Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)

amalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na hi māyāyā bhagavan vastv asty antaśo vālāgrakoṭīnikṣepamātram api yatra sthitvā karmābhisaṃkuryād yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na vastu kasya bhagavan dharmasya kuto mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yat punas tathāgatanirmito 'bhinirmiṇoty anyan nirmitaṃ kiṃ tasya nirmitasya karmāsti yena karmaṇā narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣūpapadyeta.
subhūtir āha: no bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan nirmitaḥ.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya nirmitasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vayavadāyeta.
subhūtir āha: no bhagavan.
(PSP_6-8:163)
bhagavan aha: tat kiṃ manyase? subhūte kaścid atra saṃkliśyeta vā vyavadāyeta vā.
subhūtir āha: na kaścid bhagavan saṃkliśyeta vā vyavadāyeta vā.
bhagavān āha: yathaiva subhūte na saṃkliśyeta vā na vyavadāyeta vā tathāiva nāsti saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā. tat kasya hetoḥ? ahaṃkāramamakāre hi subhūte sthitāḥ sattvāḥ saṃkliśyante vā vyavadāyante vā, yathaiva bhūtadarśī na saṃkliśyate vā na vyavadāyate vā tathāiva subhūte nāsti saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā.
iti nirvastukaviparyāsajñānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bhūtaṃ veti bhagavan na saṃkliśyate na vayavadāyate, abhūtaṃ veti bhagavan na saṃkliśyate na vyavadāyate, tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, abhāvasvabhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ, bhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānam, abhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ, bhāvābhāvasyāpi bhagavan na saṃkleśo na vyavadānaṃ tatra yad etad bhagavatā vyavadānan nirdiṣṭan tat katham idaṃ bhagavan bhavati?
bhagavān āha: yā eṣā subhūte sarvadharmāṇāṃ samatā tan mayoktaṃ vyavadānam.
subhūtir āha: sā punaḥ katamā sarvadharmāṇāṃ samatā?
bhagavān āha: tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā, yā utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmaniyāmatā dharmadhātum idam ucyate vyavadānaṃ, tat punar lokavyavahāreṇa vyavahriyate na punaḥ paramārthenānirabhilapyo hi so 'pravyāhāraḥ sarvākāraghoṣavākyathātītaḥ.
iti vyavadānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopamaiḥ (PSP_6-8:164) sarvadharmaiḥ pratiśrutkopamaiḥ pratibhāsopamaiḥ pratibimbopamair marīcyupamair māyopamair gandharvanagaropamair nirmitakopamair dharmair avastukeṣv adravyeṣv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayati, dānapāramitāparipūryai, śīlapāramitāparipūryai, kṣāntipāramitāparipūryai, vīryapāramitāparipūryai, dhyānapāramitāparipūryai, prajñāpāramitāparipūryai, upāyapāramitāparipūryai, praṇidhānapāramitāparipūryai, balapāramitāparipūryai, jñānapāramitāparipūryai, abhijñāpāramitāparipūryai, catvāri dhyānāni samāpadyate, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ paripūrayati, catvāri smṛtyupasthānāṃ paripūrayati, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān paripūrayati, pañcendriyāṇi paripūrayati, pañcabalāni paripūrayati, saptabodhyaṅgāni paripūrayati, āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ paripūrayati, aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ paripūrayati, catvāry āryasatyāni paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitāni samāpadyate, pañcābhijñāḥ paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ bhāvayati, bahirdhāśūnyatāṃ bhāvayati, adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ bhāvayati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati, sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni paripūrayati, daśabodhisattvabhūmīḥ
paripūrayati, daśatathāgatabalāni paripūrayati, catvāri vaiśāradyāni paripūrayati, catasraḥ pratisaṃvidaḥ paripūrayati, aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni paripūrayaty aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, yāvat trisāhasre mahāsāhasre lokadhātāv ābhāsakarīm ābhāṃ pariniṣpādayati, brahmasvaratāṃ pariniṣpādayati, tatraikena svareṇa daśasu dikṣu lokadhātuṣu yathādhimuktānāṃ sattvānāṃ cetasaiva cittam ājñāya dharmaṃ deśayati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte naite dharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamāḥ, ye tvayā parikīrtitāḥ.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nirmitakopamāḥ, kathaṃ bhagavan svapnopameṣu (PSP_6-8:165) sarvadharmeṣu yāvan nirmitakopameṣu bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyāṃ carati? na ca bhagavan svapno bhūto na pratiśrutkā bhūtā na pratibhāso bhūto na pratibimbaṃ bhūtaṃ na marīcir bhūtā na māyā bhūtā na gandharvanagaraṃ bhūtaṃ na nirmitako bhūto na ca bhagavan śakyam abhūtena dānapāramitāyāṃ carituṃ śīlapāramitāyāṃ carituṃ kṣāntipāramitāyāṃ carituṃ vīryapāramitāyāṃ carituṃ dhyānapāramitāyāṃ carituṃ prajñāpāramitāyāṃ carituṃ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu sarvaśūnyatāsv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caritum.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte dānapāramitānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāḥ sarvaśūnyatā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sarve te subhūte dharmā anabhisaṃskṛtā anabhinirvṛttā na śakyā anabhisaṃskṛtair dharmaiḥ sarvākārajñatām anuprāptum.
api tu khalu punaḥ subhūte sarva ete dharmā mārgasyāvāhanāya saṃvartante, na punaḥ phalasyādhigamāya, ya eteṣāṃ dharmāṇām anutpādo 'prādurbhāvo 'lakṣaṇam api tat, ato bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yān kuśalān dharmān nopalabhate, yadi vā dānapāramitāṃ yadi vā śīlapāramitāṃ yadi vā kṣāntipāramitāṃ yadi vā vīryapāramitāṃ yadi vā dhyānapāramitāṃ yadi vā prajñāpāramitāṃ yadi vā saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān, yadi vā adhyātmaśūnyatāṃ yadi vā bahirdhāśūnyatāṃ yadi vādhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yadi vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ yadi vāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni yadi vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṃs tān sarvān māyopamā iti jānāti.
(PSP_6-8:166)
na cemān dharmān aparipūrya dānapāramitāṃ śīlapāramitāṃ kṣāntipāramitāṃ vīryapāramitāṃ dhyānapāramitāṃ prajñāpāramitāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyatmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabodhisattvabhūmīr daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāny aparipūrya sarvākāravaropetaṃ jñānam aparipūrya sattvān aparipācya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti naitat sthānaṃ vidyate, yān yān eva kuśalān dharmān ārabhate tāṃs tān kuśalān dharmān svapnopamān pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibimbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān jānāti.
sa prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran dānapāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ carann adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattiṣu carann aṣṭavimokṣeṣu caran navānupūrvavihārasamāpattiṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu caran, pañcasv abhijñāsu caran sarvasamādhiṣu caran sarvadhāraṇīmukhesu caran daśabodhisattvabhūmiṣu caran daśasu tathāgatabaleṣu caran caturṣu vaiśāradyeṣu caran catasṛṣu pratisaṃvitsu carann aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmeṣu caran yāvat sarvākāravaropetasarvākārajñatāyāṃ caran svapnopmān jānāti, pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān jānāti, tāṃś ca sarvasattvān svapne carataḥ sa jānāti pratiśrutkāyāṃ pratibhāse pratibimbe marīcyāṃ māyāyāṃ gandharvanagare nirmitake carato jānāti.
tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ na bhāvato nābhāvato (PSP_6-8:167) gṛhṇāti yaṃ gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, svapnopamān pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibimbopamān marīcyupamān māyopamān gandharvanagaropamān nirmitakopamān sarvadharmān jñātvā na bhāvato gṛhṇāti nābhāvato gṛhṇāti yāṃ gṛhītvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, agrāhyā prajñāpāramitā, agrāhyā dhyānapāramitā, agrāhyā vīryapāramitā, agrāhyā kṣāntipāramitā, agrāhyā śīlapāramitā, agrāhyā dānapāramitā, agrāhyā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā, agrāhyā adhyātmaśūnyatā, agrāhyā bahirdhāśūnyatā, agrāhyā adhyātmabahirdhāśūnyatā, agrāhyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, agrāhyāṇy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāṇy agrāhyāṇi śūnyatānimittāpraṇihitāny agrāhyā abhijñā agrāhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido 'grāhyā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, agrāhyāḥ sarvadharmās tad bodhisattvo mahāsattvo 'grāhyān sarvadharmān viditvā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy agrāhyāḥ sarvadharmā avastukāḥ svapnopamāḥ pratiśrutkopamāḥ pratibhāsopamāḥ pratibimbopamā marīcyupamā māyopamā gandharvanagaropamā nimitakopamāḥ. na cāgrāhyāṇāṃ dharmāṇām agrāhyatā śaktābhilapituṃ, anyatra sattvā imān dharmān na jānanti na paśyanti, tad bodhisattvo mahāsattvo sarvasattvānām arthāyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate.
sa ca prathamacittotpādam upādāya yad dānaṃ dadāti tat sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ, yac chīlaṃ rakṣati, yāṃ kṣāntiṃ saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tat sarvasattvānāṃ kṛtaśo na punar ātmārtham.
na ca bodhisattvo mahāsattvo 'nyasya kṛtaśo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhate 'nyatra sarvasattvānāṃ kṛtaśaḥ sa prajñāpāramitāyāṃ caran sattvo na sattve sattvasaṃjñāyāṃ sthitā nātmany (PSP_6-8:168) ātmasaṃjñāyāṃ sthitā, na jīve jīvasaṃjñāyāṃ sthitā, na jantau jantusaṃjñāyāṃ sthitā, na poṣe poṣasaṃjñāyāṃ sthitā, na puruṣe puruṣasaṃjñāyāṃ sthitā, na pudgale pudgalasaṃjñāyāṃ sthitā, na manuje manujasaṃjñāyāṃ sthitā, na mānave mānavasaṃjñāyāṃ sthitā, na kārake kārakasaṃjñāyāṃ sthitā, na vedake vedakasaṃjñāyāṃ sthitā, na jānake jānakasaṃjñāyāṃ sthitā, na paśyake paśyakasaṃjñāyāṃ sthitā, bodhisattvo mahāsattvo viparyāsād vivecayati, viparyāsād vivecyāmṛte dhātau pratiṣṭhāpayati, yatra pratiṣṭhitānām ete samudācāro na pravartante, ātmasaṃjñā sattvasaṃjñā jīvasaṃjñā jantusaṃjñā poṣasaṃjñā puruṣasaṃjñā pudgalasaṃjñā manujasaṃjñā mānavasaṃjñā kārakasaṃjñā vedakasaṃjñā jānakasaṃjñā paśyakasaṃjñā, sa sarvān imān nimiñjitasaṃmiñjitavispanditaprapañcitān vivecyānyatamānyatamena cetasā bahulam upasaṃpadya viharati, anena subhūte upāyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann ātmanā na keṣucid dharmeṣv abhiniviśate sarvasattvāṃś cānabhiniveśe pratiṣṭhāpayati lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena.
iti vyavadānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavaṃs tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ kiṃ punaḥ sa dharmo lokavyavahāreṇābhisaṃbuddho 'rthaparamārthena?
bhagavān āha: lokavyavahāreṇa subhūte vyavahriyate 'yaṃ tathāgatena dharmo 'bhisaṃbuddho 'nena dharmeṇāyaṃ dharmo 'saṃbuddho 'yaṃ tathāgatena dharmo deśita iti, na punas tatra kaścid upalabhyate, tat kasya hetoḥ? upalaṃbho hy eṣo 'nena dharmeṇāyaṃ dharmo 'bhisaṃbuddha iti, na ca dvayena kācit prāptir nābhisamayaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na dvayenābhisamayaḥ kiṃ punar advayenābhisamayaḥ?
bhagavān āha: na dvayenābhisamayo nādvayenābhisamayaḥ, eṣa evātrābhisamayo yatra na dvayaṃ nādvayaṃ, tat kasya hetoḥ? prapañca eṣa yo 'yam eṣām abhisamayo na ca dharmasamatāyāṃ prapañco 'sti (PSP_6-8:169) niṣprapañcā dharmasamatā.
subhūtir āha: abhāvasvabhāvānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kā samatā?
bhagavān āha: eṣaivātra samatā yatra na bhāvo 'bhāvo vā kīrtito, na ca dharmasamatā parikīrtya tena cānyo 'pi dharma upalabhyate dharmasamatāyāṃ, sarvadharmavinirvṛttā hi dharmasamatā, agatir aviṣayo dharmasamatā yasya kasyacid bālapṛthagjanasya vāryasya vā.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan dharmasamatā tathāgatasyāpy aviṣayaḥ?
bhagavān āha: aviṣayaḥ subhūte sarvāryāṇāṃ śraddhānusāriṇāṃ vā dharmānusāriṇāṃ vāṣṭamakānāṃ vā srotaāpannānāṃ vā sakṛdāgāmināṃ vānāgāmināṃ vārhatāṃ vā śrāvakāṇāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vā tathāgatasyāpy aviṣayaḥ sarvadharmasamatā.
subhūtir āha: na punar bhagavan sarvadharmaviṣayavaśavartī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ?
bhagavān āha: syāt subhūte sarvadharmaviṣayavaśavartī tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, yady anyā dharmasamatā syād anyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho, yā ca subhūte pṛthagjanānāṃ dharmasamatā yā ca śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakāṇāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, yā ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya samatā samataiva samatā, yā ca bālapṛthagjanasamatā, yā cāryasamatā, ekaivaiṣā samatā, ekasamatāyāṃ na dvayam asti, ayaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusāry ayaṃ dharmānusāry ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, sarva ete subhūte dharmāḥ samatāyāṃ nopalabhyante, ime bālapṛthagjanāḥ, ayaṃ śraddhānusārī, ayaṃ dharmānusārī, ayam aṣṭamako 'yaṃ srotāapanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ.
(PSP_6-8:170)
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmasamatāyāṃ sarva ete dharmā nopalabhyante, 'yaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusārī, ayaṃ dharmānusārī, ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ, aviśeṣo vā bhagavan bhaviṣyati bālapṛthagjanānāñ ca śraddhānusāriṇāṃ ca dharmānusāriṇāṃ cāṣṭamakānāñ ca srotaāpannānāṃ ca sakṛdāgāmināñ cānāgāmināñ cārhatāṃ ca pratyekabuddhānāñ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāñ ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya ca.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, aviśeṣo dharmasamatāyāṃ bālapṛthagjanānāṃ śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām.
subhūtir āha: yadi bhagavann aviśeṣo bālapṛthagjanānāṃ śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, kuta eṣāṃ bhagavaṃs trayāṇāṃ ratnānāṃ loke prādurbhāvo bhavati, buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya?
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyad buddharatnam anyad dharmaratnam anyat saṃgharatnam anyā dharmāṇāṃ dharmasamatā.
subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi, nānyad buddharatnaṃ nānyad dharmaratnaṃ nānyat saṃgharatnaṃ nānyā dharmāṇāṃ dharmasamatā, saced bhagavan buddharatnaṃ dharmaratnaṃ saṃgharatnaṃ yā ca dharmāṇāṃ dharmasamatā, sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā agrāhyā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tat kathaṃ bhagavann eṣām alakṣaṇānāṃ dharmāṇāṃ phalavyavasthānaṃ karoti, ayaṃ bālapṛthagjano 'yaṃ śraddhānusāry ayaṃ dharmānusāry ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy (PSP_6-8:171) ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo mahāsattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti?
bhagavān āha: yadi tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tadābhisaṃbudhya dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ nākariṣyad api narako vā na prajñāyate, tiryagyonir vā yamaloko vā devo vā manuṣyo vā cāturmahārājikā vā devās trayastriṃśā vā yāmā vā tuṣitā vā nirmāṇaratayo vā paranirmitavaśavartino vā brahmapārṣadyo vā brahmapurohitā vā mahābrahmāṇo vā parīttābhā vā apramāṇābhā vā ābhāsvarā vā parīttaśubhā vā apramāṇaśubhā vā śubhakṛtsnā vā anabhrakā vā puṇyaprasavā vā bṛhatphalā vā asaṃjñisattvā vā aspṛhā vā atapā vā sudṛśā vā sudarśanā vā akaniṣṭhā vā devāḥ, ākāśānantyāyatanasamāpattayo vā vijñānānantyāyatanasamāpattayo vā ākiñcanyāyatanasamāpattayo vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattayo vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgā vā, adhyātmaśūnyatā vā bahirdhāśūnyatā vā adhyātmabahirdhāśūnyatā vā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā vā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vā, abhijñā vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvido vāveṇikabuddhadharmā vā mahāmaitrī mahākaruṇā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni vāśītyanuvyañjanāni vā, daśabodhisattvabhūmayo vā, dānapāramitā vā śīlapāramitā vā kṣāntipāramitā vā vīryapāramitā vā dhyānapāramitā vā prajñāpāramitā vā, upāyapāramitā vā praṇidhānapāramitā vā balapāramitā vā jñānapāramitā vā, evaṃ trīṇi ratnāni, buddharatnaṃ dharmaratnaṃ saṃgharatnaṃ, śrāvakayānaṃ pratyekabuddhayānam anuttaraṃ mahāyānam, evaṃ śraddhānusāriṇo dharmānusāriṇo 'ṣṭamakāḥ srotāapannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhā bodhisattvā mahāsattvās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ sarvākāravaropetañ ca jñānaṃ na prajñāyante?
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tasmāt tarhi subhūte tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām (PSP_6-8:172) ayaṃ puruṣakāro yad dharmasamatāyāś ca na calanti, dharmāṇāṃ ca vyavasthānaṃ kurvanti.
subhūtir āha: kiṃ bhagavan yathā caiva tathāgato dharmatāyāś ca na calati, tathāiva bālapṛthagjanāpi na calati śraddhānusārī dharmānusārī aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvas tathāiva sarvadharmā na calanti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte dharmatāyā na calanti na vivartante, yaiva subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, saiva bālapṛthagjanānāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, saiva śraddhānusāriṇāṃ dharmānausāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā, sarva ete dharmā dharmatāṃ na vyativartante, tat kasya hetoḥ? tathā hy eṣaiva dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatāvitathatānanyatathatā nānyā kācid anudharmatā.
subhūtir āha: yadi bhagavan yā dharmāṇāṃ dharmatā saiva dharmatā bālapṛthagjanānāṃ saiva śraddhānusāriṇāṃ saiva dharmānusāriṇāṃ saivāṣṭamakānāṃ saiva srotaāpannānāṃ saiva sakṛdāgāmināṃ saivānāgāmināṃ saivārhatāṃ saiva pratyekabuddhānāṃ saiva bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ, ya ime bhagavan vilakṣaṇā dharmās te katham ekalakṣaṇās? tadyathā rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, anyaiva ca bhagavan rūpasya dharmatā, anyā vedanāyāḥ anyā saṃjñāyā anyā saṃskārāṇām anyā vijñānasya dharmatā, anyā cakṣuṣaḥ śrotraghrāṇajihvākāyānāṃ dharmatā, anyā manaso dharmatā, anyā rūpaśabdagandharasasprṣṭavyānāṃ (PSP_6-8:173) dharmatā anyā dharmāṇāṃ dharmatā, anyā cakṣurvijñānadharmatā, anyā cakṣuḥsaṃsparśadharmatā, anyā cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanādharmatā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyāḥ, anyā manovijñānadharmatā, anyā manaḥsaṃsparśadharmatā, anyā manaḥsaṃsparśapratyayavedanādharmatā, anyā pṛthivīdhātudharmatā, anyābdhātudharmatā, anyā tejodhātudharmatā, anyā vāyudhātudharmatā, anyā ākāśadhātudharmatā, anyā vijñānadhātudharmatā, anyā skandhadharmatā, anyā dhātudharmatā, anyā āyatanadharmatā, anyā pratītyasamutpādadharmatā, anyā pratītyasamutpannadharmatā, anyāvidyādharmatā, anyā saṃskāradharmatā, anyā vijñānadharmatā, anyā nāmarūpadharmatā, anyā ṣaḍāyatanadharmatā, anyā sparśadharmatā, anyā vedanādharmatā, anyā tṛṣnādharmatā, anyopādānadharmatā, anyā bhavadharmatā, anyā jātidharmatā, anyā jarāmaraṇadharmatā, anyā śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsadharmatā, anyā rāgadharmatā, anyā dveṣadharmatā, anyā mohadharmatā, anyā dṛṣṭidharmatā, anyā dhyānānāṃ dharmatā, anyā apramāṇānāṃ dharmatā, anyā ārūpyasamāpattīnāṃ dharmatā, anyā smṛtyupasthānānāṃ dharmatā, anyā samyakprahāṇānāṃ dharmatā, anyā ṛddhipādānāṃ dharmatā, anyā indriyāṇāṃ dharmatā, anyā balānāṃ dharmatā, anyā bodhyaṅgānāṃ dharmatā, anyā āryāṣṭāṅgasya mārgasya dharmatā, anyā śūnyatāyā dharmatā, anyā ānimittasya dharmatā, anyā apraṇihitasya dharmatā, anyā adhyātmaśūnyatāyā dharmatā, anyā bahirdhāśūnyatāyā dharmatā, anyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā dharmatā, anyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā dharmatā, anyā aṣṭavimokṣadharmatā, anyā navānupūrvavihārasamāpattidharmatā, anyā āryasatyadharmatā, anyā abhijñādharmatā, anyā dānapāramitādharmatā, anyā śīlapāramitādharmatā, anyā kṣāntipāramitādharmatā, anyā vīryapāramitādharmatā, anyā dhyānapāramitādharmatā, anyā prajñāpāramitādharmatā, anyā upāyapāramitādharmatā, anyā praṇidhānapāramitādharmatā,
anyā balapāramitādharmatā, anyā jñānapāramitādharmatā, anyā prathamāyā bodhisattvabhūmer (PSP_6-8:174) dharmatā, anyā yāvad daśabhūmyā bodhisattvabhūmer dharmatā, anyā daśānāṃ tathāgatabalānāṃ dharmatā, anyā caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ dharmatā, anyā catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ dharmatā, anyā aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ dharmatā, anyā mahāmaitryā dharmatā, anyā mahākaruṇāyāṃ dharmatā, anyā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇānāṃ dharmatā anyā aśītyanuvyañjanānāṃ dharmatā, anyā saṃskṛtasya dhātor dharmatā, anyā asaṃskṛtasya dhātor dharmatā. tat kathaṃ bhagavan naivaṃ vilakṣaṇānāṃ sarvadharmāṇāṃ dharmatāyāṃ vyavasthānaṃ nopalabhyate? yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāñ ca nānātvaṃ karoti, na cākṛtvā dharmanānātvaṃ śakyaṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ carituṃ, kathaṃ ca bodhisattvo mahāsattvaḥ bhūmer bhūmiṃ saṃkrāmati bodhisattvanyāmam avakrāmati, yayā niyāmāvakrāntyā śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vātikramya 'bhijñāḥ paripūrayati, yābhir abhijñābhir vikrīḍamāno dānapāramitayā paripūrṇaḥ, śīlapāramitayā paripūrṇaḥ, kṣāntipāramitayā paripūrṇaḥ, vīryapāramitayā paripūrṇaḥ, dhyānapāramitayā paripūrṇaḥ, prajñāpāramitayā paripūrṇaḥ, upāyapāramitayā paripūrṇaḥ, praṇidhānapāramitayā paripūrṇaḥ, balapāramitayā paripūrṇaḥ, jñānapāramitayā paripūrṇaḥ, vikrīḍamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣu ca buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayati, yaiḥ kuśalair mūlaiḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti.
bhagavān āha: yad āyuṣmān subhūtir evam āha, yadi bhagavan yā dharmāṇāṃ dharmatā, saiva pṛthagjanānāṃ dharmatā, saiva śraddhānusāriṇāṃ dharmānusāriṇām aṣṭamakānāṃ srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ dharmatā, saiva tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmatā, ya ime bhagavan vilakṣaṇā dharmās te katham ekalakṣaṇā vilakṣaṇānāñ ca dharmāṇāṃ dharmatā katham ekalakṣaṇā yukteti.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā rūpasya dharmatā, kiṃ (PSP_6-8:175) na śūnyā sā, ya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā skandhadhātvāyatanānāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā pratītyasamutpannānāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā pratītyasamutpādāṅgānāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā laukikalokottarāṇāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā sāsravānāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā saṃskṛtāsaṃskṛtāṃ dharmāṇāṃ dharmatā, kiṃ na śūnyā sā, yā bālapṛthagjanānāṃ dharmatā, yā śraddhānusāridharmatā, yā dharmānusāridharmatā, yā aṣṭamakadharmatā yā srotaāpannadharmatā, yā sakṛdāgāmidharmatā, yā anāgāmidharmatā, yā arhaddharmatā, yā pratyekabuddhadharmatā, yā bodhisattvadharmatā, yā tathāgatadharmatā, kiṃ na śūnyā sā.
subhūtir āha: śūnyā sā bhagavan śūnyā sā sugata.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte śūnyatāyāṃ vilakṣaṇā dharmā upalabhyante, rūpalakṣaṇaṃ vā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānalakṣaṇaṃ vā, skandhadhātvāyatanalakṣaṇaṃ vā, pratītyasamutpādalakṣaṇaṃ vā, pratītyasamutpannadharmalakṣaṇaṃ vā pratītyasamutpādāṅgalaksaṇaṃ vā, laukikalokottarāṇāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ sāsravānāsravāṇāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ, saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ vā dharmāṇāṃ lakṣaṇaṃ, bālapṛthagjanānāṃ vā lakṣaṇaṃ śraddhānusāriṇāṃ vā lakṣaṇaṃ, dharmānusāriṇāṃ vā lakṣaṇam aṣṭamakānāṃ vā lakṣaṇaṃ, srotaāpannānāṃ vā lakṣaṇaṃ sakṛdāgāmināṃ vā lakṣaṇam anāgāmināṃ vā lakṣaṇam arhatāṃ vā lakṣaṇaṃ pratyekabuddhānāṃ vā lakṣaṇaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ vā lakṣaṇaṃ tathāgatānāṃ vā lakṣaṇam.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yā dharmāṇāṃ dharmatā na tatra pṛthagjanā nānyatra pṛthagjanebhyaḥ, na tatra śraddhānusārī nānyatra śraddhānusāriṇaḥ, na tatra dharmānusārī nānyatra dharmānusāriṇaḥ, na tatrāṣṭamako nānyatrāṣṭamakān, na tatra srotaāpanno nānyatra srotaāpannān, na tatra sakṛdāgāmī nānyatra sakṛdāgāmino, na tatrānāgāmī nānyatrānāgāminaḥ, na tatrārhan nānyatrārhataḥ, na tatra pratyekabuddho nānyatra pratyekabuddhān, na tatra bodhisattvo nānyatra bodhisatttvān, na tatra tathāgato nānyatra (PSP_6-8:176) tathāgatāt.
iti vyavadānasaṃbhāraniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan dharmatā saṃskṛtā utāho 'saṃskṛtā?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā, na ca saṃskṛtavyatirekeṇāsaṃskṛta upalabhyate, na cāsaṃskṛtavyatirekeṇa saṃskṛta upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yaś ca saṃskṛto dhātur yaś cāsaṃskṛto dhātur dvāv apy etau dharmau na saṃyuktau na visaṃyuktāv arūpiṇāv anidarśanāv apratighāv ekalakṣaṇau yad utālakṣaṇau, tat punas tathāgato lokavyavahāreṇa vyavaharati na punaḥ paramārthena, na ca paramārthe kaścit kāyasaṃskāre na vāksaṃskāre na manaḥsaṃskāre nānyatra kāyasaṃskārān nānyatra vāksaṃskārān nānyatra manaḥsaṃskārāt paramārtha upalabhyate, yeṣāṃ dharmāṇāṃ saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ samatā sa paramārthas tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthataś ca na calati, sattvānāṃ ca kṛtyaṃ karoti.
subhūtir āha: yadi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyās tan na kasyacid dharmasya kaścid dharmaḥ kiṃcit karoti, akiṃcitkareṣv akiṃcaneṣu niṣkiṃcaneṣu cādharmeṣu kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran paramārthataś ca na calati sattvānāṃ ca kṛtyaṃ karoti dānena vā priyavadyatayā vā arthakriyayā vā samānārthatayā vā?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vācaṃ bhāṣase, yac chūnyatā akiṃcanā niṣkiṃcanā na kasyacit kiṃcit karoti kṛtyaṃ vā akṛtyaṃ vā, yadi subhūte ete sattvāḥ svayam eva śūnyatāṃ jānīyur neyaṃ tathāgatasya vṛṣabhitā bhavet, yac chūnyatāyāś ca na calati, sattvāṃś cātmasaṃjñāyā vivecayati, ātmasaṃjñāyā vivecya śūnyatayā mocayati saṃsārād, evaṃ sattvasaṃjñāyā vivecayati jīvasaṃjñāyā jantusaṃjñāyāḥ poṣasaṃjñāyāḥ puruṣasaṃjñāyāḥ pudgalasaṃjñāyā manujasaṃjñāyā mānavasaṃjñāyāḥ kārakasaṃjñāyā vedakasaṃjñāyā jānakasaṃjñāyāḥ paśyakasaṃjñāyāś ca vivecayati, rūpasaṃjñāyā vivecayati, (PSP_6-8:177) vedanāsaṃjñāyā vivecayati, saṃjñāsaṃjñāyā vivecayati, saṃskārasaṃjñāyā vivecayati, vijñānasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃjñāyā vivecayati, śrotrasaṃjñāyā vivecayati, ghrāṇasaṃjñāyā vivecayati, jihvāsaṃjñāyā vivecayati, kāyasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃjñāyā vivecayati, cakṣurvijñānasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñāyā vivecayati, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñāyā vivecayati, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃsparśasaṃjñāyā vivecayati, manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñāyā vivecayati, rūpasaṃjñāyā vivecayati, śabdasaṃjñāyā gandhasaṃjñāyā rasasaṃjñāyāḥ sparśasaṃjñāyā dharmasaṃjñāyā vivecayati, pṛthivīdhātusaṃjñāyā vivecayati, abdhātusaṃjñāyā vivecayati, tejodhātusaṃjñāyā vivecayati, vāyudhātusaṃjñāyā vivecayati, ākāśadhātusaṃjñāyā vivecayati, vijñānadhātusaṃjñāyā vivecayati, skandhasaṃjñāyā vivecayati, dhātusaṃjñāyā vivecayati, āyatanasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpādasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpannadharmasaṃjñāyā vivecayati, pratītyasamutpādāṅgasaṃjñāyā vivecayati, avidyāsaṃjñāyā vivecayati, saṃskārasaṃjñāyā vijñānasaṃjñāyā nāmarūpasaṃjñāyā ṣaḍāyatanasaṃjñāyāḥ sparśasaṃjñāyā vedanāsaṃjñāyās tṛṣṇāsaṃjñāyā upādānasaṃjñāyā bhavasaṃjñāyā jātisaṃjñāyā jarāmaraṇaśokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñāyā vivecayati,
saṃskṛtadhātusaṃjñāyā vivecayati, asaṃskṛtadhātusaṃjñāyā vivecayati, asaṃskṛte ca dhātau pratiṣṭhāpayati, sa cāsaṃskṛto dhātuḥ śūnyaḥ.
iti saṃskṛtāsaṃskṛtāvyatibhedaparijñānaniveśanakarma
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena bhagavan na saṃskṛto dhātuḥ śūnyaḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sattvasaṃjñayā subhūte śūnyo yāvad asaṃskṛtasaṃjñayā, api tu khalu subhūte yan nirmito 'nyan nirmitaṃ nirmiṇoti, kaccit tasya tad vastv asti yan na śūnyatā?
subhūtir āha: no bhagavan nirmitasya hi bhagavan na kaccid vastv (PSP_6-8:178) asti yan na śūnyatā, ya ca śūnyatā yaś ca nirmitaḥ, ubhāv etau dharmau, na saṃyuktau na visaṃyuktau dvāv etau śūnyatayā śūnyau, tat kiṃ vinigūhitam iyaṃ śūnyatāyaṃ nirmitaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tāv ubhāv api śūnyatāyān nopalabhyate, iyaṃ śūnyatāyaṃ nirmitaḥ.
bhagavān āha: nāsti subhūte rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā yaś ca nirmito yā ca śūnyatā ubhayam etac chūnyatā.
subhūtir āha: yadi bhagavann ime laukikā dharmā nirmitā api nu ime lokottarā dharmā nirmitāḥ? yad uta catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi, pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgo mārgaś catvāry āryasatyāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā pañcābhijñā aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśapāramitā daśabodhisattvabhūmayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā mahākaruṇā, yac ca teṣāṃ phalaṃ yena te pudgalāḥ prajñāpyante, śraddhānusārī dharmānusāry aṣṭamakaḥ srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'pi nu bhagavann ime dharmā nirmitāḥ.
bhagavān āha: yatra punaḥ sarvadharmā nirmitās tatra kaścic chrāvakanirmitaḥ, kaścit pratyekabuddhanirmitaḥ, kaścid bodhisattvanirmitaḥ kaścit tathāgatanirmitaḥ, kaścit kleśanirmitaḥ, kaścit karmanirmito 'nena subhūte paryāyeṇa sarvadharmā nirmitakopamā anānākaraṇāḥ.
subhūtir āha: yat punar idaṃ bhagavan prahāṇaṃ srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vā anāgāmiphalaṃ vā arhattvaṃ vā pratyekabuddhabhūmir vā nirmitā sarvavāsanānusaṃdhiprahāṇam api nirmitam?
bhagavān āha: ye kecit subhūte dharmā utpāditā vā nirodhitā vā sarva ete nirmitāḥ.
subhūtir āha: katamo bhagavan dharmo yo na nirmitakaḥ?
bhagavān āha: yasya notpādo na nirodhaḥ sa dharmo na nimitaḥ.
(PSP_6-8:179)
subhūtir āha: sa punaḥ katamo bhagavan?
bhagavān āha: asaṃmoṣadharmo na nirmitaḥ.
subhūtir āha: yat punar bhagavatoktaṃ śūnyatāyāś ca na calati, na ca dvaye nopalabhyate, na ca kaścid dharmo yo na śūnyas tasmād bhagavan saṃmoṣadharmo nirmitako bhavet.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmāḥ subhūte svabhāvena śūnyās te na śrāvakaiḥ kṛtā na pratyekabuddhaiḥ kṛtā na bodhisattvair mahāsattvaiḥ kṛtā na tathāgataiḥ kṛtā, yā ca svabhāvaśūnyatā tan nirvāṇam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ādikarmiko bhagavan pudgalaḥ katham avavaditavyaḥ? katham anuśāsitavyo yat svabhāvaśūnyatāṃ parijānīyāt?
atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: kiṃ punaḥ subhūte pūrvaṃ bhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvo bhaviṣyati? nātra subhūte bhāvo nābhāvo na svabhāvo na parabhāvaḥ, kuta eva svabhāvaśūnyatā bhaviṣyati?
iti nirvāṇaniveśanakarma
ity uktāni karmāṇīty ukto dharmakāyābhisaṃbodhaḥ
idam avocad bhagavān āttamanaso maitreyapramukhā bodhisattvā mahāsattvāḥ, āyuṣmāṃś ca subhūtir āyuṣmāṃś ca śāriputra āyuṣmāṃś cānandaḥ, śakraś ca devānām indraḥ sadevamānuṣāsuragandharvaś ca loko bhagavato bhāṣitam abhyanandann iti.
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāni prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ dharmakāyādhikāraḥ śikṣāparivarto nāmāṣṭamaḥ samāpta iti
ye dharmā hetuprabhavā hetuṃ teṣāṃ tathāgato hy avadat,
teṣāñ ca yo nirodha evaṃvādī mahāśramaṇaḥ.
oṃ gate 2 pāragate pārasaṃgate bodhi svāhā.