Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_6-8u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 2 / 7 (50.000 ký tự/trang)
samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ vistareṇa kartavyaṃ so 'nekavidhām ṛddhiṃ kurvāṇo gaṅgānadīvālukopamām lokadhātūn na gacchati, sa ākāṅkṣaṃs tāṃ lokadhātūn yādṛśai ratnair
ākāṃkṣati tādṛśai ratnair abhinirmiṇoti sa sattvābhiprāyaṃ paripūrayaṃ lokadhātūn saṃkrāmati, sa tāṃ lokadhātūn dṛṣṭvā buddhakṣetraṃ parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma paranirmitavaśavartināṃ devānām upabhogaparibhogāḥ, ye 'py anye lokadhātavo 'pagatapāpiṣṭhā evaṃ vidhās tenopabhogaparibhogāḥ syur iti, sa tayā vipākajayā dānapāramitayā śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā prajñāpāramitayā vipākajābhir abhijñābhir vipākajena bodhisattvamārgeṇa mārgajñatāyāṃ caran sarvapāramitāḥ prāptaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyati, yāvat sarvañ caiva rūpam aparigṛhītaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam apagṛhītaṃ, yāvat sarvadharmāḥ kuśalā vākuśalā vā laukikā vā lokottarā vā sāsravā vānāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā sāvadyā vānavadyā vā (PSP_6-8:29) 'parigṛhītaṃ, tasmāt tarhi subhūte tasyānuttaraṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya tatra buddhakṣetre 'parigṛhītaḥ sarvopabhogo bhaviṣyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā aparigṛhltā anupalaṃbhayogena. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimittayogena prajñāpāramitāṃ paripūrayati.
iti vipākadharmatāvasthānāsravasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayo dvitīyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavann evam asaṃbhinneṣu dharmeṣv ānimitteṣu lakṣaṇaśūnyeṣu ṣaṭpāramitābhāvanāparipūrir bhavati, dānapāramitāyāḥ śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ katham eṣāṃ sāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ prajñaptaṃ, katham eṣān nānākaraṇaṃ prajñāyate, kathaṃ dānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitāyām antargatā bhavati, kathaṃ bhagavann evam alakṣaṇeṣu dharmeṣv ekalakṣaṇeṣu yad utālakṣaṇeṣu nānākaraṇaṃ prabhāvyate.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbhopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānāni samāpadyate prajñāṃ bhāvayati svapnopamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcaskandhān alakṣaṇān jānāti. tat kasya hetoḥ? na hi svapnaṃ tasya kaścit svabhāvo na hi pratiśrutkāyā na hi pratibhāsasya na hi pratibiṃbasya na hi marīcyā na hi māyāyāḥ, na hi nirmitakasya na hi gandharvanagarasya kaścit svabhāvo (PSP_6-8:30) yasya svabhāvo nāsti tasya nāsti lakṣaṇaṃ, yasya ca nāsti lakṣaṇaṃ sa ekalakṣaṇo yad utālakṣaṇaḥ, tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam alakṣaṇaṃ dānam alakṣaṇo dāyako 'lakṣaṇaḥ pratigrāhako 'lakṣaṇāḥ sarvadharmāḥ. evaṃ jñātvā dānaṃ dadāti sa dānapāramitāṃ paripūrayati, sa dānapāramitāṃ paripūrayan śīlapāramitāyāṃ na vivartate, kṣāntipāramitāyāṃ na vivartate, vīryapāramitāyāṃ na vivartate, dhyānapāramitāyāṃ na vivartate, prajñāpāramitāyāṃ na vivartate, sa āsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā catvāri dhyānāni paripūrayati catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīḥ paripūrayati, catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgān paripūrayati, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayati, śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ paripūrayati, pañcadhāraṇīmukhaśatāni paripūrayati, catasraḥ pratisaṃvidaś catvāry āryasatyāni paripūrayati, daśatathāgatabalāni
catvāri vaiśāradyāny aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, iha vipākajeṣv āryeṣv anāsraveṣu sthitvā daśasu dikṣu ye lokadhātavas tān ṛddhyā gatvā buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste tāṃś copatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyasarvopakaraṇapariṣkārair yāvad upabhogaparibhogaiḥ sattvānām arthaṃ karoti, ye dānena saṃgrahītavyās tān dānena saṃgṛhṇāti ye śīleṇa saṃgrahītavyā ye kṣāntyā saṃgrahītavyā ye vīryeṇa saṃgrahītavyā ye dhyānena saṃgrahītavyā ye prajñayā saṃgrahītavyās tān prajñayā saṃgṛhṇāti, yāvad ye sarvaiḥ kuśalair dharmaiḥ saṃgrahītavyās tān sarvān kuśalair dharmaiḥ saṃgṛhṇāti kuśalair dharmaiḥ samanvāgataḥ saṃsāraṃ copādadāti na ca saṃsārāvacarair duṣkhair lipyate sattvānāṃ kṛtaśo devamānuṣikīñ ca saṃpattim utpādayati, yayā saṃpattyā sattvān saṃgṛhṇāti, so 'lakṣaṇān sarvasattvāṃ jñātvā srotaāpattiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, sakṛdāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra (PSP_6-8:31) tiṣṭhati, anāgāmiphalaṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, arhattvañ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati, pratyekabodhiṃ ca jānāti na ca tatra tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena sarvākārajñatānuprāptavyā yo 'sādhāraṇā sarvaśrāvakapratyekabuddhaiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇān sarvadharmān jñātvā ṣaṭpāramitā alakṣaṇā jānāti, yāvat sarvadharmān alakṣaṇāni jānāti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃ svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā śīlapāramitāṃ paripūrayati, sa khalu punaḥ svapnopamān pañcopādānaskandhān jñātvā pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca pañcopādānaskandhān jñātvālakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, akhaṇḍām acchidrām aśabalām akalmāṣām aparāmṛṣṭām abhujiṣyāṃ vijñapraśastāṃ susamāttām āryām anāsravāṃ mārgāṅgaparyāpannāṃ yatra sthitvā samatābhisaṃskārikaṃ śīlaṃ rakṣati dharmatāpratilaṃbhikaṃ ca vijñaptiśīlaṃ ca samudācāraśīlaṃ ca so 'nenaivaṃrūpeṇa śīlena samanvāgato na parāmṛśati, anenāhaṃ śīlena kṣatriyamahāśālakulānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyeyāhaṃ rājā vā bhaveyaṃ cakravartī koṭṭarājā vā cāturmahārājakāyikānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ trayastriṃśānāṃ vā yāmānāṃ vā tuṣitānāṃ vā nirmānaratīnāṃ vā paranirmitavaśavartināṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāhaṃ brahmapārṣadyānāṃ vā brahmaprohitānāṃ vā mahābrahmāṇāṃ vā parīttābhānāṃ vāpramāṇābhānāṃ vābhāsvarāṇāṃ vā parīttaśubhānāṃ vāpramāṇaśubhānāṃ vā śubhakṛtsnānāṃ vānabhrakānāṃ vā puṇyaprasavānāṃ vā bṛhatphalānāṃ vāsaṃjñisattvānāṃ vā śuddhāvāsānāṃ vā (PSP_6-8:32) aspṛhāṇāṃ vā aptapānāṃ vā sudṛśānāṃ vā sudarśanānāṃ vā akaniṣṭhānāṃ vā devānāṃ sahavratāyopapadyeyāham ākāśānantyāyatanānāṃ vā vijñānānantyāyatanānāṃ vākiñcanyāyatanānāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ vā sahavratyāyopapadyeyāhaṃ srotaāpattiphalaṃ vānuprāpnuyāṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vānuprāpnuyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'lakṣaṇāḥ sarvadharmā ekalakṣaṇāṃ yad utābhāvasvabhāvalakṣaṇāḥ, na hy alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpi vilakṣaṇo dharmo vilakṣaṇaṃ dharmaṃ paripūrayati, nāpy avilakṣaṇo dharmo 'vilakṣaṇaṃ dharmaṃ prāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ śīlapāramitāṃ paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakrānto 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhate 'nutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ pratilabhya mārgākārajñatāyāṃ caran pañcābhijñā vipākajāḥ pratilabhate, pañcasu dhāraṇīmukhaśateṣu sthitvā catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhate,
catasraḥ pratisaṃvidaḥ pratilabhya buddhakṣetreṇa budhhakṣetraṃ saṃkrāmati buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sa pañcagatike saṃsāre saṃsarati na ca saṃsārāvacareṇa karmaṇā vipākajena lipyate, tadyathāpi nāma nirmitaś caṃkramati ca tiṣṭhati ca niṣīdati ca śayyāṃ ca parikalpayati, na cāsyāgamanaṃ dṛśyate, na gamanaṃ na sthānaṃ na niṣadyāṃ na śayyāṃ nāsanaṃ na caṃkramaḥ sa sattvānāṃ cārthaṃ karoti, na ca sattvam upalabhate na sattvaprajñaptiṃ, tadyathāpi nāma tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayati, aparimāṇān sattvān vinīya tribhir yānair na kaścit sattvam upalabhate, yam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vyākuryāt sa āyuḥ saṃskārān avasṛjya nirmitam abhinirmāyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau pariniryāyāt. sa khalu punaḥ subhūte nirmitaḥ kalpasyātyayena bodhisattvaṃ mahāsattvam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpya parinirvṛtas tasya ca parinirvṛtasya na kaṃcid (PSP_6-8:33) vastūpalabhyate, rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran śīlapāramitāṃ paripūrayati, yat paripūrāv antargatāḥ sarvadharmā bhavanti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaś catasṛbhiḥ kṣāntibhiḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, katamābhiś catasṛbhiḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasyātrāntare sarvasattvā ākrośeyur vā paribhāṣeran vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācareyur loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadyus tatra bodhisattvena mahāsattvena kṣāntipāramitāṃ paripūrayitukāmenaikacittotpādo 'pi kṣobhasahagato notpādayitavyaḥ, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti, tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte 'syālakṣaṇāḥ, sarvadharmāḥ kṣamanti tat kiṃ asyaivaṃ bhavati, ko me ākrośati vā paribhāṣate vāsatyayā vācā paruṣayā vā samudācarati loṣṭadaṇḍaśastraprahārān vā dadāti sa evam upaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, so 'nayā kṣāntipāramitayā paripūrṇayānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kaiṣā bhagavann anutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kiṃ vā etasyāḥ pramāṇaṃ kiṃ vā jñānam?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: aṇavo 'pi subhūte 'kuśalā dharmā notpadyante tenocyante 'nutpattikā iti, tatra yā kṣāntis tad ucyate jñānaṃ yena jñānenānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiṃ (PSP_6-8:34) pratilabdhate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yā ca bhagavan śrāvakānāṃ vā pratyekabuddhānāṃ vānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir yā ca bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir āsāṃ kṣāntīnāṃ kiṃ nānākaraṇaṃ kaḥ prativiśeṣaḥ.
bhagavān āha: yac ca subhūte srotaāpannasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca sakṛdāgāmino jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cānāgāmināṃ jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac cārhato jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ, yac ca pratyekabuddhasya jñānaṃ yac ca prahāṇaṃ tad bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. idaṃ subhūte nānākaraṇaṃ śrāvakapratyekabuddhānāṃ kṣānter bodhisattvakṣānteś ca, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ihaivaṃ rūpayā kṣāntyā samanvāgataḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhān abhibhavati vipākajāyām anutpattikāyāṃ kṣāntyāṃ sthitvā bodhimārge caran mārgajñatāṃ paripūrayati, yayā paripūrṇayāvirahito bhavati saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiś ca samādhibhiḥ, sa iha pañcabhir abhijñābhir avirahito bhavati so 'virahitatvād ābhiḥ pañcabhir abhijñābhiḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpnoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.
punar aparaṃ subhūtr bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupameṣu māyopameṣu nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpādānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā vīryapāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kāyikaṃ ca caitasikaṃ ca vīryam ārabhate sa kāyikena vīryeṇa ṛddhim abhinirharati, (PSP_6-8:35) daśadiglokadhātuṃ gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste sattvānāṃ cārthaṃ karoti, sa tena kāyikena vīryeṇa sattvān pāripācayati triṣu yāneṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati śrāvakayāne pratyekabuddhayāne 'nuttare buddhayāne. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann alakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati, sa caitasikena vīryeṇānāsraveṇa mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayati, yatra paryāpannāḥ sarvakuśalā dharmās tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañcabalāni sapta bodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni catvāry apramāṇāni catvāri dhyānāni catasra ārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaś catvāri satyāni pañcābhijñāḥ samādhiḥ dhāraṇīmukhāni daśa bodhisattvabhūmayo daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ, yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sarvākārajñatā paripūrayitavyā yasyāṃ paripūrṇāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāsyati sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāya lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrayiṣyati, lakṣaṇapariniṣpattiṃ paripūrya prajñāpāramitāyāṃ caran samantaprabhatām ārāgayiṣyati samantaprabhatām ārāgya dharmacakraṃ ca pravartayiṣyati dvādaśākāran triparivartasya pravartatena trisāhasro lokadhātuḥ ṣaḍvikāraṃ prakampiṣyate saṃprakampiṣyate pravedhiṣyate saṃpravedhiṣyate, pracaliṣyati saṃpracaliṣyati, sarve ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsena sphāriṣyati, tasya punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śabdo niścariṣyati tatra ye trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau sattvās taṃ śabdaṃ śroṣyanti te sarve niyatā bhaviṣyanty anuttareṣu triṣu yāneṣu, evaṃ bahuprakārā subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā yasyāṃ vīryapāramitāṃ sthitvā bodhisattvena mahāsattvena sarvabuddhadharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāptavyāḥ. evaṃ khalu
subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇāṃ vīryapāramitāṃ paripūrayati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopameṣu pañcasūpādānaskandheṣu pratiśrutkopameṣu pratibhāsopameṣu pratibiṃbopameṣu marīcyupamesu māyopameṣu (PSP_6-8:36) nirmitakopameṣu gandharvanagaropameṣu ca pañcasūpadānaskandheṣu sthitvālakṣaṇeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'lakṣaṇeṣu pañcasūpādānaskandheṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati maitrīkaruṇāṃ muditām upekṣām ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanan naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīṃ bhāvayati vidyutopamañ ca samādhiṃ bhāvayati vajropamañ ca samādhiṃ bhāvayati yatra samādhau sthitvā ye kecit samādhayaḥ, śrāvakasamādhir vā pratyekabuddhasamādhir vā ye 'py anye samādhigaṇās tān sarvān kāyena saṃspṛśyopasaṃpadya viharati, na ca tān samādhīn āsvādayati, na ca samāpattiphalam. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bodhisattvo mahāsattvas tān samādhīn alakṣaṇān jānāty abhāvasvabhāvatvāt tat kim alakṣaṇo dharmo 'lakṣaṇaṃ dharmam āsvādayiṣyati, abhāvasvabhāvo dharmo 'bhāvasvabhāvaṃ dharmam āsvādayiṣyati, so 'nāsvādayan na kasyacit samāpatter vaśenopapatsyate kāmadhātau vā rūpadhātau vārūpyadhātau vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tān dhātūn nopalabhate yo 'pi samāpadyeta yena vā samāpadyate, tam api nopalabhate 'nupalaṃbhamāno 'lakṣaṇāṃ dhyānapāramitāṃ paripūrayati sa tayā dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitayā śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati.
bhagavān āha: tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dhyātmaśūnyatāyāṃ suśikṣito bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ suśikṣito na ceha śūnyatāsu kaścid dharma upalabhyate yatrāvatiṣṭhet, srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vārhattve vā pratyekabuddhatve vā yāvat sarvākārajñatāyāṃ vā sāpi śūnyā śūnyatayā, sa ābhiḥ śūnyatābhir bodhisattvo (PSP_6-8:37) mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati.
subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāmaḥ? katamo niyāmaḥ?
bhagavān āha: sarvaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbha ātmaḥ sarvānupalaṃbho niyāmaḥ.
subhūtir āha: katamo bhagavann upalaṃbhaḥ? katamo 'nupalaṃbhaḥ?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam upalaṃbhaḥ, cakṣur upalaṃbhaḥ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyo mana upalaṃbho, rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmā upalaṃbhaḥ, cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyo manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayavedanopalaṃbhaḥ, pṛthivīdhātur abdhātus tejodhātur vāyudhātur ākāśadhātur vijñānadhātur upalaṃbhaḥ, pratītyasamutpāda upalaṃbhaḥ, avidyā saṃskārā vijñānaṃ nāmarūpaṃ ṣaḍāyatanaṃ sparśo vedanā tṛṣṇā upādānaṃ bhāvo jātir jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsā upalaṃbhaḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāny aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā upalaṃbhaḥ, sarvākārajñatāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopalaṃbhaḥ, ayam ucyate āmaḥ, niyāmaḥ punaḥ subhūte yatraiṣāṃ dharmāṇāṃ pravyāhāro nopalabhate, rūpasya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte rūpasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ vā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ (PSP_6-8:38) sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ sarvabodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, āryasatyānām apramāṇānāṃ dhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñānāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāro daśānāṃ bodhisattvabhūmīnāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, sarvākārajñatāyā yaḥ svabhāvaḥ so 'pravyāhāraḥ, ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya niyāmaḥ, niyāmam akrānto bodhisattvo mahāsattvaḥ samādhiparipūrṇo na samāpattivaśenopapadyate, prāg eva rāgaṃ vā doṣaṃ vā mohaṃ votpādayed yatra sthitvā tat karmābhisaṃskuryād yena karmābhisaṃskāreṇa caturṇāṃ dhyānānām anyatamenopapadyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate 'nyatra māyopameṣu sthitvā sarvasattvānām arthaṃ karoti na ca sattvānupalabhamānaḥ sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāṃ paripūrya yāvad dharmacakraṃ pravartayati, yad utānupalaṃbhaśūnyatānimittāpraṇihitacakram.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran svapnopamān dharmān parijānāti pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamān sarvadharmān parijānāti.
ity alakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayas tṛtīyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ svapnopamān sarvadharmān parijānāti? pratiśrutkopamān pratibhāsopamān pratibiṃbopamān marīcyupamān māyopamān nirmitakopamān gandharvanagaropamāṃś ca sarvadharmān parijānāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na svapnaṃ na svapnadarśinaṃ paśyati, na pratiśrutkān na pratiśrutkādarśinaṃ, na pratibhāsaṃ na pratibhāsadarśinaṃ, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbadarśinaṃ, na marīciṃ na marīcidarśinaṃ, na māyāṃ na (PSP_6-8:39) māyādarśinaṃ, na nirmitakaṃ na nirmitakadarśinaṃ, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagaradarśinaṃ ca paśyati. tat kasya hetoḥ? tathā hi viparyāsaḥ svapno viparyāsaḥ, pratiśrutkā viparyāsaḥ pratibhāso viparyāsaḥ pratibiṃbaṃ viparyāso marīcir viparyāso māyā viparyāso nirmitako viparyāso gandharvanagaraṃ viparyāsa eṣa bālapṛthagjanānāṃ punar nāpi svapnadarśanaṃ nāpi svapnadarśī na pratiśrutkādarśanaṃ nāpi pratiśrutkādarśī na pratibhāsadarśanaṃ nāpi pratibhāsaadarśī, na pratibiṃbadarśanaṃ nāpi pratibiṃbadarśī, na marīcidarśanaṃ na marīcidarśī, na māyādarśanaṃ na māyādarśī, na nirmitakadarśanaṃ na nirmitakadarśī, na gandharvanagaradarśanaṃ na gandharvanagaradarśī, evaṃ yāvan nārhan na pratyekabuddho na bodhisattvo mahāsattvo na tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmā anutpannā asadbhūtā ye 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās te pariniṣpannās tatra kiṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bhāvasaṃjñī bhaviṣyati pariniṣpannasaṃjñī vāsadbhūtasaṃjñī vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? na sā prajñāpāramitā syād yadi kasyacid dharmasya svabhāvo bhavet pariniṣpattir vā sadbhūtatā vā, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na rūpe sajjati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne sajjati, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu sajjati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu sajjati, na kāmadhātau na rūpadhātau nārūpyadhātau sajjati, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na sajjati, saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu na sajjati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau na sajjati, āryasatyeṣu na sajjati, dānapāramitāyāṃ na sajjati, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ
na sajjati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamāṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi tāṃ bhūmiṃ nopalabhate, tat kiṃ tatra cchandarāgaṃ kariṣyaty evaṃ dvitīyāṃ bhūmiṃ tṛtīyāṃ bhūmiñ caturthāṃ bhūmiṃ pañcamīṃ bhūmiṃ (PSP_6-8:40) ṣaṣṭhīṃ bhūmiṃ saptamīṃ bhūmim aṣṭamīṃ bhūmiṃ navamīṃ bhūmiṃ daśamīṃ bhūmiṃ paripūrayati, tatra cchandarāgaṃ notpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tā bhūmīr nopalabhate, tat kin tatra chandarāgaṃ kariṣyati, evaṃ daśamyāṃ bhūmau caran sarvadharmāś ca tatra prajñāpāramitāyām antargatān paśyati, tāṃś ca sarvadharmān nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvadharmāḥ sā ca prajñāpāramitādvayādvaidhīkārāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmāṇāṃ na kaścid bhedo 'sti dharmadhātunirdeśena tathatānirdeśena bhūtakoṭinirdeśenāsaṃbhinnāḥ sarvadharmāḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavānn asaṃbhinnatā sarvadharmāṇāṃ tatra kathaṃ kuśaladharmanirdeśo bhavati sāsravāṇām anāsravāṇāñ ca dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati, laukikalokottarāṇāṃ vā saṃskṛtāsaṃskṛtānāṃ dharmāṇāṃ nirdeśo bhavati.
bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā dharmāṇāṃ dharmatā sā kasyacid dharmasya pravyāhāraḥ saṃskṛtasya vāsaṃskṛtasya vā srotaāpattiphalasya vā sakṛdāgāmiphalasya vānāgāmiphalasya vārhattvasya vā pratyekabodher vā bodhisattvatāyā vā samyaksaṃbodher vā.
subhūtir āha: no bhagavan.
bhagavān āha: tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, asaṃbhinnāḥ sarvadharmā alakṣaṇā anutpannā avinirbhogāḥ sarvadharmā na mayā subhūte sarvāṃ bodhisattvacaryāṃ caratā, kaścid dharmopalabdho rūpam iti vā vedaneti vā saṃjñeti vā saṃskārā iti vā vijñānam iti vā skandhadhātvāyatanānīti vā pratītyasamutpannā iti vā, pratītyasamutpādāṅgānīti vā kāmadhātur vā rūpadhātur vārūpyadhātur vā, kuśalākuśalā vā dharmāḥ sāsravā vānāsravā vā sāvadyā vānavadyā vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā yāvac chrotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā bodhisattvatā vā samyaksaṃbodhir vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati prathamacittotpādam upādāya yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbotsyate 'nupalaṃbhayogena, evaṃ caratā (PSP_6-8:41) subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmāṇāṃ svabhāve kuśalena bhavitavyaṃ, sarvadharmāṇāṃ svabhāvakuśalo bodhimārgañ ca pariśodhayiṣyati, sattvāṃś ca paripācayiṣyati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati, yatra sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān vinayiṣyati, ye vinītatvās triṣu bhaveṣu na dṛśyante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam alakṣaṇayogena.
ity advayalakṣaṇasarvadharmaikalakṣaṇābhisamayalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaś caturthaḥ
ity ukta ekakṣaṇābhisamayaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām ekakṣaṇābhisamayādhikāraḥ śikṣāparisamāptiparivartaḥ saptamaḥ
(PSP_6-8:42): empty
(PSP_6-8:43)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā VIII
punar aparaṃ subhūte teṣām eva svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ sarvākārapariśuddhānām anāśravāṇāṃ yā prakṛtir ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā sa tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho veditavyaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
subhūtir āha: katame punas te bhagavann anāsravāḥ sarvadharmāḥ.
bhagavān āha: saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāś catvāry apramāṇāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśa kṛtsnāyatanāni aṣṭāv abhinnāyatanāni araṇasamādhiḥ praṇidhijñānam ṣaḍ abhijñāś catasraḥ pratisaṃvidaḥ sarvākārāś catasraḥ pariśuddhayo daśa pāramiā daśabalāni catvāri vaiśāradyāni trīṇy akṣarāṇi trīṇi smṛtyupasthānāni asaṃpramoṣadharmatā vāsanāsamudghāto mahākaruṇā sarvākārajñatā mārgākārajñatā sarvajñatā ca ime ucyante subhūte anāsravāḥ sarvadharmā iti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāip śikṣitavyam.
iti svabhāvikaḥ kāyaḥ
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva dharmāṇām adhigamād anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarveṇa sarvaṃ sarvathā sarvaṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair aśītyā cānuvyañjanair alaṃkṛtakāyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ paramaṃ mahāyānadharmam anuttararatiprītiprāmodyasukhopabhogāya deśayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
iti sāṃbhogikaḥ kāyaḥ
punar aparaṃ subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā teṣām eva sarvadharmāṇām avigamenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho daśasu dikṣv anantāparyanteṣu sarvalokadhatuṣu (PSP_6-8:44) sarvakālan nānānirmāṇameghena sarvasattvānām arthaṃ karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam.
iti nairmāṇikaḥ kāyaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan svapnopamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānaṃ bhavati, ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotraāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante, pratiśrutkopamānāṃ pratibhāsopamānāṃ pratibiṃbopamānāṃ marīcyupamānāṃ māyopamānāṃ nirmitakopamānāṃ gandharvanagaropamānāṃ sarvadharmāṇām avastukānām abhāvasvabhāvānāṃ svalakṣaṇaśūnyānāṃ vyavasthānam ime kuśalā ime 'kuśalā ime laukikā ime lokottarā ime sāsravā ime 'nāsravā ime saṃskṛtā ime 'saṃskṛtā ime srotaāpattiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'nāgāmiphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime 'rhattvaphalasākṣātkriyāyai saṃvartante, ime pratyekabodhaye saṃvartante, ime 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃvartante?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bālo 'śrutavān pṛthagjanaḥ svapnam upalabhate svapnadarśinam upalabhate, pratiśrutkām upalabhate pratiśrutkādarśinam upalabhate, pratibhāsam upalabhate pratibhāsadarśinam upalabhate, pratibiṃbam upalabhate pratibiṃbadarśinam upalabhate, marīcim upalabhate marīcidarśinam upalabhate, māyām upalabhate māyādarśinam upalabhate, nirmitakam upalabhate nirmitakadarśinam upalabhate, gandharvanagaram upalabhate gandharvanagaradarśinam upalabhate, svapnam upalabhya svapnadarśinam upalabhya, yāvad gandharvanagaram upalabhya gandharvanagaradarśinam (PSP_6-8:45) upalabhya, kuśalān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasākuśalān vābhisaṃskārān abhisaṃskaroti, kāyena vācā manasā puṇyāpuṇyāneñjyān abhisaṃskārān abhisaṃskaroti. kāyena vācā manasā tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dvayoḥ śūnyatayoḥ sthitvātyantaśunyatāyām anavarāgraśūnyatāyāñ ca sattvānāṃ dharman deśayati, śūnyam idaṃ traidhātukaṃ nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhā vā dhātavo vāyatanāni vā pratiśrutkaiṣā pratibhāsa eṣa marīcir eṣā nirmitaka eṣa gandharvanagaram etan nāsty atra rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā vijñānaṃ vā skandhadhātavo vāyatanāni vā nāsty atra svapno na svapnasya draṣṭā, na pratiśrutkā na pratiśrutkāyā draṣṭā, na pratibhāso na pratibhāsasya draṣṭā, na pratibiṃbaṃ na pratibiṃbasya draṣṭā, na marīcir na marīcyā draṣṭā, na māyāṃ na māyāyā draṣṭā, na nirmitako na nirmitakasya draṣṭā, na gandharvanagaraṃ na gandharvanagarasya draṣṭā, 'pi tu sarva ete dharmā avastukā abhāvasvabhāvās tatra bhavanto 'skandhe skandhasaṃjñinaḥ, adhātuṣu dhātusaṃjñino 'nāyataneṣv āyatanasaṃjñinaḥ, api tu khalu punaḥ pratītyasamutpannā ete sarvadharmā viparyāsasamutthitāḥ karmavipākaparigṛhītāḥ, kiṃ punar yūyam avastukeṣu dharmeṣu vastusaṃjñām utpādayathaivaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ye matsariṇaḥ sattvās tān mātsaryān nivartayati, dānapāramitāyāṃ ca niyojayati, teṣāñ ca sa dānaparityāgo mahābhogatāyai saṃvartate, sa tāṃs tata uccālya śīle
niyojayati, teṣāṃ sa śīlasamādānajaḥ puṇyaskandhaḥ svargopapattaye bhavati, sa tāṃs tata uccālya samādhau niyojayati sa teṣāṃ samāpattijaḥ puṇyaskandho brahmalokopapāttaye bhavati, evaṃ prathamād dhyānād dvitīye dhyāne dvitīyād dhyānāt tṛtīye dhyāne tṛtīyād dhyānāc caturthe dhyāne caturthād dhyānād ūrdhvam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau ca niyojayati, sa tasmād api dānād dānaphalāc cānekaparyāyaṃ (PSP_6-8:46) vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tasmāc chīlāc chīlaphalāc cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa tebhyo dhyānebhyo dhyānaphalebhyaś ca samāpattibhyaḥ samāpattiphalebhyaś cānekaparyāyaṃ vivecyānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, evaṃ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv ṛddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅgikamārge triṣu vimokṣamukheṣv aṣṭasu vimokṣeṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu niveśayati vinayati pratiṣṭhāpayati, sa ebhir anāsravair dharmair arūpibhir anidarśanair apratighair ye srotraāpattiphale sthāsyanti tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale sthāsyanti tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'nāgāmiphale sthāsyanti tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve sthāsyanti tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye pratyekabodhau sthāsyanti tān pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyanti, teṣāṃ satpuruṣāṇāṃ bodhimārgam ākhyāti upadiśati samuttejayati, saṃprakāśayati saṃpraharṣayati, pratiṣṭhāpayati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavanatam etad avocat: āścaryam etat bhagavann adbhuto dharmo yatra hi nāma bodhisattvo mahāsattvaḥ, iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvānāṃ dharmāṇām atyantaśūnyatāyām anavarāgraśūnyatāyāṃ sthitvā dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, ime kuśalā dharmā ime 'kuśalā dharmā ime laukikā dharmā ime lokottarā dharmā ime sāsravā dharmā ime 'nāsravā dharmā ime sāvadyā dharmā ime 'navadyā dharmā ime saṃskṛtā dharmā ime 'saṃskṛtā dharmāḥ
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat āścaryam idaṃ subhūte paramāścaryam idaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyādbhuto dharmo yad iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran dharmāṇāṃ vyavasthānaṃ karoti, sacet tvaṃ subhūte jānīyā yo bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmas (PSP_6-8:47) taṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhā api ca evam api bodhisattvasya mahāsattvasya na sukaraḥ pratikāraḥ kartuṃ tad yuṣmābhiḥ sarvair bodhisattvasya mahāsattvasya na śakyaḥ sarvadharmā bhāvayituṃ syāt.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhūto dharmo yo na śrāvakapratyekabuddhānāṃ saṃvidyate?
bhagavān āha: tena hi subhūte śṛṇu sādhu ca suṣṭhuś ca manasikuru bhāṣiṣye 'haṃ te, evaṃ bhagavann ity āyuṣmān subhūtir bhagavataḥ pratyaśrauṣīd, bhagavān etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran vipākajāsu ṣaṭsu pāramitāsu sthitvā pañcasv abhijñāsu saptatriṃśadbodhipakṣeṣu dharmeṣu dhāraṇīmukheṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu sthitvā daśadiglokadhātuṣu ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye kṣāntyā ye vīryeṇa ye dhyānena ye prajñayā ye prathamena dhyānena ye dvitīyena dhyānena ye tṛtīyena dhyānena ye caturthena dhyānena, ye ākāśānantyāyatanasamāpattyā ye vijñānānantyāyatanasamāpattyā ye ākiñcanyāyatanasamāpattyā ye naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattyānugrahītavyās tān anugṛhṇāti, ye maitryānugrahītavyā ye karuṇayā ye muditayā ye upekṣayā ye caturbhiḥ smṛtyupasthānaiḥ, ye caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ, ye caturbhiḥ ṛddhipādaiḥ, ye pañcabhir indriyaiḥ, ye pañcabhir balaiḥ, ye saptabhir bodhyaṅgair ye āryāṣṭāṅgikena mārgeṇa, ye śūnyatayā ye ānimittena ye 'praṇihitena samādhinānugrahītavyās tān śūnyatānimittāpraṇihitasamādhibhir anugṛhṇāti.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāty annam annārthikebhyo dadāti, pānaṃ pānārthikebhyo yānaṃ yānārthikebhyaḥ puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākāśayanāsanaṃ yāvad anyatarānyataraṃ mānuṣyopakaraṇapariṣkāraṃ dadāti, yathaiva (PSP_6-8:48) tathāgatayārhate samyaksaṃbuddhāya dadāti tathāiva pratyekabuddhebhyo 'rhadbhyo 'nāgāmibhyaḥ sakṛdāgāmibhyaḥ srotaāpannebhyaḥ samyaggatebhyaḥ samyakpratipannebhyas tathāiva tiryagyonigatebhyaḥ sarvebhyo 'nānātvena dānan dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hy anānātvaṃ sarvadharmaṃ jñātvā anānātvaṃ dānaṃ dadāti, anānātvaṃ dānaṃ datvā anānātvasya dharmasya lābhī bhavati yad uta sarvākārajñatāyāḥ, sacet subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya yācanakaṃ dṛṣṭvā evaṃ cittam utpadyate, samyaksaṃbuddhā me dakṣiṇīyā na tiryagyonigatā iti, na bodhisattvadharmo bhavet. tat kasya hetoḥ? na hi subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhāya cittam utpādyaivam anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthita ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā ime mayā sattvā dānenānugrahītavyā iti cintayati, te dānenānugṛhītāḥ kṣatriyamahāśālakuleṣūpapatsyante, brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapatsyante, gṛhapatimahāsālakuleṣūpapatsyante, tenaiva ca dānānugraheṇa tribhir yānair anupariśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāsyanti, saced ete bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ janapadabalakāyā avadhyāyeran tena nānyathācittam utpādayitavyaṃ dāsyāmi vā na vā, api tu akopitamānasena janapadabalakāyebhyo dānaṃ dātavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya janapadabalakāyasyārthāyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ. evaṃ ca punar vikalpayed garhyo bhaveyaṃ teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ pratyekabuddhānām arhatāṃ śaikṣāṇāṃ sadevamānuṣāsurasya ca lokasya kenāyam adhīṣṭaḥ sarvasattvānām ahaṃ trāṇaṃ bhaviṣyāmi parāyaṇaṃ layanaṃ śaraṇam iti.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā manuṣyabhūtā vāmanuṣyabhūtā vāgatyāṅgapratyaṅgāni yāceran, tena na dvidhā cittam utpādayitavyaṃ, dāsyāmi vā na dāsyāmi vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena sattvānām arthāya sañcintya āśrayaḥ parigṛhīto 'nena mayātmabhāvena sattvānām arthaḥ karaṇīyaḥ, tenaivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yeṣām arthe mayātmabhāva upāttas te 'yācitakam eva gṛhītvā gacchantu. evaṃ khalu (PSP_6-8:49) subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hy ete dharmā atyantaśūnyatayā śūnyā na hi śūnyatā kasmaicid dadāti vā cchinatti vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā śikṣitavyaṃ, yad utādhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ sthitvā dānaṃ dātavyaṃ satatasamitam.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena yācanakaṃ dṛṣṭvā, evaṃ cittam utpādayitavyaṃ, ko veha dānan dadāti, kasmai vādīyate, kiṃ vādīyate, tasyaivaṃ dadato dānapāramitāyāṃ paripūrir bhaviṣyati, so 'nayā dānapāramitayā paripūryā vā hy adhyātmikeṣu dharmeṣu cchidyamāneṣu evaṃ cittam utpādayiṣyati ko me cchinatti vā bhinatti vā.
iti sāmānyena nirmāṇakāyadvāreṇa dharmakāyasya karma
ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyān diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān saṃcintya mahānirayaṃ patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa vā, ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya, ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti. tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam atiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti, tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu lokadhatuṣu buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān sañcintya mahāniraye patitvā tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya tribhiḥ prātihāryais teṣāṃ nairayikānāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayato yad uta ṛddhiprātihāryeṇa vādeśanāprātihāryeṇa vānuśāsanīprātihāryeṇa (PSP_6-8:50) vā ṛddhiprātihāryeṇa ca tāni mahānirayaduḥkhāny upaśāmya ādeśanāprātihāryeṇa dharmaṃ deśayanti, anuśāsanīprātihāryeṇa ca te bodhisattvā mahāsattvā mahāmaitryā mahākaruṇayā mahāmuditayā mahopekṣayā ca dharmaṃ deśayanti, tatas te nairayikāḥ sattvās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike cittam abhiprasādya tebhyo nirayebhyo vyuttiṣṭhanti tebhyo nirayebhyo vyutthāyānupūrveṇa tribhir yānair duḥkhasyāntaṃ kariṣyanti.
iti narakagatipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadivālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpanapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa yañ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adhastād upariṣṭād anuvidikṣu paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisāttvān mahāsattvān buddhānāṃ bhagavatām upasthāyakāṃs, tat te bodhisattvā mahāsattvās tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti manaāpenapriyeṇa nāpriyeṇa gauraveṇa nāgauraveṇa, yaṃ ca te budhhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante, tat te bodhisattvā mahāsattvā udgṛhṇanty udgṛhya dhārayanti, na ca jātu vipraṇāśayanti yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante.
punar aparaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā daśasu dikṣu bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu tiryagyonigatānāṃ sattvānām arthāyātmaparityāgaṃ kurvatas, tat te bodhisattvā mahāsattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā daśasu dikṣu kṣipanti, ye tiryagyonigatāḥ sattvās tesāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ māṃsāni bhakṣayanti te teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīṃ pratilabhante, te tena maitrīpratilābhena tatas tiryagyoner vyuttiṣṭhanti tiryagyoner vyutthāya buddhāṃ bhagavata (PSP_6-8:51) ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti, te teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇonti, tan dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ bahukarāḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti cittam utpādya tathatvāya pratipadyante, te 'nupūrveṇa tribhir yānair anupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti, śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā.
iti tiryagyonipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte lokaṃ vyavalokayan buddhacakṣuṣā paśyāmi, daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye pretaviṣayikānāṃ sattvānāṃ pretaviṣayaṃ duḥkhaṃ tat sarvaṃ pratiprasraṃ bhayanti, ye pretaviṣayeṣu sattvās te duḥkhavedanā prasrabdhakāyās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antike maitrīcittam utpādyate na kuśalamūlena tataḥ pretayāner vyuttiṣṭhanti vyutthitāś ca tena kuśalamūlena tataḥ pretayāne buddhair bhagavadbhir na jātu virahitā bhavanti, buddhāṃ bhagavata ārāgayanti, te tān buddhān bhagavata upatiṣṭhanti teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śrutvā tathatvāya pratipadyante 'nupūrveṇānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvānti tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā. evaṃ karuṇā vihāriṇaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāya pratyupasthitā yad uta parinirvāṇāya.
iti yamalokapraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan bodhisattvān mahāsattvān paśyāmi daśasu dikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu ye cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ dharmaṃ deśayanti, trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ dharmaṃ deśayanti te ca devaputrās teṣāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām antikād dharmaṃ śrutvānupūrveṇa triṣu yāneṣu parinivṛtāś ca parinirvānti ca (PSP_6-8:52) parinirvāsyanti ca, tatra subhūte ye devaputrā audārikaiḥ pañcabhiḥ kāmaguṇair mūrchitās teṣāṃ tāni vimānāny ādīpya dharmaṃ deśayanty anityāḥ khalu mārṣāḥ sarvasaṃskārāḥ kaḥ saṃskāreṣu viśvastamānaso viharet?
ihāhaṃ subhūte 'nāvaraṇena buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan paśyāmi daśasu dikṣv ekaikasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye brahmadṛṣṭim abhiniviṣṭās tān dṛṣṭibhyo vivecayanti, kathaṃ bho mārṣāḥ śūnyeṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha, evaṃ rikteṣu tuccheṣu sarvadharmeṣu dṛṣṭim utpādayatha. evaṃ khalu subhūte bodhisattvā mahāsattvā karuṇāyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti. āścaryam idaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānām adbhuto dharmaḥ.
iti devagatipraśamanakarma
ihāhaṃ subhūte paśyāmi buddhacakṣuṣā lokaṃ vyavalokayan pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu bodhisattvān mahāsattvān ye manuṣyāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇanti, dānena priyavadyatayā, arthakriyayā samānārthatayā, kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānena sattvān anugṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ dānābhyāṃ sattvān anugṛhṇāti, katamābhyāṃ dvābhyām? yad utāmiṣapradānena ca dharmadānena ca. kathaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattva āmiṣapradānena sattvān anugṛhṇāti? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇiṃ vā muktāṃ vā vaiḍūryaṃ vā śaṅkhaśilāṃ vā pravāḍaṃ vā rajataṃ vā jātarūpaṃ vānnaṃ vā pānaṃ vā yānaṃ vā vastuṃ vā gandhaṃ vā mālyaṃ vā vilepanaṃ vā śayanaṃ vā āsanaṃ vā pratiśrayaṃ vā pradīpaṃ vā striyaṃ vā puruṣaṃ vā dārakaṃ vā dārikāṃ vāśvaṃ vā gāṃ vā anaḍvāhaṃ vā hastinaṃ vā ajāvikaṃ vā dhānyādīni vā ātmamāṃsaṃ vā dātuśabdam anuśrāvayati, āgacchadhvaṃ bhoḥ puruṣāḥ, yena yena yuṣmākaṃ kāryaṃ tat tat mamāntikān nirviśaṅkā gṛhītvā gacchata. yena yena kṛtyaṃ (PSP_6-8:53) yuṣmadīyam evedaṃ tad dānaṃ datvā buddhaśaraṇaṃ gamayati, dharmaśaraṇaṃ gamayati, saṃghaśaraṇaṃ gamayati, kāṃścit pañca śikṣāpadāni grāhayati, kāṃścid aṣṭāṅgikaṃ poṣadham upoṣadhayati, kāṃścid daśa kuśalāṃ karmapathāṃ grāhayati, kāṃścit prathame dhyāne, kāṃścid dvitīye, kāṃścit tṛtīye, kāṃścic caturthe dhyāne, kāṃścid ākāśānantyāyatane, kāṃścid vijñānānantyāyatane, kāṃścid ākiñcanyāyatane, kāṃścin naivasaṃjñānāsaṃjñāyatane, kāṃścid maitryāṃ, kāṃścit karuṇāyāṃ, kāṃścid muditāyāṃ, kāṃścid upekṣāyāṃ samādāpayati, kāṃścid buddhānusmṛtyāṃ, kāṃścid dharmānusmṛtyāṃ, kāṃścit saṃghānusmṛtyāṃ, kāṃścic chīlānusmṛtyāṃ, kāṃścit tyāgānusmṛtyāṃ, kāṃścid devānusmṛtyāṃ, kāṃścid aśubhaparivarteṣu samucchrayeṣu, kāṃścid ākāreṣu, kāṃścic caturṣu saṃgrahavastuṣu, kāṃścic caturṣu smṛtyupasthāneṣu, kāṃścic caturṣu samyakprahāṇeṣu, kāṃścic caturṣv ṛddhipādeṣu, kāṃścit pañcasv indriyeṣu, kāṃścit pañcasu baleṣu, kāṃścit
saptasu bodhyaṅgeṣu, kāṃścid āryāṣṭāṅgikamārge samādāpayati, kāṃścic chūnyatānimittāpraṇihiteṣu, kāṃścit samādhisamāpattivimokṣadhāraṇīmukheṣu, kāṃścid aṣṭaṣu vimokṣeṣu, kāṃcin navasu anupūrvavihārasamāpattiṣu, kāṃścic caturṣv āryasatyeṣu, kāṃścid daśeṣu bodhisattvabhūmiṣu samādāpayati, kāṃścid daśasu tathāgatabaleṣu, kāṃścic caturṣu vaiśāradyeṣu, kāṃścic catasṛṣu pratisaṃvitsu, kāṃścid aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu samādāpayati, kāṃścid mahākaruṇāyāṃ kāṃścid aśīty anuvyañjaneṣu, kāṃścid dvātriṃśad mahāpuruṣalakṣaṇeṣu, kāṃścic chrotaāpattiphale, kāṃścit sakṛdāgāmiphale, kāṃścid anāgāmiphale, kāṃścid arhattve, kāṃścit pratyekaboddhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, kāṃścid dānapāramitāyāṃ, kāṃścic chīlapāramitāyāṃ, kāṃścit kṣāntipāramitāyāṃ, kāṃścid vīryapāramitāyāṃ, kāṃścid dhyānapāramitāyāṃ, kāṃścit prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid upāyapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścit praṇidhānapāramitāyāṃ, kāṃścid balapāramitāyāṃ, kāṃścid jñānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, kāṃścid adhyātmaśūnyatāyāṃ, kāṃścid bahirdhāśūnyatāyāṃ, kāṃścid adhyātmabahirdhāśūnyatāyām, evaṃ yāvat (PSP_6-8:54) kāṃścid abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ pratiṣṭāapayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyeṇa sattvānām āmiṣadānaṃ datvā dāne yogakṣeme mārge pratiṣṭhāpayati. ayaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāścaryādbhuto dharmaḥ.
kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān dharmadānenānugṛhṇāti? ime subhūte dharmadāne katame dve laukikaṃ ca lokottaraṃ ca? katamac ca subhūte laukikaṃ dharmadānaṃ yā laukikānāṃ dharmāṇāṃ sarve kṣaṇā deśanā prakāśanā vivaraṇottānīkaraṇatā, tad yathāśubhaparivartakasya caturṇāṃ dhyānānāṃ caturṇāṃ brahmavihārāṇāṃ catasṛṇām ārūpyasamāpattīnāṃ, ye 'py anye kecid laukikādharmāḥ sā dhāraṇā bālapṛthagjanair idam ucyate laukikāṃ dharmadānam. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ, idaṃ laukikaṃ dharmadānaṃ datvā anekaparyāyeṇānekavidhenopāyena tataḥ samādānād vivecayati sa vivecyopāyakauśalyenāryeṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayati, āryadharmāṇāñ ca phale, katame ca te āryadharmāḥ? katamad āryadharmāṇāṃ phalaṃ? āryadharmā ucyante subhūte saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmāḥ, trīṇi vimokṣamukhāni, catvāry āryasatyāny, āryadharmāṇāṃ phalaṃ srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam iti.
api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmā yat srotaāpattiphale jñānaṃ, yat sakṛdāgāmiphale jñānaṃ, yad anāgāmiphale jñānaṃ, yad arhattve jñānaṃ, yat pratyekabodhau jñānaṃ, yat saptatriṃśad bodhipakṣyeṣu dharmeṣu jñānaṃ, yad āryasatyeṣu jñānaṃ, yad apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu jñānaṃ, yāc chūnyatānimittāpraṇihiteṣu jñānaṃ, yad abhijñāsu jñānaṃ, yad daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikeṣu buddhadharmeṣu jñānaṃ, yad mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ mahāmuditāyāṃ mahopekṣāyāṃ jñānaṃ, yat sarvapāramitāsu jñānaṃ, yat sarvaśūnyatāsu jñānam, ime ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ, ye 'pi cānye laukikā vā lokottarā vā dharmāḥ, sāsravā vā anāsravā vā saṃskṛtā vāsaṃskṛtā vā, anyatra (PSP_6-8:55) sarvākārajñatājñānādaya ucyante bodhisattvasya mahāsattvasyāryadharmāḥ.
api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyāryadharmāṇāṃ phalaṃ, yac chrotaāpattiphalaṃ sattvān prāpayati, yāvat sarvākārajñatāṃ sattvān prāpayati, idam ucyate āryadharmāṇāṃ phalam.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati.
subhūtir āha: nāsti tarhi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya tathāgatasya ca nānākaraṇam?
bhagavān āha: nāsti nānākaraṇam.
subhūtir āha: kathaṃ nāsti nānākaraṇam?
bhagavān āha: bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati, tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvākārajñatām anuprāpayati. tat kasya hetoḥ? na hy anyad bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ cittam upalabhate, nānyat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya yatra sthitvā sarvadharmāṇām anānākaraṇatām anuprāptāḥ, iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya laukikaṃ dharmadānaṃ yad upaniśrayo bhavati lokottarasya dharmadānasya. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvāl lokottaradharmadāne niyojyopāyakauśalyena yāvat sarvākārajñatāyāṃ pratiṣṭhāpayati.
iti manuṣyagatipraśamanakarma
katamac ca subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ lokottaradharmadānam? yad asādhāraṇaṃ sarvabālapṛthagjanais tadyathā catvāri smṛtyupasthānāni, catvāri samyakprahāṇāni, catvāra ṛddhipādāḥ, pañcendriyāni, pañca balāni, sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaś, catvāry apramāṇāni, trayaḥ samādhayaś, catvāry āryasatyāny, aṣṭau vimokṣā, navānupūrvavihārasamāpattayo, daśa kṛtsnāny, aṣṭāv abhibhvāyatanāny, araṇā, praṇidhijñānaṃ, ṣaḍ abhijñāś, catasraḥ pratisaṃvidaḥ, sarvākārāś, (PSP_6-8:56) catasraḥ pariśuddhayaḥ, daśa vaśitā, daśa balāni, catvari vaiśāradyāni, trīṇi rakṣāṇi, trīṇi smṛtyupasthānāni, asaṃmoṣadharmatā, vāsanāsamudghāto, mahākaruṇā, 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā, dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇāny, aśīty anuvyañjanāni, idam ucyate lokottaradharmadānaṃ na laukikam.
katamāni ca subhūte catvāri smṛtyupasthānāni? adhyātmakāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan bahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānann adhyātmabahirdhākāye kāyānupaśyī viharati, ātāpī saṃprajānan smṛtimān vinīya loke abhidhyādaur