Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_6-8u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 5 / 7 (50.000 ký tự/trang)
ra viparyastacittaḥ pṛthagjano vijñānam ity abhiniviṣṭaḥ. bhagavān āha: kiṃ punaḥ śāriputra yāvat sarvadharmāṇāṃ vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthakjano 'bhiniviṣṭaḥ. śāriputra āha: no bhagavan naitat sugatānyatra viparyastacittaḥ pṛthagjano yāvat sarvadharmā ity abhiniviṣṭaḥ. bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenāvastukān dharmān paśyann (PSP_6-8:109) anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitaḥ. ity anupalaṃbhajñānaniveśanakarma evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: katamaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyenāvastukān sarvadharmān paśyann anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthitaḥ? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kasyacid dharmasya vastu samanupaśyati yatra vastūni pratihanyeta, yatra pratihanyamāna ālīyeta ālīyamānaḥ saṃsīdet kauśīdyam āpadyeta, tasmāt tarhi śāriputra avastukā ajīvā nirjīvā abhāvasvabhāvāḥ prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmāḥ, anyatra samohena sattvā abhiniviṣṭāḥ skandheṣu vā dhātuṣu vā āyataneṣu vā pratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu vā tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān saṃpaśyamānaḥ prakṛtiśūnyān svalakṣaṇaśūnyān prajñāpāramitāyāṃ caran māyākārasadṛśam ātmānam adhiṣṭhāya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, ye sattvā matsariṇas teṣāṃ dānakathāṃ karoti, duḥśīlānāṃ śīlakathāṃ karoti, vyāpannacittānāṃ kṣāntikathāṃ karoti, kuśīdānāṃ vīryakathāṃ karoti, vikṣiptacittānāṃ dhyānakathāṃ karoti, duṣprajñānāṃ prajñākathāṃ karoti, yadā te sattvā dāne pratiṣṭhitā bhavanti, śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ pratiṣṭhitā bhavanti, tadā teṣāṃ sattvānām anuśāsanīṃ kathāṃ karoty āryāṃ nairyāṇikīṃ, yayā kathayā srotaāpattiphalam anuprāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpnuvanti, sarvākārajñatām anuprāpnuvanti. atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kiṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattva aupalaṃbhiko 'saṃvidyamānāṃ sattvān dāne niyojayati, śīle niyojayati, kṣāntau niyojayati, vīrye niyojayati, dhyāne niyojayati, prajñāyāṃ niyojayati. uttare cācāryā nairyāṇikīṃ kathāṃ karoti, yayā kathayā srotaāpattiphalaṃ prāpnuvanti, sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpnuvanti, pratyekabodhiṃ prāpnuvanti sarvākārajñatām anuprāpnuvanti. (PSP_6-8:110) evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: na khalu punaḥ śāriputra bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kaścid upalaṃbhaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcit sattvam upalabhate 'nyatra saṃvṛttisaṃketena vyavaharati, tac chāriputra bodhisattvo mahāsattvo dvābhyāṃ satyābhyāṃ sthitvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, na hi śāriputra dvābhyāṃ satyābhyāṃ sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ, api tu khalūpāyakauśalyena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, tat te sattvā dṛṣṭa eva dharma ātmānaṃ nopalabhante, prāg eva yaḥ prāpayiṣyati, yena vā prāpayiṣyati, evaṃ khalu śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. evam ukte āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: mahotpādo batāyaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na ca nāma bhagavan kasyacid dharmasyaikatvaṃ vā nānātvaṃ vā pṛthaktvaṃ vā upalabhate, evaṃrūpaṃ ca saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na kāmadhātau dṛśyate, na rūpadhātau dṛśyate, nārūpyadhātau dṛśyate, na saṃskāradhātau dṛśyate, nāsaṃskṛtadhātau dṛśyate, sattvāṃś ca traidhātukān mocayati, na ca sattvaṃ sattvaprajñaptim upalabhate, sattvāprajñaptyā sattvābandhaḥ sattvāmokṣaḥ sattvābandhāmokṣād asaṃkleśāvyavadānam asaṃkleśāvyavadānān na gatisaṃbhedaḥ prajñāyate, gatyasaṃbhedatayā na karma na saṃkleśaḥ, akarmāsaṃkleśasya kuto vipāko bhaviṣyati, yena vipākenātmanā sattvāḥ pañcagatike saṃsāre saṃdṛśyeran. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: evam etac chāriputraivam etad yathā vācaṃ bhāṣase, sacet pūrvaṃ sattvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, bodhisattvo 'pi tathāgato 'pi pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, pañcagatiko vā saṃsāraḥ pūrvabhāvo 'bhaviṣyat paścād abhāvas tadā syād eṣa doṣaḥ, yasmāt tarhi śāriputrotpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaiva eṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā tathatānanyatathatā, tatra nātmā na sattvo na jīvo na jantur (PSP_6-8:111) na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyakaḥ, tat kuto rūpaṃ bhaviṣyati, kuto vedanā kutaḥ saṃjñā kutaḥ saṃskārāḥ, kuto vijñānam iti bhaviṣyati, kutaḥ skandhadhātvāyatanāni kutaḥ pratītyasamutpādaḥ kutaḥ pratītyasamutpannadharmāḥ kutaḥ pratītyasamutpādāṅgāni bhaviṣyanty, asatām eṣāṃ dharmāṇāṃ kutaḥ pañcagatikaḥ saṃsāro bhaviṣyati, yataḥ sattvāḥ parimocayitavyāḥ syur yasmāt tarhi śāriputra ime dharmā īdṛśāḥ svabhāvaśūnyās tad bodhisattvo mahāsattvaḥ pūrvakāṇāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāc chrutvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito, na cātra kaścid dharmasvabhāvo yam upalabhate yo vā śakyo 'dhimoktuṃ, yatra bālapṛthagjanā abhiniviṣṭā anyatra viparyāse, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate yena saṃnāhena saṃnahya na pratyudāvartate 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbodhavyaivānuttarā samyaksaṃbodhir, abhisaṃbudhya ca dharmeṇārthaṃ kariṣyāmi, yenārthena sattvān viparyāsāt parimocayiṣyāmi, tadyathāpi nāma śāriputra māyākāranirmitaḥ puruṣo bahūni prāṇikoṭiniyutaśatasahasrāṇy abhinirmimīte, abhinirmāya prabhūtena khādanīyabhojanīyasvādanīyena saṃtarpyayet, saṃtarpyaivam udānam udānayed bahu me puṇyaṃ prasūtam iti. tat kiṃ manyase? śāriputrāpi nu tatra kaścid bhojito vā saṃtarpito vā bhavet. śāriputra āha: no bhagavan. bhagavān āha: evam eva śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu caran caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣv ṛddhipādeṣu pañcendriyeṣu pañcasu baleṣu saptasu bodhyaṅgeṣu āryāṣṭāṅge mārge sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣv aṣṭasu vimokṣamukheṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣu pañcasv abhijñāsu sarvasamādhiṣu sarvadhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu daśasu bodhisattvabhūmiṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsu (PSP_6-8:112) aṣṭādaśasv āveṇikabuddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāñ caran bodhimārgāṃ ca paripūrayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati na ca kañcit sattvam upalabhate yam upalabhya vinayet. iti sattvaparipākaniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamo bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgo yatra bodhisattvena mahāsattvena caratā sattvāḥ paripācayitavyāḥ, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayitavyam? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ caran, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupathānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu caran daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran sattvān paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sattvebhyo dānaṃ datvā evam avavadati, iha kulaputrā mā dānam āgrahaṇato grahīṣyatha, mā dānāgrahaṇagṛhītenātmabhāvam abhinivartayiṣyatha, yenātmabhāvenābhinivartitena bahūni duṣkhāni pratyanubhaviṣyatha, neha kulaputrā paramārthena dānaṃ na dānapatir na pratigrāhakaḥ, sarva ete trayo dharmāḥ śūnyā, na ca prakṛtiśūnyā dharmān gṛhṇanty agrāhyā śūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvebhyo dānaṃ dadāti, na cātra dānam upalabhate na dānapatiṃ na pratigrāhakam anupalaṃbhapāramitaiṣā (PSP_6-8:113) yad uta dānapāramitā, sa dānadātṛpratigrāhakān anupalaṃbhamānaḥ sattvān srotaāpattiphale niyojayati, sakṛdāgāmiphale niyojayaty anāgāmiphale niyoyati, arhattve niyojayati, pratyekāyāṃ bodhau niyojayati, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau niyojayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati, sa ātmanā ca dānaṃ dadāti, parāṃś ca dāne samādāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate ye 'pi cānye dānaṃ dadāti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, tad bodhisattvo mahāsattva evaṃrūpaṃ dānaṃ datvā kṣatriyamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, brāhmaṇamahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, gṛhapatimahāśālakulānāṃ vā sahavratāyopapadyate, koṭṭarājo vā bhavati, cakravartirājyaṃ vā pratilabhate, sa tatra sattvāṃś caturbhiḥ saṃgrahavastubhiḥ saṃgṛhṇāti, katamaiś caturbhir? dānena priyavadyatayā, arthacaryayā samānārthatayā ca. evaṃ tān sattvān dānena saṃgṛhyānupūrveṇa śīle kṣāntau vīrye dhyāne prajñāyāṃ pratiṣṭhāpayati, caturṣu dhyāneṣu caturṣv apramāṇeṣu catasṛṣv ārūpyasamāpattiṣu caturṣu smṛtyupasthāneṣu caturṣu samyakprahāṇeṣu caturṣv ṛddhipādeṣu pañcasv indriyeṣu pañcasu baleṣu saptabodhyaṅgeṣv āryāṣṭāṅgeṣu mārgeṣu pratiṣṭhāpayati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu samyakniyāmam avakrāmayati, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam anuprāpayati, pratyekāṃ bodhim anuprāpayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau samādāpayati, haṃho puruṣā abhisaṃbuddhyadhvam anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ, tatra na kaścid dharmaḥ svabhāvena saṃvidyate, yatra sattvā anyatra viparyāsena nāvabudhyante, tasmāt sarvaviparyāsān mā grahīṣyatha, ātmānaṃ mocayatha saṃsārāt, parāṃś ca mocayiṣyatha, evaṃ yūyam ātmanaś ca mahāntam arthaṃ kariṣyatha, parāṃś ca mahaty arthe niyojayiṣyatha. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā caran prathamacittotpādam upādāya na jātu durgatiṃ patati, na jātu cakravartirājyan na kārayati. tat kasya hetoḥ? yādṛśaṃ hi vījaṃ tādṛśaṃ phalaṃ bhavati, tasya cakravartino yadā yācanakā āgacchanti tadā tasya cakravartino rājña evaṃ bhavati, yeṣāṃ mayā kṛtaśaś cakravartiphalaṃ parigṛhītaṃ nānyatra sattvānām (PSP_6-8:114) arthāya, tad etad yuṣmākam eva dattaṃ bhavatu, tasmd atra na mayānena cakravartirājyenārthaḥ prāg evānye nānyatra sattvānām arthāya saṃsāra upāttaḥ sa karuṇāyamāno mahākaruṇāṃ paripūrayati, yāvan mahākaruṇāṃ paripūrayitvā sattvānām arthaṃ karoti, te ca sattvā nopalabhyante ye pariniṣpannāḥ syur ity anyatra saṃjñānām asaṃketaṃ vyavahāra iti, sa ca vyavahāraḥ pratiśrutkopamo 'pravyāhāro veditavyaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā carato na kiṃcit sattvānām antike 'parityakṣaṃ bhavati, antaśa ātmamāṃsāny api, prāg eva bāhyāny upakaraṇāni, yair upakaraṇaiḥ sattvāḥ saṃsārāt parimocayitavyāḥ, tāni punaḥ katamāny upakaraṇāni yad uta dānapāramitopakaraṇaṃ, śīlapāramitopakaraṇaṃ kṣāntipāramitopakaraṇaṃ vīryapāramitopakaraṇaṃ dhyānapāramitopakaraṇaṃ prajñāpāramitopakaraṇam, adhyātmaśūnyatopakaraṇaṃ bahirdhāśunyatopakaraṇam, adhyātmabahirdhāśūnyatopakaraṇaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatopakaraṇaṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā upakaraṇam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny upakaraṇaṃ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā upakaraṇam, imāni tāny upakaraṇāni yair upakaraṇair upagṛhītāḥ sattvāḥ saṃsārāt parimokṣyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasyā dānaṃ dadad evaṃ vācaṃ bhāṣet, ahaṃ bho yūyaṃ kulaputrāḥ śīlaṃ rakṣatāhaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy annena vā pānena vā vastreṇa vā śayanāsanair vā yānair vā hiraṇyasuvarṇamanimuktāvajravaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍair vā, puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvarair vā, glānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair vā yāvad anyatarair vā mānuṣyakaiḥ pariṣkāropakaraṇair, yena yūyaṃ vaikalpena dauḥśīlyaṃ kurutha, tad ahaṃ yuṣmākam avaikalyaṃ kariṣyāmy annādinā vā saptabhir vā ratnair, yad vākāṅkṣatha tat sarvaṃ pariprāpayiṣyāmi, tad yūyaṃ saṃvaraśīle sthitvānupūrveṇa duṣkhasyāntaṃ kariṣyatha tribhir yānaiḥ śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā (PSP_6-8:115) mahāyānena vā. kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntisauratye niyojayati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvā ye kupyanti vā vyāpadyante vā teṣāṃ sattvānām evaṃ vācaṃ bhāṣeta, kena yūyaṃ kāraṇena kulaputrā vyāpadyadhve doṣam utpādayatha? tad ahaṃ yūṣmākaṃ sarvaṃ pariprāpayiṣyāmi, yasyārthena kupyatha vyāpadyatha tat mamāntikād gṛhṇītha, tena bhagavatām avaikalyaṃ kariṣyāmy annena vā pānena vā vastreṇa vā śayanāsanair vā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇair vā hiraṇyasuvarṇarajataśaṅkhaśilāpravālair vā vividhair vā maṇiratnair vā yāvad anyatarānyatarair vā mānuṣyopakaraṇapariṣkārair yena yūyaṃ na kupyatha vyāpadyadhve. tad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā sattvān kṣāntisauratye niyojayati, naivātra kaścid bhāvo 'sti yaḥ bhāvo yena yuṣmākaṃ krodha upajāyata abhūtasaṃkalpa eṣa krodho naitasya kiṃcid vastv asti yasya yūyaṃ vastunaḥ kṛtaśo 'bhisajjatha kupyatha vyāpadyadhve 'bhiṣajya kupitvā vyāpadya daṇḍena vā śastreṇa vā praharathānyamanyaṃ vā jīvitād vyaparopayatha, tad yūyam asadbhūtasaṃkalpitakṣubhitā narakaṃ vā prapatiṣyatha tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā prapatiṣyatha, yā apy anyāḥ kāścid gatayas tāsu ca duḥkhāṃ vedanāṃ vedayiṣyatha, haṃbho puruṣā māvastukānāṃ dharmāṇāṃ kṛtaśaḥ tat karma parigṛhṇīta yena parigṛhītena manuṣyapratilābho na bhaviṣyati, prāg eva buddhotpādo durlabhaḥ. sa khalu punar bho puruṣo durlabho buddhotpādo durlabho manuṣyalābho durlabhaḥ kṣaṇasaṃpad durlabhaḥ saṃsārāṃ mokṣaḥ, mā imaṃ kṣaṇaṃ virāgayiṣyatha mā vicikitsā bhaviṣyatha kṣaṇaprāptāḥ. tato bodhisattvo mahāsattva ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayāti, parāṃś ca kṣāntisauratye niyojayati, kṣānteś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye kṣāntiṃ bhāvayanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ, tatas tān sattvān kṣāntyāṃ niyojayitvā kṣāntyāṃ sthāpayitvānupūrveṇa tribhir yānaiḥ (PSP_6-8:116) parinirvāpayati śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntisauratye sattvān niyojayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran, sattvāṃ vīryapāramitāyāṃ niyojayati, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān kuśīdān hīnavīryān alasān viditvā evam avavadati, kasya yūyaṃ kṛtaśaḥ kauśīdyam āpadyadhve? ta evam avocat, pratyayavaikalyena, tad bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāñ caran tān sattvān etad avocat, hambho puruṣā ahaṃ bhavatāṃ sarvapratyayān upasaṃhariṣyāmi, yadi vā dānaṃ yadi vā śīlaṃ yadi vā kṣāntiṃ yadi vā yair ākārair yair liṅgair vīryam ārabhedhvaṃ tān bhavatām upasaṃhariṣyāmi, tatas te sattvā bodhisattvasya mahāsattvasya upakaraṇair vīryam ārabhante kāyikaṃ vā caitasikaṃ vā, tena kāyikena vā caitasikena vā vīryeṇa sarvān kuśalān dharmān paripūrayanti, yaiḥ kuśalair dharmair āryān anāsravān dharmān bhāvayanti, yān bhāvayamānā srotaāpattiphalaṃ prāpsyanti sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ prāpsyanti, pratyekāṃ bodhiṃ prāpsyanty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ sattvān niyojayati. kathañ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān avavadatīha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evam avavadati, kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ dhyānan na samāpadyadhve? tam evam āhuḥ, pratyayavaikalyeneti, tān bodhisattvo mahāsattva etad avocat, haṃbho purusā ahaṃ tān pratyayān upasaṃhariṣyāmi, yaiḥ pratyayair na vitarkān vitarkayiṣyatha, idam iti vā bahirdhety adhyātmeti vādhyātmabahirdheti, tad bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ sattvānāṃ tān pratyayān upasaṃharati yaiḥ pratyayair upasaṃhṛtair na vitarkayanti tatas te sattvā vitarkeṣu cchinneṣu prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyante, dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyante, caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyante, maitrīkaruṇāmuditopekṣāḥ samāpadyante, te tair dhyānais taiś cāpramāṇair yāvad (PSP_6-8:117) aṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayamāṇāṃ tribhir yānaiḥ parinirvanti, tatrāpare bodhimārgāṃ na parihīyante yāvad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ sattvān evam avavadati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān prajñāpāramitayā parigṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadati, kim idaṃ bhoḥ sattvā yūyaṃ prajñāpāramitān na bhāvayatha? ta evam avocat, pratyayavaikalyeneti, tān bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvān evam avavadati, mamopari pūrayam upakaraṇaṃ gṛhṇīta mamopary upakaraṇaṃ gṛhītvā dānaṃ dadata, śīlaṃ rakṣata kṣāntyā saṃpādayata vīryam ārabhadhvaṃ dhyānaṃ saṃpādayadhvam, imān ākārān paripūryaiva mīmāṃsayata, asti kaścid yaḥ prajñāparamitābhāvanāyām upalabhyate? ātmā vā sattvo vā jivo vā jantur vā poṣo vā puruṣo vā pudgalo vā manujo vā mānavo vā kārako vā vedako vā jānako vā paśyako vā kāmadhātur vā rūpadhātur vā ārūpyadhātur vā ṣaṭpārāmitā vā sarvaśūnyatā vā saptatriṃśadbodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā śūnyatānimittāpraṇihitāni vāṣṭavimokṣā vā navānupūrvavihārasamāpattayo vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhir vā yāvad anuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmam upalabhate yam upalabhyābhiniviśeta so 'nabhiniveśamāno na kasyacid dharmasya utpādaṃ vā nirodhaṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā samanupaśyaty asamanupaśyan na kalpayaty ayaṃ nairayiko 'yaṃ tiryagyoniko 'yaṃ yāmalaukiko 'yam asuro 'yaṃ devo 'yaṃ manuṣyo 'yam amanuṣyaḥ, ayaṃ śīlavān ayaṃ duḥśīlo ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran sattvān prajñāpāramitāyāṃ parigṛhṇāti. (PSP_6-8:118) kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāyāṃ sthitvā yāvat saptatriṃśad bodhipakṣyair dharmaiḥ sattvān parigṛhṇāti, iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām upakaraṇam upanāmayati yair upakaraṇair upagṛhītāḥ sattvāś catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayanti, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayanti, yena mārgeṇa bhāvitena yāvat saṃsārāt parimucyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiḥ sattvān parigṛhṇāti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā evaṃ sattvān paripācayati, ete yūyaṃ bhoḥ kulaputrā mamāntikād annaṃ pānaṃ yānaṃ vastrāṃ mālyaṃ gandhaṃ vilepanaṃ puṣpaṃ dhūpaṃ cūrṇaṃ yāvat sarvān mānuṣyakopakaraṇapariṣkārān gṛhītvā saptabhiś ca ratnaiḥ sattvān anugṛhṇīdhvaṃ, tad bhavatāṃ bhaviṣyati dīrgharātram arthāya hitāya sukhāya, mā caiva cintayiṣyatha, asyaiṣo 'rtho nāsmākam iti, yad bhavatā dīrgharātram eṣo 'rthaḥ sattvānāṃ kṛtaśa upārjitas tad yuṣmākam evaiṣa santaka ity evaṃ gṛhītvā sattvebhyo dānaṃ dadadhvaṃ, tena ca dānena śīle niyojayadhvaṃ kṣāntyā niyojayadhvaṃ vīrye niyojayadhvaṃ dhyāne niyojayadhvaṃ prajñāyāṃ niyojayadhvaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayadhvaṃ āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu niyojayadhvaṃ, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu niyojayadhvaṃ, mā caitāvatā tuṣṭim āpadyadhvaṃ, yāvad anuttareṣv āryeṣv anāsraveṣu dharmeṣu pratiṣṭhāpayadhvaṃ srotaāpattiphale sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale 'rhattve pratyekabodhāv anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayadhvam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā sattvāḥ paripācayitavyāḥ, yathā paripācitās tribhyo pāpebhyo mucyante, yāvat sarvasmād eva saṃsārāt parimucyante. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāyāṃ sthitvā sattvān paripācayati, ete (PSP_6-8:119) yūyaṃ bhoḥ sattvā teṣāṃ pratyayānām asatāṃ dauḥśīlyam āpadyatha vyāpādaṃ kauśīdyaṃ vikṣepaṃ dauṣprajñam āpadyadhve tān pratyayān yuṣmākam upasaṃhariṣyāmi, annaṃ vā pānaṃ vā vastraṃ vā śayanāsanaṃ vā yāvat sarvān mānuṣyakopakaraṇapariṣkārān sa tān sattvāṃs tathārūpeṇānugraheṇānugṛhṇāti yathārūpeṇānugrahenānugṛhītāḥ samān daśakuśalān karmapathān samādāya vartante, akhaṇḍe 'cchidre 'śabale 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe saṃvaraśīle sthitvā ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu sthitvā sarvākārajñatām anuprāpnuvanti. atha khalv āyuṣmataḥ subhūter etad abhavat: katamo bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgo yatra sthitvā bodhisattvena mahāsattvena idṛśāḥ saṃnāhāḥ saṃnaddhavyāḥ? atha khalu bhagavān āyuṣmataḥ subhūteś cetasaiva caitaḥ parivitarkam ājñāyāyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ṣaṭ pāramitāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, saptatriṃśad bodhipakṣyā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, sarvaśūnyatā aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattaya āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabodhisattvabhūmayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikabuddhadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ. api tu khalu subhūte sarvadharmā api bodhisattvasya mahāsattvasya bodhimārgaḥ, tat kiṃ manyase? subhūte asti sa kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvena na śikṣitavyaṃ yatrāśikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. nāsti subhūte kaścid dharmo yatra bodhisattvena mahāsattvenāśikṣitavyam aśikṣitvā yatra bodhisattvo mahāsattvo na śaknoti sarvākārajñatām anuprāptum. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmāḥ śūnyāḥ, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu śikṣiṣyate? na tu bhagavann aprapañcan na prapañcayati, iyanta iti vā neyanta iti vā, ayaṃ dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsrāvo vā anāsravo (PSP_6-8:120) vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā pṛthagjanadharmo vārhaddharmo vā pratyekabuddhadharmo vā buddhadharmo vā. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat sarvadharmāḥ śūnyā, yadi punaḥ subhūte sarvadharmāḥ śūnyā nābhaviṣyan na bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yasmāt subhūte sarvadharmāḥ śūnyās tad bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, api tu khalu subhūte yad evaṃ vadasi, yadi sarvadharmāḥ śūnyāḥ, kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo dharmanānātvaṃ karoti, iyanta iti vā neyanta iti vā, ayaṃ dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsravo vā anāsravo vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā pṛthagjanadharmo vārhaddharmo vā pratyekabuddhadharmo vā buddhadharmo veti. kiṃ punaḥ subhūte ete sattvā evaṃ jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti yadi jānīyur naimāṃ bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvadharmeṣu śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, yasmāt tarhi subhūte na jānanti sarvadharmāḥ śūnyā iti, tasmād bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya sarvadharmāṇāṃ vyavasthānaṃ kṛtvā sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. iti bodhisattvamārganiveśanakarma tatra bodhisattvena mahāsattvena bodhimārge caratā prathamam evam upaparīkṣitavyaṃ, nātra kaścid dharmo yaḥ svena bhāvenopalabhyate 'nyatrābhisaṃskāreṇa, tatra khalu dharmāṇāṃ svabhāvam upaparīkṣeyam aham upaparīkṣamāṇo na kvacid dharme 'bhiniveśeya yadi vā pāramitāsu yadi vā śūnyatāsu yadi vā saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu yadi vā srotāapattiphale yadi vā sakṛdāgāmiphale yadi vānāgāmiphale yadi vārhattve yadi vā pratyekabodhau yadi vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvena sarvadharmāḥ śūnyā na hi śūnyatā śūnyatāyām abhiniviśate, śūnyataiva tāvan nopalabhyate prāg eva (PSP_6-8:121) śūnyatāyām abhinivekṣyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nabhiniviṣṭaḥ sarvadharmeṣu viharati, atra śikṣāyāṃ sthitvā sattvān avalokayati, kutreme sattvāś caranty asaṃgrahe tad bodhisattvasya mahāsattvasya evaṃ bhavati, sumocanā bateme sattvā asaṃgrahāt, tatra bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ sthitvā evam avavadati, ete yūyaṃ bhoḥ sattvā dānaṃ dadata tato yuṣmākam avaikalyaṃ bhaviṣyati bhogeṣu, teṣu ca bhogeṣu mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ śīle 'vavadati tena ca śīlena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ kṣāntisauratye 'vavadati tayā ca kṣāntyā mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ vīrye 'vavadati mā ca tena vīryeṇa maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ dhyāne 'vavadati tena ca dhyānena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ prajñāpāramitāyām avavadati tayā ca prajñayā mā maṃsyādhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ srotaāpattiphale 'vavadati tena ca srotaāpattiphalena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ sakṛdāgāmiphale 'nāgāmiphale, evam arhattve 'vavadati tena cārhattvena mā maṃsyadhvaṃ na tatra kiṃcit sāram asti. evaṃ pratyekabodhāv avavadati tayā ca pratyekabodhyā mā maṃsyadhvam. evaṃ buddhadharmeṣv avavadati taiś ca buddhadharmair mā maṃsyadhvaṃ na teṣu kiṃcit sāram asti. sa evam avavadan bodhimārge carati, na kvacid dharme 'bhiniviśate. tat kasya hetoḥ? anabhiniviṣṭāś ca sarvadharmās tathā hy eṣāṃ svabhāvo nāsti ye nābhiniviśeta śūnyatāsvabhāvatām upādāya. tat subhūte bodhisattvo mahāsattvo mārge caran na kvacit pratiṣṭhate so 'pratiṣṭhānayogena dānapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, śīlapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, kṣāntipāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, vīryapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, dhyānapāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, prajñāpāramitāyāṃ carati tatra ca na pratiṣṭhate, sa prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate tatra ca na pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi dhyānaṃ svabhāvena śūnyaṃ yad api samāpadyate tad api śūnyaṃ yair ākāraiḥ samāpadyate te 'py ākārāḥ śūnyāḥ, evaṃ (PSP_6-8:122) dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ samapadyate, evaṃ caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ maitrīkaruṇāmuditopekṣā evam ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiṃcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ samāpadyate, evam aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīr, evaṃ śūnyatānimittāpraṇihitāni samāpadyate, srotaāpattiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, sakṛdāgāmiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, anāgāmiphalaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, 'rhattvaṃ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate, pratyekabuddhabhūmiñ ca pratilabhate na ca tatra pratiṣṭhate. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo na pratiṣṭhate? bhagavān āha: dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ subhūte na pratiṣṭhate. katamābhyāṃ dvābhyām? svabhāvaś ca teṣāṃ phalaṃ nāsti yatra pratiṣṭheta yena vā pratiṣṭheta yo vā pratiṣṭheta, na ca tāvanmātrakena tuṣṭim āpadyate, na ca mayā srotaāpattiphalaṃ na prāptavyaṃ prāptavyaṃ mayā srotaāpattiphalaṃ na ca tatra sthātavyam, evaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalaṃ, na ca mayārhattvaṃ na prāptavyaṃ prāptavyaṃ mayārhattvaṃ na ca tatra sthātavyaṃ, na ca mayā pratyekabuddhabhūmiṃ na prāptavyā prāptavyā mayā pratyekabuddhabhūmir na ca tatra sthātavyaṃ, yad aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyati, dvābhyāṃ kāraṇābhyāṃ na pratiṣṭhate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya nānyatra cittaṃ pratilabdham anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamām api bhūmim upādāya vartamāno 'nyatra na kiṃcic cittam utpādayaty anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. evaṃ yāvad daśamīṃ bhūmim upādāya vartamāno nānyatra kiṃcic cittam utpādayaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, yāvad bodhisattvanyāmam avakrānter nānyatra kiṃcic cittam utpāditam anyatrānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher atṛptamānasaḥ. sa subhūte bodhisattvo mahāsattvo yāvad eva kāyena (PSP_6-8:123) vā parākramate vācā vā manasā vā parākramate, nānyatra bodhicittāt tad bodhisattvo mahāsattvo bodhicitte sthitvāvikṣiptamānaso bodhimārgam utpādayati. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā anutpannāḥ kathaṃ bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, sarvadharmā anutpannās tat punaḥ kathaṃ yenābhisaṃskurvanti, teṣāṃ sarvadharmā anutpannāḥ? evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na punar bhagavann anutpādād vā tathāgatānām utpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣāṃ dharmāṇāṃ dharmasthititā, ye punar imāṃ dharmasthititān na jānanti teṣām arthāya bodhisattvo mahāsattvo bodhimārgam utpādayati yena mārgeṇa sattvān mocayati saṃsārāt. iti sarvābhiniveśaprahāṇaniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavann anutpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate utāho utpannena? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan nānutpannena cotpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan naiva nānutpannena naiva notpannena mārgeṇa bodhiḥ prāpyate? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tat kathaṃ punar bhagavan bodhiḥ prāpyate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte mārgeṇa bodhiḥ prāpyate nāmārgeṇa, bodhir eva subhūte mārgaḥ, mārga eva bodhiḥ. (PSP_6-8:124) evam ukte āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhir eva mārgo mārga eva bodhir anuprāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhis, tat kathaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho nirdiśyate? dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair aśītyanuvyañjanair daśabhis tathāgatabalaiś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiś caturbhir apramāṇaiś caturbhir dhyānaiś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhiḥ saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmaiś caturbhir āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitaiḥ pañcabhir abhijñābhir aṣṭavimokṣair navabhir anupūrvavihārasamāpattibhiḥ sarvadhāraṇīmukhair daśabhir bodhisattvabhūmibhir daśabhiḥ pāramitābhir viṃśatibhiḥ śūnyatābhir aṣṭādaśabhir āveṇikabuddhadharmaiḥ. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte buddho bodhiṃ prāpyati buddha eva bodhir eva buddhaḥ. subhūtir āha: na bhagavan. bhagavān āha: yat punaḥ subhūtir evaṃ vadaty, anuprāptaiva bhavati bodhisattvena mahāsattvena bodhir iti. iha subhūte yadā bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭpāramitāḥ paripūrya saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān sarvaśūnyatāś catvāry āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, apramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattīr aṣṭavimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñāḥ sarvasamādhidhāraṇīmukhāni daśabodhisattvabhūmīr daśatathāgatabalāṃ vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrya vajropame samādhau sthitvaikacittaksaṇasamāyuktayā prajñayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate tadā tathāgata iti nirdiśyate sarvadharmān jānīta ity ataḥ sarvadarśiṃ sarvajña ity abhidhīyate. iti samyaksaṃbodhiprāptinirveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya kāyadauḥśīlyaṃ (PSP_6-8:125) vāgdauḥśīlyaṃ manodauḥsīlyam ātmanaś ca parasya ca viśodhayati yaiḥ pariśudhaiḥ buddhakṣetraṃ pariśodhayati. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan kāyadauḥśīlyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya vāgdauḥśīlyaṃ manodauḥśīlyam? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat kāyakarmākuśalī prāṇātipāte vartate, adattādāne vartate, kāmamithyācāre vartate, idam ucyate kāyadauḥśīlyaṃ, yad vākkarmākuśalaṃ mṛṣāvāde vartate, piśunavacane vartate, pāruṣye vartate, abaddhapralāpe vartate, idam ucyate vāgdauḥśīlyaṃ, yan manaskarmākuśalam abhidhyāyāṃ vartate, vyāpāde ca vartate, mithyādṛṣṭau vartate, idam ucyate manodauḥśīlyam. punar aparaṃ subhūte yat mātsaryacittam idaṃ manodauḥśīlyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya yad dauḥśīlyacittaṃ kṣobhacittaṃ kauśīdyacittaṃ vikṣepacittam asamāhitacittaṃ dauṣprajñacittam idam api dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac chīlam apariśuddham idam apy apariśuddhaṃ dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte caturbhiḥ smṛtyupasthānair virahitaś caturbhiḥ samyakprahāṇaiḥ caturbhir ṛddhipādaiḥ pañcabhir indriyaiḥ pañcabhir balaiḥ saptabhir bodhyaṅgair āryāṣṭāṅgena mārgeṇa śūnyatāsamādhinānimittasamādhināpraṇihitasamādhinā virahita idam api dauḥśīlyacittaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. punar aparaṃ subhūte yac chrotaāpattiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yat sakṛdāgāmiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad anāgāmiphalasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. yad arhattvasākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. pratyekabodhisākṣātkriyā tatra ca spṛhaṇā, idam api dauṣṭhulyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. (PSP_6-8:126) punar aparaṃ subhūte rūpasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, vedanāsaṃjñā saṃjñāsaṃjñā saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃjñā ghrāṇasaṃjñā jihvāsaṃjñā kāyasaṃjñā manaḥsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, rūpasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śabdasaṃjñā gandhasaṃjñā rasasaṃjñā spraṣṭavyasaṃjñā dharmasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣurvijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotravijñānasaṃjñā ghrāṇavijñānasaṃjñā jihvāvijñānasaṃjñā kāyavijñānasaṃjñā manovijñānasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃsparśasaṃjñā ghrāṇasaṃsparśasaṃjñā jihvāsaṃsparśasaṃjñā kāyasaṃsparśasaṃjñā manaḥsaṃsparśasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, śrotrasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā ghrāṇasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā jihvāsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā kāyasaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā, manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pṛthivīdhātusaṃjñā dauṣṭhulyam, abdhātusaṃjñā tejodhātusaṃjñā, vāyudhātusaṃjñā, ākāśadhātusaṃjñā vijñānadhātusaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, skandhasaṃjñā dauṣṭhulayaṃ, dhātusaṃjñā dauṣṭhulyam, āyatanasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ pratītyasamutpādasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pratītyasamutpannadharmasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, pratītyasamutpādāṅgasaṃjñā dauṣṭhulyam, avidyāsaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, saṃskārasaṃjñā vijñānasaṃjñā nāmarūpasaṃjñā ṣaḍāyatanasaṃjñā sparśasaṃjñā vedanāsaṃjñā tṛṣṇāsaṃjñā upādānasaṃjñā bhavasaṃjñā jātisaṃjñā jarāmaraṇasaṃjñā śokaparidevaduṣkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, strīsaṃjñā puruṣasaṃjñā kāmadhātusaṃjñā rūpadhātusaṃjñā ārūpyadhātusaṃjñā dauṣṭhulyaṃ, kuśalasaṃjñā akuśalasaṃjñā laukikasaṃjñā lokottarasaṃjñā sāsravasaṃjñā anāsravasaṃjñā saṃskṛtasaṃjñā asaṃskṛtasaṃjñā dauṣṭhulyam, idaṃ kāyadauṣṭhulyaṃ vāgdauṣṭhulyaṃ manodauṣṭhulyaṃ, tad vivarjyātmanā ca dānāṃ dadāti, parāṃś ca dāne samādāpayati, annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ yāvad anyatarānyatarān mānuṣyakān sarvopakaraṇapariṣkārān dadāti, parāṃś cānyatarānyatareṣu mānuṣyakeṣu (PSP_6-8:127) sarvopakaraṇapariṣkāreṣu samādāpayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetraṃ pariśuddhaye pariṇāmayati, ātmanā ca śīlaṃ rakṣati parāṃś ca śīle samādāpayati, ātmanā ca kṣāntyā saṃpādayati parāṃś ca kṣāntau samādāpayati, ātmanā ca vīryam ārabhate parāṃś ca vīrye samādāpayati, ātmanā ca dhyānaṃ samāpadyate parāṃś ca dhyāne samādapayati, ātmanā ca prajñāṃ bhāvayati, parāṃś ca prajñāyāṃ samādāpayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā buddhakṣetrapariśuddhaye pariṇāmayati, ātmanā ca trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ saptaratnaparipūrṇe kṛtvā triṣu ratneṣu dānaṃ dadāti tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me saptaratnam ayaṃ buddhakṣetraṃ bhavatu. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāni vādyāni vādayati buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me divyāḥ śabdā manoramāḥ śrotrasukhā satatasamitaṃ vādyā bhavantu buddhakṣetre. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyair gandhais trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ paripūrayitvā buddheṣu vā buddhacaityeṣu vā dadāti, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me divyā gandhā ghrāṇasukhā manoramā bhavantu buddhakṣetre. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śatarasāni bhojanāni tathāgateṣu vā dadāti, tathāgataśrāvakeṣu vā tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena buddhakṣetre me 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya śrāvakasaṃghasya śatarasāni bhojanāni saṃpadyeran. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo divyāny upalepanāni dadāti, tathāgateṣu vā tathāgataśrāvakeṣu vā tathāgatacaityeṣu vā, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlena me buddhakṣetre divyāni spraṣṭavyāni kāyasukhāni manonukūlāni (PSP_6-8:128) saṃpadyerann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya sarvasattvānām. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃkalpair ātmanā ca sarvasattvaiś ca sārdhaṃ pañcakāmaguṇān buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā sarvasattveṣu vopanāmayati, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ karoti, tasyaivaṃ bhavaty anena kuśalamūlenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya me sarvaśrāvakasaṃghasya sarvasattvānāṃ ca manoramāḥ pañcakāmaguṇāḥ syur iti. evaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, yaṃ nūnam aham ātmanā ca prathamaṃ dhyānaṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca prathame dhyāne niveśayeyam, evaṃ dvitīye tṛtīye dhyāne, ātmanā ca caturthaṃ dhyānaṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca caturthe dhyāne niveśayeyam, ātmanā ca maitrīṃ bhāvayeyaṃ, sarvasattvāṃś ca maitrībhāvanāyāṃ niveśayeyam, evaṃ karuṇāmuditām ātmanā copekṣāṃ bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃ copekṣābhāvanāyāṃ niveśayeyam, ātmanā cākāśānantyāyatanasamāpattiṃ samāpadye sarvasattvāṃś cākāśānantyāyatanasamāpattau pratiṣṭhāpayeyaṃ, vijñānānantyāyatanasamāpattim ākiñcanyāyatanasamāpattim, ātmanā ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattiṃ samāpadye sarvasattvāṃś ca naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau pratiṣṭhāpayeyam, ātmanā ca smṛtyupasthānāni bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś ca smṛtyupasthānabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyam, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny, ātmanā cāryāṣṭāṅgamārgaṃ bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś cāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyam, ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni vimokṣamukhāni bhāvayeyaṃ sarvasattvāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhabhāvanāyāṃ pratiṣṭhāpayeyaṃ, tasya mamānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya, sarvasattvā evaṃ caturbhir dhyānair avirahitā bhāveyuś catasṛbhir ārūpyasamāpattibhir avirahitā bhāveyuś caturbhir brāhmair vihārair avirahitā bhaveyuḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair avirahitā (PSP_6-8:129) bhaveyuḥ, śūnyatānimittāpraṇihitair vimokṣamukhair avirahitā bhaveyur ity, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, sa tāvad bodhau carati yāvad ime sarvābhiprāyāḥ paripūrṇā bhavanti, sa ātmanā ca sarvakuśaladharmasamanvāgato bhavati, parāṃś ca sarvakuśaladharmasamanvāgatān karoti, tasya svabhirūpaḥ prāsādiko darśanīyo mahāpuruṣalakṣaṇavibhūṣita ātmabhāvo bhavati, ye ca tena boodhisattvena mahāsattvena sattvāḥ paripācitās teṣāṃ ca sattvānāṃ svabhirūpaḥ prāsādiko darśanīyo mahāpuruṣalakṣaṇavibhūṣita ātmabhāvo bhavati yad uta puṇyaparigrahād, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena buddhaksetraṃ pariśodhayitavyaṃ, yathā trayāṇām apāyānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati, sarvadṛṣṭigatānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati, rāgadoṣamohānāṃ prajñaptir api na bhaviṣyati, yāvad dvayasya nāmadheyam api na bhaviṣyati, anityaduṣkhānātmāśubhaprajñaptir api na bhaviṣyati, parigrāhakaprajñaptir api na bhaviṣyati, ahaṃkāramamakāraprajñaptir api na bhaviṣyati, phalavyavasthānaprajñaptir api na bhaviṣyati, anyatra śūnyatānimittāpraṇihitasya samādher ghoṣaḥ pracariṣyati, tyāgecchatāyāḥ yāvat prajñecchatāyāḥ sarveṣāṃ sattvānāṃ chandād eva vṛkṣebhyo ghoṣā niścariṣyanti vāteritebhyaḥ evaṃ sarvebhyo 'dhyātmikabāhyebhyo dharmebhyo ghoṣā niścariṣyanti, śūnyam iti vānimittam iti vāpraṇihitain iti vā śabdo niścariṣyati, anutpādānirodhānāṃ śabdo niścariṣyati, yathaiva sarvadharmāṇāṃ naiḥsvābhāvyaṃ tathāiva śabdo niścariṣyati, sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyā iti, yathaiteṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvas tathāiva śabdo niścariṣyaty utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, yac chūnyan na tatra nimittam asti tad apraṇihitam eṣā saivaṃ rūpādharmadeśanā niścariṣyati rātrau divase vā sthitāṇāṃ vā niṣaṇṇānāṃ vā śayanānāṃ vā caṅkramatāṃ vā idṛśāḥ sarvadharmadeśanā niścariṣyanti. tatra buddhakṣetre yadāsau bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syāt, tasya khalu punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya bodhisattvasya mahāsattvasyaiva sato ye daśadiglokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, te (PSP_6-8:130) sarve 'sya varṇaṃ bhāṣiṣyante, ye ca tasya varṇaṃ sattvā śroṣyanti nāmadheyaṃ vā te sarve niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhyau. tasya khalu punas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya dharmaṃ deśayato na kasyacit sattvasya saṃśayo bhaviṣyati, ayaṃ dharmo 'yan na dharmaḥ. tat kasya hetoḥ? yā khalu punaḥ sarvadharmāṇāṃ dharmatā na tatra kaścid adharmaḥ sarva eva sa dharmaḥ. tatra ye sattvā akuśalamūlagrastā vānavaropitakuśalamūlā vā buddheṣu vā buddhaśrāvakeṣu vā kalyāṇamitrāparigṛhītā ātmadṛṣṭim ālīyante yāvat paśyakadṛṣṭim ālīyante, anteṣu tiṣṭhanti, ucchede vā śāśvate vā, ātmanā mithyāgraheṇa gṛhītā asamyaksaṃbuddheṣu samyaksaṃbuddhasaṃjñin, samyaksaṃbuddheṣu vāsamyaksaṃbuddhasaṃjñinas te 'dharme dharma iti vadanti, te dharmaṃ pratikṣipanti te dharmaṃ pratikṣipya kāyasya bhedāt paraṃ maraṇād apāyadurgativinipātaṃ narakeṣūpapadyante, tāṃs te buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvān saṃsāraparyāpannāṃs tataḥ pāpakadṛṣṭigatād vivecayanti vivecya niyate rāśau pratiṣṭhāpayanti. te tatra pratiṣṭhāpitā na punar apāyeṣūpapadyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhakṣetraṃ pariśodhayati, yasya pariśuddhasya na kiṃcit sattvānāṃ vaikalyaṃ bhaviṣyati laukikeṣu vā dharmeṣu lokottareṣu vā dharmeṣu sāsraveṣu vā dharmeṣv anāsraveṣu vā dharmeṣu saṃskṛteṣu vāsaṃskṛteṣu vā dharmeṣu yāvat sarve niyatā bhaviṣyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. iti buddhakṣetraviśuddhiniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ? bhagavān āha: niyataḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ. subhūtir āha: katame rāśau niyataḥ śrāvakarāśau vā pratyekabuddharāśau vā? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakarāśau vā niyataḥ pratyekabuddharāśau vā niyato 'pi tu buddharāśau subhūte bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ. subhūtir āha: kiṃ punar bodhisattvo mahāsattvo niyataḥ prathamacittotpādika (PSP_6-8:131) utāho 'vinivartanīyo 'tha caramabhavikaḥ? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyo vā niyataḥ caramabhaviko vā niyato 'pi tu prathamacittotpādiko niyataḥ. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo niyato 'pāyeṣūpapatsyate? bhagavān āha: na subhūte niyataḥ patito bodhisattvo mahāsattvo 'pāyeṣūpapatsyate. tat kiṃ manyase? subhūte api tv aṣṭamako vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmi vā anāgāmi vārhan vā pratyekabuddho vā niyato 'pāyeṣūpapatsyante. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'pāyeṣūpapatsyate naitat sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi yaḥ punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntiṃ saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānaṃ samāpadyate prajñāṃ bhāvayati, maitrīṃ karuṇāṃ muditām upekṣāṃ sattveṣu bhāvayati, sarvān akuśalān dharmān prahāya tiṣṭhati, so 'pāyeṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, dīrghāyuṣkeṣu vā deveṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, yatrāpacāraḥ kuśalānāṃ dharmāṇāṃ pratyanteṣu vā janapadeṣūpatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, mithyādṛṣṭikeṣu vā kuleṣūpapadyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, tatra copapatsyate yatra na buddhaśabdo na dharmaśabdo na saṃghaśabdaḥ śruyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, akriyādṛṣṭikeṣu vā kuleṣūpapatsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, api tu khalu subhūte prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito 'dhyāśayena daśākuśalān karmapathān adhyāpadyeta nedaṃ sthānaṃ vidyate. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattva evaṃ kuśaladharmasamanvāgato yad uta nāpratirūpeṣu sthāneṣūpapatsyate, tat kiṃ tathāgatenātmanā jātakāni nirdiṣṭāni, ime punaḥ kuśalā dharmāḥ kvagatāḥ? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na punaḥ suhbūte bodhisattvo mahāsattvo 'saṃcintyatam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, (PSP_6-8:132) yenātmabhāvena sattvānām arthaḥ kartavyaḥ tam ātmabhāvaṃ sattvānām arthāya pratigṛhṇāti, kiṃ punaḥ subhūte 'sty etad arhataḥ pratyekabuddhasya vā upāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgatas tiryagyonāv upapannaḥ syāt. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: tathāgatasya tad upāyakauśalyam asti yena tatropapannaḥ syād, ye ca tatra vadhāya parākramante tān anuttarāyāṃ kṣāntau samādāpayati vinaye pratiṣṭhāpayati teṣām eva cārthe ātmānaṃ parityajayati, na ca teṣāṃ sattvānāṃ viheṭhanā bhavati, tad anena te suhbūte paryāyenaivaṃ veditavyaṃ tathā bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānām arthāya mahākaruṇāṃ paripūrayamāṇo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau tiryagyonau vartate. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katameṣu bhagavan kuśaladharmeṣu sthitvā bodhisattvo mahāsattva imam evaṃrūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sarvan tat subhūte kuśalaṃ karma yad bodhisattvena mahāsattvena paripūrayitavyaṃ, sarvakuśaladharmaparipūrir anuttarā samyaksaṃbodhis tena bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇena na kaścid dharmo yo na paripūrayitavyo yena paripūritenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeta, tad bodhisattvena mahāsattvena prathamacittotpādam upādāya sarvakuśaladharmaparipūryai śikṣitavayaṃ yatra śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāsyati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo yāvac chukladharmasamanvāgata āryeṇānāsraveṇa dharmeṇāpāyeṣūpapadyate tiryagyonau vā? bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte tathāgata āryo 'nāsravaḥ? subhūtir āha: āryo bhagavann anāsravaḥ. bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tiryagyonigataṃ prāṇinam ātmānam abhinirmiṇoti, yad abhinirmāya buddhakṛtyaṃ kuryāt? subhūtir āha: kuryād bhagavan kuryāt sugata. bhagavān āha: kiṃ punas tathāgatas tiryag bhavati? (PSP_6-8:133) subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: kiṃ punas tiryagyoner duḥkhaṃ pratyanubhavati? subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāśraveṇa dharmeṇa samanvagataḥ sañcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, yenātmabhāvena samanvāgatam anyān paripācayed yathā tathāgataḥ. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavaṃs tathāgatas tan nirmitam abhinirmiṇoti, yad abhinirmāya karma kārayati, yena karmaṇā pareṣāṃ prītir jāyate? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgatas tat tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti, yenātmabhāvena samanvāgataḥ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na ca tathārūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavati. subhūtir āha: na hi bhagavan duṣkhā apāyā? bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte māyākārā māyāṃ darśayati, hastivigrahaṃ vāśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vānyān vā vividhān prāṇakajātān darśayaty api tu sa hastī vā bhavati, aśvo vā balīvardavigraho vānye vā vividhāḥ prāṇakajātā bhavanti. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, bodhisattvo mahāsattva āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgataḥ sañcintya tathārūpam ātmabhāvaṃ parigṛhṇāti yenātmabhāveṇa samanvāgataḥ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na ca tathārūpāṃ vedanāṃ pratyanubhavati. subhūtir āha: mahopāyakuśalo bodhisattvo mahāsattvo yo nāma bhagavann āryeṇānāsraveṇa dharmeṇa samanvāgato yena yena hy ātmabhāvena śakyate sattvānām arthaḥ kartun taṃ tam evātmabhāvaṃ parigṛhṇāti. iti samyaksaṃbodhipratiniyamaniveśanakarma katameṣu bhagavan śukleṣu dharmeṣu sthitvā idam evaṃrūpam upāyakauśalyaṃ karoti yena tair na lipyate? bhagavān āha: prajñāpāramitāyāṃ subhūte sthitvā bodhisattvo (PSP_6-8:134) mahāsattva evaṃrūpeṇopāyakauśalyena samānvagato bhavati, yenopāyakauśalyena samanvāgataḥ pūrvadakṣiṇapaścimottarasyām adhamūrdhaṃ vidikṣu gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti, na tatra kvacit spṛśyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvathaiva dharmān nopalabhate, yad vā spṛśyeta yena vā spṛśyeta yo vā spṛśyet. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarva ete trayo dharmāḥ svabhāvaśūnyāḥ tatra na śūnyatayā śūnyatā saṃspṛśyate naiva śūnyatāṃ kaścit saṃspṛśati, nāpi śūnyatā saṃspṛśyate, tat kasya hetoḥ? tathā hi svabhāvaśūnyatayā śūnyatā nopalabhyate, iyaṃ sānupalaṃbhaśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitāyām eva sthito nānyeṣu dharmeṣu? bhagavān āha: katamo vā subhūte dharmoe yaḥ prajñāpāramitāyāṃ nāntargataḥ? subhūtir āha: yad bhagavan prajñāpāramitāsvabhāvena śūnyā, tat kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā antargatāḥ, na hi bhagavañ chūnyatāyāṃ kaścid dharmāntargataḥ? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na punaḥ subhūte sarvadharmāḥ sarvadharmaiḥ śūnyāḥ, na ca sarvadharmāḥ śūnyatāyām antargatāḥ. ity aprameyasattvārthaniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharme śūnyatāyāṃ sthitvā abhijñāpāramitām abhinirharati, yāsv abhijñāsu sthitvā pūrvasyān diśi gaṅgānadī vālukopamān lokadhātūn gacchati, teṣu ca lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān paryupāste dharmañ ca śṛṇoti teṣu ca buddheṣu bhagavansu kuśalamūlāny avaropayaty, evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhavaṃ vidikṣu gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gacchati, te