Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)vinv_06u.htmNguyên tác: Sanskrit

Luật Tạng, Phẩm Dược (Bhaiṣajyavastu)

Văn bản Luật tạng (Vinaya) quy định về giới luật và đời sống tu tập của Tăng đoàn Phật giáo. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 1 / 8 (50.000 ký tự/trang)
Bhaiṣajyavastu
(fol. 91v3 = GBM 6.765; MSV I i)
bhaiṣajyavastuni piṇḍoddānam* /
bhaiṣajyaṃ mahāseno rājagṛhaṃ veṇuvanaṣaṇḍaḥ /
icchānaṅgalā ca kampilla ādirājyaṃ kumāravardhanam* /
glānakāś ca kaineyo vargo bhavati samudyataḥ //
uddānam* /
bhaiṣajyam anujñātaṃ vasā kacchuś ca añjanam* /
unmattakaḥ pilindaś ca revataḥ sauvīrakeṇa ca //
buddho bhagavān śrāvastyāṃ viharati jetavane anāthapiṇḍadasyārāme / tena khalu samayena bhikṣavaḥ śāradakena rogeṇa bādhyante / te śāradakena rogeṇa bādhyamānā utpāṇḍūtpāṇḍukā bhavanti kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyāḥ /
jānakāḥ pṛcchakā buddhā bhagavantaḥ /  yāvat pṛcchati buddho bhagavān āyuṣmantam ānandam* / kasmād ānanda etarhi bhikṣavaḥ utpāṇḍūtpāṇḍukāḥ kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyā iti / (MSV I ii) āyuṣmān ānandaḥ kathayati / etarhi bhadanta bhikṣavaḥ śāradakena rogeṇa bādhyante / etarhi śāradakena rogeṇa bādhyamānā utpāṇḍūtpāṇḍukā bhavanti kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyāḥ / bhagavān āha / tasmād ānanda anujānāmi bhikṣubhir bhaiṣajyaṃ sevitavyam iti /
uktaṃ bhagavatā bhikṣubhir bhaiṣajyaṃ pratisevitavyam iti / bhikṣavaḥ kāle sevanti kālātikrāntaṃ na sevanti / te bhavanti utpāṇḍūtpāṇḍukāḥ kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyāḥ / jānakāḥ pṛcchakā buddhā bhagavantaḥ / pṛcchati buddho bhagavān āyuṣmantam ānandam* / uktaṃ mayā bhikṣubhir bhaiṣajyaṃ sevitavyam iti / atha ca punar bhikṣavaḥ utpāṇḍūtpāṇḍukāḥ kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyāḥ / uktaṃ bhadanta bhagavatā bhikṣubhir bhaiṣajyaṃ pratisevitavyam iti / ta ete kālabhojino vayam iti kāle sevante kālātikrāntaṃ na sevante / tenotpāṇḍūtpāṇḍukāḥ kṛṣālukā durbalakā mlānā aprāptakāyāḥ / tasmāt tarhy ānanda anujānāmi bhikṣubhiś caturvidhāni bhaiṣajyāni pratisevitavyāni / kālikāni yāmikāni sāptāhikāni yāvajjīvikāni / tatra kālikāni maṇḍaḥ odanaṃ kulmāṣo māṃsam apūpāś ca / yāmikam aṣṭau pānāni / cocapānaṃ mocapānaṃ kolapānam (fol. 92r1 = GBM 6.766) aśvatthapānam udumbarapānaṃ pāruṣikapānaṃ  mṛdvīkāpānaṃ kharjūrapānaṃ ca /
(MSV I iii)
antaroddānam* /
cocaṃ mocaṃ ca kolaṃ ca aśvatthodumbareṇa ca /
pāruṣikaṃ ca mṛdvīkā kharjūraṃ cāṣṭamaṃ matam* //
sāptāhikaṃ sarpis tathā tailaṃ phāṇitaṃ madhu śarkarā / yāvajjīvikaṃ mūlabhaiṣajyaṃ gaṇḍabhaiṣajyaṃ patrabhaiṣajyaṃ puṣpabhaiṣajyaṃ phalabhaiṣajyaṃ paṃca jatūni pañca kṣārāḥ pañca lavaṇāni pañca kaṣāyāḥ /
tatra mūlabhaiṣajyaṃ mustaṃ vaco haridrārdrakam ativiṣā iti / yad vā punar anyad api mūlabhaiṣajyārthāya spharati nāmiṣārthāya / gaṇḍabhaiṣajyam* / candanaṃ cavikā padmakā devadāru guḍūcī dāruharidrā iti / yad vā punar anyad api gaṇḍabhaiṣajyārthāya spharati nāmiṣārthāya / patrabhaiṣajyam* / paṭolapatraṃ vāśikapatraṃ nimbapatraṃ kośātakīpatraṃ saptaparṇapatram iti / yad vā punar anyad api patrabhaiṣajyārthāya spharati nāmiṣārthāya / puṣpabhaiṣajyam* / pañca puṣpāṇi / vāśikapuṣpaṃ nimbapuṣpaṃ dhātukīpuṣpaṃ śaṭipuṣpaṃ  padmakesaram iti / yad vā punar anyad api puṣpabhaiṣajyārthāya spharati nāmiṣārthāya / phalabhaiṣajyam* / harītakīm āmalakaṃ vibhītakaṃ maricaṃ pippalī iti / yad vā punar anyad api phalabhaiṣajyārthāya spharati nāmiṣārthāya / pañca jatūni / hiṅguḥ sarjarasaḥ takas  takakarṇī tadāgataś ca / tatra hiṅguḥ hiṅguvṛkṣasya (MSV I iv) niryāsaḥ / sarjarasaḥ sālavṛkṣasya niryāsaḥ / tako lākṣās takakarṇī sikthaṃ tad āgatas tad anyeṣāṃ vṛkṣāṇāṃ niryāsaḥ / pañca kṣārāḥ katame / yavakṣāraḥ yāvaśūkakṣāraḥ sarjikākṣāras tilakṣāro vāsakākṣāraś ca / pañca lavaṇāni katamāni / saindhavaṃ viḍaṃ sauvarcalaṃ romakaṃ sāmudrakam* / pañca kaṣāyāḥ katame / āmrakaṣāyo nimbakaṣāyo jambūkaṣāyaḥ śirīṣakaṣāyaḥ kośambakaṣāyaś ca /
tatra yac ca kālikaṃ yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet kālikaṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati kāle paribhoktavyaṃ kālātikrāntaṃ na paribhoktavyam* / yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac ced yāmikaṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati yāme paribhoktavaṃ yāmātikrāntaṃ na paribhoktavyam* / yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet sāptāhikaṃ saṃsṛṣṭaṃ bhavati saptāhe paribhoktavyaṃ saptāhātikrāntaṃ na paribhoktavyam* / yāvajjīvikaṃ yāvajjīvikam adhiṣṭhāya paribhoktavyam* / evaṃ ca punar adhiṣṭheyam* / hastau prakṣālya pratigrāhayitvā bhikṣūṇāṃ purataḥ sthitvā idaṃ syād vacanīyam* / (MSV I v) samanvāharāyuṣman* / aham evaṃnāmā idaṃ bhaiṣajyaṃ yāvajjīvikam adhitiṣṭhāmi / teṣām arthāya sabrahmacāriṇāṃ ca evaṃ dvir api trir api / yathā yāvajjīvikam adhiṣṭhitam evaṃ yāmikaṃ sāptāhikaṃ vādhiṣṭheyam* /
śrāvastyāṃ nidānam* / athānyatamasya bhikṣor vāyvābādhikaṃ glānyam utpannam* / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya kathayati / vāyvābādhikaṃ (92v1 = GBM 6.767) glānyam utpannaṃ bhaiṣajyaṃ vyapadiśeti / sa kathayati / ārya vasāṃ sevasva svāsthyaṃ te bhaviṣyatīti / bhikṣur āha / bhadramukha kim ahaṃ puruṣādaḥ / sa kathayati / bhikṣo / idaṃ te bhaiṣajyaṃ na śakyam anyathā svasthena bhavitum iti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / yadi vaidyaḥ kathayati / idaṃ te bhikṣor bhaiṣajyaṃ na śakyam anyathā svasthena bhavitum iti sevitavyā vaseti / bhikṣavo na jānate / tair vaidyaḥ pṛṣṭaḥ / sa kathayati / ārya yuṣmākam eva śāstā sarvajñas tam eva gatvā pṛccheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pañca vasāḥ prasevitavyāḥ / katamāḥ pañca / matsyavasā śuśukāvasā śuśumāravasā rikṣavasā sūkaravasā ca / itīmāḥ pañca vasāḥ / akāle pakvā akāle parisrutā akāle pratigrāhitā akāle 'dhiṣṭhitā na paribhoktavyāḥ / kāle pakvā akāle parisrutā akāle pratigrāhitā akāle 'dhiṣṭhitā na paribhoktavyāḥ / kāle pakvāḥ kāle parisrutā akāle pratigrāhitā akāle 'dhiṣṭhitā na paribhoktavyāḥ / kāle pakvāḥ kāle parisrutāḥ kāle pratigrāhitāḥ kāle 'dhiṣṭhitās tailaparibhogena saptāhaṃ paribhoktavyā iti / tatas tena bhikṣuṇā vasā paribhuktā / svasthaḥ saṃvṛttaḥ / (MSV I vi) tena svasthībhūto 'smīty anyāvaśiṣṭā vasā choritā / yāvad aparasya bhikṣos tādṛśam eva glānyam utpannam* / so 'pi vaidyasakāśaṃ gatvā kathayati / bhadramukha mamaivaṃvidhaṃ glānyam utpannaṃ bhaiṣajyaṃ vyapadiśeti / tasyāpi tena vasā samādiṣṭā / sa tasya bhikṣoḥ sakāśaṃ gataḥ / sa kathayati / āyuṣmaṃs tvayā vasopayuktā mamāpi vaidyena vasā vyapadiṣṭā / asti kācid avaśiṣṭā vaseti / sa kathayati / āsīt sā tu mayā choritā / na śobhanaṃ kṛtam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / na hi bhikṣuṇopayuktaśeṣā vasā chorayitavyā / vasādhārakasyāhaṃ bhikṣor āsamudācārikān dharmān prajñapayiṣyāmi / vasādhārakeṇa
bhikṣuṇopayuktaśeṣā vasā yācitāny asya bhikṣor dātavyā / noced glānakalpikaśālāyāṃ sthāpayitavyā / yo 'rthī bhaviṣyati sa grahīṣyatīti / vasādhārako bhikṣur yathāprajñaptān āsamudācārikān dharmān na samādāya vartate sātisāro bhavati /
bhagavān śrāvastyāṃ viharati jetavane 'nāthapiṇḍadasyārāme / tena khalu samayenānyatamasya bhikṣoḥ kacchūrogaḥ samutpannaḥ / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / bhadramukha me kacchūrogaḥ samutpanno bhaiṣajyaṃ vyapadiśeti / sa kathayati / ārya kaṣāyaṃ sevasva / svāsthyaṃ te bhaviṣyati / bhadramukha kim ahaṃ kāmabhogī / sa kathayati / idaṃ te bhikṣor bhaiṣajyam* / na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / pūrvavad yāvac chāstā te (MSV I vii) sarvajñaḥ / tam eva gatvā pṛccheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pañca (fol. 93r1 = GBM 6.1055) kaṣāyāḥ / āmrakaṣāyāḥ pūrvavat* / tena bhikṣuṇā kaṣāyaṃ kalpīkṛtya gātraṃ ghṛṣṭam* / ekadhanībhūtam* / bhagavān āha / cūrṇaḥ kartavyaḥ / bhikṣavaḥ ārdram eva cūrṇayanti / piṇḍībhūtaḥ / bhagavān āha / śoṣayitavyaḥ / te ātape śoṣayanti / nirvīryaṃ bhavati / bhagavān āha / nātape śoṣayitavyaḥ / te chāyāyāṃ śoṣayanti / tathāpi pūyyati / bhagavān āha / chāyātape śoṣayitavya iti / bhikṣavaḥ kaṣāyeṇa gātraṃ mrakṣayitvā snānti / kaṣāyakṛtyaṃ na kurvanti / bhagavān āha / yāvad hastaparāmarśaṃ śodhayitavyam* / atha kaṣāyaṃ datvā snātavyam* / kaṣāyakṛtyaṃ karotīti  / bhikṣoḥ kaṣāyeṇa rogo vyupaśāntaḥ / tenāvaśiṣṭaḥ kaṣāyaḥ choritaḥ / yāvad aparasya bhikṣos tādṛśa eva rogaḥ prādurbhūtaḥ / sa vaidyasakāśaṃ gataḥ / pūrvavat* / sa mayā choritaḥ / na śobhanaṃ kṛtam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / kaṣāyadhārakasyāhaṃ bhikṣor āsamudācārikān dharmān prajñapayiṣyāmi / kaṣāyadhārakeṇa bhikṣuṇā (MSV I viii) upayuktaśeṣaḥ kaṣāyo yo bhikṣur arthī tasya dātavyaḥ / glānakalpikaśālāyāṃ vā sthāpayitavyaḥ / kaṣāyadhārako bhikṣur yathāprajñaptān āsamudācārikān dharmān na samādāya vartate sātisāro bhavati /
śrāvastyāṃ nidānam* / tena khalu samayenānyatamasya bhikṣor akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / bhadramukha akṣirogo me prādurbhūtaḥ / bhaiṣajyaṃ vyapadiśeti / sa kathayati / ārya añjanaṃ pratisevasva / svāsthyaṃ te bhaviṣyati / bhadramukha kiṃ vayaṃ kāmabhoginaḥ / ārya idaṃ te bhaiṣajyam* / na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / vaidyopadeśenāñjanaṃ sevitavyam* / te na jānanti / tair vaidyaḥ pṛṣṭaḥ / sa kathayati / ārya śāstā te sarvajñaḥ / tam eva gatvā pṛccheti / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / pañcāñjanāni / puṣpāñjanaṃ rasāñjanaṃ cūrṇāñjanaṃ guṭikāñjanaṃ sauvīrakāñjanam* / tena sevitam* / svasthībhūtaḥ / tenāvaśiṣṭam añjanaṃ yatra tatra vā sthāpitaṃ vinaṣṭam* / yāvad aparasya bhikṣor akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / sa tatsakāśam upasaṃkrāntaḥ / āyuṣman mamāpy akṣirogaḥ prādurbhūtaḥ / asti tava kiñcid añjanam avaśiṣṭam* / sa samanveṣayati / na labhate / sa kathayati / āyuṣman añjanam (MSV I ix) āsīt* / idānīṃ tu na labhyate / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / na bhikṣuṇā añjanaṃ yatra vā tatra vā sthāpayitavyam* / añjanadhārakasyāhaṃ bhikṣor āsamudācārikān dharmān prajñapayiṣyāmi / añjanadhārakair bhikṣubhir añjanāni evam evaṃ sthāpayitavyāni / puṣpāñjanaṃ pātre (fol. 93v1 = GBM 6.1056) rasāñjanaṃ samudgake sthāpayitavyam* / cūrṇāñjanaṃ guṭikāñjanaṃ sauvīrakaṃ ca puṭikāṃ baddhvā nāgadantake sthāpayitavyam* / añjanadhārakasya bhikṣor āsamudācārikā dharmā mayā prajñaptāḥ / etān na samādāya sthāpayati sātisāro bhavati /
śrāvastyāṃ nidānam* / āyuṣmān saikata unmattaḥ kṣiptacittas tena tenāhiṇḍate / sa brāhmaṇagṛhapatis taṃ dṛṣṭvā āha / eṣa āyuṣmān kasya putraḥ / apare āhuḥ / amukasya gṛhapateḥ / te kathayanti / śākyaputrīyaśramaṇā anāthā apy apravrajitāḥ / yadi na pravrajito 'bhaviṣyat* jñātibhir asya cikitsā kṛtābhaviṣyat* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / evaṃ sati bhikṣavaḥ saikatasya bhikṣor glānyanirūpaṇāya praṣṭavyam* / atha te vaidyasakāśam upasaṃkrāntāḥ / bhadramukha asyaivam evaṃ ca glānyam* / bhaiṣajyaṃ vyapadiśa / ārya āmamāṃsaṃ paribhuñjatu / svastho bhaviṣyati / bhadramukha kim asau puruṣādaḥ / ārya na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / (MSV I x) bhagavān āha / yady evaṃ bhaiṣajyaṃ sevitavyam* / na śakyam anyathā svasthena bhavitum* / māṃsaṃ dātavyam* / bhikṣavas tathā evānuprayacchanti / na khādati / bhagavān āha / akṣiṇī paṭṭakena baddhvā dātavyam* / tair dattam* / atiśīghraṃ paṭṭako muktaḥ / tena hastau liptau dṛṣṭau / tena vāntam* / bhagavān āha / sadyo na moktavyaḥ / atha cet* sadyo moktavyas tadā tasya hastau tadagrataḥ suśuddhe pānīye sthāpayitvā paścāt* paṭṭako moktavyaḥ / sa svasthībhūtaḥ / tasya sa eva dohadaḥ saṃvṛttaḥ / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / yadā svasthībhūtas tadā evaṃ śikṣāṃ samādāya tat samavasthānam ācaritavyam* / adhyācarati sātisāro bhavati /
rājagṛhe nidānam* / āyuṣmān pilindavatso yataḥ pravrajito bahvābādhaḥ / sa bhikṣubhir ucyate / sthavira evaṃ te ābādhaḥ / sa kathayati / āyuṣmantaḥ satatam ahaṃ bahvābādhaḥ / niryāṇaprakaraṇaṃ nāsti / te kathayanti / sthavira purā kiṃ dhṛtam* / sa kathayati / bhaiṣajyaṃ kacchapuṭam* / idānīṃ kiṃ na dhārayasi / bhagavatā nānujñātam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / evaṃ saty anujñātam* / bhikṣūṇāṃ bhaiṣajyaṃ kacchapuṭaṃ dhārayitavyam* / bhikṣūṇāṃ mūlapuṣpagaṇḍaphalabhaiṣajyāni dhārayitavyāni / te sarvatra bhaiṣajyāni kacchapuṭe na dāpayanti / bhagavān āha / phalabhaiṣajyāni kacchapuṭe sthāpayitavyāni / mūlapuṣpagaṇḍabhaiṣajyāni (MSV I xi) varaṇḍikāṃ baddhvā nāgadantake sthāpayitavyāni / bhagavān āha / kāle kāle śoṣayitavyāni / te ātape śoṣayanti / nirvīryaṃ bhavati / bhagavān āha / nātape śoṣayitavyam* / chāyāyāṃ śoṣayanti / tathāpi pūyyati / bhagavān āha / chāyātape śoṣayitavyam* /  te praviṣajitvā gacchanti / vātavarṣam āgacchati na praveśayanti / bhagavān āha // praveśayitavyaṃ / uktaṃ bhagavatā praveśayitavyam iti / te na jānanti kena praveśayitavyam iti / bhagavān āha / ā .. .. .. .. .. .. .. .. .. + + + + + + + + na bhavati / śrāmaṇerakena / śrāmaṇerako na bhavati svayam eva praveśayitavyaṃ / miśrībhavanti / bhikṣavaḥ saṃpṛṣṭā iti kṛtvā na paribhuṃjanti / bhagavān āha / vicīya vicīya paribhoktavyaṃ nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* //
śrāvastyāṃ nidānam* / yasmād āyuṣmān (fol. 94r3 = GBM 6.769) revato yatra kvacana kāṃkṣī tasya kāṃkṣārevataḥ kāṃkṣārevata iti saṃjñā saṃvṛttā / sa pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastīṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ / so 'nupūrveṇa guḍaśālāṃ gato yāvat paśyati kaṇena guḍaṃ badhyamānam* / sa kathayati / bhavanto mā kaṇena guḍaṃ bandhata / ārya asti kiṃcid anyaṃ bandhaṃ jānāsi / nāham anyaṃ bandhaṃ jānāmi / api tu vayam akāle paribhuṃjāmaḥ / ārya kāle vākāle vā paribhuñja / eṣo 'sya bandho 'nyathā bandhaṃ na gacchati / apareṇa samayena saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannam* / sa na khādati / tasya sārdhaṃvihāryantevāsikāḥ kathayanti / ārya saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannaṃ paribhuñja / sa kathayati / bhadramukhāḥ sāmiṣam etat* / te 'pi na bhuñjate / anyair bhikṣubhir ucyante / āyuṣmantaḥ saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannaṃ kiṃ na paribhuñjata / te kathayanti / upādhyāyaḥ kathayati sāmiṣam etat* / tair api na paribhuktam* / mahāparivāraḥ saḥ / tair na paribhuktam iti yadbhūyasā sarvasaṃghena na paribhuktam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata (MSV I xii) ārocayanti bhagavān āha / na labhyante nāmiṣeṇāmiṣakṛtyaṃ kartum* / āgārapariśuddham iti kṛtvā paribhoktavyaṃ nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* /
śrāvastyāṃ nidānam* / athāyuṣmān revataḥ pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya śrāvastyāṃ piṇḍāya praviṣṭaḥ / so 'nupūrveṇa vīthīṃ gataḥ / tena gāṃdhiko dṛṣṭaḥ saktuṃ spṛṣṭvā guḍaṃ spṛśati / sa kathayati / bhadramukha mā saktuṃ spṛṣṭvā guḍaṃ spṛśa / asmābhir akāle paribhoktavyam* / sa kathayati / ārya ko mama muhur muhur hastaśaucaṃ dadāti / apareṇa samayena saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannam* / sa na paribhuñjati / sārdhaṃvihāryantevāsinaḥ kathayanti / ārya saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannaṃ kiṃ na khādasi / sa kathayati / bhadramukhāḥ sāmiṣam etat* / tair api na paribhuktam* / te bhikṣubhir ucyante / āyuṣmantaḥ saṃghasya guḍakhādanīyaṃ saṃpannam* / kiṃ na paribhuñjata / te kathayanti / upādhyāyaḥ kathayati sāmiṣam etat* / tair api na paribhuktam* / mahāparivāraḥ saḥ / tair na paribhuktam iti yadbhūyasā sarvasaṃghena na paribhuktam* / etat prakaraṇaṃ bhikṣavo bhagavata ārocayanti / bhagavān āha / na labhyante nāmiṣeṇāmiṣakṛtyaṃ kartum* / āgārapariśuddham (fol. 94v1 = GBM 6.768) iti kṛtvā paribhoktavyam* / nātra kaukṛtyaṃ karaṇīyam* /
(MSV I xiii) śrāvastyāṃ nidānam* / āyuṣmataḥ śāriputrasya vāyvābādhikaṃ glānyam utpannam* / āyuṣmān mahāmaudgalyāyanaḥ saṃlakṣayati / bahuśo mayā āyuṣmataḥ śāriputrasya paricaryā kṛtā na tu kadācid vaidyaḥ pṛṣṭaḥ / yanv aham idānīṃ vaidyaṃ pṛccheyam* / sa vaidyasakāśam upasaṃkrāntaḥ / bhadramukha āyuṣmataḥ śāriputrasyedaṃ cedaṃ ca glānyam utpannaṃ tasyānulomikabhaiṣajyam upadiśeti / sa kathayati / ārya lavaṇaṃ sauvīrakaṃ bhaiṣajyaṃ bhaviṣyatīti / tena sauvīrakaṃ samudānītam* / lavaṇaṃ nāsti / sa lavaṇaṃ paryeṣitum ārabdhaḥ / āyuṣmatā pilindavatsenoktaḥ / asti āyuṣman mama śṛṅgāpuṭaṃ lavaṇaṃ yāvajjīvam adhiṣṭhitam* / yadi bhagavān anujānīte dadāmīti śāriputreṇa śrutam* / sa kathayati / mama mānasa āyuṣmān mahāmaudgalyāyana evaṃ bhavati / na labhyaṃ kālikena yāvajjīvikaṃ paribhoktum* / etat prakaraṇam āyuṣmān mahāmaudgalyāyano bhagavata ārocayati / bhagavān āha / na labhyaṃ maudgalyāyana yac ca kālikaṃ yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikam adhiṣṭhitam* / tatra maudgalyāyana yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet kālikena saṃsṛṣṭaṃ bhavati kālikasaṃsṛṣṭam iti kṛtvā kāle paribhoktavyaṃ kālātikrāntaṃ na paribhoktavyam* / yac ca yāmikaṃ yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac ca yāmikena saṃsṛṣṭam iti kṛtvā yāmaṃ paribhoktavyaṃ yāmātikrāntaṃ (MSV I xiv) na paribhoktavyam* / yac ca sāptāhikaṃ yac ca yāvajjīvikaṃ tac cet sāptāhikena saṃsṛṣṭaṃ bhavati sāptāhikasaṃsṛṣṭam iti kṛtvā sāptāhaṃ paribhoktavyaṃ saptāhātikrāntaṃ na paribhoktavyam*  / yan nu yāvajjīvikaṃ tad yāvajjīvikaṃ paribhoktavyam* / anyathā paribhuñjati sātisāro bhavati /
uddānam* /
mahāseno māṃsamarśo vātavyādhiś ca pūrṇakaḥ /
..... //
buddho bhagavān kāśīṣu janapadeṣu cārikāṃ caran vārāṇasīm anuprāptaḥ / vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve / vārāṇasyāṃ mahāseno nāma gṛhapatiḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhogaḥ / tasya patnī mahāsenā nāma / sa sapatnīkaḥ śrāddho bhadraḥ kalyāṇāśayaḥ / tena srutam* / bhagavān kāśīṣu janapadeṣu cārikāṃ caran vārāṇasīm anuprāptaḥ / vārāṇasyāṃ viharati ṛṣivadane mṛgadāve iti / śrutvā ca punar apy etad abhavat* / bahuśo mayā bhagavān antargṛhe upanimantrito na tv eva sarvopakaraṇaiḥ pravāritaḥ / yanv aham etarhi bhagavantaṃ traimāsīṃ sarvopakaraṇaiḥ pravārayeyam iti viditvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇaḥ /
[folios 95 to 140 are missing]
(fol. 141r3 = GBM 6.950; MSV I A) adrākṣīd bhagavān dūrād eva nīlanīlāṃ vanarājim* / dṛṣṭvā ca punar vajrapāṇiṃ yakṣam āmantrayate / paśyasi tvaṃ vajrapāṇe nīlanīlām etāṃ vanarājim* / paśyāmi bhadanta / eṣa vajrapāṇe kāśmīramaṇḍalam* / mama varṣaśataparinirvṛtasya mādhyandino nāma bhikṣur bhaviṣyaty ānandasya bhikṣoḥ sārdhaṃvihārī / sa huluṭaṃ duṣṭanāgaṃ vineṣyati / atha paryaṅkaṃ baddhvā samagre kāśmīramaṇḍale śāsanaṃ praveśayiṣyati / vipaśyanānukūlānāṃ śayanāsanaṃ yaduta kāśmīramaṇḍalam* /
ṣaṣṭigrāmasahasrāṇi ṣaṣṭigrāmaśatāni ca /
ṣaṣṭir grāmās trayo grāmā hy etat kāśmīramaṇḍalam* /
bhraṣṭālāyām ṛṣir vinītaḥ āpannakaś ca yakṣaḥ saparivāraḥ / kanthāyāṃ yakṣiṇī saparivārā vinītā / dhānyapuram anuprāptaḥ / dhānyapure senarājaḥ paramasatyeṣu pratiṣṭhāpitaḥ / naitarīm anuprāptaḥ / naitaryām anyatamaḥ kumbhakāraḥ / so 'tīva śilpamadamattaḥ / śuṣkāṇi bhājanāni cakrād avatārayati / bhagavāṃs tasya vinayakālaṃ jñātvā kumbhakāraveṣaṃ gṛhītvā tena sārdhaṃ jalpaṃ kartum ārabdhaḥ / tvaṃ kīdṛśāni bhājanāni cakrād avatārayasi / sa kathayati / śuṣkāṇi / aham api śuṣkāṇy avatārayāmi / samas tvaṃ mayā / kim etad bhaṅgureṇa / ahaṃ dantamayāny api avatārayāmi / tvaṃ mattaḥ kuśalataro 'si / na kevalaṃ dantamayāni suvarṇaraupyavaiḍūryasphaṭikamayāny api / so 'bhiprasannaḥ / tato bhagavatā kumbhakāraveṣam (MSV I B) antardhāpya svaveṣeṇa sthitvā saparijanaḥ satyeṣu pratiṣṭhāpitaḥ / śādvalām anuprāptaḥ / śādvalāyāṃ mahāyakṣaparivāraḥ śaraṇagamanaśikṣāpadeṣu pratiṣṭhāpitaḥ pālitakoṭo nāgapālakaś ca / nandivardhanam anuprāptaḥ / nandivardhane bhavadevo rājā saparivāraḥ satyeṣu pratiṣṭhāpitaḥ sasaptamātaṅgaputro bhūpayakṣaś ca / tatrāśvakapunarvasukau (fol. 141v1 = GBM 6.951) nāgayonāv upapannau / dvādaśānāṃ varṣāṇām atyayāt kṣubdhau / tāv evam āhatuḥ / nāvayor bhagavatā dharmo deśito yenāvāṃ vinipatitau nāgayonau jātau / kathaṃ vayam asya deśanāṃ jñāsyāmaḥ / bhagavata etad abhavat* / tayor mahānubhāvaḥ / sthānam etad vidyate yat parinirvṛtasya me śāsanaṃ bhasma kariṣyata iti viditvā yenāśvakapunarvasukayor bhavanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramyāśvakapunarvasukābhyāṃ catuṣpadiko dharmaparyāyo deśitaḥ / etasya vyākhyāṃ jñāsyatha / ke vayaṃ saddharmasya jñātāra iti viditvā tatraiva nimagnau / tayor etad abhavat* / deśito 'smākaṃ bhagavatā dharmaḥ / asmābhis tu na vijñāta iti / bhagavatā tasminn eva pradeśo pratimaikā dattā / aśvakapunarvasukau tatra punar nimajjataḥ / adyāpi bhagavāṃs tiṣṭhatīti tasminn eva pradeśe
/ bhagavatā nālī udaryā ca yakṣiṇī vinītā / kuntīnagaram anuprāptaḥ / kuntīnagare kuntī yakṣiṇī iti khyātā krodhānvitā caṇḍā ca prativasati / kuntīnagarasya brāhmaṇagṛhapatīnāṃ jātāni jātāny apatyāni bhakṣayati / aśrauṣuḥ kauntīnāgarā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavān kuntīnagaram anuprāptaḥ / tasmin pradeśe tiṣṭhatīti śrutvā te sannipatitāḥ kuntīnagarān nirgatāḥ / (MSV I 1) yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntāḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇāḥ / ekāntaniṣaṇṇānāṃ kauntīnāgarāṇāṃ brāhmaṇagṛhapatīnāṃ bhagavān* dharmyayā kathayā pūrvavad yāvat saṃpraharṣya tūṣṇīm* / atha śrāddhā brāhmaṇagṛhapataya utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocan* / adhivāsayatv asmākaṃ bhagavān* śvo 'ntargṛhe bhaktena sārdhaṃ bhikṣusaṃgheneti / atha bhagavantaṃ bhuktavantaṃ dhautahastam apanītapātraṃ niṣaṇṇaṃ viditvā sauvarṇaṃ bhṛṅgāraṃ gṛhītvā bhagavataḥ purataḥ sthitvā yācamāna evaṃ cāha / bhagavatā te te duṣṭanāgā duṣṭayakṣā vinītāḥ / iyaṃ bhadanta kuntī yakṣiṇī asmākaṃ dīrgharātram asapatnānāṃ sapatnī adrugdhānāṃ drogdhrī jātāni jātāny apatyāni harati / aho vata bhagavān kuntīṃ yakṣiṇīṃ vinayed anukampām upādāyeti / tena khalu samayena kuntī yakṣiṇī tasyām eva parṣadi sanniṣaṇṇābhūt* sannipatitā / tatra bhagavān yakṣīṇīm āmantrayate / śrutaṃ te kunti / śrutaṃ me bhagavan* / śrutaṃ te kunti / śrutaṃ me sugata / virama tvam asmāt pāpakād asaddharmāt* / samayenāhaṃ bhadanta (fol. 142r1 = GBM 6.952) viraṃsyāmi yady ete mamārthāya vihāraṃ kārayanti / tatra bhagavān kauntīnāgarān brāhmaṇagṛhapatīn āmantrayate / śrutaṃ vo brāḥmaṇagṛhapatayaḥ / śrutaṃ bhagavan* / kathaṃ vo 'tra bhavati / kariṣyāmo bhagavan* / atha bhagavān kuntīṃ yakṣīṇīṃ saparivārāṃ vinīya prakrāntaḥ / bhagavān kharjūrikām
anuprāptaḥ / khajūrikāyāṃ bāladārakān pāṃsustūpakaiḥ krīḍato 'drākṣīt* / bhagavān bāladārakān pāṃsustūpakaiḥ krīḍato dṛṣṭvā ca (MSV I 2) punar vajrapāṇiṃ yakṣam āmantrayate / paśyasi tvaṃ vajrapāṇe bāladārakān pāṃsustūpakaiḥ krīḍataḥ / evaṃ bhadanta / eṣa caturvarṣaśataparinirvṛtasya mama vajrapāṇe kuśanavaṃśyaḥ kaniṣko nāma rājā bhaviṣyati / so 'smin pradeśe stūpaṃ pratiṣṭhāpayati / tasya kaniṣkastūpa iti saṃjñā bhaviṣyati / mayi ca parinirvṛte buddhakāryaṃ kariṣyati /
tato bhagavān yāvac cāpalālasya bhavanaṃ yāvac ca rohitakam atrāntare saptasaptatiprāṇiśatasahasrāṇi vinīya rohitakam āgatya vihāraṃ praviśya pratisaṃlīnaḥ / bhagavān sāyāhne pratisaṃlayanād vyutthāyāyuṣmantam ānandam āmantrayate / āgamayānanda yenādirājyam iti /
athāyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat* / pūrvaṃ bhadanta bhagavān evam āha / uttarāpathe nāgarājam apalālaṃ vineṣyāmaḥ / pañcānuśaṃsā uttarāpatheneti / atha ca punar bhagavān āha / āgamayānanda yenādirājyam iti / tat katham* / bhagavān āha / gato 'ham ānanda vajrapāṇisahīya uttarāpatham* / vyākṛtaṃ tamasāvanaṃ yāvad* / vyākṛtaṃ vālukāstūpam* / gato 'ham ānanda yāvac ca rohitakaṃ yāvac cāpalālasya nāgarājasya bhuvanam* / atrāntare tathāgatena rājñā saptasaptatiprāṇiśatasahasrāṇi vinītāni / pañcādīnavā uttarāpathe sthāṇukaṇṭakadrumapāṣāṇaśarkaraś caṇḍakukkuro duṣṭhulasamudācāro mātṛgrāmaḥ /
(MSV I 3)
uddānam* /
ādirājyaṃ ca bhadrāśvo mathurā otalā ca /
ārāmavairaṃbhya ayodhyā ca nadī gaṅgā pretā velāmo bhavati paścimaḥ //
atha bhagavāñ chūraseneṣu janapadeṣu cārikāṃ carann ādirājyam anuprāptaḥ / tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / asminn ānanda pradeśe mahāsammato rājā prathamato rājyābhiṣekenābhiṣiktaḥ / abhiṣikto 'yaṃ ca rājñām ādirato 'syādirājyaḥ ādirājya iti saṃjñā saṃvṛttā /
bhadrāśvam anuprāptaḥ / tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / asminn ānanda pradeśe rājño mahāsammatasya bhadram aśvaratnaṃ prādurbhūtaṃ yato 'sya bhadrāśvo bhadrāśva iti saṃjñā saṃvṛttā /
tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / āgamayānanda yena mathurā iti (fol. 142v1 = GBM 6.953) / evaṃ bhadanta ity āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt* / atha bhagavān mathurāṃ saṃprasthitaḥ / dūrād eva nīlanīlāṃ bhagavān vanarājiṃ dṛṣṭvā punar āyuṣmantam ānandam āmantrayate / paśyasi tvam ānanda etāṃ nīlanīlāṃ vanarājim* / evam bhadanta / eṣa ānanda uramuṇḍo nāma parvataḥ / atra mathurāyāṃ naṭo bhaṭaś ca dvau bhrātarau mama varṣaśataparinirvṛtasya vihāraṃ pratiṣṭhāpayataḥ / tatas tasya naṭabhaṭika iti saṃjñā bhaviṣyati / agraṃ ca bhaviṣyati (MSV I 4) śamathavipaśyanānukūlānāṃ śayanāsanānām* / adyānanda mathurāyāṃ gupto nāma gāndhikadārako bhaviṣyati / tasya putraḥ upagupto nāma bhaviṣyati alakṣaṇako buddhaḥ / sa mama varṣoṣitasya parinirvṛtasya śāsane pravrajya buddhakāryaṃ kariṣyati / mādhyandino nāmnā ānandasya bhikṣoḥ sārdhaṃvihārī / sa upaguptaṃ pravrājayiṣyati / upaguptaḥ paścimako bhaviṣyati avavādakānām* / vṛkṣavāṭikāyāṃ guhā bhaviṣyati / dairghyeṇāṣṭādaśahastā / vistāreṇa dvādaśa / ucchrāyeṇa sapta / ye ye tasyāvavāde arhatvaṃ sākṣātkariṣyanti te te caturaṅgulamātrāṃ kaṭikāṃ tasyāṃ guhāyāṃ prakṣepsyante / yadā sā guhā purṇā bhaviṣyati arhatkaṭikābhis tadā upaguptaḥ parinirvāsyati / parinirvṛtaṃ cainaṃ tābhir evārhatkaṭikābhiḥ sametya te dhmāpayiṣyanti / bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ paripapracchuḥ / bhadanta bhagavatā āyuṣmān upagupto 'nāgata eva bahujanānukampī vyākṛta iti / bhagavān āha / na bhikṣava etarhi yathāsāv atīte 'py adhvani bahujanahitāya pratipannas tac chṛṇuta sādhu ca suṣṭhu ca manasi kuruta bhāṣiṣye /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ asyaiva urumuṇḍasya parvatasya triṣu pārśveṣu pratyekabuddhā ṛṣayo markaṭāś ca prativasanti / ekasmin pārśve pañca (MSV I 5) pratyekabuddhaśatāni dvitīye pañca ṛṣiśatāni tṛtīye pañca markaṭaśatāni / ācaritaṃ markaṭayūthapater jātaṃ jātaṃ markaṭaśāvakaṃ praghātayati / tatas tā markaṭyaḥ śāvakaśokābhibhūtāḥ parasparaṃ saṃjalpaṃ kartum ārabdhāḥ / śṛṇvantu bhavantyo markaṭyaḥ / ayam asmākaṃ yūthapatir jātaṃ jātaṃ śāvakaṃ praghātayati / tad upāyasaṃvidhānaṃ kartavyam* / yā asmākaṃ markaṭī āpannasatvā bhavati tayā yūthapater nārocayitavyam iti / yāvad apareṇa samayenānyatamā markaṭī āpannasatvā saṃvṛttā / sā tābhiḥ pratigupte pradeśe gopāyitvā mūlaphalair upasthāpitā / markaṭaśāvako jātaḥ / so 'pi tābhiḥ pratigupte pradeśe sthāpitaḥ poṣitaḥ saṃvardhitaḥ / sa yadā mahān saṃvṛttas tadā tenāsau yūthapatiḥ svayūthāt pracyāvitaḥ / urumuṇḍaparvate itaś cāmutaś ca (fol. 143r1 = GBM 6.954) paribhramitum ārabdhaḥ / tena paribhramatā pratyekabuddhānāṃ śabdaḥ śrutaḥ / sa teṣāṃ sakāśaṃ gataḥ / yadā viśvastasaṃvāsaḥ saṃvṛttas  tadā teṣāṃ mūlapatrapuṣpaphaladantakāṣṭhair upasaṃhāraṃ karoti / te 'pi tasya pātraśeṣaṃ chorayanti / ācaritaṃ teṣāṃ pratyekabuddhānāṃ bhuktvā bhuktvā paryaṅke niṣīdanti / so 'pi markaṭas teṣām īryāpathaṃ dṛṣṭvā paryaṅkena niṣīdati / yāvad apareṇa samayena teṣāṃ pratyekabuddhānām etad abhavat* / yad asmābhir anena kvāthakāyena prāptavyam* / prāptaṃ tad yan nu vayaṃ śāntaṃ nirvāṇadhātuṃ praviśema iti / tatas te jvalanatapanavarṣaṇavidyotanaprātihāryāṇi kṛtvā nirupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvṛtāḥ / teṣāṃ vyutthānakālaḥ / tasmin (MSV I 6) nottiṣṭhanti iti / sa markaṭas tān apaśyan dhṛtiṃ na labhate / yāvad asau markaṭo guhāṃ praviśya teṣāṃ pratyekabuddhānāṃ cīvarāṇi vikopayitum ārabdhaḥ / yā devatā tasyāṃ guhāyām adhyuṣitā tasyā etad abhavat* / mā haivāyaṃ śākhāmṛgaḥ
pratyekabuddhacīvarāṇi vikopayiṣyatīti dvāraṃ mahatyā śilayā pidhāyāvasthitā / tato 'sau markaṭaḥ śocitvā klamitvā paridevitvā prakrāntaḥ / urumuṇḍaparvate samantāt parikrāmati / anabhiratitvād dhṛtiṃ na labhamāno 'vahitaśrotro manuṣyaśabdam ākāṃkṣati / tena teṣām ṛṣīṇāṃ vākpravyāhāraśabdaḥ śrutaḥ / sa mārgapranaṣṭa ivādhvagas tvaritatvaritaṃ teṣāṃ sakāśam upasaṃkrāntaḥ / tena ṛṣayaḥ kaṣṭāni tapāṃsi tapyante / kecid ūrdhvahastakās tiṣṭhanti / kecid ekena pādena / kecit pañcatapas tapyante / yadāsau markaṭas taiḥ sārdhaṃ viśvastasaṃvāsaḥ saṃvṛttas tadā teṣām ṛṣīṇāṃ mūlapatrapuṣpaphaladantakāṣṭhair upasaṃhāraṃ karoti / te 'pi tasya bhaikṣaśeṣaṃ chorayanti / sa teṣām īryāpathaṃ vyākopya pratyekabuddheryāpathaṃ deśayati / tatra ye ūrdhvahastakās teṣāṃ hastān adhaḥ kṛtvā ricchaṭāśabdaṃ ca kṛtvā purastāt paryaṅkaṃ baddhvāvatiṣṭhate / ye pañcatapas tapyante teṣām agniṃ nirvāpya ricchaṭāśabdaṃ kṛtvā purastāt paryaṅkenāvatiṣṭhate / tatas taiḥ ṛṣibhir avavādakasyārocitam* / upādhyāya eṣa śākhāmṛgo 'smākaṃ tapovighnaṃ karoti / tais tasya vistareṇārocitam* / sa kathayati / bhavantaḥ smṛtimanto hy ete śākhāmṛgā bhavanti / nūnam anena īryāpathena ke (MSV I 7) ṛṣayo 'nena dṛṣṭā bhaviṣyanti / yūyam api yathāsthāpitaṃ paryaṅkaṃ baddhvā niṣīdatha / te tathaiva paryaṅkaṃ baddhvā niṣaṇṇāḥ / teṣāṃ pūrvakāni kuśalamūlāny āmukhībhūtāni / tair anācāryakair anupādhyāyakair jñānena saptatriṃśadbodhipakṣadharmān utpādya pratyekabodhiḥ sākṣātkṛtas teṣāṃ markaṭasyāntike dharmānvayaḥ prasāda utpannaḥ / te yāni navaśasyāni (fol. 143v1 = GBM 6.955) navaphalāni navartukāni janapadāt piṇḍapātaṃ pratilabhate tāni tasmai prathamato datvā tata ātmanaḥ paribhuñjate / tāvad apareṇa samayena sa markaṭaḥ kālagataḥ / tatas taiḥ pratyekabuddhair nānādigdeśādhiṣṭhāneṣu gandhakāṣṭhāni samādāpya sarvagandhakāṣṭhaiś citāṃ citvā dhmāpitaḥ
/
kiṃ manyadhve bhikṣavaḥ / yo 'sau pratyekabuddhaiḥ saṃpoṣito markaṭaḥ sa evāsāv upaguptaḥ / tadāpy asau bahujanahitāya pratipannaḥ etarhy apy asau mayā bahujanahitānukampī vyākṛta iti /
atha bhagavāñ chūraseneṣu janapadeṣu cārikāṃ caran mathurām anuprāptaḥ / aśrauṣur māthurā brāhmaṇāḥ śramaṇo gautamo mathurām anuprāptaḥ / so 'tyarthaṃ cāturvarṇaviśuddhiṃ rocayati dīpayati prajñapayati prasthāpayati virujati vivṛṇoti uttānīkaroti deśayati / yady asau mathurāṃ pravekṣyati asmākaṃ lābhāntarāyo bhaviṣyati / sa cāsatkārabhītaḥ śrūyate / yadi tasya kaścid asatkāraṃ kuryād evam asau mathurāṃ na praviśet* iti cāsya nīcapuruṣo 'satkāraṃ kuryāt* (MSV I 8) pravekṣyati na citrīkariṣyati / yady asya pradhānapuruṣaḥ kaścid asatkāraṃ kuryāc chobhanaṃ syāt* / tat ko 'smākaṃ pradhānapuruṣaḥ / tena khalu samayena mathurāyāṃ nīlabhūtir nāma brāhmaṇo vedavedāṅgapāragaḥ svavādoddyotakaḥ paravādanigrahasamarthaḥ / tasya vāk satyānuparivartinī / tato māthurā brāhmaṇāḥ saṅgamya samāgamya nīlabhūteḥ sakāśam upasaṃkrāntāḥ / upādhyāya śrūyate śramaṇo gautamo ihāgata iti / so 'tyarthaṃ cāturvarṇaviśuddhiṃ pūrvavad yāvat saṃprakāśayati / sa cāsatkārabhītaḥ śrūyate / yadi tasya kaścid asatkāraṃ kuryād evam asau mathurāṃ na pravekṣyati / yadi cāsya nīcapuruṣo 'satkāraṃ kariṣyati na citrīkariṣyati / yady asya pradhānapuruṣaḥ kaścid asatkāraṃ kuryāc chobhanaṃ syāt* / tato 'smākaṃ kaḥ pradhānapuruṣaḥ ṛte upādhyāyāt* / tvam asyāsatkāraṃ kuru vāgdaṇḍair ākrośaya / nīlabhūtiḥ kathayati / bhavanto mameyaṃ jihvā satyānupravartinī / yady ākrośārho bhaviṣyati ākrokṣyāmi / atha stavārhas toṣyāmīti / tato nīlabhūtir brāhmaṇo vṛddhavṛddhair mathurānivāsibhir brāhmaṇaiḥ saṃpuraskṛto yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / adrākṣīn nīlabhūtir brāhmaṇo bhagavantaṃ dūrād eva dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyañjanair virājitagātraṃ vyomaprabhālaṅkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ (MSV I 9) jaṃgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam anyataraṃ vṛkṣamūlaṃ niśritya śāntena īryāpathena niṣaṇṇam* / dṛṣṭvā ca vismayotphulladṛṣṭiḥ stotum
ārabdhaḥ /
praṇidhāya manaḥ sahendriyair vidhivad* (fol. 144r1 = GBM 6.956) vāk* ca śarīram eva ca /
guṇabhūta mahāguṇodadhes tava vakṣyāmi guṇaikadeśatām* // 1
paramapravaro 'si vādinām anavadyaḥ susamāhitendriyaḥ /
paramārthavid aprakampitaḥ prayataiḥ sarvaparapravādibhiḥ // 2
caraṇaṃ susamāptam eva te susamāptavrata sādhitavrataḥ /
balavāṃś ca samādhir avyayas tava nārāyaṇaśailarājavat* // 3
puruṣarṣabha nāsti te vyathā na viṣādo na bhayaṃ na ca klamaḥ /
na ca te vyasanaṃ kutaḥ kalir na ca bhūteṣu kadācid akṣamā // 4
na ca dhāvasi nātilīyase na ca santapyasi nāpi hṛṣyase /
satataṃ śubham eva te manaḥ satataṃ merur ivācalādhipaḥ // 5
munipuṅgava sarvadhātubhir vipulaṃ jñānam apāvṛtaṃ tava /
aparāhatam akṣayavyayaṃ vividheṣv āyataneṣu vartase // 6
na ca te 'sti mune kathaṃkathā vimatir nāsti na saṃśayaḥ kvacit* /
svayam eva na te parāparaṃ viditaṃ sarvam avedi vidyayā // 7
(MSV I 10)
priyadarśanasādhudarśanapriyasādhupriyapaṇḍitapriyaḥ /
samam eva hi te priyāpriyaṃ satataṃ prītikaras tatheryase // 8
madhurapratibhānavānasi smitavākyaḥ smṛtimān viśāradaḥ /
vividānumataṃ prabhāṣase triṣu lokeṣu ca te stṛtaṃ yaśaḥ / 9
nṛsurāsurayakṣarākṣasā bahavas tvām ihalokapaṇḍitāḥ /
upagamya mune punaḥ punaḥ paripṛcchanti na cābhiṣūyase // 10
svavacaḥparitoṣitās tvayā naradevāḥ surayakṣarākṣasāḥ /
pratiyānti vinītasaṃśayāś caraṇau vandya ca te mahāmune // 11
sthitam āsitam āgataṃ gataṃ śayitaṃ maunam athābhyudīritam* /
atha cīvarapātradhāraṇaṃ ruciraṃ gautama sarvam eva te // 12
avilambitam adrutaṃ samaṃ svaramādhuryaguṇaiḥ samanvitam* /
vacanaṃ punar uktavarjitaṃ samaye vyāharase narottama // 13
balavān asi lokaviśrutaḥ puruṣajñaḥ puruṣarṣabhaḥ prabhuḥ /
na ca manyasi nāvamanyase sakalaṃ lokam imaṃ sadaivatam* // 14
na ca vismayase kadācana prakṛtistheṣu calācaleṣu ca /
suhṛdeṣu ca durhṛdeṣu ca pratikūleṣv anulomavatsu ca // 15
(MSV I 11)
paridevyam adīnanisvanaṃ srutalālārpitasannināditam* /
paridāhavidāhasaṃyutaṃ bhayarogajvaraśokakarṣitam* // 16
prasamīkṣya jagat samākulaṃ vividhair duḥkhaśatair upadrutam* /
cirarātram anātham utsukaṃ bhavatṛṣṇāprasṛtaṃ tamovṛtam* // 17
avatārya muner mahākṛpāṃ vividhāṃ cātmagatāṃ prabhāvatām* /
svayam eva hi śākyapuṅgava vyathitān mocayituṃ tvam udyataḥ // 18
bhavaduḥkham idaṃ sahetukaṃ bhavaduḥkhasya ca yaḥ parikṣayaḥ /
bhavaduḥkhanirodhagāminī pratipaccāpratimaṃ tvayocyate // 19
ativīrya mahāvināyakapravarāṇām anuvādināṃ vara /
na ca te sadṛśaḥ kuto 'dhikas triṣu lokeṣv api naiva vidyate // 20
pratighānunayā (fol. 144v1 = GBM 6.957) na santi te na ca te santi mune parisravāḥ /
anurodhavirodhavigrahāḥ satataṃ suvrata naiva naiva te // 21
apahāya mune priyāpriye sukhaduḥkhe viṣamaṃ samaṃ tathā /
aratiṃ ca ratiṃ viparyayann upaśāntaś carasīha saṃyataḥ // 22
vyasane na ca nāma nirmanā na ca nāmonnamase praśaṃsayā /
ayaśaś ca yaśaś ca te samaṃ samam ākruṣṭam athāpi vanditam* // 23
ativākyam atho titikṣase puruṣaṃ pāpajanair udīritam* /
samarāgragato viṣāṇavān bhṛśamuktān iva kuñjaraḥ śarān* // 24
(MSV I 12)
suvacas tvam ṛṣe vacaḥkṣamaḥ sudurukteṣv api nābhiṣūyase /
samam eva ca vartase mune paribhāṣāsu śubhāsu vākṣu ca // 25
satataṃ ca varārha pūjyase naradevāsurayakṣarākṣasaiḥ /
ṛṣibhiś ca sadā mahātmabhir na ca te vikriyate sthiraṃ manaḥ // 26
pravaro 'ham ito na manyase 'tyavaro 'ham ito na manyase /
sadṛśo 'ham ito na manyase trividhā mānavidhā na santi te // 27
dhṛtimān samaloṣṭakāñcanaḥ samavaiḍūryakaṭhallaśarkaraḥ /
tṛṇakāṣṭhasamaṃ mahāmune carasīdaṃ hi sadevakaṃ jagat* // 28
himabhāskararaśmisaṃgamāc chiśiroṣṇaṃ pavanaṃ samudvahan* /
adhivāsayase nagendravan na ca te pravyathate sthiraṃ manaḥ // 29
śayanāsanapānabhojanaṃ vividhaṃ cīvaram uttarādharam* /
idam arthikato nideśase pratisaṃkhyāya mune nirāsravam* // 30
na ca śocasi nātha nāsti me na ca te santi mune parigrahāḥ /
asito 'si suvākyanirmamaḥ parimukto vividhair upadravaiḥ // 31
na ca lābham avāpya hṛṣyase tadalābhāc ca layaṃ na gacchasi /
avamānam atho titikṣase na ca saṃmānam ihābhinandasi // 32
(MSV I 13)
kṣatajopamam agracandanaṃ surabhūmandarasānusambhavam* /
asayo niśitāḥ śarāś ca te na vikurvanti manaḥ kadācana // 33
na kathāṃ kathayasy anarthikāṃ na ca yā durjanasevitā kathā /
na ca lābhakathā na sāmiṣā na ca yā nānumatā mahātmabhiḥ // 34
pravivekakathāḥ sukhāvahāḥ praśamaṃ yāḥ pravadanti kevalam* /
kathayasy atidevatāḥ kathāḥ kathitā yā vinayanti kilviṣam* // 35
madhurāṇi ca saṅgatāni ca svabhinītāni ca sāravanti ca /
vacanāni mune prabhāṣase jagadarthāya viniścitāni ca // 36
abudhā viparītadarśanāś capalāḥ sāhasikāḥ priyānvitāḥ /
piśunāḥ paruṣāḥ śaṭhāś ca ye bhagavaṃs taiḥ saha saṅgataṃ na te // 37
aśaṭhā ṛjavaś ca ye narāḥ śucayaḥ satyaratā jitendriyāḥ /
satataṃ ca samīkṣyakāriṇo bhagavaṃs taiḥ saha saṅgataṃ tava // 38
dharmajña nayajña pudgalajña tvāṃ vande ṣaḍabhijña sarvadaiva /
kṣetrajña mune parāparajña tvāṃ vande śirasā nayānayajña // 39
pṛthum api samīkṣate guṇaṃ tava parikathito hi mayā guṇaikadeśaḥ /
(fol. 145r1 = GBM 6.958)
na tava guṇamahārṇavasya pāraṃ jagati pumān adhigantum ārya śaktaḥ // 40
(MSV I 14)
ity evamādibhiḥ pañcabhiḥ stotraśatair bhagavān abhiṣṭutaḥ  / tathābhiprasannasya ca bhagavatā nīlabhūter dharmo deśitaḥ / yathā yathā tasminn evāsane niṣaṇṇena satyadarśanaṃ kṛtam* / atha nīlabhūtir brāhmaṇo bhagavantaṃ stutvā prakrāntaḥ / so 'dhvapratipanno māthuryair brāhmaṇaiḥ saṃcamparīkṛtaḥ / upādhyāya tvam asmābhir abhihitaḥ / śramaṇasya gautamasyāsatkāraṃ kuruṣveti / sa tvam etarhi stutvā āgataḥ / bhavanto na tv ahaṃ pūrvam avocam* / mama jihvā satyābhidhāyinī / yady ākrośārho bhaviṣyati / ākrośe / stavārho bhaviṣyati / stoṣya iti / stavārhaḥ śramaṇo gautamo mayā stutaḥ /
atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya mathurāṃ piṇḍāya prāvikṣat* / tena khalu samayena mathurāyāṃ nakṣatrarātraḥ pratyupasthitaḥ / atha yā devatā mathurāyām adhyuṣitā tasyā etad abhavat* / yadi śramaṇo gautamo mathurāṃ pravekṣyati / mama nakṣatrarātrer antarāyaṃ kariṣyatīti viditvā bhagavataḥ purastād vinagno 'sthāt* / bhagavān āha / apraticchannas tāvad devate mātṛgrāmo na śobhate prāg eva vinagna iti / atha sā devatā jihrīya nagnarūpā ekānte 'pakrāntā / tato bhagavān mārgād apakramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ / niṣadya bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / pañceme bhikṣava ādīnavā mathurāyām* / katame pañca / utkūlanikūlāḥ sthāṇukaṇṭakapradhānā (MSV I 15) bahupāṣāṇaśarkarakaṭhallā uccandrabhaktāḥ pracuramātṛgrāmā iti /
atha bahagavān na praviśann eva mathurāṃ yena gardabhasya yakṣasya bhavanaṃ tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya gardabhasya yakṣasya bhavanam abhyavagāhyānyatarad vṛkṣamūlaṃ niśritya niṣaṇṇo divāvihārāya / aśrauṣur māthurā brāhmaṇagṛhapatayo bhagavān piṇḍāya prāviśat* devatayā viheṭhitaḥ / apraviśann eva mathurāṃ gardabhasya yakṣasya bhavanaṃ gata iti śrutvā ca punaḥ śucinaḥ praṇītasya khādanīyabhojanīyasya pratyekaṃ pratyekaṃ sthālīpākaṃ samudānīya śakaṭe āropya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte niṣaṇṇaḥ / ekāntaniṣaṇṇān* śrāddhān māthurān brāhmaṇagṛhapatīn bhagavān dharmyayā kathayā pūrvavad yāvat saṃpraharṣya tūṣṇīm* / atha śrāddhā brāhmaṇagṛhapataya utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṅgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat* / ihāsmābhir bhadanta bhagavantam uddiśya śucinaḥ praṇītasya khādanīyabhojanīyasya śakaṭaṃ pūrṇam ānītam* / tad bhagavān pratigṛhṇātu anukampām upādāya iti / tatra bhagavān ānandam āyuṣmantam āmantrayate / gacchānanda yāvanto bhikṣavo gardabhasya yakṣasya bhavanam (fol. 145v1 = GBM 6.959) upaniśritya (MSV I 16) viharanti tān sarvān upasthānaśālāyāṃ sannipātaya / paribhokṣyante piṇḍapātam iti / evaṃ bhadanta ity āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya yāvanto bhikṣavo gardabhasya yakṣasya bhavanam upaniśritya viharanti tān sarvān upasthānaśālāyāṃ sannipātya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvaikānte 'sthāt* / ekāntasthita āyuṣmān ānando bhagavantam idam avocat* / yāvanto bhadanta bhikṣavo gardabhasya yakṣasya bhavanam upaniśritya viharanti sarve te upasthānaśālāyāṃ sanniṣaṇṇāḥ sannipatitāḥ / yasyedānīṃ bhagavān kālaṃ manyata iti / atha bhagavān yenopasthānaśālā tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ / atha māthurāḥ śrāddhā brāhmaṇagṛhapatayaḥ sukhopaniṣaṇṇaṃ
buddhapramukhaṃ bhikṣusaṃghaṃ viditvā pūrvavad yāvad dhautahastam apanītapātraṃ bhagavataḥ purastāt tasthur āyācamānaṃ cāhuḥ / bhagavatā bhadanta te te duṣṭanāgā duṣṭayakṣāś ca vinītāḥ / ayaṃ bhadanta gardabhako yakṣo 'smākaṃ dīrgharātram avairiṇāṃ vairī / asapatnānāṃ sapatnaḥ / adrugdhānāṃ drogdhā / jātāni jātāny apatyāny apaharati / aho vata bhagavān gardabhakaṃ yakṣaṃ vinayed anukampām upādāyeti / tena khalu samayena gardabhako yakṣas tasyām eva parṣadi sanniṣaṇṇo 'bhūt sannipatitaḥ / tatra bhagavān gardabhakaṃ yakṣam āmantrayate / śrutaṃ te gardabhaka / śrutaṃ me bhagavan* / śrutaṃ te gardabhaka (MSV I 17) / śrutaṃ me sugata / viramāsmāt pāpakād asaddharmāt* / bhagavan samayato 'haṃ viramāmi / yadi mām uddiśya cāturdiśāya bhikṣusaṃghāya vihāraṃ kārayantīti / tatra bhagavān māthurān śrāddhān brahmaṇagṛhapatīn āmantrayate / śrutaṃ vo brāhmaṇagṛhapatayaḥ / śrutaṃ bhagavan* / kārayiṣyāmaḥ / tatra bhagavatā gardabhako yakṣaḥ pañcaśataparivāro vinītaḥ / śrāddhair brāhmaṇagṛhapatibhis tān uddiśya pañca vihāraśatāni kāritāni / evaṃ śaro yakṣo vano yakṣaḥ ālikāvendā maghā yakṣiṇī vinītā / atha bhagavatā ṛddhyā mathurāṃ praviśya timisikā  yakṣiṇī pañcaśataparivārā vinītā / tām apy uddiśya pañcavihāraśatāni kāritānīti / tatra bhagavatā sāntarbahir mathurāyām ardhatṛtīyāni yakṣasahasrāṇi vinītāni / tāny uddiśya śrāddhair brāhmaṇagṛhapatibhir ardhatṛtīyāni vihārasahasrāṇi kāritāni /
atha bhagavān otalām anuprāptaḥ / otalāyāṃ viharati / otalīye vanaṣaṇḍe / tatra otalāyano nāma brāhmaṇamahāśālaḥ prativasati āḍhyo mahādhano mahābhoga iti vistaraḥ /
atha bhagavān pūrvāhṇe nivāsya pātracīvaram ādāya otalāyāṃ piṇḍāya prāvikṣat* / anyatamasmin pradeśe pañcamātrāṇi kārṣikaśatāni (MSV I 18) udrajaḥśiraskāni śaṇaśāṭīnivastāni halaṃ vāhayanti / adrākṣus te kārṣikā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇālaṃkṛtaṃ (fol. 146r1 = GBM 6.960) dyotitamūrtim iti vistaraḥ / bhagavatā teṣāṃ dharmo deśitaḥ / yāvan mānyāś cābhivādyāś ca saṃvṛttāḥ /
atha tad balīvardasahasraṃ yoktrāṇi varatrāṇi cchitvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntam* / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā saṃparivāryāvatasthuḥ / bhagavatā teṣāṃ tribhiḥ padair dharmo deśito yāvac cāturmahārājikeṣu deveṣūpapannāḥ / yāvad dṛṣṭasatyāḥ svabhavanaṃ gatāḥ /
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / kiṃ bhadanta ebhiḥ pañcabhiḥ kārṣikaśatair ebhiś ca balīvardaiḥ karma kṛtaṃ yasya karmaṇo vipākena kārṣikāḥ saṃvṛttā daridragṛheṣūpapannāḥ / ime ca balīvardāḥ saṃvṛttāḥ / bhagavān āha / ebhir evaṃ bhikṣavaḥ karmāṇi kṛtānīti vistaraḥ /
ete kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya śāsane pravrajitāḥ / ebhis tatra kausīdyenābhināmitam* / tasya karmaṇo vipākena kārṣikāḥ saṃvṛttāḥ / ebhiś ca balīvardais tatraiva pravrajitaiḥ kṣudrānukṣudraiḥ śikṣāpadair anādaraṃ kṛtam* / tasya karmaṇo vipākena tiryakṣūpapannāḥ / yat te kāśyapasya samyaksaṃbuddhasya śāsane pravrajitās tasya karmaṇo vipākena mamāntikāt satyadarśanaṃ kṛtam iti hi bhikṣavaḥ ekāntakṛṣṇānām iti vistaraḥ /
(MSV I 19)
aśrauṣīd otalāyano brāhmaṇaḥ śramaṇo gautamo otalām anuprāptaḥ / otalāyāṃ viharati otalīyake vanaṣaṇḍa iti /
otalāyanasūtraṃ vistareṇa saṃyuktāgame mārgavarganipāte /
atha otalāyanasya brāhmaṇasyaitad abhavat* / kiṃ punar asyānarthaṃ kariṣyāmaḥ / tena ca pūrvaṃ śrutaṃ śramaṇo gautamaḥ saśrāvakaṃ saṃghaṃ bhojayitvā praṇidhānaṃ karoti / sa yac cintayati yat prārthayate tat sarvaṃ pratilabhate iti / atha otalāyano brāhmaṇaḥ utthāyāsanād ekāṃsam uttarāsaṃgaṃ kṛtvā yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam idam avocat* / adhivāsayatu me bhagavan gautama śvo 'ntargṛhe bhaktena sārdhaṃ bhikṣusaṃghena / pūrvavad yāvad bhuktavantaṃ viditvā dhautahastam apanītapātraṃ nīcataram āsanaṃ gṛhītvā bhagavataḥ purastān mithyāpraṇidhānaṃ cintayitum ārabdhaḥ / yāvanta ime śramaṇāḥ śākyaputrīyā mayā bhojitāḥ sarva ete mama balīvardāḥ syur iti / atha bhagavān otalāyanasya brāhmaṇasya cetasā cittam ājñāya otalāyanaṃ brāhmaṇam idam avocat* / apratirūpaṃ te brāhmaṇa cittam utpāditam* / naitat samṛdhyati / tathā hy ete sarve bhikṣavaḥ kṣīṇapunarbhavāḥ / anyac cittam utpādayety uktvā bhagavān dakṣiṇādeśanāṃ kṛtvā prakrāntaḥ / atha bhagavān vihāraṃ gataḥ purastād bhikṣusaṃghasya prajñapta evāsane niṣaṇṇaḥ / niṣadya bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / otalāyanena bhikṣavo brāhmaṇena mithyāpraṇidhānasamutthaṃ (MSV I 20) pāpakaṃ cittam utpāditam* / yuṣmābhir (fol. 146v1 = GBM 6.961) bhuktvā ārṣā gāthā vaktavyā / mithyāpraṇidhānaṃ na samarddhiṣyati /
atha bhagavāṃs tasyā eva rātrer atyayād otalāṃ piṇḍāya prāvikṣad āyuṣmatā ānandena paścācchramaṇena / tadā otalāyāṃ kacaṃgalā nāma vṛddhā / sā udakārthinī kūlam apasṛtā / bhagavāṃs tasya vinayakālam avekṣyāyuṣmantam ānandam āmantrayate / gacchānanda etasyā vṛddhāyāḥ kathaya / bhagavāṃs tṛṣitaḥ pānīyam anuprayaccheti / evaṃ bhadantety āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratiśrutya yena kacaṃgalā vṛddhā tenopasaṃkrāntaḥ / upasaṃkramya kacaṃgalāṃ vṛddhām idam avocat* / kacaṃgale bhagavāṃs tṛṣitaḥ pānīyam anuprayaccheti / sā kathayati / ārya ahaṃ svayam evāneṣyāmīti / tataḥ kacaṃgalā udakaghaṭaṃ pūrayitvā tvaritatvaritā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā / dadarśa kacaṃgalā buddhaṃ bhagavantaṃ dvātriṃśatā mahāpuruṣalakṣaṇaiḥ samalaṃkṛtam aśītyā cānuvyaṃjanair virājitagātraṃ vyomaprabhālaṃkṛtaṃ sūryasahasrātirekaprabhaṃ jaṅgamam iva ratnaparvataṃ samantato bhadrakam* / kacaṃgalāsahadarśanād asyāḥ putrasneham utpannam* / sā ūrdhvabāhuḥ putra putreti bhagavantaṃ pariṣvaṅktum ārabdhā / bhikṣavas tāṃ vārayanti / bhagavān āha / mā yūyaṃ bhikṣavaḥ etāṃ vṛddhāṃ vārayata / tat kasya hetoḥ /
pañca janmaśatāny eṣā me mātābhūn nirantaram* /
sā ced eṣā nivāritā mama gātrasya śleṣaṇāt* //
(MSV I 21)
idānīṃ rudhiraṃ hy uṣṇaṃ kaṇṭhād eṣā vamet kṣaṇāt* /
kṛtajñatām anusmṛtya dṛṣṭvemāṃ putralālasām* /
kāruṇyād gātrasaṃśleṣaṃ pradadāmy anukampayā // iti //
bhagavatā tasyāḥ kaṇṭhāśleṣo dattaḥ / putrasnehaṃ vinodya bhagavataḥ purastān niṣaṇṇā dharmaśravaṇāya / tato bhagavatā tasyā āśayānuśayaṃ dhātuṃ prakṛtiṃ ca jñatvā tādṛśī cāturāryasatyasaṃprativedhikī dharmadeśanā kṛtā yāṃ śrutvā kacaṃgalayā viṃśatiśikharasamudgataṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* / sā dṛṣṭasatyā trir udānam udānayati / idam asmākaṃ bhadanta na mātrā kṛtaṃ na pitrā / pūrvavad yāvat* / anādyakālopacitaṃ satkāyadṛṣṭiśailaṃ jñānavajreṇa bhitvā srotāpattiphalaṃ sākṣātkṛtam* / gāthāṃ ca bhāṣate /
yat kartavyaṃ suputreṇa mātānugrahakāriṇā /
tat kṛtaṃ bhavatā me 'dya cittaṃ mokṣaparāyaṇam* //
durgatibhyaḥ samuddhṛtya svarge mokṣe ca te aham* /
sthāpitā suprayatnena sādhu te duṣkaraṃ kṛtam* //
(MSV I 22)
ity uktvā bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā bhagavato 'ntikāt prakrāntā / atha kacaṃgalā apareṇa samayena svāminam anujñāpya yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāntā / upasaṃkramya bhagavataḥ pādau śirasā vanditvā ekānte niṣaṇṇā / ekāntaniṣaṇṇā kacaṃgalā bhagavantam idam avocat* / labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣuṇībhāvaṃ careyam ahaṃ bhagavato (fol. 147r1 = GBM 6.962) 'ntike brahmacaryam iti / bhagavatā mahāprajāpatye saṃnyastā / tatas tayā pravrājitā upasaṃpāditā avavādo dattaḥ / tayā yujyamānayā ghaṭamānayā vyāyacchamānayā sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* / arhantinī ca babhūva / traidhātukavītarāgā pūrvavan mānyā ca saṃvṛttā /
yadā bhagavān bhikṣuṇīnāṃ saṃkṣepeṇoddiśya vihāraṃ praviśati pratisaṃlayanāya tadā taṃ kacaṃgalā vistareṇa vyākaroti / tatra bhagavān bhikṣūn āmantrayate sma / eṣāgrā me bhikṣavo bhikṣuṇīnāṃ mama śrāvikāṇāṃ sūtrāntavibhāgakartrīṇāṃ yaduta kacaṃgalā bhikṣuṇī iti /
bhikṣavaḥ saṃśayajātāḥ sarvasaṃśayacchettāraṃ buddhaṃ bhagavantaṃ papracchuḥ / kiṃ bhadanta kacaṃgalāyāḥ karma kṛtaṃ yena vṛddhā pravrajitā / kiṃ ca karma kṛtaṃ yena daridrā dāsī ca saṃvṛttā bhagavāṃś ca paścimena garbhavāsena dhāritaḥ / pravrajyārhatvaṃ ca sākṣātkṛtam* / bhagavatā ca sūtrāntavibhāgakartrīṇām agrā nirdiṣṭeti / bhagavān āha / kacaṃgalayaiva (MSV I 23) bhikṣavo bhikṣuṇyā karmāṇi kṛtāny upacitāni labdhasaṃbhārāṇi pūrvavad yāvat phalanti khalu dehinām* /
bhūtapūrvaṃ bhikṣavo bodhisatvacaryāyāṃ vartamānasya eṣā mama mātā babhūva / yadāhaṃ pravrajitum icchāmi tadā mām eva vārayati / tasya karmaṇo vipākena vṛddhā pravrajitā / dānaṃ dadato me 'nayā dānāntarāyaḥ kṛtaḥ / tena daridrā saṃvṛttā / na cānayā puṇyamaheśākhyasaṃvartanīyāni karmāṇi kṛtāni yathā mahāmāyayā yenāham anayā paścime garbhavāsena dhāritaḥ / kāśyape ca samyaksaṃbuddhe pravrajitā yāḥ śaikṣāśaikṣā bhikṣuṇyo dāsīvādena samudācaritāḥ / tena dāsī saṃvṛttā / yat tatrānayā paṭhitaṃ svādhyāyitaṃ skandhakauśalaṃ dhātukauśalam āyatanakauśalaṃ pratītyasamutpādakauśalaṃ sthānāsthānakauśalaṃ ca kṛtaṃ tena mama śāsane pravrajya sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* / yasyāś copādhyāyikāyāḥ sakāśe pravrajitā sā bhagavatā kāśyapena samyaksaṃbuddhena sūtrāntavibhāgakartrīṇām agrā nirdiṣṭā / tatrānayā maraṇakālasamaye praṇidhānaṃ kṛtaṃ yan mayā bhagavati kāśyape samyaksaṃbuddhe anuttare dakṣiṇīye yāvad āyur brahmacaryaṃ caritaṃ na ca kaścid guṇagaṇo 'dhigataḥ / anena kuśalamūlena yo 'sau bhagavatā kāśyapenottaro nāma māṇavo vyākṛto bhaviṣyati / tvaṃ māṇava varṣaśatāyuṣi prajāyāṃ śākyamunir nāma tathāgato 'rhat samyaksaṃbuddha iti / tasyāhaṃ śāsane pravrajeyam* / (MSV I 24) yathaiṣā me upādhyāyikā bhagavatā kāśyapena samyaksaṃbuddhena sūtrāntavibhāgakartrīṇām agrā nirdiṣṭā / (fol. 147v1 = GBM 6.963) evaṃ mām apy asau bhagavān śākyamuniḥ sūtravibhāgakartrīṇām agrāṃ nirdiśed iti / tat praṇidhānavaśād etarhi mayā sūtrāntavibhāgakartrīṇām agrā nirdiṣṭā / iti hi bhikṣava ekāntakṛṣṇānāṃ karmaṇām ekāntakṛṣṇo vipākaḥ / pūrvavad yāvat* / ābhogaḥ karaṇīyaḥ / ity evaṃ vo bhikṣavaḥ śikṣitavyam idam avocat* /
tatra bhagavān āyuṣmantam ānandam āmantrayate / āgamayānanda yena vairaṃbhyam iti / evaṃ bhadantety āyuṣmān ānando bhagavataḥ pratyaśrauṣīt* / atha bhagavān saṃprasthito yāvad anyatamasminn ārāme / brāhmaṇaḥ kūpāt pānīyam uddharati / ārāmaṃ sektum ārabdhaḥ / adrākṣīt sa brāhmaṇo bhagavantaṃ dūrād eva / dṛṣṭvā ca punaḥ saṃlakṣayati / yadi śramaṇo gautama ārāmaṃ pravekṣyati / ārāmām udapānaṃ sa dūṣayatīti / tato rajjuṃ tipyakaṃ ca gopāyitvā sthitaḥ / atha bhagavān ṛddhyārāmaṃ praviṣṭaḥ / pāṃcikena ca mahāyakṣasenāpatinā tad udapānaṃ plāvīkṛtam* / sarvo 'sāv ārāma udakena plāvitaḥ / tato 'sau brāhmaṇo mahardhiko 'yaṃ śramaṇo gautamo mahānubhāva iti viditvātiprasannaḥ kathayati / (MSV I 25) āgacchatu bhagavan gautama / iyaṃ rajjur idaṃ tipyakam* / gṛhṇātu pānīyaṃ yathāsukham iti /
atha bhagavāṃs tasyāṃ velāyāṃ gāthāṃ bhāṣate /
kiṃ kuryād udapānena āpaś cet sarvato yadi /
chitveha mūlaṃ tṛṣṇāyāḥ kasya paryeṣaṇāṃ caret* // iti //
athāsau brāhmaṇo bhagavantam idam avocat* / labheyāhaṃ bhadanta svākhyāte dharmavinaye pravrajyām upasaṃpadaṃ bhikṣubhāvaṃ pūrvavad yāvat* / ehibhikṣukayā pravrājitaḥ /
ehīti coktaḥ sa tathāgatena muṇḍaś ca saṃghāṭīparītadehaḥ /
sadyaḥ praśāntendriya eva tasthau naiva sthito buddhamanorathena //
tenodyacchamānena ghaṭamānena vyāyacchamānena sarvakleśaprahāṇād arhatvaṃ sākṣātkṛtam* / arhan saṃvṛttaḥ / traidhātukavītarāgaḥ pūrvavad yāvad abhivādyaś ca saṃvṛttaḥ /
atha bhagavāñ chūraseneṣu janapadeṣu cārikāṃ caran vairaṃbhyam anuprāpto vairaṃbhye viharati naḍerapicu