṁ dhammaṁ vadanti upavadanti nindanti garahanti hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, bahukāpi ekassa dhammaṁ vadanti upavadanti nindanti garahanti hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, ekopi bahūnaṁ dhammaṁ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato, ekopi ekassa dhammaṁ vadati upavadati nindati garahati hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittatoti—
puthū hi aññassa vadanti dhammaṁ. 
<b>Nihīnato samhi daḷhaṁ vadānā</b>ti. 
Dhammo sakāyanaṁ, diṭṭhi sakāyanaṁ, paṭipadā sakāyanaṁ, maggo sakāyanaṁ, sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā aṭṭhitavādāti—
nihīnato samhi daḷhaṁ vadānā. 
Tenāha bhagavā—
“Parassa ce vambhayitena hīno, 
Na koci dhammesu visesi assa; 
Puthū hi aññassa vadanti dhammaṁ, 
Nihīnato samhi daḷhaṁ vadānā”ti. 
<b>Saddhammapūjāpi nesaṁ tatheva,</b> 
<b>Yathā pasaṁsanti sakāyanāni;</b> 
<b>Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṁ,</b> 
<b>Suddhī hi nesaṁ paccattameva.</b> 
<b>Saddhammapūjāpi nesaṁ tathevā</b>ti. 
Katamā saddhammapūjā? 
Sakaṁ satthāraṁ sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti “ayaṁ satthā sabbaññū”ti—
ayaṁ saddhammapūjā. 
Sakaṁ dhammakkhānaṁ sakaṁ gaṇaṁ sakaṁ diṭṭhiṁ sakaṁ paṭipadaṁ sakaṁ maggaṁ sakkaroti garuṁ karoti māneti pūjeti “ayaṁ maggo niyyāniko”ti—
ayaṁ saddhammapūjā. 
<b>Saddhammapūjāpi nesaṁ tathevā</b>ti saddhammapūjā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītāti—
saddhammapūjāpi nesaṁ tatheva. 
<b>Yathā pasaṁsanti sakāyanānī</b>ti. 
Dhammo sakāyanaṁ diṭṭhi sakāyanaṁ paṭipadā sakāyanaṁ maggo sakāyanaṁ, sakāyanāni pasaṁsanti thomenti kittenti vaṇṇentīti—
yathā pasaṁsanti sakāyanāni. 
<b>Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyun</b>ti sabbeva vādā tathā tacchā bhūtā yāthāvā aviparītā bhaveyyunti—
sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṁ. 
<b>Suddhī hi nesaṁ paccattamevā</b>ti. 
Paccattameva tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ suddhi visuddhi parisuddhi, mutti vimutti parimuttīti—
suddhī hi nesaṁ paccattameva. 
Tenāha bhagavā—
“Saddhammapūjāpi nesaṁ tatheva, 
Yathā pasaṁsanti sakāyanāni; 
Sabbeva vādā tathiyā bhaveyyuṁ, 
Suddhī hi nesaṁ paccattamevā”ti. 
<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi,</b> 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ;</b> 
<b>Tasmā vivādāni upātivatto,</b> 
<b>Na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṁ.</b> 
<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthī</b>ti. 
<b>Nā</b>ti paṭikkhepo. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. 
<b>Na brāhmaṇassa paraneyyamatthī</b>ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissato. 
“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti brāhmaṇassa paraneyyatā natthi, brāhmaṇo na paraneyyo, na parapattiyo, na parapaccayo, na parapaṭibaddhagū jānāti passati asammūḷho sampajāno paṭissatoti—
na brāhmaṇassa paraneyyamatthi. 
<b>Dhammesu niccheyya samuggahītan</b>ti. 
<b>Dhammesū</b>ti dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatesu. 
<b>Niccheyyā</b>ti nicchinitvā vinicchinitvā vicinitvā pavicinitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Samuggahītan</b>ti odhiggāho bilaggāho varaggāho koṭṭhāsaggāho uccayaggāho samuccayaggāho “idaṁ saccaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti gahitaṁ parāmaṭṭhaṁ abhiniviṭṭhaṁ ajjhositaṁ adhimuttaṁ natthi na santi na saṁvijjati nupalabbhati, pahīnaṁ samucchinnaṁ vūpasantaṁ paṭipassaddhaṁ abhabbuppattikaṁ ñāṇagginā daḍḍhanti—
dhammesu niccheyya samuggahītaṁ. 
<b>Tasmā vivādāni upātivatto</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā diṭṭhikalahāni diṭṭhibhaṇḍanāni diṭṭhiviggahāni diṭṭhivivādāni diṭṭhimedhagāni upātivatto atikkanto samatikkanto vītivattoti—
tasmā vivādāni upātivatto. 
<b>Na hi seṭṭhato passati dhammamaññan</b>ti. 
Aññaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā, aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ dhammaṁ na passati na dakkhati na oloketi na nijjhāyati na upaparikkhatīti—
na hi seṭṭhato passati dhammamaññaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Na brāhmaṇassa paraneyyamatthi, 
Dhammesu niccheyya samuggahītaṁ; 
Tasmā vivādāni upātivatto, 
Na hi seṭṭhato passati dhammamaññan”ti. 
<b>Jānāmi passāmi tatheva etaṁ,</b> 
<b>Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ;</b> 
<b>Adakkhi ce kiñhi tumassa tena,</b> 
<b>Atisitvā aññena vadanti suddhiṁ.</b> 
<b>Jānāmi passāmi tatheva etan</b>ti. 
<b>Jānāmī</b>ti paracittañāṇena vā jānāmi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā jānāmi. 
<b>Passāmī</b>ti maṁsacakkhunā vā passāmi, dibbena cakkhunā vā passāmi. 
<b>Tatheva etan</b>ti etaṁ tathaṁ tacchaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti—
jānāmi passāmi tatheva etaṁ. 
<b>Diṭṭhiyā eke paccenti suddhin</b>ti. 
Diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccenti. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti diṭṭhiyā eke samaṇabrāhmaṇā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ paccentīti—
diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ. 
<b>Adakkhi ce kiñhi tumassa tenā</b>ti. 
<b>Adakkhī</b>ti paracittañāṇena vā adakkhi, pubbenivāsānussatiñāṇena vā adakkhi, maṁsacakkhunā vā adakkhi, dibbena cakkhunā vā adakkhīti—
adakkhi ce. 
<b>Kiñhi tumassa tenā</b>ti. 
Tassa tena dassanena kiṁ kataṁ? 
Na dukkhapariññā atthi, na samudayassa pahānaṁ atthi, na maggabhāvanā atthi, na phalasacchikiriyā atthi, na rāgassa samucchedapahānaṁ atthi, na dosassa samucchedapahānaṁ atthi, na mohassa samucchedapahānaṁ atthi, na kilesānaṁ samucchedapahānaṁ atthi, na saṁsāravaṭṭassa upacchedo atthīti—
adakkhi ce kiñhi tumassa tena. 
<b>Atisitvā aññena vadanti suddhin</b>ti te titthiyā suddhimaggaṁ visuddhimaggaṁ parisuddhimaggaṁ vodātamaggaṁ parivodātamaggaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā aññatra satipaṭṭhānehi, aññatra sammappadhānehi, aññatra iddhipādehi, aññatra indriyehi, aññatra balehi, aññatra bojjhaṅgehi, aññatra ariyā aṭṭhaṅgikā maggā suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti. 
Evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṁ. 
Atha vā buddhā ca buddhasāvakā ca paccekabuddhā ca tesaṁ titthiyānaṁ asuddhimaggaṁ avisuddhimaggaṁ aparisuddhimaggaṁ avodātamaggaṁ aparivodātamaggaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā catūhi satipaṭṭhānehi catūhi sammappadhānehi catūhi iddhipādehi pañcahi indriyehi pañcahi balehi sattahi bojjhaṅgehi ariyena aṭṭhaṅgikena maggena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
evampi atisitvā aññena vadanti suddhiṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Jānāmi passāmi tatheva etaṁ, 
Diṭṭhiyā eke paccenti suddhiṁ; 
Adakkhi ce kiñhi tumassa tena, 
Atisitvā aññena vadanti suddhin”ti. 
<b>Passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ,</b> 
<b>Disvāna vā ñassati tānimeva;</b> 
<b>Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā,</b> 
<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti.</b> 
<b>Passaṁ naro dakkhati nāmarūpan</b>ti passaṁ naro dakkhati paracittañāṇena vā passanto, pubbenivāsānussatiñāṇena vā passanto, maṁsacakkhunā vā passanto, dibbena cakkhunā vā passanto nāmarūpaṁyeva dakkhati niccato sukhato attato, na tesaṁ dhammānaṁ samudayaṁ vā atthaṅgamaṁ vā assādaṁ vā ādīnavaṁ vā nissaraṇaṁ vā dakkhatīti—
passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ. 
<b>Disvāna vā ñassati tānimevā</b>ti. 
<b>Disvā</b>ti paracittañāṇena vā disvā, pubbenivāsānussatiñāṇena vā disvā, maṁsacakkhunā vā disvā, dibbena cakkhunā vā disvā, nāmarūpaṁyeva disvā ñassati niccato sukhato attato, na tesaṁ dhammānaṁ samudayaṁ vā atthaṅgamaṁ vā assādaṁ vā ādīnavaṁ vā nissaraṇaṁ vā ñassatīti—
disvāna vā ñassati tānimeva. 
<b>Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā</b>ti. 
Kāmaṁ bahukaṁ vā passanto nāmarūpaṁ appakaṁ vā niccato sukhato attatoti—
kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā. 
<b>Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī</b>ti. 
<b>Kusalā</b>ti ye te khandhakusalā dhātukusalā āyatanakusalā paṭiccasamuppādakusalā satipaṭṭhānakusalā sammappadhānakusalā iddhipādakusalā indriyakusalā balakusalā bojjhaṅgakusalā maggakusalā phalakusalā nibbānakusalā, te kusalā paracittañāṇena vā pubbenivāsānussatiñāṇena vā maṁsacakkhunā vā dibbena cakkhunā vā nāmarūpadassanena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ na vadanti na kathenti na bhaṇanti na dīpayanti na voharantīti—
na hi tena suddhiṁ kusalā vadanti. 
Tenāha bhagavā—
“Passaṁ naro dakkhati nāmarūpaṁ, 
Disvāna vā ñassati tānimeva; 
Kāmaṁ bahuṁ passatu appakaṁ vā, 
Na hi tena suddhiṁ kusalā vadantī”ti. 
<b>Nivissavādī na hi subbināyo,</b> 
<b>Pakappitā diṭṭhipurakkharāno;</b> 
<b>Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno,</b> 
<b>Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so.</b> 
<b>Nivissavādī na hi subbināyo</b>ti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti nivissavādī, 
“asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—
nivissavādī. 
<b>Na hi subbināyo</b>ti. 
Nivissavādī dubbinayo duppaññāpayo dunnijjhāpayo duppekkhāpayo duppasādayoti—
nivissavādī na hi subbināyo. 
<b>Pakappitā diṭṭhipurakkharāno</b>ti. 
Kappitā pakappitā abhisaṅkhatā saṇṭhapitā diṭṭhiṁ purekkhato katvā carati. 
Diṭṭhidhajo diṭṭhiketu diṭṭhādhipateyyo diṭṭhiyā parivārito caratīti—
pakappitā diṭṭhipurakkharāno. 
<b>Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno</b>ti. 
<b>Yaṁ nissito</b>ti yaṁ satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ nissito ānissito allīno upagato ajjhosito adhimuttoti—
yaṁ nissito. 
<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. 
<b>Subhaṁ vadāno</b>ti subhavādo sobhanavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti—
yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno. 
<b>Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so</b>ti. 
Suddhivādo visuddhivādo parisuddhivādo vodātavādo parivodātavādo. 
Atha vā suddhidassano visuddhidassano parisuddhidassano vodātadassano parivodātadassanoti—
suddhiṁ vādo. 
<b>Tatthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā tathaṁ tacchaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītanti addassa adakkhi apassi paṭivijjhīti—
suddhiṁ vādo tattha tathaddasā so. 
Tenāha bhagavā—
“Nivissavādī na hi subbināyo, 
Pakappitā diṭṭhipurakkharāno; 
Yaṁ nissito tattha subhaṁ vadāno, 
Suddhiṁ vado tattha tathaddasā so”ti. 
<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā,</b> 
<b>Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu;</b> 
<b>Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā,</b> 
<b>Upekkhatī uggahaṇanti maññe.</b> 
<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā</b>ti. 
<b>Nā</b>ti paṭikkhepo. 
<b>Brāhmaṇo</b>ti sattannaṁ dhammānaṁ bāhitattā brāhmaṇo …pe… asito tādi pavuccate sa brahmā. 
<b>Kappā</b>ti dve kappā—
taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe… 
ayaṁ taṇhākappo …pe… 
ayaṁ diṭṭhikappo. 
Saṅkhā vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
<b>Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā</b>ti. 
Brāhmaṇo saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā … 
sabbe saṅkhārā dukkhā …pe… 
yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti saṅkhāya jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—
na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā. 
<b>Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhū</b>ti. 
Tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. 
So diṭṭhiyā na yāyati na nīyati na vuyhati na saṁharīyati napi taṁ diṭṭhigataṁ sārato pacceti na paccāgacchatīti—
na diṭṭhisārī. 
<b>Napi ñāṇabandhū</b>ti aṭṭhasamāpattiñāṇena vā pañcābhiññāñāṇena vā taṇhābandhuṁ vā diṭṭhibandhuṁ vā na karoti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti—
na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu. 
<b>Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā</b>ti. 
<b>Ñatvā</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā, 
“sabbe saṅkhārā dukkhā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
ñatvā ca so. 
<b>Sammutiyo</b> vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo. 
<b>Puthujjā</b>ti puthujjanehi janitā vā tā sammutiyoti—
puthujjā. 
Puthu nānājanehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti—
ñatvā ca so sammutiyo puthujjā. 
<b>Upekkhatī uggahaṇanti maññe</b>ti. 
Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhanti parāmasanti abhinivisanti. 
Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—
upekkhatī uggahaṇanti maññe. 
Tenāha bhagavā—
“Na brāhmaṇo kappamupeti saṅkhā, 
Na diṭṭhisārī napi ñāṇabandhu; 
Ñatvā ca so sammutiyo puthujjā, 
Upekkhatī uggahaṇanti maññe”ti. 
<b>Vissajja ganthāni munīdha loke,</b> 
<b>Vivādajātesu na vaggasārī;</b> 
<b>Santo asantesu upekkhako so,</b> 
<b>Anuggaho uggahaṇanti maññe.</b> 
<b>Vissajja ganthāni munīdha loke</b>ti. 
<b>Ganthā</b>ti cattāro ganthā—
abhijjhā kāyagantho, byāpādo kāyagantho, sīlabbataparāmāso kāyagantho, idaṁsaccābhiniveso kāyagantho. 
Attano diṭṭhiyā rāgo abhijjhā kāyagantho, paravādesu āghāto appaccayo byāpādo kāyagantho, attano sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā parāmasati sīlabbataparāmāso kāyagantho, attano diṭṭhi idaṁsaccābhiniveso kāyagantho. 
<b>Vissajjā</b>ti ganthe vossajjitvā vissajja. 
Atha vā ganthe gathite ganthite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja. 
Yathā vayhaṁ vā rathaṁ vā sakaṭaṁ vā sandamānikaṁ vā sajjaṁ vissajjaṁ karonti vikopenti; 
evamevaṁ ganthe vossajjitvā vissajja. 
Atha vā ganthe gathite gaṇṭhite bandhe vibandhe ābandhe lagge laggite palibuddhe bandhane phoṭayitvā vissajja. 
<b>Munī</b>ti. 
<b>Monaṁ</b> vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni. 
<b>Idhā</b>ti imissā diṭṭhiyā …pe… 
imasmiṁ manussaloketi—
vissajja ganthāni munīdha loke. 
<b>Vivādajātesu na vaggasārī</b>ti. 
Vivādajātesu sañjātesu nibbattesu abhinibbattesu pātubhūtesu chandāgatiṁ gacchantesu dosāgatiṁ gacchantesu bhayāgatiṁ gacchantesu mohāgatiṁ gacchantesu na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati saṁharīyatīti—
vivādajātesu na vaggasārī. 
<b>Santo asantesu upekkhako so</b>ti. 
<b>Santo</b>ti rāgassa santattā santo, dosassa santattā santo, mohassa santattā santo …pe… sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ santattā samitattā vūpasamitattā vijjhātattā nibbutattā vigatattā paṭipassaddhattā santo upasanto vūpasanto nibbuto paṭipassaddhoti—
santo. 
<b>Asantesū</b>ti asantesu anupasantesu avūpasantesu anibbutesu appaṭipassaddhesūti—
santo asantesu. 
<b>Upekkhako so</b>ti arahā chaḷaṅgupekkhāya samannāgato cakkhunā rūpaṁ disvā neva sumano hoti na dummano upekkhako viharati sato sampajāno. 
Sotena saddaṁ sutvā …pe… 
kālaṁ kaṅkhati bhāvito sa dantoti—
santo asantesu upekkhako so. 
<b>Anuggaho uggahaṇanti maññe</b>ti. 
Aññe taṇhāvasena diṭṭhivasena gaṇhante parāmasante abhinivisante. 
Arahā upekkhati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—
anuggaho uggahaṇanti maññe. 
Tenāha bhagavā—
“Vissajja ganthāni munīdha loke, 
Vivādajātesu na vaggasārī; 
Santo asantesu upekkhako so, 
Anuggaho uggahaṇanti maññe”ti. 
<b>Pubbāsave hitvā nave akubbaṁ,</b> 
<b>Na chandagū nopi nivissavādī;</b> 
<b>Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro,</b> 
<b>Na limpati loke anattagarahī.</b> 
<b>Pubbāsave hitvā nave akubban</b>ti. 
<b>Pubbāsavā</b> vuccanti atītā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. 
Atīte saṅkhāre ārabbha ye kilesā uppajjeyyuṁ te kilese hitvā cajitvā pariccajitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
pubbāsave hitvā. 
<b>Nave akubban</b>ti <b>navā</b> vuccanti paccuppannā rūpavedanāsaññāsaṅkhāraviññāṇā. 
Paccuppanne saṅkhāre ārabbha chandaṁ akubbamāno pemaṁ akubbamāno rāgaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
pubbāsave hitvā nave akubbaṁ. 
<b>Na chandagū nopi nivissavādī</b>ti. 
Na chandāgatiṁ gacchati, na dosāgatiṁ gacchati, na mohāgatiṁ gacchati, na bhayāgatiṁ gacchati, na rāgavasena gacchati, na dosavasena gacchati, na mohavasena gacchati, na mānavasena gacchati, na diṭṭhivasena gacchati, na uddhaccavasena gacchati, na vicikicchāvasena gacchati, na anusayavasena gacchati, na vaggehi dhammehi yāyati nīyati vuyhati na saṁharīyatīti—
na chandagū. 
<b>Nopi nivissavādī</b>ti “sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti na nivissavādī …pe… 
“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti na nivissavādīti—
na chandagū nopi nivissavādī. 
<b>Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro</b>ti tassa dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni pahīnāni samucchinnāni vūpasantāni paṭipassaddhāni abhabbuppattikāni ñāṇagginā daḍḍhāni. 
So diṭṭhigatehi vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharati. 
<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—
sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro. 
<b>Na limpati loke anattagarahī</b>ti. 
<b>Lepā</b>ti dve lepā—
taṇhālepo ca diṭṭhilepo ca …pe… 
ayaṁ taṇhālepo …pe… 
ayaṁ diṭṭhilepo. 
Tassa taṇhālepo pahīno, diṭṭhilepo paṭinissaṭṭho; 
tassa taṇhālepassa pahīnattā, diṭṭhilepassa paṭinissaṭṭhattā apāyaloke na limpati, manussaloke na limpati, devaloke na limpati, khandhaloke na limpati, dhātuloke na limpati, āyatanaloke na limpati na palimpati na upalimpati, alitto apalitto anupalitto nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
na limpati loke. 
<b>Anattagarahī</b>ti dvīhi kāraṇehi attānaṁ garahati—
katattā ca akatattā ca. 
Kathaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati? 
“Kataṁ me kāyaduccaritaṁ, akataṁ me kāyasucaritan”ti attānaṁ garahati. 
“Kataṁ me vacīduccaritaṁ …pe… 
kataṁ me manoduccaritaṁ … 
kato me pāṇātipāto …pe… 
katā me micchādiṭṭhi, akatā me sammādiṭṭhī”ti attānaṁ garahati. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. 
Atha vā “sīlesumhi na paripūrakārī”ti attānaṁ garahati. 
“Indriyesumhi aguttadvāro”ti … 
“bhojanemhi amattaññū”ti … 
“jāgariyamhi ananuyutto”ti … 
“na satisampajaññenāmhi samannāgato”ti … 
“abhāvitā me cattāro satipaṭṭhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro sammappadhānā”ti … 
“abhāvitā me cattāro iddhipādā”ti … 
“abhāvitāni me pañcindriyānī”ti … 
“abhāvitāni me pañca balānī”ti … 
“abhāvitā me satta bojjhaṅgā”ti … 
“abhāvito me ariyo aṭṭhaṅgiko maggo”ti … 
“dukkhaṁ me apariññātan”ti … 
“dukkhasamudayo me appahīno”ti … 
“maggo me abhāvito”ti … 
“nirodho me asacchikato”ti attānaṁ garahati. 
Evaṁ katattā ca akatattā ca attānaṁ garahati. 
Evaṁ attagarahī. 
Tayidaṁ kammaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamāno anattagarahīti—
na limpati loke anattagarahī. 
Tenāha bhagavā—
“Pubbāsave hitvā nave akubbaṁ, 
Na chandagū nopi nivissavādī; 
Sa vippamutto diṭṭhigatehi dhīro, 
Na limpati loke anattagarahī”ti. 
<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto,</b> 
<b>Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā;</b> 
<b>Sa pannabhāro muni vippamutto,</b> 
<b>Na kappiyo nūparato na patthiyo.</b> 
(Iti bhagavā.) 
<b>Sa sabbadhammesu visenibhūto yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā</b>ti. 
<b>Senā</b> vuccati mārasenā. 
Kāyaduccaritaṁ mārasenā, vacīduccaritaṁ mārasenā, manoduccaritaṁ mārasenā, rāgo … doso … moho … kodho … upanāho … makkho … paḷāso … issā … macchariyaṁ … māyā … sāṭheyyaṁ … thambho … sārambho … māno … atimāno … mado … pamādo … sabbe kilesā … sabbe duccaritā … sabbe darathā … sabbe pariḷāhā … sabbe santāpā … sabbākusalābhisaṅkhārā mārasenā. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“Kāmā te paṭhamā senā, 
dutiyā arati vuccati; 
…pe… 
Na naṁ asūro jināti, 
jetvāva labhate sukhan”ti. 
Yato catūhi ariyamaggehi sabbā ca mārasenā sabbe ca paṭisenikarā kilesā jitā ca parājitā ca bhaggā vippaluggā parammukhā—
so vuccati visenibhūto. 
So diṭṭhe visenibhūto, 
sute … 
mute … 
viññāte visenibhūtoti—
sa sabbadhammesu visenibhūto, yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā. 
<b>Sa pannabhāro muni vippamutto</b>ti. 
<b>Bhārā</b>ti tayo bhārā—
khandhabhāro, kilesabhāro, abhisaṅkhārabhāro. 
Katamo khandhabhāro? 
Paṭisandhiyā rūpaṁ vedanā saññā saṅkhārā viññāṇaṁ—
ayaṁ khandhabhāro. 
Katamo kilesabhāro? 
Rāgo doso moho …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārā—
ayaṁ kilesabhāro. 
Katamo abhisaṅkhārabhāro? 
Puññābhisaṅkhāro apuññābhisaṅkhāro āneñjābhisaṅkhāro—
ayaṁ abhisaṅkhārabhāro. 
Yato khandhabhāro ca kilesabhāro ca abhisaṅkhārabhāro ca pahīnā honti ucchinnamūlā tālāvatthukatā anabhāvaṅkatā āyatiṁ anuppādadhammā, so vuccati pannabhāro patitabhāro oropitabhāro samoropitabhāro nikkhittabhāro paṭipassaddhabhāro. 
<b>Munī</b>ti monaṁ vuccati ñāṇaṁ. 
Yā paññā pajānanā vicayo pavicayo dhammavicayo sallakkhaṇā upalakkhaṇā paccupalakkhaṇā, paṇḍiccaṁ kosallaṁ nepuññaṁ vebhabyā cintā upaparikkhā bhūri medhā parināyikā vipassanā sampajaññaṁ patodo paññā paññindriyaṁ paññābalaṁ paññāsatthaṁ paññāpāsādo paññāāloko paññāobhāso paññāpajjoto paññāratanaṁ amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
Tena ñāṇena samannāgato muni monappatto. 
Tīṇi moneyyāni—
kāyamoneyyaṁ, vacīmoneyyaṁ, manomoneyyaṁ. 
Katamaṁ kāyamoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ kāyaduccaritānaṁ pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, tividhaṁ kāyasucaritaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyārammaṇe ñāṇaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyapariññā kāyamoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo kāyamoneyyaṁ, kāye chandarāgassa pahānaṁ kāyamoneyyaṁ, kāyasaṅkhāranirodho catutthajjhānasamāpatti kāyamoneyyaṁ—
idaṁ kāyamoneyyaṁ. 
Katamaṁ vacīmoneyyaṁ? 
Catubbidhānaṁ vacīduccaritānaṁ pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, catubbidhaṁ vacīsucaritaṁ vacīmoneyyaṁ, vācārammaṇe ñāṇaṁ vacīmoneyyaṁ, vācāpariññā vacīmoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo vacīmoneyyaṁ, vācāya chandarāgassa pahānaṁ vacīmoneyyaṁ, vacīsaṅkhāranirodho dutiyajjhānasamāpatti vacīmoneyyaṁ—
idaṁ vacīmoneyyaṁ. 
Katamaṁ manomoneyyaṁ? 
Tividhānaṁ manoduccaritānaṁ pahānaṁ manomoneyyaṁ, tividhaṁ manosucaritaṁ manomoneyyaṁ, cittārammaṇe ñāṇaṁ manomoneyyaṁ, cittapariññā manomoneyyaṁ, pariññāsahagato maggo manomoneyyaṁ, citte chandarāgassa pahānaṁ manomoneyyaṁ, cittasaṅkhāranirodho saññāvedayitanirodhasamāpatti manomoneyyaṁ—
idaṁ manomoneyyaṁ. 
“Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu sabbappahāyinaṁ. 
Kāyamuniṁ vācāmuniṁ, 
manomunimanāsavaṁ; 
Muniṁ moneyyasampannaṁ, 
āhu ninhātapāpakan”ti. 
Imehi tīhi moneyyehi dhammehi samannāgatā cha munino—
agāramunino, anagāramunino, sekhamunino, asekhamunino, paccekamunino, munimuninoti. 
Katame agāramunino? 
Ye te agārikā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime agāramunino. 
Katame anagāramunino? 
Ye te pabbajitā diṭṭhapadā viññātasāsanā—
ime anagāramunino. 
Satta sekhā sekhamunino, arahanto asekhamunino. 
Paccekabuddhā paccekamunino. 
Munimunino vuccanti tathāgatā arahanto sammāsambuddhā. 
“Na monena munī hoti, 
mūḷharūpo aviddasu; 
Yo ca tulaṁva paggayha, 
varamādāya paṇḍito. 
Pāpāni parivajjeti, 
sa munī tena so muni; 
Yo munāti ubho loke, 
muni tena pavuccati. 
Asatañca satañca ñatvā dhammaṁ, 
Ajjhattaṁ bahiddhā ca sabbaloke; 
Devamanussehi pūjito yo, 
Saṅgajālamaticca so muni”. 
<b>Vippamutto</b>ti munino rāgā cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ; 
dosā cittaṁ … 
mohā cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttaṁ …pe… 
sabbākusalābhisaṅkhārehi cittaṁ muttaṁ vimuttaṁ suvimuttanti—
sa pannabhāro muni vippamutto. 
<b>Na kappiyo nūparato na patthiyoti bhagavā</b>ti. 
<b>Kappā</b>ti dve kappā—
taṇhākappo ca diṭṭhikappo ca …pe… 
ayaṁ taṇhākappo …pe… 
ayaṁ diṭṭhikappo. 
Tassa taṇhākappo pahīno, diṭṭhikappo paṭinissaṭṭho; 
taṇhākappassa pahīnattā diṭṭhikappassa paṭinissaṭṭhattā taṇhākappaṁ vā diṭṭhikappaṁ vā na kappeti na janeti na sañjaneti na nibbatteti nābhinibbattetīti—
na kappiyo. 
<b>Nūparato</b>ti. 
Sabbe bālaputhujjanā rajjanti, puthujjanakalyāṇakaṁ upādāya satta sekhā appattassa pattiyā anadhigatassa adhigamāya asacchikatassa sacchikiriyāya āramanti viramanti paṭiviramanti, arahā ārato virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā viharatīti—
na kappiyo nūparato. 
<b>Na patthiyo</b>ti. 
<b>Patthanā</b> vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
Yassesā patthanā taṇhā pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhā, so vuccati na patthiyo. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ. 
Api ca bhaggarāgoti bhagavā, 
bhaggadosoti bhagavā, 
bhaggamohoti bhagavā, 
bhaggamānoti bhagavā, 
bhaggadiṭṭhīti bhagavā, 
bhaggakaṇḍakoti bhagavā, 
bhaggakilesoti bhagavā, 
bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, 
bhavānaṁ antakaroti bhagavā, 
bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; 
bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, 
bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, 
bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ; 
vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutaññāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—
na kappiyo nūparato na patthiyo iti bhagavā. 
Tenāha bhagavā—
“Sa sabbadhammesu visenibhūto, 
Yaṁ kiñci diṭṭhaṁ va sutaṁ mutaṁ vā; 
Sa pannabhāro muni vippamutto, 
Na kappiyo nūparato na patthiyo”. 
(Iti bhagavāti.) 
Mahābyūhasuttaniddeso terasamo. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
14. Tuvaṭakasuttaniddesa 
Atha tuvaṭakasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Pucchāmi taṁ ādiccabandhu,</b> 
<b>Vivekaṁ santipadañca mahesi;</b> 
<b>Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu,</b> 
<b>Anupādiyāno lokasmiṁ kiñci.</b> 
<b>Pucchāmi taṁ ādiccabandhū</b>ti. 
<b>Pucchā</b>ti tisso pucchā—
adiṭṭhajotanā pucchā, diṭṭhasaṁsandanā pucchā, vimaticchedanā pucchā. 
Katamā adiṭṭhajotanā pucchā? 
Pakatiyā lakkhaṇaṁ aññātaṁ hoti adiṭṭhaṁ atulitaṁ atīritaṁ avibhūtaṁ avibhāvitaṁ, tassa ñāṇāya dassanāya tulanāya tīraṇāya vibhāvanāya pañhaṁ pucchati—
ayaṁ adiṭṭhajotanā pucchā. 
Katamā diṭṭhasaṁsandanā pucchā? 
Pakatiyā lakkhaṇaṁ ñātaṁ hoti diṭṭhaṁ tulitaṁ tīritaṁ vibhūtaṁ vibhāvitaṁ, aññehi paṇḍitehi saddhiṁ saṁsandanatthāya pañhaṁ pucchati—
ayaṁ diṭṭhasaṁsandanā pucchā. 
Katamā vimaticchedanā pucchā? 
Pakatiyā saṁsayapakkhando hoti vimatipakkhando dveḷhakajāto, “evaṁ nu kho, na nu kho, kiṁ nu kho, kathaṁ nu kho”ti so vimaticchedanatthāya pañhaṁ pucchati—
ayaṁ vimaticchedanā pucchā. 
Imā tisso pucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
manussapucchā, amanussapucchā, nimmitapucchā. 
Katamā manussapucchā? 
Manussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, bhikkhū pucchanti, bhikkhuniyo pucchanti, upāsakā pucchanti, upāsikāyo pucchanti, rājāno pucchanti, khattiyā pucchanti, brāhmaṇā pucchanti, vessā pucchanti, suddā pucchanti, gahaṭṭhā pucchanti, pabbajitā pucchanti—
ayaṁ manussapucchā. 
Katamā amanussapucchā? 
Amanussā buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchanti, nāgā pucchanti, supaṇṇā pucchanti, yakkhā pucchanti, asurā pucchanti, gandhabbā pucchanti, mahārājāno pucchanti, indā pucchanti, brahmāno pucchanti, devatāyo pucchanti—
ayaṁ amanussapucchā. 
Katamā nimmitapucchā? 
Yaṁ bhagavā rūpaṁ abhinimmināti manomayaṁ sabbaṅgapaccaṅgaṁ ahīnindriyaṁ taṁ so nimmito buddhaṁ bhagavantaṁ upasaṅkamitvā pañhaṁ pucchati, bhagavā tassa visajjeti—
ayaṁ nimmitapucchā. 
Imā tisso pucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
attatthapucchā, paratthapucchā, ubhayatthapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
diṭṭhadhammikatthapucchā, samparāyikatthapucchā, paramatthapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
anavajjatthapucchā, nikkilesatthapucchā, vodānatthapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
atītapucchā, anāgatapucchā, paccuppannapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
ajjhattapucchā, bahiddhāpucchā, ajjhattabahiddhāpucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
kusalapucchā, akusalapucchā, abyākatapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
khandhapucchā, dhātupucchā, āyatanapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
satipaṭṭhānapucchā, sammappadhānapucchā, iddhipādapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
indriyapucchā, balapucchā, bojjhaṅgapucchā. 
Aparāpi tisso pucchā—
maggapucchā, phalapucchā, nibbānapucchā. 
<b>Pucchāmi tan</b>ti pucchāmi taṁ yācāmi taṁ ajjhesāmi taṁ pasādemi taṁ, “kathayassu me”ti—
pucchāmi taṁ. 
<b>Ādiccabandhū</b>ti. 
Ādicco vuccati sūriyo. 
Sūriyo gotamo gottena, bhagavāpi gotamo gottena, bhagavā sūriyassa gottañātako gottabandhu; 
tasmā buddho ādiccabandhūti—
pucchāmi taṁ ādiccabandhu. 
<b>Vivekaṁ santipadañca mahesī</b>ti. 
<b>Vivekā</b>ti tayo vivekā—
kāyaviveko, cittaviveko, upadhiviveko. 
Katamo kāyaviveko? 
Idha bhikkhu vivittaṁ senāsanaṁ bhajati araññaṁ rukkhamūlaṁ pabbataṁ kandaraṁ giriguhaṁ susānaṁ vanapatthaṁ abbhokāsaṁ palālapuñjaṁ kāyena vivittena viharati. 
So eko gacchati, eko tiṭṭhati, eko nisīdati, eko seyyaṁ kappeti, eko gāmaṁ piṇḍāya pavisati, eko paṭikkamati, eko raho nisīdati, eko caṅkamaṁ adhiṭṭhāti, eko carati viharati iriyati vattati pāleti yapeti yāpeti—
ayaṁ kāyaviveko. 
Katamo cittaviveko? 
Paṭhamaṁ jhānaṁ samāpannassa nīvaraṇehi cittaṁ vivittaṁ hoti, 
dutiyaṁ jhānaṁ samāpannassa vitakkavicārehi cittaṁ vivittaṁ hoti, 
tatiyaṁ jhānaṁ samāpannassa pītiyā cittaṁ vivittaṁ hoti, 
catutthaṁ jhānaṁ samāpannassa sukhadukkhehi cittaṁ vivittaṁ hoti, 
ākāsānañcāyatanaṁ samāpannassa rūpasaññāya paṭighasaññāya nānattasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti, 
viññāṇañcāyatanaṁ samāpannassa ākāsānañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti, 
ākiñcaññāyatanaṁ samāpannassa viññāṇañcāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti, 
nevasaññānāsaññāyatanaṁ samāpannassa ākiñcaññāyatanasaññāya cittaṁ vivittaṁ hoti. 
Sotāpannassa sakkāyadiṭṭhiyā vicikicchāya sīlabbataparāmāsā diṭṭhānusayā vicikicchānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti. 
Sakadāgāmissa oḷārikā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā oḷārikā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti. 
Anāgāmissa anusahagatā kāmarāgasaṁyojanā paṭighasaṁyojanā anusahagatā kāmarāgānusayā paṭighānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi cittaṁ vivittaṁ hoti. 
Arahato rūparāgā arūparāgā mānā uddhaccā avijjāya mānānusayā bhavarāgānusayā avijjānusayā, tadekaṭṭhehi ca kilesehi bahiddhā ca sabbanimittehi cittaṁ vivittaṁ hoti—
ayaṁ cittaviveko. 
Katamo upadhiviveko? 
<b>Upadhi</b> vuccanti kilesā ca khandhā ca abhisaṅkhārā ca. 
Upadhiviveko vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ—
ayaṁ upadhiviveko. 
Kāyaviveko ca vivekaṭṭhakāyānaṁ nekkhammābhiratānaṁ, cittaviveko ca parisuddhacittānaṁ paramavodānappattānaṁ, upadhiviveko ca nirupadhīnaṁ puggalānaṁ visaṅkhāragatānaṁ. 
<b>Santī</b>ti ekena ākārena santipi santipadampi taṁyeva amataṁ nibbānaṁ, yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“santametaṁ padaṁ, paṇītametaṁ padaṁ, yadidaṁ sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānan”ti. 
Atha aparena ākārena ye dhammā santādhigamāya santiphusanāya santisacchikiriyāya saṁvattanti, seyyathidaṁ—
cattāro satipaṭṭhānā, cattāro sammappadhānā, cattāro iddhipādā, pañcindriyāni, pañca balāni, satta bojjhaṅgā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo—
ime vuccanti santipadaṁ tāṇapadaṁ leṇapadaṁ saraṇapadaṁ abhayapadaṁ accutapadaṁ amatapadaṁ nibbānapadaṁ. 
<b>Mahesī</b>ti kiṁ mahesi bhagavā. 
Mahantaṁ sīlakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahantaṁ samādhikkhandhaṁ …pe… 
mahantaṁ paññākkhandhaṁ … 
mahantaṁ vimuttikkhandhaṁ … 
mahantaṁ vimuttiñāṇadassanakkhandhaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi; 
mahato tamokāyassa padālanaṁ, mahato vipallāsassa bhedanaṁ, mahato taṇhāsallassa abbahanaṁ, mahato diṭṭhisaṅghāṭassa viniveṭhanaṁ, mahato mānadhajassa papātanaṁ, mahato abhisaṅkhārassa vūpasamaṁ, mahato oghassa nittharaṇaṁ, mahato bhārassa nikkhepanaṁ, mahato saṁsāravaṭṭassa upacchedaṁ, mahato santāpassa nibbāpanaṁ, mahato pariḷāhassa paṭipassaddhiṁ, mahato dhammadhajassa ussāpanaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi, mahante satipaṭṭhāne mahante sammappadhāne mahante iddhipāde mahantāni indriyāni mahantāni balāni mahante bojjhaṅge mahantaṁ ariyaṁ aṭṭhaṅgikaṁ maggaṁ mahantaṁ paramatthaṁ amataṁ nibbānaṁ esī gavesī pariyesīti mahesi; 
mahesakkhehi vā sattehi esito gavesito pariyesito kahaṁ buddho kahaṁ bhagavā kahaṁ devadevo kahaṁ narāsabhoti mahesīti—
vivekaṁ santipadañca mahesi. 
<b>Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhū</b>ti. 
Kathaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā attano rāgaṁ nibbāpeti, dosaṁ nibbāpeti, mohaṁ nibbāpeti, kodhaṁ … upanāhaṁ … makkhaṁ … paḷāsaṁ … issaṁ … macchariyaṁ … māyaṁ … sāṭheyyaṁ … thambhaṁ … sārambhaṁ … mānaṁ … atimānaṁ … madaṁ … pamādaṁ … sabbe kilese … sabbe duccarite … sabbe darathe … sabbe pariḷāhe … sabbe santāpe … 
sabbākusalābhisaṅkhāre nibbāpeti sameti upasameti vūpasameti paṭipassambheti. 
<b>Bhikkhū</b>ti puthujjanakalyāṇako vā bhikkhu sekho vā bhikkhūti—
kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu. 
<b>Anupādiyāno lokasmiṁ kiñcī</b>ti. 
Catūhi upādānehi anupādiyamāno agaṇhayamāno aparāmasamāno anabhinivisamāno. 
<b>Lokasmin</b>ti apāyaloke manussaloke devaloke, khandhaloke dhātuloke āyatanaloke. 
<b>Kiñcī</b>ti kiñci rūpagataṁ vedanāgataṁ saññāgataṁ saṅkhāragataṁ viññāṇagatanti—
anupādiyāno lokasmiṁ kiñci. 
Tenāha so nimmito—
“Pucchāmi taṁ ādiccabandhu, 
Vivekaṁ santipadañca mahesi; 
Kathaṁ disvā nibbāti bhikkhu, 
Anupādiyāno lokasmiṁ kiñcī”ti. 
<b>Mūlaṁ papañcasaṅkhāya,</b> 
(iti bhagavā) 
<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe;</b> 
<b>Yā kāci taṇhā ajjhattaṁ,</b> 
<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe.</b> 
<b>Mūlaṁ papañcasaṅkhāya, (iti bhagavā) mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti. 
Papañcāyeva papañcasaṅkhā. 
Taṇhāpapañcasaṅkhā diṭṭhipapañcasaṅkhā. 
Katamaṁ taṇhāpapañcassa mūlaṁ? 
Avijjāmūlaṁ, ayonisomanasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—
idaṁ taṇhāpapañcassa mūlaṁ. 
Katamaṁ diṭṭhipapañcassa mūlaṁ? 
Avijjāmūlaṁ, ayonisomanasikāro mūlaṁ, asmimāno mūlaṁ, ahirikaṁ mūlaṁ, anottappaṁ mūlaṁ, uddhaccaṁ mūlaṁ—
idaṁ diṭṭhipapañcassa mūlaṁ. 
<b>Bhagavā</b>ti gāravādhivacanaṁ. 
Api ca bhaggarāgoti bhagavā, bhaggadosoti bhagavā, bhaggamohoti bhagavā, bhaggamānoti bhagavā, bhaggadiṭṭhīti bhagavā, bhaggakaṇḍakoti bhagavā, bhaggakilesoti bhagavā, bhaji vibhaji pavibhaji dhammaratananti bhagavā, bhavānaṁ antakaroti bhagavā, bhāvitakāyo bhāvitasīlo bhāvitacitto bhāvitapaññoti bhagavā; 
bhaji vā bhagavā araññavanapatthāni pantāni senāsanāni appasaddāni appanigghosāni vijanavātāni manussarāhasseyyakāni paṭisallānasāruppānīti bhagavā, bhāgī vā bhagavā cīvarapiṇḍapātasenāsanagilānapaccayabhesajjaparikkhārānanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā attharasassa dhammarasassa vimuttirasassa adhisīlassa adhicittassa adhipaññāyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ jhānānaṁ catunnaṁ appamaññānaṁ catunnaṁ arūpasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā aṭṭhannaṁ vimokkhānaṁ aṭṭhannaṁ abhibhāyatanānaṁ navannaṁ anupubbavihārasamāpattīnanti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ saññābhāvanānaṁ dasannaṁ kasiṇasamāpattīnaṁ ānāpānassatisamādhissa asubhasamāpattiyāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā catunnaṁ satipaṭṭhānānaṁ catunnaṁ sammappadhānānaṁ catunnaṁ iddhipādānaṁ pañcannaṁ indriyānaṁ pañcannaṁ balānaṁ sattannaṁ bojjhaṅgānaṁ ariyassa aṭṭhaṅgikassa maggassāti bhagavā, bhāgī vā bhagavā dasannaṁ tathāgatabalānaṁ catunnaṁ vesārajjānaṁ catunnaṁ paṭisambhidānaṁ channaṁ abhiññānaṁ channaṁ buddhadhammānanti bhagavā, bhagavāti netaṁ nāmaṁ mātarā kataṁ na pitarā kataṁ na bhātarā kataṁ na bhaginiyā kataṁ na mittāmaccehi kataṁ na ñātisālohitehi kataṁ na samaṇabrāhmaṇehi kataṁ na devatāhi kataṁ; 
vimokkhantikametaṁ buddhānaṁ bhagavantānaṁ bodhiyā mūle saha sabbaññutañāṇassa paṭilābhā sacchikā paññatti yadidaṁ bhagavāti—
mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā. 
<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti. 
<b>Mantā</b> vuccati paññā. 
Yā paññā pajānanā …pe… amoho dhammavicayo sammādiṭṭhi. 
<b>Asmī</b>ti rūpe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayo; 
vedanāya … 
saññāya … 
saṅkhāresu … 
viññāṇe asmīti māno asmīti chando asmīti anusayoti. 
Mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā. 
<b>Mantā asmīti sabbamuparundhe</b>ti. 
Papañcasaṅkhāya mūlañca asmimānañca mantāya sabbaṁ rundheyya uparundheyya nirodheyya vūpasameyya atthaṅgameyya paṭipassambheyyāti—
mūlaṁ papañcasaṅkhāya iti bhagavā, mantā asmīti sabbamuparundhe. 
<b>Yā kāci taṇhā ajjhattan</b>ti. 
<b>Yā kācī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
yā kācīti. 
<b>Taṇhā</b>ti rūpataṇhā …pe… 
dhammataṇhā. 
<b>Ajjhattan</b>ti ajjhattasamuṭṭhānā vā sā taṇhāti—
ajjhattaṁ. 
Atha vā <b>ajjhattikaṁ</b> vuccati cittaṁ. 
Yaṁ cittaṁ mano mānasaṁ hadayaṁ paṇḍaraṁ mano manāyatanaṁ manindriyaṁ viññāṇaṁ viññāṇakkhandho tajjā manoviññāṇadhātu. 
Cittena sā taṇhā sahagatā sahajātā saṁsaṭṭhā sampayuttā ekuppādā ekanirodhā ekavatthukā ekārammaṇātipi ajjhattanti—
yā kāci taṇhā ajjhattaṁ. 
<b>Tāsaṁ vinayā sadā sato sikkhe</b>ti. 
<b>Sadā</b>ti sadā sabbadā sabbakālaṁ niccakālaṁ dhuvakālaṁ, satataṁ samitaṁ abbokiṇṇaṁ poṅkhānupoṅkhaṁ udakūmigajātaṁ avīcisantatisahitaṁ phusitaṁ, purebhattaṁ pacchābhattaṁ, purimaṁ yāmaṁ majjhimaṁ yāmaṁ pacchimaṁ yāmaṁ, kāḷe juṇhe, vasse hemante gimhe, purime vayokhandhe majjhime vayokhandhe pacchime vayokhandhe. 
<b>Sato</b>ti catūhi kāraṇehi sato—
kāye kāyānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato, 
vedanāsu …pe… 
citte …pe… 
dhammesu dhammānupassanāsatipaṭṭhānaṁ bhāvento sato. 
Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—
asati parivajjanāya sato, satikaraṇīyānaṁ dhammānaṁ katattā sato, satipaṭipakkhānaṁ dhammānaṁ hatattā sato, satinimittānaṁ asammuṭṭhattā sato. 
Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—
satiyā samannāgatattā sato, satiyā vasitattā sato, satiyā pāguññatāya sato, satiyā apaccorohaṇatāya sato. 
Aparehipi catūhi kāraṇehi sato—
sattattā sato, santattā sato, samitattā sato, santadhammasamannāgatattā sato. 
Buddhānussatiyā sato, dhammānussatiyā sato, saṅghānussatiyā sato, sīlānussatiyā sato, cāgānussatiyā sato, devatānussatiyā sato, ānāpānassatiyā sato, maraṇassatiyā sato, kāyagatāsatiyā sato, upasamānussatiyā sato. 
Yā sati anussati paṭissati, sati saraṇatā dhāraṇatā apilāpanatā asammussanatā, sati satindriyaṁ satibalaṁ sammāsati satisambojjhaṅgo ekāyanamaggo—
ayaṁ vuccati sati. 
Imāya satiyā upeto samupeto, upagato samupagato, upapanno samupapanno, samannāgato so vuccati sato. 
<b>Sikkhe</b>ti tisso sikkhā—
adhisīlasikkhā, adhicittasikkhā, adhipaññāsikkhā. 
Katamā adhisīlasikkhā? 
Idha bhikkhu sīlavā hoti, pātimokkhasaṁvarasaṁvuto viharati ācāragocarasampanno, aṇumattesu vajjesu bhayadassāvī, samādāya sikkhati sikkhāpadesu, 
khuddako sīlakkhandho … 
mahanto sīlakkhandho, sīlaṁ patiṭṭhā ādi caraṇaṁ saṁyamo saṁvaro mukhaṁ pamukhaṁ kusalānaṁ dhammānaṁ samāpattiyā—
ayaṁ adhisīlasikkhā. 
Katamā adhicittasikkhā? 
Idha bhikkhu vivicceva kāmehi vivicca akusalehi dhammehi savitakkaṁ savicāraṁ vivekajaṁ pītisukhaṁ paṭhamaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. 
Vitakkavicārānaṁ vūpasamā ajjhattaṁ sampasādanaṁ cetaso ekodibhāvaṁ avitakkaṁ avicāraṁ samādhijaṁ pītisukhaṁ dutiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. 
Pītiyā ca virāgā upekkhako ca viharati sato ca sampajāno sukhañca kāyena paṭisaṁvedeti, yaṁ taṁ ariyā ācikkhanti “upekkhako satimā sukhavihārī”ti tatiyaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. 
Sukhassa ca pahānā dukkhassa ca pahānā pubbeva somanassadomanassānaṁ atthaṅgamā <b>adukkhamasukhaṁ</b> upekkhāsatipārisuddhiṁ catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati—
ayaṁ adhicittasikkhā. 
Katamā adhipaññāsikkhā? 
Idha bhikkhu paññavā hoti, udayatthagāminiyā paññāya samannāgato ariyāya nibbedhikāya sammādukkhakkhayagāminiyā.