Nghĩa Thích (Niddesa)

ti na nibbattanti nābhinibbattanti na pātubhavantīti—
phasse asante na bhavanti hete. 
<b>Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthan</b>ti. 
Bhavadiṭṭhipi phassanidānā, vibhavadiṭṭhipi phassanidānā. 
<b>Yametamatthan</b>ti yaṁ paramatthanti—
vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ. 
<b>Etaṁ te pabrūmi itonidānan</b>ti. 
<b>Etan</b>ti yaṁ pucchasi yaṁ yācasi yaṁ ajjhesasi yaṁ pasādesi. 
<b>Pabrūmī</b>ti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
etaṁ te pabrūmi. 
<b>Itonidānan</b>ti ito phassanidānaṁ phassasamudayaṁ phassajātikaṁ phassappabhavanti—
etaṁ te pabrūmi itonidānaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Phassanidānaṁ sātaṁ asātaṁ, 
Phasse asante na bhavanti hete; 
Vibhavaṁ bhavañcāpi yametamatthaṁ, 
Etaṁ te pabrūmi itonidānan”ti. 
<b>Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno,</b> 
<b>Pariggahā cāpi kutopahūtā;</b> 
<b>Kismiṁ asante na mamattamatthi,</b> 
<b>Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā.</b> 
<b>Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno</b>ti. 
Phasso kutonidāno kutojāto kutosañjāto kutonibbatto kutoabhinibbatto kutopātubhūto, kiṁnidāno kiṁsamudayo kiṁjātiko kiṁpabhavoti phassassa mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati …pe… 
samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—
phasso nu lokasmiṁ kutonidāno. 
<b>Pariggahā cāpi kutopahūtā</b>ti pariggahā kutopahūtā kutojātā kutosañjātā kutonibbattā kutoabhinibbattā kutopātubhūtā, kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavāti pariggahānaṁ mūlaṁ pucchati hetuṁ pucchati …pe… 
samudayaṁ pucchati papucchati yācati ajjhesati pasādetīti—
pariggahā cāpi kutopahūtā. 
<b>Kismiṁ asante na mamattamatthī</b>ti. 
Kismiṁ asante asaṁvijjamāne natthi anupalabbhamāne mamattā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
kismiṁ asante na mamattamatthi. 
<b>Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā</b>ti. 
Kismiṁ vibhūte vibhavite atikkante samatikkante vītivatte phassā na phusantīti—
kismiṁ vibhūte na phusanti phassā. 
Tenāha so nimmito—
“Phasso nu lokasmiṁ kutonidāno, 
Pariggahā cāpi kutopahūtā; 
Kismiṁ asante na mamattamatthi, 
Kismiṁ vibhūte na phusanti phassā”ti. 
<b>Nāmañca rūpañca paṭicca phasso,</b> 
<b>Icchānidānāni pariggahāni;</b> 
<b>Icchāyasantyā na mamattamatthi,</b> 
<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā.</b> 
<b>Nāmañca rūpañca paṭicca phasso</b>ti. 
Cakkhuñca paṭicca rūpe ca uppajjati cakkhuviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Cakkhu ca rūpā ca rūpasmiṁ cakkhusamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
Sotañca paṭicca sadde ca uppajjati sotaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Sotañca saddā ca rūpasmiṁ sotasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
Ghānañca paṭicca gandhe ca uppajjati ghānaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Ghānañca gandhā ca rūpasmiṁ ghānasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
Jivhañca paṭicca rase ca uppajjati jivhāviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Jivhā ca rasā ca rūpasmiṁ jivhāsamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
Kāyañca paṭicca phoṭṭhabbe ca uppajjati kāyaviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Kāyo ca phoṭṭhabbā ca rūpasmiṁ kāyasamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
Manañca paṭicca dhamme ca uppajjati manoviññāṇaṁ, tiṇṇaṁ saṅgati phasso. 
Vatthu rūpaṁ rūpasmiṁ, dhammā rūpino rūpasmiṁ manosamphassaṁ ṭhapetvā sampayuttakā dhammā nāmasmiṁ. 
Evampi nāmañca rūpañca paṭicca phasso. 
<b>Icchānidānāni pariggahānī</b>ti. 
Icchā vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Pariggahā</b>ti dve pariggahā—
taṇhāpariggaho ca diṭṭhipariggaho ca …pe… 
ayaṁ taṇhāpariggaho …pe… 
ayaṁ diṭṭhipariggaho. 
<b>Icchānidānāni pariggahānī</b>ti. 
Pariggahā icchānidānā icchāhetukā icchāpaccayā icchākāraṇā icchāpabhavāti—
icchānidānāni pariggahāni. 
<b>Icchāyasantyā na mamattamatthī</b>ti. 
Icchā vuccati taṇhā. 
Yo rāgo sārāgo …pe… abhijjhā lobho akusalamūlaṁ. 
<b>Mamattā</b>ti dve mamattā—
taṇhāmamattañca diṭṭhimamattañca …pe… 
idaṁ taṇhāmamattaṁ …pe… 
idaṁ diṭṭhimamattaṁ. 
<b>Icchāyasantyā na mamattamatthī</b>ti. 
Icchāya asantyā asaṁvijjamānāya natthi anupalabbhamānāya mamattā natthi na santi na saṁvijjanti nupalabbhanti, pahīnā samucchinnā vūpasantā paṭipassaddhā abhabbuppattikā ñāṇagginā daḍḍhāti—
icchāyasantyā na mamattamatthi. 
<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā</b>ti. 
<b>Rūpe</b>ti cattāro ca mahābhūtā catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpaṁ. 
<b>Rūpe vibhūte</b>ti catūhākārehi rūpaṁ vibhūtaṁ hoti—
ñātavibhūtena, tīraṇavibhūtena, pahānavibhūtena, samatikkamavibhūtena. 
Kathaṁ ñātavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti? 
Rūpaṁ jānāti—
“yaṁ kiñci rūpaṁ sabbaṁ rūpaṁ cattāri ca mahābhūtāni catunnañca mahābhūtānaṁ upādāya rūpan”ti jānāti passati. 
Evaṁ ñātavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
Kathaṁ tīraṇavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti? 
Evaṁ ñātaṁ katvā rūpaṁ tīreti, aniccato dukkhato rogato gaṇḍato sallato aghato ābādhato parato palokato ītito upaddavato bhayato upasaggato calato pabhaṅguto adhuvato atāṇato aleṇato asaraṇato rittato tucchato suññato anattato ādīnavato vipariṇāmadhammato asārakato aghamūlato vadhakato vibhavato sāsavato saṅkhatato mārāmisato jātidhammato jarādhammato byādhidhammato maraṇadhammato, sokaparidevadukkhadomanassupāyāsadhammato saṅkilesikadhammato samudayato atthaṅgamato, assādato ādīnavato nissaraṇato tīreti. 
Evaṁ tīraṇavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
Kathaṁ pahānavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti? 
Evaṁ tīrayitvā rūpe chandarāgaṁ pajahati vinodeti byantiṁ karoti anabhāvaṁ gameti. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“yo, bhikkhave, rūpasmiṁ chandarāgo taṁ pajahatha. 
Evaṁ taṁ rūpaṁ pahīnaṁ bhavissati ucchinnamūlaṁ tālāvatthukataṁ anabhāvaṅkataṁ āyatiṁ anuppādadhamman”ti. 
Evaṁ pahānavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
Kathaṁ samatikkamavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
Catasso arūpasamāpattiyo paṭiladdhassa rūpā vibhūtā honti vibhāvitā atikkantā samatikkantā vītivattā. 
Evaṁ samatikkamavibhūtena rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
Imehi catūhi kāraṇehi rūpaṁ vibhūtaṁ hoti. 
<b>Rūpe vibhūte na phusanti phassā</b>ti. 
Rūpe vibhūte vibhāvite atikkante samatikkante vītivatte pañca phassā na phusanti—
cakkhusamphasso, sotasamphasso, ghānasamphasso, jivhāsamphasso, kāyasamphassoti—
rūpe vibhūte na phusanti phassā. 
Tenāha bhagavā—
“Nāmañca rūpañca paṭicca phasso, 
Icchānidānāni pariggahāni; 
Icchāyasantyā na mamattamatthi, 
Rūpe vibhūte na phusanti phassā”ti. 
<b>Kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,</b> 
<b>Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti;</b> 
<b>Etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti,</b> 
<b>Taṁ jāniyāmāti me mano ahu.</b> 
<b>Kathaṁ sametassa vibhoti rūpan</b>ti. 
<b>Kathaṁ sametassā</b>ti kathaṁ sametassa kathaṁ paṭipannassa kathaṁ iriyantassa kathaṁ vattentassa kathaṁ pālentassa kathaṁ yapentassa kathaṁ yāpentassa rūpaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—
kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ. 
<b>Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhotī</b>ti sukhañca dukkhañca kathaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—
sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti. 
<b>Etaṁ me pabrūhi yathā vibhotī</b>ti. 
<b>Etan</b>ti yaṁ pucchāmi yaṁ yācāmi yaṁ ajjhesāmi yaṁ pasādemīti—
etaṁ. 
<b>Me pabrūhī</b>ti me pabrūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—
etaṁ me pabrūhi. 
<b>Yathā vibhotī</b>ti yathā vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—
etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti. 
<b>Taṁ jāniyāmāti me mano ahū</b>ti. 
<b>Taṁ jāniyāmā</b>ti taṁ jāneyyāma ājāneyyāma vijāneyyāma paṭivijāneyyāma paṭivijjheyyāmāti—
taṁ jāniyāma. 
<b>Iti me mano ahū</b>ti iti me mano ahu, iti me cittaṁ ahu, iti me saṅkappo ahu, iti me viññāṇaṁ ahūti—
taṁ jāniyāma iti me mano ahu. 
Tenāha so nimmito—
“Kathaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ, 
Sukhaṁ dukhañcāpi kathaṁ vibhoti; 
Etaṁ me pabrūhi yathā vibhoti, 
Taṁ jāniyāmāti me mano ahū”ti. 
<b>Na saññasaññī na visaññasaññī,</b> 
<b>Nopi asaññī na vibhūtasaññī;</b> 
<b>Evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ,</b> 
<b>Saññānidānā hi papañcasaṅkhā.</b> 
<b>Na saññasaññī na visaññasaññī</b>ti. 
Saññasaññino vuccanti ye pakatisaññāya ṭhitā, napi so pakatisaññāya ṭhito. 
Visaññasaññino vuccanti ummattakā ye ca khittacittā, napi so ummattako, nopi khittacittoti—
na saññasaññī na visaññasaññī. 
<b>Nopi asaññī na vibhūtasaññī</b>ti. 
Asaññino vuccanti nirodhasamāpannā ye ca asaññasattā, napi so nirodhasamāpanno, napi asaññasatto. 
Vibhūtasaññino vuccanti ye catunnaṁ arūpasamāpattīnaṁ lābhino, napi so catunnaṁ arūpasamāpattīnaṁ lābhīti—
nopi asaññī na vibhūtasaññī. 
<b>Evaṁ sametassa vibhoti rūpan</b>ti. 
Idha bhikkhu sukhassa ca pahānā …pe… catutthaṁ jhānaṁ upasampajja viharati. 
So evaṁ samāhite citte parisuddhe pariyodāte anaṅgaṇe vigatūpakkilese mudubhūte kammaniye ṭhite āneñjappatte ākāsānañcāyatanasamāpattipaṭilābhatthāya cittaṁ abhinīharati abhininnāmeti āruppamaggasamaṅgīti. 
Evaṁ sametassa evaṁ paṭipannassa evaṁ iriyantassa evaṁ vattentassa evaṁ pālentassa evaṁ yapentassa evaṁ yāpentassa rūpaṁ vibhoti vibhāvīyati atikkamīyati samatikkamīyati vītivattīyatīti—
evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ. 
<b>Saññānidānā hi papañcasaṅkhā</b>ti. 
Papañcāyeva papañcasaṅkhā taṇhāpapañcasaṅkhā, diṭṭhipapañcasaṅkhā, mānapapañcasaṅkhā saññānidānā saññāsamudayā saññājātikā saññāpabhavāti—
saññānidānā hi papañcasaṅkhā. 
Tenāha bhagavā—
“Na saññasaññī na visaññasaññī, 
Nopi asaññī na vibhūtasaññī; 
Evaṁ sametassa vibhoti rūpaṁ, 
Saññānidānā hi papañcasaṅkhā”ti. 
<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no,</b> 
<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi;</b> 
<b>Ettāvataggaṁ nu vadanti heke,</b> 
<b>Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;</b> 
<b>Udāhu aññampi vadanti etto.</b> 
<b>Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no</b>ti. 
Yaṁ taṁ apucchimha ayācimha ajjhesimha pasādayimha. 
<b>Akittayī no</b>ti kittitaṁ pakittitaṁ ācikkhitaṁ desitaṁ paññapitaṁ paṭṭhapitaṁ vivaṭaṁ vibhattaṁ uttānīkataṁ pakāsitanti—
yaṁ taṁ apucchimha akittayī no. 
<b>Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhī</b>ti. 
Aññaṁ taṁ pucchāma, aññaṁ taṁ yācāma, aññaṁ taṁ ajjhesāma, aññaṁ taṁ pasādema, uttariṁ taṁ pucchāma. 
<b>Tadiṅgha brūhī</b>ti iṅgha brūhi ācikkha desehi paññapehi paṭṭhapehi vivara vibhaja uttānīkarohi pakāsehīti—
aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi. 
<b>Ettāvataggaṁ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse</b>ti. 
Eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
<b>Yakkhassā</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa. 
<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ. 
<b>Idha paṇḍitāse</b>ti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
ettāvataggaṁ nu vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse. 
<b>Udāhu aññampi vadanti etto</b>ti. 
Udāhu eke samaṇabrāhmaṇā etā arūpasamāpattiyo atikkamitvā samatikkamitvā vītivattetvā etto arūpasamāpattito aññaṁ uttariṁ yakkhassa suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
udāhu aññampi vadanti etto. 
Tenāha so nimmito—
“Yaṁ taṁ apucchimha akittayī no, 
Aññaṁ taṁ pucchāma tadiṅgha brūhi; 
Ettāvataggaṁ nu vadanti heke, 
Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse; 
Udāhu aññampi vadanti etto”ti. 
<b>Ettāvataggampi vadanti heke,</b> 
<b>Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse;</b> 
<b>Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti,</b> 
<b>Anupādisese kusalāvadānā.</b> 
<b>Ettāvataggampi vadanti heke, yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā sassatavādā, etā arūpasamāpattiyo aggaṁ seṭṭhaṁ visiṭṭhaṁ pāmokkhaṁ uttamaṁ pavaraṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
<b>Yakkhassā</b>ti sattassa narassa mānavassa posassa puggalassa jīvassa jāgussa jantussa indagussa manujassa. 
<b>Suddhin</b>ti suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ. 
<b>Idha paṇḍitāse</b>ti idha paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
ettāvataggampi vadanti heke yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse. 
<b>Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti, anupādisese kusalāvadānā</b>ti tesaṁyeva samaṇabrāhmaṇānaṁ eke samaṇabrāhmaṇā ucchedavādā bhavatajjitā vibhavaṁ abhinandanti, te sattassa samaṁ upasamaṁ vūpasamaṁ nirodhaṁ paṭipassaddhinti vadanti, yato kiṁ, bho, ayaṁ attā kāyassa bhedā ucchijjati vinassati na hoti paraṁ maraṇā, ettāvatā anupādisesoti. 
<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
tesaṁ paneke samayaṁ vadanti anupādisese kusalāvadānā. 
Tenāha bhagavā—
“Ettāvataggampi vadanti heke, 
Yakkhassa suddhiṁ idha paṇḍitāse; 
Tesaṁ paneke samayaṁ vadanti, 
Anupādisese kusalāvadānā”ti. 
<b>Ete ca ñatvā upanissitāti,</b> 
<b>Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī;</b> 
<b>Ñatvā vimutto na vivādameti,</b> 
<b>Bhavābhavāya na sameti dhīro.</b> 
<b>Ete ca ñatvā upanissitā</b>ti. 
<b>Ete</b>ti diṭṭhigatike. 
<b>Upanissitā</b>ti sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvāti—
ete ca ñatvā upanissitāti. 
<b>Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī</b>ti. 
<b>Munī</b>ti. 
Monaṁ vuccati ñāṇaṁ …pe… saṅgajālamaticca so muni. 
Muni sassatadiṭṭhinissitāti ñatvā, ucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā, sassatucchedadiṭṭhinissitāti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>So vimaṁsī</b>ti paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti ñatvā muni nissaye so vimaṁsī. 
<b>Ñatvā vimutto na vivādametī</b>ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā. 
<b>Vimutto</b>ti mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena. 
“Sabbe saṅkhārā aniccā”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhena. 
“Sabbe saṅkhārā dukkhā”ti … 
“sabbe dhammā anattā”ti …pe… 
“yaṁ kiñci samudayadhammaṁ sabbaṁ taṁ nirodhadhamman”ti ñatvā jānitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā mutto vimutto parimutto suvimutto accantaanupādāvimokkhenāti—
ñatvā vimutto. 
<b>Na vivādametī</b>ti na kalahaṁ karoti, na bhaṇḍanaṁ karoti, na viggahaṁ karoti, na vivādaṁ karoti, na medhagaṁ karoti. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“evaṁ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṁvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṁ tena ca voharati aparāmasan”ti—
ñatvā vimutto na vivādameti. 
<b>Bhavābhavāya na sameti dhīro</b>ti. 
<b>Bhavābhavāyā</b>ti bhavāya kammabhavāya punabbhavāya kāmabhavāya, kammabhavāya kāmabhavāya punabbhavāya rūpabhavāya, kammabhavāya rūpabhavāya punabbhavāya arūpabhavāya, kammabhavāya arūpabhavāya punabbhavāya punappunabbhavāya punappunagatiyā punappunaupapattiyā punappunapaṭisandhiyā punappunaattabhāvāya punappunābhinibbattiyā na sameti na samāgacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisati. 
<b>Dhīro</b>ti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—
bhavābhavāya na sameti dhīro. 
Tenāha bhagavā—
“Ete ca ñatvā upanissitāti, 
Ñatvā munī nissaye so vimaṁsī; 
Ñatvā vimutto na vivādameti, 
Bhavābhavāya na sameti dhīro”ti. 
Kalahavivādasuttaniddeso ekādasamo. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
12. Cūḷabyūhasuttaniddesa 
Atha cūḷabyūhasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Sakaṁ sakaṁ diṭṭhiparibbasānā,</b> 
<b>Viggayha nānā kusalā vadanti;</b> 
<b>Yo evaṁ jānāti sa vedi dhammaṁ,</b> 
<b>Idaṁ paṭikkosamakevalī so.</b> 
<b>Sakaṁ sakaṁ diṭṭhiparibbasānā</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; 
te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṁvasanti āvasanti parivasanti. 
Yathā agārikā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; 
evamevaṁ santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā, te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṁvasanti āvasanti parivasantīti—
sakaṁ sakaṁ diṭṭhiparibbasānā. 
<b>Viggayha nānā kusalā vadantī</b>ti. 
<b>Viggayhā</b>ti gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā nānā vadanti vividhaṁ vadanti aññoññaṁ vadanti puthu vadanti, na ekaṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
<b>Kusalā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
viggayha nānā kusalā vadanti. 
<b>Yo evaṁ jānāti sa vedi dhamman</b>ti. 
Yo imaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ jānāti so dhammaṁ vedi aññāsi apassi paṭivijjhīti—
yo evaṁ jānāti sa vedi dhammaṁ. 
<b>Idaṁ paṭikkosamakevalī so</b>ti. 
Yo imaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ paṭikkosati, akevalī so asamatto so aparipuṇṇo so hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti—
idaṁ paṭikkosamakevalī so. 
Tenāha so nimmito—
“Sakaṁ sakaṁ diṭṭhiparibbasānā, 
Viggayha nānā kusalā vadanti; 
Yo evaṁ jānāti sa vedi dhammaṁ, 
Idaṁ paṭikkosamakevalī so”ti. 
<b>Evampi viggayha vivādayanti,</b> 
<b>Bālo paro akkusaloti cāhu;</b> 
<b>Sacco nu vādo katamo imesaṁ,</b> 
<b>Sabbeva hīme kusalāvadānā.</b> 
<b>Evampi viggayha vivādayantī</b>ti. 
Evaṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṁ karonti, bhaṇḍanaṁ karonti, viggahaṁ karonti, vivādaṁ karonti, medhagaṁ karonti—
“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe… 
nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—
evampi viggayha vivādayanti. 
<b>Bālo paro akkusaloti cāhū</b>ti. 
Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī duppaññoti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
bālo paro akkusaloti cāhu. 
<b>Sacco nu vādo katamo imesan</b>ti. 
Imesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ vādo katamo sacco taccho tatho bhūto yāthāvo aviparītoti—
sacco nu vādo katamo imesaṁ. 
<b>Sabbeva hīme kusalāvadānā</b>ti. 
Sabbevime samaṇabrāhmaṇā kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
sabbeva hīme kusalāvadānā. 
Tenāha so nimmito—
“Evampi viggayha vivādayanti, 
Bālo paro akkusaloti cāhu; 
Sacco nu vādo katamo imesaṁ, 
Sabbeva hīme kusalāvadānā”ti. 
<b>Parassa ce dhammamanānujānaṁ,</b> 
<b>Bālomako hoti nihīnapañño;</b> 
<b>Sabbeva bālā sunihīnapaññā,</b> 
<b>Sabbevime diṭṭhiparibbasānā.</b> 
<b>Parassa ce dhammamanānujānan</b>ti. 
Parassa dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ anānujānanto anānupassanto anānumananto anānumaññanto anānumodantoti—
parassa ce dhammamanānujānaṁ. 
<b>Bālomako hoti nihīnapañño</b>ti. 
Paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto, hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti—
bālomako hoti nihīnapañño. 
<b>Sabbeva bālā sunihīnapaññā</b>ti. 
Sabbevime samaṇabrāhmaṇā bālā hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā, sabbeva hīnapaññā nihīnapaññā omakapaññā lāmakapaññā chatukkapaññā parittapaññāti—
sabbeva bālā sunihīnapaññā. 
<b>Sabbevime diṭṭhiparibbasānā</b>ti. 
Sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; 
te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṁvasanti āvasanti parivasanti. 
Yathā agārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; 
evamevaṁ sabbevime samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā …pe… 
parivasantīti—
sabbevime diṭṭhiparibbasānā. 
Tenāha bhagavā—
“Parassa ce dhammamanānujānaṁ, 
Bālomako hoti nihīnapañño; 
Sabbeva bālā sunihīnapaññā, 
Sabbevime diṭṭhiparibbasānā”ti. 
<b>Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā,</b> 
<b>Saṁsuddhapaññā kusalā mutīmā;</b> 
<b>Na tesaṁ koci parihīnapañño,</b> 
<b>Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā.</b> 
<b>Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā</b>ti. 
Sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā anavīvadātā avodātā apariyodātā saṅkiliṭṭhā saṅkilesikāti—
sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā. 
<b>Saṁsuddhapaññā kusalā mutīmā</b>ti. 
Suddhapaññā visuddhapaññā parisuddhapaññā vodātapaññā pariyodātapaññā. 
Atha vā suddhadassanā visuddhadassanā parisuddhadassanā vodātadassanā pariyodātadassanāti—
saṁsuddhapaññā. 
<b>Kusalā</b>ti kusalā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti—
saṁsuddhapaññā kusalā. 
<b>Mutīmā</b>ti mutimā paṇḍitā paññavanto iddhimanto ñāṇino vibhāvino medhāvinoti—
saṁsuddhapaññā kusalā mutīmā. 
<b>Tesaṁ na koci parihīnapañño</b>ti. 
Tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ na koci hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapañño atthi. 
Sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti—
tesaṁ na koci parihīnapañño. 
<b>Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā</b>ti. 
Tesaṁ samaṇabrāhmaṇānaṁ diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti—
diṭṭhī hi tesampi tathā samattā. 
Tenāha bhagavā—
“Sandiṭṭhiyā ceva navīvadātā, 
Saṁsuddhapaññā kusalā mutīmā; 
Tesaṁ na koci parihīnapañño, 
Diṭṭhī hi tesampi tathā samattā”ti. 
<b>Na vāhametaṁ tathiyanti brūmi,</b> 
<b>Yamāhu bālā mithu aññamaññaṁ;</b> 
<b>Sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ,</b> 
<b>Tasmā hi bāloti paraṁ dahanti.</b> 
<b>Na vāhametaṁ tathiyanti brūmī</b>ti. 
<b>Nā</b>ti paṭikkhepo. 
<b>Etan</b>ti “dvāsaṭṭhidiṭṭhigatāni nāhaṁ etaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
na vāhametaṁ tathiyanti brūmi. 
<b>Yamāhu bālā mithu aññamaññan</b>ti. 
<b>Mithū</b>ti dve janā, dve kalahakārakā, dve bhaṇḍanakārakā, dve bhassakārakā, dve vivādakārakā, dve adhikaraṇakārakā, dve vādino, dve sallapakā; 
te aññamaññaṁ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
yamāhu bālā mithu aññamaññaṁ. 
<b>Sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccan</b>ti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—
sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ. 
“Asassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti …pe… 
“neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti—
sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ. 
<b>Tasmā hi bāloti paraṁ dahantī</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā paraṁ bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti dahanti passanti dakkhanti olokenti nijjhāyanti upaparikkhantīti—
tasmā hi bāloti paraṁ dahanti. 
Tenāha bhagavā—
“Na vāhametaṁ tathiyanti brūmi, 
Yamāhu bālā mithu aññamaññaṁ; 
Sakaṁ sakaṁ diṭṭhimakaṁsu saccaṁ, 
Tasmā hi bāloti paraṁ dahantī”ti. 
<b>Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke,</b> 
<b>Tamāhu aññepi tucchaṁ musāti;</b> 
<b>Evampi viggayha vivādayanti,</b> 
<b>Kasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.</b> 
<b>Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke</b>ti. 
Yaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “idaṁ saccaṁ tacchaṁ tathaṁ bhūtaṁ yāthāvaṁ aviparītan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
yamāhu saccaṁ tathiyanti eke. 
<b>Tamāhu aññepi tucchaṁ musātī</b>ti. 
Tameva dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ eke samaṇabrāhmaṇā “tucchaṁ etaṁ, musā etaṁ, abhūtaṁ etaṁ, alikaṁ etaṁ, ayāthāvaṁ etan”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
tamāhu aññepi tucchaṁ musāti. 
<b>Evampi viggayha vivādayantī</b>ti. 
Evaṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā vivādayanti, kalahaṁ karonti, bhaṇḍanaṁ karonti, viggahaṁ karonti, vivādaṁ karonti, medhagaṁ karonti—
“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe… 
nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti—
evampi viggayha vivādayanti. 
<b>Kasmā na ekaṁ samaṇā vadantī</b>ti. 
<b>Kasmā</b>ti kasmā kiṅkāraṇā kiṁhetu kiṁpaccayā kiṁnidānā kiṁsamudayā kiṁjātikā kiṁpabhavā na ekaṁ vadanti nānā vadanti vividhaṁ vadanti aññoññaṁ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
kasmā na ekaṁ samaṇā vadanti. 
Tenāha so nimmito—
“Yamāhu saccaṁ tathiyanti eke, 
Tamāhu aññepi tucchaṁ musāti; 
Evampi viggayha vivādayanti, 
Kasmā na ekaṁ samaṇā vadantī”ti. 
<b>Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi,</b> 
<b>Yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ;</b> 
<b>Nānā te saccāni sayaṁ thunanti,</b> 
<b>Tasmā na ekaṁ samaṇā vadanti.</b> 
<b>Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthī</b>ti. 
Ekaṁ saccaṁ vuccati dukkhanirodho nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Atha vā ekaṁ saccaṁ vuccati—
maggasaccaṁ, niyyānasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi, sammāsaṅkappo, sammāvācā, sammākammanto, sammāājīvo, sammāvāyāmo, sammāsati, sammāsamādhīti—
ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi. 
<b>Yasmiṁ pajā no vivade pajānan</b>ti. 
<b>Yasmin</b>ti yasmiṁ sacce. 
<b>Pajā</b>ti sattādhivacanaṁ. 
<b>Pajānan</b>ti yaṁ saccaṁ pajānantā ājānantā vijānantā paṭivijānantā paṭivijjhantā na kalahaṁ kareyyuṁ, na bhaṇḍanaṁ kareyyuṁ, na viggahaṁ kareyyuṁ, na vivādaṁ kareyyuṁ, na medhagaṁ kareyyuṁ, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyyuṁ, vinodeyyuṁ, byantiṁ kareyyuṁ, anabhāvaṁ gameyyunti—
yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ. 
<b>Nānā te saccāni sayaṁ thunantī</b>ti. 
Nānā te saccāni sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti sayaṁ thunanti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
nānā te saccāni sayaṁ thunanti. 
<b>Tasmā na ekaṁ samaṇā vadantī</b>ti. 
<b>Tasmā</b>ti tasmā taṅkāraṇā taṁhetu tappaccayā taṁnidānā na ekaṁ vadanti nānā vadanti vividhaṁ vadanti aññoññaṁ vadanti puthu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
tasmā na ekaṁ samaṇā vadanti. 
Tenāha bhagavā—
“Ekañhi saccaṁ na dutīyamatthi, 
Yasmiṁ pajā no vivade pajānaṁ; 
Nānā te saccāni sayaṁ thunanti, 
Tasmā na ekaṁ samaṇā vadantī”ti. 
<b>Kasmā nu saccāni vadanti nānā,</b> 
<b>Pavādiyāse kusalāvadānā;</b> 
<b>Saccāni sutāni bahūni nānā,</b> 
<b>Udāhu te takkamanussaranti.</b> 
<b>Kasmā nu saccāni vadanti nānā</b>ti. 
<b>Kasmā</b>ti kasmā kiṅkāraṇā kiṁhetu kiṁpaccayā kiṁnidānā saccāni nānā vadanti, vividhāni vadanti, aññoññāni vadanti, puthūni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
kasmā nu saccāni vadanti nānā. 
<b>Pavādiyāse kusalāvadānā</b>ti. 
<b>Pavādiyāse</b>ti vippavadantītipi pavādiyāse. 
Atha vā sakaṁ sakaṁ diṭṭhigataṁ pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti pavadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
pavādiyāse kusalāvadānā. 
<b>Saccāni sutāni bahūni nānā</b>ti saccāni sutāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti—
saccāni sutāni bahūni nānā. 
<b>Udāhu te takkamanussarantī</b>ti udāhu takkena saṅkappena yāyanti nīyanti vuyhanti saṁharīyantīti. 
Evampi udāhu te takkamanussaranti. 
Atha vā takkapariyāhataṁ vīmaṁsānucaritaṁ sayaṁ paṭibhānaṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti. 
Evampi udāhu te takkamanussaranti. 
Tenāha so nimmito—
“Kasmā nu saccāni vadanti nānā, 
Pavādiyāse kusalāvadānā; 
Saccāni sutāni bahūni nānā, 
Udāhu te takkamanussarantī”ti. 
<b>Na heva saccāni bahūni nānā,</b> 
<b>Aññatra saññāya niccāni loke;</b> 
<b>Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā,</b> 
<b>Saccaṁ musāti dvayadhammamāhu.</b> 
<b>Na heva saccāni bahūni nānā</b>ti na heva saccāni bahukāni nānāni vividhāni aññoññāni puthūnīti—
na heva saccāni bahūni nānā. 
<b>Aññatra saññāya niccāni loke</b>ti aññatra saññāya niccaggāhā ekaññeva saccaṁ loke kathīyati bhaṇīyati dīpīyati voharīyati—
dukkhanirodho nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Atha vā ekaṁ saccaṁ vuccati maggasaccaṁ, niyyānasaccaṁ, dukkhanirodhagāminī paṭipadā, ariyo aṭṭhaṅgiko maggo, seyyathidaṁ—
sammādiṭṭhi …pe… sammāsamādhīti—
aññatra saññāya niccāni loke. 
<b>Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, saccaṁ musāti dvayadhammamāhū</b>ti. 
Takkaṁ vitakkaṁ saṅkappaṁ takkayitvā vitakkayitvā saṅkappayitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti. 
Diṭṭhigatāni janetvā sañjanetvā nibbattetvā abhinibbattetvā “mayhaṁ saccaṁ tuyhaṁ musā”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā saccaṁ musāti dvayadhammamāhu. 
Tenāha bhagavā—
“Na heva saccāni bahūni nānā, 
Aññatra saññāya niccāni loke; 
Takkañca diṭṭhīsu pakappayitvā, 
Saccaṁ musāti dvayadhammamāhū”ti. 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā,</b> 
<b>Ete ca nissāya vimānadassī;</b> 
<b>Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno,</b> 
<b>Bālo paro akkusaloti cāha.</b> 
<b>Diṭṭhe sute sīlavate mute vā, ete ca nissāya vimānadassī</b>ti. 
Diṭṭhaṁ vā diṭṭhasuddhiṁ vā, sutaṁ vā sutasuddhiṁ vā, sīlaṁ vā sīlasuddhiṁ vā, vataṁ vā vatasuddhiṁ vā, mutaṁ vā mutasuddhiṁ vā nissāya upanissāya gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—
diṭṭhe sute sīlavate mute vā. 
<b>Ete ca nissāya vimānadassī</b>ti. 
Na sammānetītipi vimānadassī. 
Atha vā domanassaṁ janetītipi vimānadassīti—
diṭṭhe sute sīlavate mute vā ete ca nissāya vimānadassī. 
<b>Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno</b>ti. 
Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. 
Diṭṭhivinicchaye vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti—
vinicchaye ṭhatvā. 
<b>Pahassamāno</b>ti tuṭṭho hoti haṭṭho pahaṭṭho attamano paripuṇṇasaṅkappo. 
Atha vā dantavidaṁsakaṁ pahassamānoti—
vinicchaye ṭhatvā pahassamāno. 
<b>Bālo paro akkusaloti cāhā</b>ti. 
Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto akusalo avidvā avijjāgato aññāṇī avibhāvī amedhāvī duppaññoti, evamāha evaṁ katheti evaṁ bhaṇati evaṁ dīpayati evaṁ voharatīti—
bālo paro akkusaloti cāha. 
Tenāha bhagavā—
“Diṭṭhe sute sīlavate mute vā, 
Ete ca nissāya vimānadassī; 
Vinicchaye ṭhatvā pahassamāno, 
Bālo paro akkusaloti cāhā”ti. 
<b>Yeneva bāloti paraṁ dahāti,</b> 
<b>Tenātumānaṁ kusaloti cāha;</b> 
<b>Sayamattanā so kusalāvadāno,</b> 
<b>Aññaṁ vimāneti tadeva pāva.</b> 
<b>Yeneva bāloti paraṁ dahātī</b>ti. 
Yeneva hetunā yena paccayena yena kāraṇena yena pabhavena paraṁ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato dahati passati dakkhati oloketi nijjhāyati upaparikkhatīti—
yeneva bāloti paraṁ dahāti. 
<b>Tenātumānaṁ kusaloti cāhā</b>ti. 
<b>Ātumāno</b> vuccati attā. 
Sopi teneva hetunā tena paccayena tena kāraṇena tena pabhavena attānaṁ ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—
tenātumānaṁ kusaloti cāha. 
<b>Sayamattanā so kusalāvadāno</b>ti. 
Sayameva attānaṁ kusalavādo paṇḍitavādo thiravādo ñāyavādo hetuvādo lakkhaṇavādo kāraṇavādo ṭhānavādo sakāya laddhiyāti—
sayamattanā so kusalāvadāno. 
<b>Aññaṁ vimāneti tadeva pāvā</b>ti. 
Na sammānetītipi aññaṁ vimāneti. 
Atha vā domanassaṁ janetītipi aññaṁ vimāneti. 
<b>Tadeva pāvā</b>ti tadeva taṁ diṭṭhigataṁ pāvadati “itipāyaṁ puggalo micchādiṭṭhiko viparītadassano”ti—
aññaṁ vimāneti tadeva pāvada. 
Tenāha bhagavā—
“Yeneva bāloti paraṁ dahāti, 
Tenātumānaṁ kusaloti cāha; 
Sayamattanā so kusalāvadāno, 
Aññaṁ vimāneti tadeva pāvā”ti. 
<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto,</b> 
<b>Mānena matto paripuṇṇamānī;</b> 
<b>Sayameva sāmaṁ manasābhisitto,</b> 
<b>Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā.</b> 
<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto</b>ti. 
Atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. 
Kiṅkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni? 
Sabbā tā diṭṭhiyo kāraṇātikkantā lakkhaṇātikkantā ṭhānātikkantā, taṅkāraṇā atisāradiṭṭhiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. 
Sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā. 
Kiṅkāraṇā sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā? 
Te aññamaññaṁ atikkamitvā samatikkamitvā vītivattitvā diṭṭhigatāni janenti sañjanenti nibbattenti abhinibbattenti, taṅkāraṇā sabbepi titthiyā atisāradiṭṭhiyā. 
<b>Atisāradiṭṭhiyā so samatto</b>ti. 
Atisāradiṭṭhiyā samatto paripuṇṇo anomoti—
atisāradiṭṭhiyā so samatto. 
<b>Mānena matto paripuṇṇamānī</b>ti. 
Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhimānena matto pamatto ummatto atimattoti—
mānena matto. 
<b>Paripuṇṇamānī</b>ti paripuṇṇamānī samattamānī anomamānīti—
mānena matto paripuṇṇamānī. 
<b>Sayameva sāmaṁ manasābhisitto</b>ti. 
Sayameva attānaṁ cittena abhisiñcati “ahamasmi kusalo paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvī”ti—
sayameva sāmaṁ manasābhisitto. 
<b>Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā</b>ti. 
Tassa sā diṭṭhi tathā samattā samādinnā gahitā parāmaṭṭhā abhiniviṭṭhā ajjhositā adhimuttāti—
diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā. 
Tenāha bhagavā—
“Atisāradiṭṭhiyā so samatto, 
Mānena matto paripuṇṇamānī; 
Sayameva sāmaṁ manasābhisitto, 
Diṭṭhī hi sā tassa tathā samattā”ti. 
<b>Parassa ce hi vacasā nihīno,</b> 
<b>Tumo sahā hoti nihīnapañño;</b> 
<b>Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro,</b> 
<b>Na koci bālo samaṇesu atthi.</b> 
<b>Parassa ce hi vacasā nihīno</b>ti parassa ce vācāya vacanena ninditakāraṇā garahitakāraṇā upavaditakāraṇā paro bālo hoti hīno nihīno omako lāmako chatukko parittoti—
parassa ce hi vacasā nihīno. 
<b>Tumo sahā hoti nihīnapañño</b>ti. 
Sopi teneva sahā hoti hīnapañño nihīnapañño omakapañño lāmakapañño chatukkapañño parittapaññoti—
tumo sahā hoti nihīnapañño. 
<b>Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro</b>ti atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro paṇḍito paññavā buddhimā ñāṇī vibhāvī medhāvīti—
atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro. 
<b>Na koci bālo samaṇesu atthī</b>ti. 
Samaṇesu na koci bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto atthi, sabbeva seṭṭhapaññā visiṭṭhapaññā pāmokkhapaññā uttamapaññā pavarapaññāti—
na koci bālo samaṇesu atthi. 
Tenāha bhagavā—
“Parassa ce hi vacasā nihīno, 
Tumo sahā hoti nihīnapañño; 
Atha ce sayaṁ vedagū hoti dhīro, 
Na koci bālo samaṇesu atthī”ti. 
<b>Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ,</b> 
<b>Aparaddhā suddhimakevalī te;</b> 
<b>Evampi titthyā puthuso vadanti,</b> 
<b>Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā.</b> 
<b>Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ, aparaddhā suddhimakevalī te</b>ti. 
Ito aññaṁ dhammaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ye abhivadanti, te suddhimaggaṁ visuddhimaggaṁ parisuddhimaggaṁ vodātamaggaṁ pariyodātamaggaṁ viraddhā aparaddhā khalitā galitā aññāya aparaddhā akevalī te, asamattā te, aparipuṇṇā te, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti—
aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ, aparaddhā suddhimakevalī te. 
<b>Evampi titthyā puthuso vadantī</b>ti. 
<b>Titthaṁ</b> vuccati diṭṭhigataṁ. 
Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā. 
Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatāni vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
evampi titthyā puthuso vadanti. 
<b>Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā</b>ti. 
Sakāya diṭṭhiyā diṭṭhirāgena rattā abhirattāti—
sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā. 
Tenāha bhagavā—
“Aññaṁ ito yābhivadanti dhammaṁ, 
Aparaddhā suddhimakevalī te; 
Evampi titthyā puthuso vadanti, 
Sandiṭṭhirāgena hi tebhirattā”ti. 
<b>Idheva suddhiṁ iti vādayanti,</b> 
<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhu;</b> 
<b>Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā,</b> 
<b>Sakāyane tattha daḷhaṁ vadānā.</b> 
<b>Idheva suddhiṁ iti vādayantī</b>ti. 
Idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti idha suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
idheva suddhiṁ iti vādayanti. 
<b>Nāññesu dhammesu visuddhimāhū</b>ti. 
Attano satthāraṁ dhammakkhānaṁ gaṇaṁ diṭṭhiṁ paṭipadaṁ maggaṁ ṭhapetvā sabbe paravāde khipanti ukkhipanti parikkhipanti. 
“So satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā, mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā vimuccanti vā parimuccanti vā hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittā”ti, evamāhaṁsu evaṁ kathenti evaṁ bhaṇanti evaṁ dīpayanti evaṁ voharantīti—
nāññesu dhammesu visuddhimāhu. 
<b>Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā</b>ti. 
Titthaṁ vuccati diṭṭhigataṁ. 
Titthiyā vuccanti diṭṭhigatikā. 
Puthudiṭṭhiyā puthudiṭṭhigatesu niviṭṭhā patiṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
evampi titthyā puthuso niviṭṭhā. 
<b>Sakāyane tattha daḷhaṁ vadānā</b>ti. 
Dhammo sakāyanaṁ, diṭṭhi sakāyanaṁ, paṭipadā sakāyanaṁ, maggo sakāyanaṁ, sakāyane daḷhavādā thiravādā balikavādā avaṭṭhitavādāti—
sakāyane tattha daḷhaṁ vadānā. 
Tenāha bhagavā—
“Idheva suddhiṁ iti vādayanti, 
Nāññesu dhammesu visuddhimāhu; 
Evampi titthyā puthuso niviṭṭhā, 
Sakāyane tattha daḷhaṁ vadānā”ti. 
<b>Sakāyane vāpi daḷhaṁ vadāno,</b> 
<b>Kamettha bāloti paraṁ daheyya;</b> 
<b>Sayaṁva so medhagamāvaheyya,</b> 
<b>Paraṁ vadaṁ bālamasuddhidhammaṁ.</b> 
<b>Sakāyane vāpi daḷhaṁ vadāno</b>ti. 
Dhammo sakāyanaṁ, diṭṭhi sakāyanaṁ, paṭipadā sakāyanaṁ, maggo sakāyanaṁ, sakāyane daḷhavādo thiravādo balikavādo avaṭṭhitavādoti—
sakāyane vāpi daḷhaṁ vadāno. 
<b>Kamettha bāloti paraṁ daheyyā</b>ti. 
<b>Etthā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā paraṁ bālato hīnato nihīnato omakato lāmakato chatukkato parittato kaṁ daheyya kaṁ passeyya kaṁ dakkheyya kaṁ olokeyya kaṁ nijjhāyeyya kaṁ upaparikkheyyāti—
kamettha bāloti paraṁ daheyya. 
<b>Sayaṁva so medhagamāvaheyya, paraṁ vadaṁ bālamasuddhidhamman</b>ti. 
Paro bālo hīno nihīno omako lāmako chatukko paritto asuddhidhammo avisuddhidhammo aparisuddhidhammo avodātadhammoti—
evaṁ vadanto evaṁ kathento evaṁ bhaṇanto evaṁ dīpayanto evaṁ voharanto sayameva kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ āvaheyya samāvaheyya āhareyya samāhareyya ākaḍḍheyya samākaḍḍheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniviseyyāti—
sayaṁva so medhagamāvaheyya paraṁ vadaṁ bālamasuddhidhammaṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Sakāyane vāpi daḷhaṁ vadāno, 
Kamettha bāloti paraṁ daheyya; 
Sayaṁva so medhagamāvaheyya, 
Paraṁ vadaṁ bālamasuddhidhamman”ti. 
<b>Vinicchaye ṭhatvā sayaṁ pamāya,</b> 
<b>Uddhaṁsa lokasmiṁ vivādameti;</b> 
<b>Hitvāna sabbāni vinicchayāni,</b> 
<b>Na medhagaṁ kubbati jantu loke.</b> 
<b>Vinicchaye ṭhatvā sayaṁ pamāyā</b>ti. 
Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. 
Vinicchayadiṭṭhiyā ṭhatvā patiṭṭhahitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvāti vinicchaye ṭhatvā. 
<b>Sayaṁ pamāyā</b>ti sayaṁ pamāya paminitvā. 
“Ayaṁ satthā sabbaññū”ti sayaṁ pamāya paminitvā, 
“ayaṁ dhammo svākkhāto … 
ayaṁ gaṇo suppaṭipanno … 
ayaṁ diṭṭhi bhaddikā … 
ayaṁ paṭipadā supaññattā … 
ayaṁ maggo niyyāniko”ti sayaṁ pamāya paminitvāti—
vinicchaye ṭhatvā sayaṁ pamāya. 
<b>Uddhaṁsa lokasmiṁ vivādametī</b>ti. 
Uddhaṁso vuccati anāgataṁ. 
Attano vādaṁ uddhaṁ ṭhapetvā sayameva kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ eti upeti upagacchati gaṇhāti parāmasati abhinivisatīti. 
Evampi uddhaṁsa lokasmiṁ vivādameti. 
Atha vā aññena uddhaṁ vādena saddhiṁ kalahaṁ karoti bhaṇḍanaṁ karoti viggahaṁ karoti vivādaṁ karoti medhagaṁ karoti—
“na tvaṁ imaṁ dhammavinayaṁ ājānāsi …pe… 
nibbeṭhehi vā sace pahosī”ti. 
Evampi uddhaṁsa lokasmiṁ vivādameti. 
<b>Hitvāna sabbāni vinicchayānī</b>ti. 
Vinicchayā vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni. 
Diṭṭhivinicchayā sabbe vinicchaye hitvā cajitvā pariccajitvā jahitvā pajahitvā vinodetvā byantiṁ karitvā anabhāvaṁ gametvāti—
hitvāna sabbāni vinicchayāni. 
<b>Na medhagaṁ kubbati jantu loke</b>ti. 
Na kalahaṁ karoti, na bhaṇḍanaṁ karoti, na viggahaṁ karoti, na vivādaṁ karoti, na medhagaṁ karoti. 
Vuttañhetaṁ bhagavatā—
“evaṁ vimuttacitto kho, aggivessana, bhikkhu na kenaci saṁvadati, na kenaci vivadati, yañca loke vuttaṁ tena ca voharati aparāmasan”ti. 
<b>Jantū</b>ti satto naro mānavo poso puggalo jīvo jāgu jantu indagu manujo. 
<b>Loke</b>ti apāyaloke …pe… āyatanaloketi—
na medhagaṁ kubbati jantu loketi. 
Tenāha bhagavā—
“Vinicchaye ṭhatvā sayaṁ pamāya, 
Uddhaṁsa lokasmiṁ vivādameti; 
Hitvāna sabbāni vinicchayāni, 
Na medhagaṁ kubbati jantu loke”ti. 
Cūḷabyūhasuttaniddeso dvādasamo. 

Mahāniddesa 
Aṭṭhakavagga 
13. Mahābyūhasuttaniddesa 
Atha mahābyūhasuttaniddesaṁ vakkhati—
<b>Ye kecime diṭṭhiparibbasānā,</b> 
<b>Idameva saccanti ca vādayanti;</b> 
<b>Sabbeva te nindamanvānayanti,</b> 
<b>Atho pasaṁsampi labhanti tattha.</b> 
<b>Ye kecime diṭṭhiparibbasānā</b>ti. 
<b>Ye kecī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
ye kecīti. 
<b>Diṭṭhiparibbasānā</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā diṭṭhigatikā; 
te dvāsaṭṭhiyā diṭṭhigatānaṁ aññataraññataraṁ diṭṭhigataṁ gahetvā uggahetvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā sakāya sakāya diṭṭhiyā vasanti saṁvasanti āvasanti parivasanti. 
Yathā agārikā vā gharesu vasanti, sāpattikā vā āpattīsu vasanti, sakilesā vā kilesesu vasanti; 
evamevaṁ santeke …pe… 
parivasantīti—
ye kecime diṭṭhiparibbasānā. 
<b>Idameva saccanti ca vādayantī</b>ti. 
“Sassato loko, idameva saccaṁ moghamaññan”ti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
“Asassato loko …pe… 
neva hoti na na hoti tathāgato paraṁ maraṇā, idameva saccaṁ moghamaññan”ti vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantīti—
idameva saccanti ca vādayanti. 
<b>Sabbeva te nindamanvānayantī</b>ti. 
Sabbeva te samaṇabrāhmaṇā nindameva anventi, garahameva anventi, akittimeva anventi; 
sabbe ninditāyeva honti, garahitāyeva honti, akittitāyeva hontīti—
sabbeva te nindamanvānayanti. 
<b>Atho pasaṁsampi labhanti tatthā</b>ti. 
Tattha sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā pasaṁsaṁ thomanaṁ kittiṁ vaṇṇahārikaṁ labhanti paṭilabhanti upagacchanti vindantīti—
atho pasaṁsampi labhanti tattha. 
Tenāha so nimmito—
“Ye kecime diṭṭhiparibbasānā, 
Idameva saccanti ca vādayanti; 
Sabbeva te nindamanvānayanti, 
Atho pasaṁsampi labhanti tatthā”ti. 
<b>Appañhi etaṁ na alaṁ samāya,</b> 
<b>Duve vivādassa phalāni brūmi;</b> 
<b>Etampi disvā na vivādayetha,</b> 
<b>Khemābhipassaṁ avivādabhūmiṁ.</b> 
<b>Appañhi etaṁ na alaṁ samāyā</b>ti. 
<b>Appañhi etan</b>ti appakaṁ etaṁ, omakaṁ etaṁ, thokakaṁ etaṁ, lāmakaṁ etaṁ, chatukkaṁ etaṁ, parittakaṁ etanti—
appañhi etaṁ. 
<b>Na alaṁ samāyā</b>ti nālaṁ rāgassa samāya, dosassa samāya, mohassa samāya, kodhassa … upanāhassa … makkhassa … paḷāsassa … issāya … macchariyassa … māyāya … sāṭheyyassa … thambhassa … sārambhassa … mānassa … atimānassa … madassa … pamādassa … sabbakilesānaṁ … sabbaduccaritānaṁ … sabbadarathānaṁ … sabbapariḷāhānaṁ … sabbasantāpānaṁ … sabbākusalābhisaṅkhārānaṁ samāya upasamāya vūpasamāya nibbānāya paṭinissaggāya paṭipassaddhiyāti—
appañhi etaṁ na alaṁ samāya. 
<b>Duve vivādassa phalāni brūmī</b>ti. 
Diṭṭhikalahassa diṭṭhibhaṇḍanassa diṭṭhiviggahassa diṭṭhivivādassa diṭṭhimedhagassa dve phalāni honti—
jayaparājayo hoti, lābhālābho hoti, yasāyaso hoti, nindāpasaṁso hoti, sukhadukkhaṁ hoti, somanassadomanassaṁ hoti, iṭṭhāniṭṭhaṁ hoti, anunayapaṭighaṁ hoti, ugghātinigghāti hoti, anurodhavirodho hoti. 
Atha vā taṁ kammaṁ nirayasaṁvattanikaṁ, tiracchānayonisaṁvattanikaṁ, pettivisayasaṁvattanikanti brūmi ācikkhāmi desemi paññapemi paṭṭhapemi vivarāmi vibhajāmi uttānīkaromi pakāsemīti—
duve vivādassa phalāni brūmi. 
<b>Etampi disvā na vivādayethā</b>ti. 
<b>Etampi disvā</b>ti etaṁ ādīnavaṁ disvā passitvā tulayitvā tīrayitvā vibhāvayitvā vibhūtaṁ katvā diṭṭhikalahesu diṭṭhibhaṇḍanesu diṭṭhiviggahesu diṭṭhivivādesu diṭṭhimedhagesūti—
etampi disvā. 
<b>Na vivādayethā</b>ti na kalahaṁ kareyya, na bhaṇḍanaṁ kareyya, na viggahaṁ kareyya, na vivādaṁ kareyya, na medhagaṁ kareyya, kalahaṁ bhaṇḍanaṁ viggahaṁ vivādaṁ medhagaṁ pajaheyya vinodeyya byantiṁ kareyya anabhāvaṁ gameyya, kalahā bhaṇḍanā viggahā vivādā medhagā ārato assa virato paṭivirato nikkhanto nissaṭo vippamutto visaññutto vimariyādikatena cetasā vihareyyāti—
etampi disvā na vivādayetha. 
<b>Khemābhipassaṁ avivādabhūmin</b>ti. 
<b>Avivādabhūmiṁ</b> vuccati amataṁ nibbānaṁ. 
Yo so sabbasaṅkhārasamatho sabbūpadhipaṭinissaggo taṇhakkhayo virāgo nirodho nibbānaṁ. 
Etaṁ avivādabhūmiṁ khemato tāṇato leṇato saraṇato abhayato accutato amatato nibbānato passanto dakkhanto olokento nijjhāyanto upaparikkhantoti—
khemābhipassaṁ avivādabhūmiṁ. 
Tenāha bhagavā—
“Appañhi etaṁ na alaṁ samāya, 
Duve vivādassa phalāni brūmi; 
Etampi disvā na vivādayetha, 
Khemābhipassaṁ avivādabhūmin”ti. 
<b>Yā kācimā sammutiyo puthujjā,</b> 
<b>Sabbāva etā na upeti vidvā;</b> 
<b>Anūpayo so upayaṁ kimeyya,</b> 
<b>Diṭṭhe sute khantimakubbamāno.</b> 
<b>Yā kācimā sammutiyo puthujjā</b>ti. 
<b>Yā kācī</b>ti sabbena sabbaṁ sabbathā sabbaṁ asesaṁ nissesaṁ pariyādiyanavacanametaṁ—
yā kācīti. 
<b>Sammutiyo</b>ti. 
Sammutiyo vuccanti dvāsaṭṭhi diṭṭhigatāni diṭṭhisammutiyo. 
<b>Puthujjā</b>ti puthujjanehi janitā sammutiyoti puthujjā, puthu nānājanehi janitā vā sammutiyoti puthujjāti—
yā kācimā sammutiyo puthujjā. 
<b>Sabbāva etā na upeti vidvā</b>ti. 
Vidvā vijjāgato ñāṇī vibhāvī medhāvī. 
Sabbāva etā diṭṭhisammutiyo neti na upeti na upagacchati na gaṇhāti na parāmasati nābhinivisatīti—
sabbāva etā na upeti vidvā. 
<b>Anūpayo so upayaṁ kimeyyā</b>ti. 
<b>Upayo</b>ti dve upayā—
taṇhūpayo ca diṭṭhūpayo ca …pe… 
ayaṁ taṇhūpayo …pe… 
ayaṁ diṭṭhūpayo. 
Tassa taṇhūpayo pahīno, diṭṭhūpayo paṭinissaṭṭho; 
taṇhūpayassa pahīnattā, diṭṭhūpayassa paṭinissaṭṭhattā anūpayo puggalo kiṁ rūpaṁ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniveseyya attā meti. 
Kiṁ vedanaṁ … 
kiṁ saññaṁ … 
kiṁ saṅkhāre … 
kiṁ viññāṇaṁ … 
kiṁ gatiṁ … 
kiṁ upapattiṁ … 
kiṁ paṭisandhiṁ … 
kiṁ bhavaṁ … 
kiṁ saṁsāraṁ … 
kiṁ vaṭṭaṁ upeyya upagaccheyya gaṇheyya parāmaseyya abhiniveseyyāti—
anūpayo so upayaṁ kimeyya. 
<b>Diṭṭhe sute khantimakubbamāno</b>ti. 
Diṭṭhe vā diṭṭhasuddhiyā vā sute vā sutasuddhiyā vā mute vā mutasuddhiyā vā khantiṁ akubbamāno chandaṁ akubbamāno pemaṁ akubbamāno rāgaṁ akubbamāno ajanayamāno asañjanayamāno anibbattayamāno anabhinibbattayamānoti—
diṭṭhe sute khantimakubbamāno. 
Tenāha bhagavā—
“Yā kācimā sammutiyo puthujjā, 
Sabbāva etā na upeti vidvā; 
Anūpayo so upayaṁ kimeyya, 
Diṭṭhe sute khantimakubbamāno”ti. 
<b>Sīluttamā saññamenāhu suddhiṁ,</b> 
<b>Vataṁ samādāya upaṭṭhitāse;</b> 
<b>Idheva sikkhema athassa suddhiṁ,</b> 
<b>Bhavūpanītā kusalāvadānā.</b> 
<b>Sīluttamā saññamenāhu suddhin</b>ti. 
Santeke samaṇabrāhmaṇā sīluttamavādā; 
te sīlamattena saññamamattena saṁvaramattena avītikkamamattena suddhiṁ visuddhiṁ parivisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parivimuttiṁ āhaṁsu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharanti. 
Samaṇamuṇḍikāputto evamāha—
“catūhi kho ahaṁ, gahapati, dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ paññapemi sampannakusalaṁ paramakusalaṁ uttamapattipattaṁ samaṇaṁ ayojjhaṁ. 
Katamehi catūhi? 
Idha, gahapati, na kāyena pāpakammaṁ karoti, na pāpikaṁ vācaṁ bhāsati, na pāpakaṁ saṅkappaṁ saṅkappeti, na pāpakaṁ ājīvaṁ ājīvati. 
Imehi kho ahaṁ, gahapati, catūhi dhammehi samannāgataṁ purisapuggalaṁ paññapemi sampannakusalaṁ paramakusalaṁ uttamapattipattaṁ samaṇaṁ ayojjhaṁ; 
evamevaṁ santeke samaṇabrāhmaṇā sīluttamavādā; 
te sīlamattena saññamamattena saṁvaramattena avītikkamamattena suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttiṁ āhaṁsu vadanti kathenti bhaṇanti dīpayanti voharantī”ti—
sīluttamā saññamenāhu suddhiṁ. 
<b>Vataṁ samādāya upaṭṭhitāse</b>ti. 
<b>Vatan</b>ti hatthivataṁ vā assavataṁ vā govataṁ vā kukkuravataṁ vā kākavataṁ vā vāsudevavataṁ vā baladevavataṁ vā puṇṇabhaddavataṁ vā maṇibhaddavataṁ vā aggivataṁ vā nāgavataṁ vā supaṇṇavataṁ vā yakkhavataṁ vā asuravataṁ vā gandhabbavataṁ vā mahārājavataṁ vā candavataṁ vā sūriyavataṁ vā indavataṁ vā brahmavataṁ vā devavataṁ vā disāvataṁ vā ādāya samādāya ādiyitvā samādiyitvā gaṇhitvā parāmasitvā abhinivisitvā upaṭṭhitā paccupaṭṭhitā allīnā upagatā ajjhositā adhimuttāti—
vataṁ samādāya upaṭṭhitāse. 
<b>Idheva sikkhema athassa suddhin</b>ti. 
<b>Idhā</b>ti sakāya diṭṭhiyā sakāya khantiyā sakāya ruciyā sakāya laddhiyā. 
<b>Sikkhemā</b>ti sikkhema ācarema samācarema samādāya vattemāti—
idheva sikkhema. 
<b>Athassa suddhin</b>ti athassa suddhiṁ visuddhiṁ parisuddhiṁ, muttiṁ vimuttiṁ parimuttinti—
idheva sikkhema athassa suddhiṁ. 
<b>Bhavūpanītā kusalāvadānā</b>ti. 
<b>Bhavūpanītā</b>ti bhavūpanītā bhavūpagatā bhavajjhositā bhavādhimuttāti—
bhavūpanītā. 
<b>Kusalāvadānā</b>ti kusalavādā paṇḍitavādā thiravādā ñāyavādā hetuvādā lakkhaṇavādā kāraṇavādā ṭhānavādā sakāya laddhiyāti—
bhavūpanītā kusalāvadānā. 
Tenāha bhagavā—
“Sīluttamā saññamenāhu suddhiṁ, 
Vataṁ samādāya upaṭṭhitāse; 
Idheva sikkhema athassa suddhiṁ, 
Bhavūpanītā kusalāvadānā”ti. 
<b>Sace cuto sīlavatato hoti,</b> 
<b>Pavedhatī kamma virādhayitvā;</b> 
<b>Pajappatī patthayatī ca suddhiṁ,</b> 
<b>Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā.</b> 
<b>Sace cuto sīlavatato hotī</b>ti. 
Dvīhi kāraṇehi sīlavatato cavati—
paravicchindanāya vā cavati, anabhisambhuṇanto vā cavati. 
Kathaṁ paravicchindanāya cavati? 
Paro vicchindati so satthā na sabbaññū, dhammo na svākkhāto, gaṇo na suppaṭipanno, diṭṭhi na bhaddikā, paṭipadā na supaññattā, maggo na niyyāniko, natthettha suddhi vā visuddhi vā parisuddhi vā, mutti vā vimutti vā parimutti vā, natthettha sujjhanti vā visujjhanti vā parisujjhanti vā, muccanti vā vimuccanti vā, parimuccanti vā, hīnā nihīnā omakā lāmakā chatukkā parittāti. 
Evaṁ paro vicchindati. 
Evaṁ vicchindiyamāno satthārā cavati, dhammakkhānā cavati, gaṇā cavati, diṭṭhiyā cavati, paṭipadāya cavati, maggato cavati. 
Evaṁ paravicchindanāya cavati. 
Kathaṁ anabhisambhuṇanto cavati? 
Sīlaṁ anabhisambhuṇanto sīlato cavati, vataṁ anabhisambhuṇanto vatato cavati, sīlabbataṁ anabhisambhuṇanto sīlabbatato cavati. 
Evaṁ anabhisambhuṇanto cavatīti—
sace cuto sīlavatato hoti. 
<b>Pavedhati kamma virādhayitvā</b>ti. 
<b>Pavedhatī</b>ti sīlaṁ vā vataṁ vā sīlabbataṁ vā “viraddhaṁ mayā, aparaddhaṁ mayā, khalitaṁ mayā, galitaṁ mayā, aññāya aparaddho ahan”ti vedhati pavedhati sampavedhatīti—
pavedhati. 
<b>Kamma virādhayitvā</b>ti puññābhisaṅkhāraṁ vā apuññābhisaṅkhāraṁ vā āneñjābhisaṅkhāraṁ vā “viraddhaṁ mayā, aparaddhaṁ mayā, khalitaṁ mayā, galitaṁ mayā, aññāya aparaddho ahan”ti vedhati pavedhati sampavedhatīti—
pavedhati kamma virādhayitvā. 
<b>Pajappatī patthayatī ca suddhin</b>ti. 
<b>Pajappatī</b>ti sīlaṁ vā jappati, vataṁ vā jappati, sīlabbataṁ vā jappati pajappati abhijappatīti—
pajappati. 
<b>Patthayatī ca suddhin</b>ti sīlasuddhiṁ vā pattheti, vatasuddhiṁ vā pattheti, sīlabbatasuddhiṁ vā pattheti piheti abhijappatīti—
pajappatī patthayatī ca suddhiṁ. 
<b>Satthāva hīno pavasaṁ gharamhā</b>ti. 
Yathā puriso gharato nikkhanto satthena pavasaṁ vasanto satthā ohīno, taṁ vā satthaṁ anubandhati sakaṁ vā gharaṁ paccāgacchati; 
evamevaṁ so diṭṭhigatiko taṁ vā satthāraṁ gaṇhāti aññaṁ vā satthāraṁ gaṇhāti, taṁ vā dhammakkhānaṁ gaṇhāti aññaṁ vā