Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_6-8u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 6 / 7 (50.000 ký tự/trang)
ṣu ca lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti, tān paryupāste dharmañ ca śṛṇoti teṣu buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayati. (PSP_6-8:135) evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran ye te pūrvasyāṃ diśi gaṅgānadīvālukopamā lokadhātavas tān sarvān śūnyān paśyati, ye 'pi tatra buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi buddhā bhagavantaḥ svabhāveṇa śūnyā, anyatra nāmasaṃketāt prajñāptim upādāya nirdiśyante, sā ca sarvā prajñaptiḥ svabhāvena śūnyā. yadi te lokadhātavo na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, te 'pi buddhā bhagavanto na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, te 'pi prajñaptisamudācārā na svabhāvena śūnyā abhaviṣyaṃs, tatprādeśikī śūnyatābhaviṣyad yasmāt prādeśikī śūnyatā nopalabhyate tasmāt sarvadharmā sarvadharmaiḥ śūnyāḥ. atra bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāpāramitām abhinirharati, yāsv abhijñāsu sthitvā divyañ cakṣur abhinirharati, divyaṃ śrotram ṛddhividhijñānaṃ pūrvanivāsaṃ cyutyupapattim abhinirharati. ābhir abhijñābhir bodhisattvena mahāsattvena śakyānuttarāṃ samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhuṃ, yad iyaṃ bodhisattvasya mahāsattvasyābhijñāpāramitāyāṃ bodhir antargatā, abhijñāsu bodhir antargatā mārgayitavyāyāṃ mārgayamāṇo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇātmanas tān kuśalān dharmān paśyati, parāṃś ca kuśaleṣu dharmeṣu niyojayati, na ca kuśaleṣu dharmeṣv abhinivekṣyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi te sarvakuśalā dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ, na ca śūnyatā kvacid abhinivekṣyate yad abhiniveśam āsvādayiṣyati niḥsvabhāvaśūnyatā. tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran divyaṃ cakṣur abhinirharati yena cakṣuṣā sarvadharmā śūnyān paśyati, tat punar bodhisattvo mahāsattvas tān dharmān āgamya tat karmābhinirūpayati, yayā karmābhiniruktyā sattvānān dharmaṃ deśayati na punaḥ sattvaprajñaptim uplabhyate, ity anupalaṃbhayogena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām abhijñā abhinirharati, yāsv abhijñāsv abhijñā karuṇādharmāḥ kartavyās tān karoti. tad bodhisattvo mahāsattvo divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyāṃ diśy uttarasyāṃ diśy adha ūrdhvalokadhātuṣu yāvad vidikṣu lokadhātuṣu sattvān paśyati, (PSP_6-8:136) sa tatrarddhyā gatvā sattvānām arthaṃ karoti, yadi vā dānena yadi vā śīlena yadi vā kṣāntyā yadi vā vīryeṇa yadi vā dhyānena yadi vā prajñayā yadi vā saptatriṃśadbodhipakṣyair dharmair yadi vāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair yadi vā śrāvakapratyekabuddhadharmair yadi vā bodhisattvadharmair yadi vā buddhadharmais teṣāṃ sattvānāṃ kṛtyaṃ karoti. tatra ye sattvā matsariṇas teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, dadata dānan duṣkhaṃ hi bhoḥ puruṣā dāridryan na ca dāridryeṇa śakyam ātmano 'rthaḥ kartuṃ prāg eva parasya, tasmād yūyam ātmanā ca sukhino bhaviṣyatha parāṃś ca sukhayiṣyatha mā dāridryeṇānyeṣāṃ māṃsāni khādayanto na mokṣyatha tribhir apāyaiḥ. ye duḥśīlā sattvās teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, duḥkhaṃ hi bhoḥ puruṣā dauḥśīlyaṃ na ca dauḥśīlyena śakyam ātmano 'thaḥ kartuṃ prāg eva parasya, dauḥśīlyasya ca yo vipāko narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tatra yūyaṃ triṣv apāyeṣu prapatitā ātmānam eva na śakyathoddhartuṃ prāg eva paraṃ, tad bhavadbhir ekadauśīlyacittasyāpy avakāśo na dātavyaḥ, mā paścāt prabhūtaṃ kālaṃ tapyata. ye sattvāḥ pratihatacittāḥ parasya caṃ krudhyanti vyāpadyante doṣam utpādayatām eṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, mā bhavanto 'nyonyaṃ kṣubhyathānyonyaṃ vyāpadyadhve mā doṣam utpādayata kṣubdhacittasya hi na kaścit kuśalo dharma āmukhī bhavati, tad bhavanto 'nyonyam evaṃ kṣubdhacittā vyāpannacittāḥ sthānam etad vidyate yan narakaṃ vā prapatathā tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā, tad bhavadbhir ekacittenāpi na kṣobdhavyaṃ prāg evānyeṣāṃ cittānām avakāśo dātavyaḥ. ye kuśīdāḥ sattvās tān vīrye niyojayati teṣām evaṃ dharmaṃ deśyati, mā bhavantaḥ kauśīdyam āpadyadhvaṃ na kusīdānāṃ hīnavīryāṇāṃ kācic chubhā pravṛttiḥ sthānam etad vidyate yat kuśīdānān narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tad bhavadbhir ekasyāpi kuśīdacittasyāvakāśo na dātavyaḥ prāg evānyeṣāṃ cittānām. ye vikṣiptacittāḥ sattvās tān sarvān dhyāne niyojayati, teṣāṃ evaṃ (PSP_6-8:137) dharmaṃ deśayati, mā bhavanto muṣitasmṛtayo vikṣiptacittāś ca bhavatan muṣitasmṛtīnām vikṣiptacittānāṃ vā kuśalā dharmā bhavanti sthānam etad vidyate, yaṃ muṣitasmṛtīnāṃ vikṣiptacittānāṃ vā narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā tad bhavadbhir ekasyāpi vikṣiptacittasyāvakāśo na dātavyaḥ, prāg evānyesāñ cittānām. ye duṣprajñāḥ sattvās tān sarvān prajñāyāṃ niyojayati, teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, mā yūyaṃ dauṣprajñacittam utpādayedhvaṃ nāprajñānāṃ sugatigamanaṃ bhavati sthānam etad vidyate yad duṣprajñānāṃ narako vā tiryagyonir vā yamaloko vā, tad bhavadbhir ekacittotpādo 'pi prajñāvirahito notpādayitavyaṃ prāg evānyeṣāṃ cittotpādānām avakāśo dātavyaḥ. ye rāgacaritāḥ sattvās tān śubhabhāvanāyāṃ niyojayati, ye mārge 'sthitāḥ sattvās tān mārge niyojayati yadi vā śrāvakamārge niyojayati, yadi vā pratyekabuddhamārge niyojayati teṣām evaṃ dharmaṃ deśayati, yatra bhavanto 'bhiniviṣṭāt te dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ, na svabhāvena śūnyeṣu dharmeṣu śakyam abhiniveṣṭum anabhiniviṣṭā ca śūnyatā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann abhijñāsu sthitvā sattvānām upakāraṃ karoti. nāsti sa subhūte bodhisattvo mahāsattvo yaḥ śakto 'bhijñāsv asthitvā sattvānāṃ dharmadeśanāṃ kartum, utpathaprasthitān vā sattvān mārge 'vatārayituṃ nedaṃ sthānaṃ vidyate. tadyathā subhūte 'pakṣaḥ pakṣī na śaknoty ākāśe kramitum, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nāgamyābhijñā na śaknoti sattvānāṃ dharmaṃ deśayituṃ, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñā abhinirhartavyāḥ. sa imābhir abhijñābhir abhinirhṛtābhir yad ākāṅkṣati sattvānām arthaṃ kartuṃ tat kariṣyati divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn drakṣyati tatra sattvā utpannās tān drakṣyati, dṛṣṭvā ca tān satttvān ṛddhyā gatvā cetasaiva cittaṃ prajñāsyati, cittaṃ jñātvā tathāiva teṣāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, yadi vā dānakathāṃ (PSP_6-8:138) yadi vā śīlakathāṃ yadi vā kṣāntikathāṃ yadi vā vīryakathāṃ yadi vā dhyānakathāṃ yadi vā prajñākathāṃ yāvan nirvāṇakathāṃ vā. sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇobhau śabdau śroṣyati mānuṣyañ cāmānuṣyañ ca, tatra ye gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayati, tan divyena śrotradhātunā śrutvā tathāivodgrahīṣyati tathāivodgṛhya sattvānāṃ dharmaṃ deśayati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā. tasya cetaḥparyāyajñānaṃ suviśuddhaṃ bhaviṣyati sa tena cetaḥparyāyajñānena suviśuddhena sattvānāṃ cittaṃ prajñāsyati, cittaṃ jñātvā teṣāṃ tathāiva dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā. so 'nekavidhaṃ pūrvanivāsam anuspariṣyati, apy ātmanaḥ pareṣām api sa tena pūrvanivāsānusmṛtijñānena evaṃ jñāsyati, evaṃnāmāni te 'bhūvan pūrvakās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ saśrāvakasaṃghās tatra ye sattvāḥ pūrvanivāsānusmṛtyadhimuktikā bhaviṣyanti tebhyas tathāiva dharmaṃ deśayiṣyati dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā. so 'nekavividhayā ṛddhyā samanvāgato gaṅgānadīvālukopamān lokadhātūn gatvā buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣu ca buddheṣu bhagavatsu kuśalamūlāny avaropayiṣyati kuśalamūlāny avaropya tad eva punar buddhakṣetram āgamiṣyati, āgatya teṣāṃ sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan nirvāṇakathāṃ vā. tasyāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñājñānaṃ supariśuddhaṃ bhaviṣyati, sa tenāsravakṣayajñānasākṣātkriyābhijñājñānena suviśuddhena sattvānāṃ dharmaṃ deśayiṣyati, dānakathāṃ vā śīlakathāṃ vā kṣāntikathāṃ vā vīryakathāṃ vā dhyānakathāṃ vā prajñākathāṃ vā yāvan (PSP_6-8:139) nirvāṇakathāṃ vā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā abhijñā abhinirhartavyāḥ. sa imābhir abhijñābhir nihṛtābhir yaṃ yam evākāṅkṣiṣyaty ātmabhāvaṃ pratigrahītuṃ taṃ tam evātmabhāvaṃ pratigrahīṣyati, na ca tena sukhena vā duḥkhena vā sumanā vā durmanā vā bhaviṣyati, naivāsyānunaya pratighau bhaviṣyathaḥ. tadyathāpi nāma subhūte buddhanirmitaḥ puruṣaḥ sarvakṛtyāni karoti, na ca tena sukhena vā duṣkhena vā lipyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratābhijñābhir vikrīḍitavyam evaṃ vikrīḍaṃ buddhakṣetraṃ ca pariśodhayiṣyati sattvān paripācayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pariśuddheṣu buddhakṣetreṣu paripāciteṣu sattveṣu śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. tat kasya hetoḥ? nāsti hi subhūte aṅgahānir asya bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyāṃ samyaksamodhau. iti buddhopasaṃkramaṇopāsanādiniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamāni bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhyaṅgāni yāni bodhisattvo mahāsattvaḥ paripūryānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? evam ukte bhāgavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sarve kuśalā dharmāḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhyaṅgāni. subhūtir āha: te punar bhagavan katame kuśalā dharmā yaiḥ kuśalaiḥ dharmair anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: prathamacittotpādam upādāya subhūte dānapāramitā kuśalo dharmas tatra ca yāvikalpanā yad dānaṃ na jānātīdaṃ dānaṃ yasyārthe dātavyaṃ yena dātavyaṃ, te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya, yayā pāramitayātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye (PSP_6-8:140) mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvās tīrṇās taranti tariṣyanti ca. evaṃ śīlapāramitā kṣāntipāramitā vīryapāramitā dhyānapāramitā prajñāpāramitā kuśalā dharmās tatra ca yāvikalpanā, yat prajñāṃ na jānātīyaṃ prajñā yasyārthe bhāvayitavyā yena bhāvayitavyā, te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya yayā prajñāpāramitayā, ātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvās tīrṇās taranti tariṣyanti ca. evaṃ catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāni pañcabalāni saptabodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ sarvaśūnyatāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvasamādhayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni pañcābhijñā daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalā dharmās teṣu cāvikalpanā yad buddhadharmān na jānātīme buddhadharmā yasyārthe bhāvayitavyā yena bhāvayitavyās te cāsya trayo vikalpā na saṃvidyante svabhāvaśūnyatām upādāya yair buddhadharmair ātmanā ca tarati sattvāṃś ca saṃsārād uttārayatīme te kuśalā dharmā bodhisattvasya mahāsatttvasyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye mārgaḥ, yena mārgeṇātītānāgatapratyutpannā bodhisattvā mahāsattvās tīrṇās taranti ca tariṣyanti ca, yāvantaḥ subhūte kecid bodhaye mārgās tān kuśalān dharmān bodhisattvena mahāsattvena paripūrya sarvākārajñatānuprāptavyā sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayitavyam. iti bodhyaṅganiveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann ime dharmā bodhisattvadharmāḥ, buddhadharmāḥ punaḥ katame? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat punar āyuṣmān subhūtir evam āha, yadīme dharmā bodhisattvadharmā buddhadharmāḥ punaḥ katame? eta eva subhūte buddhadharmā yad (PSP_6-8:141) ebhir dharmaiḥ sarvākārajñatām abhisaṃbudhyate tasya sarvākārajñatāprāptasya sarvavāsanānusaṃdhiḥ prahīyate, tāṃ bodhisattvo mahāsattvo 'bhisaṃbudhyate tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena sarvadharmā ekakṣaṇasamāyuktayā prajñayā abhisaṃbuddhā ayaṃ viśeso bodhisattvasya mahāsattvasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya. tad yathāpi nāma subhūte anya eva pratipannako 'nyaḥ phalasthaḥ, na ca tāv ubhāv api nāgrapudgalau, evam eva subhūte bodhisattvā mahāsattva ānantaryamārgapratipannakas tathāgataḥ punar arhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvadharmeṣv anāvaraṇajñānaprāptaḥ, ayaṃ subhūte viśeṣo bodhisattvasya mahāsattvasya ca tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann ime dharmāḥ svalakṣaṇaśūnyās tat kathaṃ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vopalabhyate? ayaṃ nairayiko 'yaṃ tairyagyoniko 'yaṃ yāmalaukiko 'yaṃ devo 'yaṃ manuṣyo 'yaṃ gotrabhūmir ayam aṣṭamako 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddha iti, yathaiva bhagavann ime pudgalā nopalabhyante tathāiva bhagavan karma nopalabhyate, yathaiva bhagavan karma nopalabhyate tathāiva vipāko nopalabhyate. evam ukte bhagavān āyuṣmaṇtaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu na karma na vipāka upalabhyate, ye svalakṣaṇaśūnyān dharmān sattvā nābhijānanti te karmābhisaṃkurvanti duścaritaṃ vā sucaritaṃ vā sāsravaṃ vānāsravaṃ vā, te duścaritena karmaṇā triṣv apāyeṣu prapatanti, narakeṣu vā tiryagyonau vā yamaloke vā, sucaritena devamanuṣyeṣūpapadyante, anācchedya rūpadhātau copapadyante, tad bodhisatttvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran, śīlapāramitāyāṃ caran, kṣāntipāramitāyāṃ caran, vīryapāramitāyāṃ caran, dhyānapāramitāyāṃ caran, prajñāpāramitāyāṃ caran, upāyapāramitāyāṃ caran, praṇidhānapāramitāyāṃ caran, balapāramitāyāṃ caran, jñānapāramitāyāṃ caran, adhyātmaśūnyatāyāṃ (PSP_6-8:142) caran, bahirdhāśūnyatāyāṃ caran, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ caran, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran, pañcasv abhijñāsu caran, daśasu bodhisattvabhūmiṣu caran, daśasu tathāgatabaleṣu caran, caturṣu vaiśāradyeṣu caran, catasṛṣu pratisaṃvitsu caran, aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu carann acchidracārīmān bodhisattvadharmān utpādayati yānutpādya bodhyaṅgaparivārasahagataṃ vajropamaṃ samādhiṃ samāpanno 'nutttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti, yenārthena kṛtena na punar vipraṇasyanti yena vipraṇāśeṇa pañcagatike saṃsāre prapateyuḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavatānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya pañcagatikaḥ saṃsāra upalabdhaḥ? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavatā kṛṣṇāṃ vā śuklaṃ vā karmopalabdham? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: yadi nopalabdhaṃ kuto narakas tiryagyonir yamalokaḥ prajñapto devamanuṣyāḥ prajñaptāḥ, srotaāpannāḥ sakṛdāgāmino 'nāgāmino 'rhantaḥ pratyekabuddhāḥ prajñaptāḥ, bodhisattvo mahāsattvas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ prajñaptaḥ? bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte ete sattvā jānanti svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti? subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: yadi subhūte sattvā evaṃ jānīyuḥ svalakṣaṇaśūnyāḥ sarvadharmā iti, na bodhisattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhetānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthitvā na sattvān mocayet, tribhyo 'pāyebhyo yāvat pañcagatikāt saṃsārād, yasmāt tarhi subhūte (PSP_6-8:143) sattvā na jānanti svalakṣaṇaśūnyān dharmāṃs te 'jñatā na parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt, tad bodhisattvo mahāsattvas teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike śrutvā svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhet, ime dharmās tathā na saṃvidyante yathā bālapṛthagjanā abhiniviṣṭhās te sattvā asato 'saṃvidyamānāṃ dharmān svayam eva vikalpayanty upalabhante vāsattve sattvasaṃjñino 'rūpe rūpasaṃjñino 'vedanāyāṃ vedanāsaṃjñino 'saṃjñāyāṃ saṃjñāsaṃjñino 'saṃskāreṣu saṃskārasaṃjñino 'vijñāñe vijñānasaṃjñino 'skandheṣu skandhasaṃjñmo 'dhātuṣu dhātusaṃjñino 'nāyataneṣv āyatanasaṃjñino 'pratītyasamutpāde pratītyasamutpādasaṃjñmo 'pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu pratītyasamutpannadharmasaṃjñino 'pratītyasamutpādāṅge pratītyasamutpādāṅgasaṃjñino 'lokottareṣu lokottarasaṃjñino 'sāsraveṣu sāsravasaṃjñinaḥ, nānāsraveṣv anāsravasaṃjñino 'saṃskṛteṣu dharmeṣu saṃskṛtadharmasaṃjñinaḥ, saṃskṛteṣu dharmeṣu asaṃskṛtadharmasaṃjñinaḥ, asaṃvidyamānānāṃ viparyāse 'viparyastacittāḥ kāyena vācā manasā ca karmābhisaṃskurvanti, te pañcagatikāt saṃsārād na parimucyante, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpārmitāyāṃ caran sarvān antargatān kuśalān dharmān kṛtvā bodhisattvacaryāṃ carati, yayā caryayā carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. iti karmaphalasaṃbandho vipraṇāsaniveśanakarma anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya duṣkhañ ca duṣkhasamudayaṃ ca duṣkhanirodhañ ca duḥkhanirodhagāminīñ ca pratipadam ākhyāti deśayati prakāśayati vivṛṇoti vibhajati prajñāpayati pratiṣṭhāpayati, eṣu caturṣv āryasatyeṣu sarvāntargatāḥ kuśalā dharmā ye kecid bodhipakṣyā dharmā yair bodhipākṣikair dharmais trayāṇāṃ ratnānāṃ vyavasthānaṃ bhaviṣyati, katameṣāṃ trayāṇām? buddharatnasya dharmaratnasya saṃgharatnasya, eteṣāṃ trayāṇāṃ ratnānāṃ prādurbhāvāt sattvāḥ parimucyante pañcagatikāt saṃsārāt. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan duḥkhajñānena parinirvānti, atha duṣkhena parinirvānti? utāho samudayajñānena parinirvānti, atha samudayena parinirvānti? utāho (PSP_6-8:144) nirodhajñānena parinirvānti, atha nirodhena parinirvānti? utāho mārgajñānena parinirvānti, atha mārgeṇa parinirvānti? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte duṣkhajñānena parinirvānti na duṣkhena, na samudayajñānena na samudayena, na nirodhajñānena na nirodhena, na mārgajñānena parinirvānti na mārgeṇa, yā punaḥ subhūte caturṇām āryasatyānāṃ samatā tat parinirvāṇam uktaṃ mayā, na punar duḥkhena parinirvānti na duṣkhajñānena, na samudayena na samudayajñānena, na nirodhena na nirodhajñānena, na mārgeṇa parinirvānti na mārgajñānena. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavan caturṇām āryasatyānāṃ samatā? bhagavān āha: yatra subhūte na duṣkhan na duṣkhajñānaṃ, yatra na samudayo na samudayajñānaṃ, yatra na nirodho na nirodhajñānaṃ, yatra na mārgo na mārgajñānam, api tu khalu subhūte yā eṣāṃ caturṇām āryasatyāṇāṃ tathatāvitathatānanyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā yasyotpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmādhātur yāsaṃpramoṣadharmatāyai aparihāṇadharmatāyai saṃpravartate, tāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhaye carati, yathā satyānubodhaye carati, yathā satyāny anubodhavyāni. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran satyānubodhaye carati, yathā caran satyāny anubudhyate, abhisaṃbudhya tathatvāya pratipadyate, yathā pratipadyamāno na śrāvakabhūmiṃ patati na pratyekabuddhabhūmiṃ patati bodhisattvaniyāmam avakrāmati. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na so dharmo yasyāntaṃ paśyati, tathā ca paśyati yathā na kañcid dharmam upalabhate, anupalaṃbhamānaḥ sarvadharmā śūnyā iti paśyati, satyaparyāpannāṃ (PSP_6-8:145) vā asatyaparyāpannāṃ vā taṃ sarve śunyā iti paśyati, sa evaṃ paśyann avakrāntaniyāmo bodhisattvo mahāsattvo gotrabhūmau sthito bhavati, tasya gotrabhūmau sthitasya na mūrdhavinipāto bhavati yena mūrdhavinipātena śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā patet, sa iha gotrabhūmau sthitvā catvāri dhyānāny utpādayati, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīr utpādayati, sa iha śamathabhūmau sthitvā sarvadharmān pravicinoti, catvāry āryasatyāny anubudhyate, sa duḥkhañ ca parijānāti na ca duṣkhārambaṇaṃ cittam utpādayati, samudayañ ca prajahāti na ca samudayārambaṇaṃ cittam utpādayati, nirodhañ ca sākṣātkaroti na ca nirodhārambaṇaṃ cittam utpādayati, mārgañ ca bhāvayati na ca mārgārambaṇaṃ cittam utpādayati, anyatra bodhinimnena cittena bodhipraveśena bodhiprāgbhāreṇa cittena sarvadharmān yathāvat paśyati. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmān yathāvat paśyati? bhagavān āha: sarvadharmān śūnyān paśyati. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmān śūnyān paśyati? bhagavān āha: yad uta svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān paśyati, yo 'nayaivaṃrūpayā vipaśyanayā sarvadharmāḥ śūnyā iti paśyati, na ca kasyacid dharmasya svabhāvaṃ paśyati, yatra svabhāve sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. subhūtir āha: evaṃ sati bhagavann abhāvasvabhāvā bodhiḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etad, yathā vadasi, abhāvasvabhāvā subhūte bodhiḥ, sā na buddhena kṛtā na pratyekabuddhena nārhatā nāpi tair bodhisattvair mahāsattvair ya iha samādhau caranty anyatra sattvā na jānanti na paśyanti, tad bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānāṃ dharmaṃ deśayati. iti satyadarśanaviveśanakarma atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tadā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaśikṣāyāṃ (PSP_6-8:146) śikṣitukāmena rūpe kathaṃ śikṣitavyaṃ? vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne kathaṃ śikṣitavyam? cakṣurāyatane śrotrāyatane ghrāṇāyatane jihvāyatane kāyāyatane manaāyatane kathaṃ śikṣitavyam? rūpāyatane śabdāyatane gandhāyatane rasāyatane spraṣṭavyāyatane dharmāyatane kathaṃ śikṣitavyam? cakṣurdhātau rūpadhātau cakṣurvijñānadhātau, śrotradhātau śabdadhātau śrotravijñānadhātau, ghrāṇadhātau gandhadhātau ghrāṇavijñānadhātau, jihvādhātau rasadhātau jihvāvijñānadhātau, kāyadhātau spraṣṭavyadhātau kāyavijñānadhātau, manodhātau dharmadhātau manovijñānadhātau kathaṃ śikṣitavyam? cakṣuḥsaṃsparśāyatane śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃsparśāyatane kathaṃ śikṣitavyam? avidyāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne nāmarūpe ṣaḍāyatane sparśe vedanāyāṃ tṛṣṇāyām upādāne bhave jātau jarāmaraṇe kathaṃ śikṣitavyam? duṣkhasatye samudayasatye nirodhasatye mārgasatye kathaṃ śikṣitavyam? rūpiṣu dharmeṣv arūpiṣu sanidarśaneṣv anidarśaneṣu sapratigheṣv apratigheṣu saṃskṛteṣv asaṃskṛteṣu sāsraveṣv anāsraveṣu sāvadyeṣv anavadyeṣu hīneṣu praṇīteṣv adhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā dṛṣṭaśrutamatavijñāteṣv atītānāgatapratyutpanneṣu kuśalākuśalavyākṛtāvyākṛteṣu kāmapratisaṃyukteṣu rūpapratisaṃyukteṣv ārūpyapratisaṃyukteṣu śaikṣeṣv aśaikṣeṣu naivaśaikṣanāśaikṣeṣu kathaṃ śikṣitavyam? rāge pratighe māne 'vidyāyāṃ dṛṣṭau vicikitsāyāṃ kathaṃ śikṣitavyam? mātsarye dāne dauḥśīlye śīle vyāpāde kṣāntau kauśīdye vīrye vikṣepe dhyāne dauṣprajñe prajñāyāṃ kathaṃ śikṣitavyam? vikalpe śūnyatāyāṃ nimitte ānimitte mithyāpraṇihite samyakpraṇihite, śubhe 'śubhe dharme kathaṃ śikṣitavyam? kleśe kleśaprahāṇe saṃkleśe vyavadāne saṃsāre nirvāṇe dhātau kathaṃ śikṣitavyam? buddhadharmeṣu kathaṃ śikṣitavyam? evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: prajñāpāramitāyāṃ caratā maitreya bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaśikṣāyāṃ śikṣitukāmena, nāmamātrakaṃ rūpam iti śikṣitavyaṃ, nāmamātraṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nāmamātraṃ yāvad (PSP_6-8:147) buddhadharmā iti śikṣitavyam. atha maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate, yad idaṃ rūpam iti, savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, savastukam idaṃ nāmadheyam upalabhyate yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti, yad uta saṃskāranimittam upādāya, tadā kathaṃ bodhisattvena mahāsattvena nāmamātrakaṃ rūpam iti śikṣitavyaṃ, nāmamātraṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ nāmamātraṃ yāvad buddhadharmā iti śikṣitavyam, athāvastukam evaṃ sati tasya nāmnas tad api nāmamātraṃ na prayujyate yad idaṃ rūpam iti nāmamātraṃ na prayujyate yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, yāvad buddhadharmā iti nāmamātraṃ na prayujyate. evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam etad avocat: āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ yāvad budhadharmā iti, yataś ca maitreya tena saṃskāranimittena vastūni rūpam ity etasmin nāmni rūpam iti saṃpratyayo bhavati, pratyayāgamaḥ pratisaṃvedanaḥ, tena ca maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, āgantukam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti, tat kiṃ manyase? maitreya syād ihaikatyasya tasminn eva saṃskāranimitte vastūni saṃjñā vā prajñaptir vā nāma vānuvyavahāro vābhiniveśo vā. [maitreya] āha: evaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, āgantukam ekam etan nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ tasmin saṃskāranimitte vastūni yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti. atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: (PSP_6-8:148) evaṃ sati bhagavann upalabdha eva bhavati rūpasya svabhāvo yat tat saṃskāranimittaṃ vastu, yad upādāya nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro bhavati, yad idaṃ rūpam iti yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti. evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: saṃskāranimitte vastūni nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro rūpam iti, tat kiṃ manyase? maitreya svabhāvo vā sa rūpasya prajñaptimātraṃ veti. [maitreya] āha: prajñaptimātraṃ bhagavan yad idaṃ prajñaptimātram. bhagavān āha: tat kathaṃ maitreya tavaivaṃ bhavaty upalabdha evaṃ bhavati rūpasya svabhāva iti, yat tat saṃskāranimittavastu yad upādāya nāma saṃjñā prajñaptir anuvyavahāro bhavati, yad idaṃ rūpam iti, yad idaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yad idaṃ yāvad buddhadharmā iti. tat kiṃ manyase? maitreya svabhāvo vā sa vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ prajñaptimātraṃ veti. [maitreya] āha: prajñaptimātraṃ bhagavan yad idaṃ prajñaptimātram. bhagavān āha: tat kathaṃ maitreya tavaivaṃ bhavaty upalabdha evaṃ bhavati vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ svabhāva iti? maitreya āha: saced bhagavan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ rūpaṃ, saced bhagavan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā iti, tad evaṃ sati na tūpalabdha eva svabhāvo bhavati, rūpasya yad idan nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam iti, tad evaṃ sati na tūpalabdha eva svabhāvo bhavati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ, yad idaṃ nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam iti. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? maitreya yad rūpam iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvaṃ, yad vedaneti saṃjñeti saṃskārā (PSP_6-8:149) iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāramātratvam api nu tasyotpādo vā prajñāyate vyayo vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā. [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tat kutas tavaivaṃ bhavati maitreya upalabdha eva svabhāvo bhavati rūpasya vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇām iti peyālam? maitreya āha: kiṃ punar bhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena nāsty eva rūpaṃ, kiṃ punar bhagavan sarvaśaḥ svalakṣaṇena nāsty eva vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ, na santy eva yāvad buddhadharmāḥ. bhagavān āha: nāhaṃ maitreya sarvaśaḥ svalakṣaṇena rūpan nāstīti vadāmi, nāhaṃ maitreya sarvaśaḥ svalakṣaṇena vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā na santīti vadāmi. maitreya āha: kathaṃ bhagavan rūpam asti? kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmāḥ santi? bhagavān āha: lokasaṃketavyavahārato maitreya rūpam asti na tu paramārthato lokasaṃketavyavahārato maitreya vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmāḥ santi no paramārthataḥ. maitreya āha: yathā khalv ahaṃ bhagavan bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi nirabhilapya eva dhātuḥ paramārthataḥ, saced bhagavan nirabhilapyo dhātuḥ paramārthataḥ, tat kathaṃ yat tat saṃskāranimittaṃ vastu yatra rūpam ity āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipyate, tat kathaṃ yat tat saṃskāranimittaṃ vastu yatra vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmā ity āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipyate paramārthato na bhavati, sacet tan na paramārthaḥ tat kathaṃ nirabhilapyo dhātur bhavati saṃskāranimittaṃ vastu nirabhilapyo dhātur iti na yujyate. bhagavān āha: tena hi maitreya tvām evātra pratipakṣāmi yathā te kṣamate tathāivaṃ vyākuru. tat kiṃ manyase? maitreya yathā te nirabhilapya dhātau prajñāpracāro bhavati, upalabhase tvaṃ tasmin samaye saṃskāranimittaṃ vastu yatredam āgantukanāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad (PSP_6-8:150) idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskarā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti. [maitrya āha:] no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yat tat saṃskāranimittaṃ vastus tan nirabhilapyād dhātor nānyan nāpy ananyan, sa ca tasmāt saṃskāranimittād vastuno nānyo nirabhilapyo dhātur nāpy ananyo yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipataṃ yad idaṃ rūpam iti, vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, saṃskāranimittāc ced vastuno maitreya nirabhilapyo dhātur anyaḥ syād apīdānīṃ sarvakālaṃ pṛthagjanāḥ parinirvāyur anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddheran, ananyaś cen maitreya saṃskāranimittād vastuno nirabhilapyo dhātuḥ syād apīdānīṃ tad api nimittaṃ nopalabhyet, yatas tasya nirabhilapyasya dhātoḥ prativedho bhavet. tad anenāpi te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, na tasmāt saṃskāranimittād vastuno 'nyo nirabhilapyo dhātur, nāpi tasmād ananyo nirabhilapyo dhātur yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣipataṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti. maitreya āha: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvo nirabhilapyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamānas tat saṃskāranimittaṃ vastu nopalabhate, yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, tat kathaṃ bhagavan vidyamānaṃ nopalabhate? evam ukte bhagavān maitreyaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvam evam āha: na hi maitreya tasya saṃskāranimittasya vastunaḥ kācid vidyamānatā vāvidyamānatā vā. tat kasya hetoḥ? yasmin hi vā maitreya samaye tat saṃskāranimittaṃ vastu vikalpayasi tasmin samaye tat saṃskāranimittaṃ vastu vikalpato grahaṇam eti, tasmin vā punaḥ samaye nirabhilapyadhātūpanibaddhe prajñāpracāre vartamāno na vikalpayasi tasmin samaye nirvikalpato grahaṇam eti. maitreya āha: evaṃ bhagavan. bhagavān āha: na tv evaṃ sati maitreya vikalpamātram etad yad uta saṃskāranimittaṃ vastu yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ (PSP_6-8:151) yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskarā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, vikalpamātre vā punas tasya nirvikalpe vā dhātau vartamānasya vikalpeṣv apagateṣu katamā tasya vidyamānatā vāvidyamānatā vopalabhyate, yatredam āgantukaṃ nāmadheyaṃ prakṣiptaṃ yad idaṃ rūpam iti vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti? maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ caratā bhagavan bodhisattvena mahāsattvena dharmaprabhedakauśalye vartamānena katibhir ākārai rūpaprabhedaprajñaptir anugantavyā? katibhir ākārair vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmaprabhedaprajñaptir anugantavyā? bhagavān āha: tribhir maitreyākārair bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmaprabhedakauśalye vartamānena rūpaprabhedaprajñaptir anugantavyā, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad budhdhadharmaprabhedaprajñaptir anugantavyā, yad utedaṃ parikalpitaṃ rūpam idaṃ vikalpitaṃ rūpam idaṃ dharmatā rūpam iti, yad uteyaṃ parikalpitā vedanā iyaṃ vikalpitā vedanā iyaṃ dharmatā vedanā, yad uta iyaṃ parikalpitā saṃjñā iyaṃ vikalpitā saṃjñā iyaṃ dharmatā saṃjñā, yad uteme parikalpitāḥ saṃskārā ime vikalpitāḥ saṃskārā ime dharmatā saṃskārāḥ, idaṃ parikalpitaṃ vijñānam idaṃ vikalpitaṃ vijñānam idaṃ dharmatā vijñānam, ime yāvat parikalpitā buddhadharmā ime vikalpitā buddhadharmā ime dharmatā buddhadharmāḥ. maitreya āha: katamad bhagavan parikalpitaṃ rūpam? katamad vikalpitaṃ rūpam? katamad dharmatā rūpaṃ? katamā bhagavan parikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ? katamā vikalpaitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ? katamā dharmatā vedanā saṃjjñā saṃskārā vijñānaṃ? yāvat katame bhagavan parikalpitā budhadharmāḥ? katame vikalpitā buddhadharmāḥ? katame dharmatā buddhadharmāḥ? bhagavān āha: yā maitreya tasmin saṃskāranimitte vastūni rūpam iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāran niśritya rūpasvabhāvatayā parikalpatenedaṃ parikalpitaṃ rūpaṃ, yat maitreya tasmin saṃskāranimitte (PSP_6-8:152) vastūni vedaneti saṃjñeti saṃskāra iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāran niśritya vedanāsvabhāvatayā saṃjñāsvabhāvatayā saṃskārasvabhāvatayā vijñānasvabhāvatayā yāvad buddhadharmasvabhāvatayā parikalpaneyaṃ parikalpitā, vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ime parikalpitā buddhadharmāḥ, yā punas tasya saṃskāranimittasya vastuno vikalpamātradharmatāyām avasthānatā vikalpapratītyābhilapanatā tatredaṃ nāmasaṃjñāsaṃketaprajñaptivyavahāro rūpam iti, vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti, vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti, idaṃ vikalpitaṃ rūpam iyaṃ vikalpitā vedanā iyaṃ vikalpitā saṃjñā ime vikalpitāḥ saṃskārā idaṃ vikalpitaṃ vijñānam ime vikalpitā buddhadharmāḥ. yā utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā sthitaiveyaṃ dharmāṇāṃ dharmatā dharmasthititā dharmadhātur yat tena parikalpitarūpeṇa tasya vikalpitarūpasya nityaṃ nityakālaṃ dhruvaṃ dhruvakālaṃ niḥsvabhāvatā dharmanairātmyaṃ tathatā bhūtakoṭir idaṃ dharmatā rūpam iyaṃ dharmatā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānam ime yāvad buddhadharmāḥ. maitreya āha: eṣāṃ bhagavan trayāṇāṃ rūpāṇāṃ katamad rūpam adravyaṃ draṣṭavyaṃ? katamat sadravyaṃ draṣṭavyaṃ? kataman naivādravyaṃ na sadravyaṃ draṣṭavyaṃ paramārthaprabhāvitaṃ? āsāṃ bhagavaṃs tiṣṛṇāṃ vedanānāṃ tiṣṛṇāṃ saṃjñānāṃ trayāṇāṃ saṃskārāṇāṃ trayāṇāṃ vijñānānāṃ trayāṇāṃ yāvad buddhadharmāṇāṃ katame 'dravyā draṣṭavyā? katame sadravyā draṣṭavyā? katame naivādravyā draṣṭavyā na sadravyān paramārthaprabhāvitāḥ? bhagavān āha: yat maitreya parikalpitaṃ rūpam idam adravyaṃ draṣṭavyaṃ, yad vikalpitaṃ rūpam idaṃ vikalpitaṃ rūpaṃ sadravyatām upādāya sadravyaṃ draṣṭavyaṃ no tu svatantravṛttitaḥ, yad dharmatā rūpaṃ tan naivādravyaṃ sadravyaṃ paramārthaprabhāvitaṃ draṣṭavyaṃ, (PSP_6-8:153) yā maitreya parikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye parikalpitā buddhadharmā ime 'dravyā draṣṭavyāḥ, yā vikalpitā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye vikalpitā buddhadharmā ime vikalpitasadravyatām upādāya sadravyā draṣṭavyā no tu svatantravṛttitaḥ, yā maitreya dharmatā vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad ye maitreya dharmatā buddhadharmās te naivādravyā na sadravyāḥ paramārthena prabhāvitā draṣṭavyāḥ. maitreya āha: yad uktaṃ bhagavan bhagavatādvayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta rūpam ity, advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā iti tad evaṃ rūpaprabhedaprajñaptau satyām, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā vijñānaṃ yāvad buddhadharmaprabhedaprajñaptau satyāṃ, kiṃ saṃdhāya nirdiṣṭaṃ bhagavatā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta rūpam ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad uta vedaneti saṃjñeti saṃskārā iti vijñānam iti yāvad buddhadharmā ity advayasyaiṣā gaṇanā kṛteti. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? maitreya yā parikalpite rūpe 'dravyatā rūpaṃ vā tan na veti. [maitrya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] yā punas tatra nāmasaṃjñāprajñaptivyavahāramātratā rūpam ity api nu tad rūpam? [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tad anena maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yat parikalpitaṃ rūpaṃ tan na rūpaṃ nārūpaṃ yat punā rūpaṃ nārūpaṃ tad advayaṃ, idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ mayā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti. tat kiṃ manyase? maitreya yā vikalpitasya rūpasya sadravyatā api nu tad rūpaṃ yad upādāya nāmasaṃjñāprajñaptivyavahāro bhavati rūpam iti. [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tat kiṃ manyase? maitreya yā nimittena parikalpitena rūpeṇa parikalpitasya rūpasya tat svabhāvatāsallakṣaṇatāpi nu tad (PSP_6-8:154) rūpam. [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tad anena te maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yad vikalpitaṃ rūpam api na rūpan nārūpaṃ yat punar na rūpaṃ nārūpaṃ tad advayam, idañ ca saṃdhāyoktaṃ mayā advayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti. tat kiṃ manyase? maitreya yā dharmatā rūpasya nairātmyaprabhāvitatāpi nu tad rūpam. [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] yā punas tathāivaṃ dharmatā rūpasya rūpadharmatā api nu tad rūpam? [maitreya] āha: no hīdaṃ bhagavan. [bhagavān āha:] tad anena maitreya paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, yad dharmatā rūpam api na rūpaṃ nārūpaṃ yan na rūpaṃ nārūpaṃ tad advayam idaṃ ca saṃdhāyoktaṃ mayādvayasyaiṣā gaṇanā kṛtā yad idaṃ rūpam iti vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne yāvad buddhadharmeṣu peyālaṃ kartavyam. maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ carato bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya rūpa evam advayalakṣaṇakuśalasya vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu vijñāne yāvad buddhadharmeṣu evam advayalakṣaṇakuśalasyāntadvayaṃ varjayitvā madhyamāṃ pratipadaṃ pratipannasya, kathaṃ lakṣaṇaparijñā? kathaṃ lakṣaṇaprahāṇaṃ? kathaṃ lakṣaṇasākṣātkriyā? kathaṃ lakṣaṇabhāvanā draṣṭravyā? bhagavān āha: prajñāpāramitāyāṃ maitreya carato bodhisattvasya mahāsattvasyāntadvayaṃ varjayitvā madhyamāṃ pratipadaṃ pratipannasya, rūpasya yan na parijñānaṃ nāparijñānam iyam evāsya parijñā, yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na parijñānaṃ nāparijñānam iyam evāsya parijñā, yad rūpasya (PSP_6-8:155) na prahāṇaṃ nāprahāṇam idam evāsya prahāṇaṃ, yad vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na prahāṇaṃ nāprahāṇam idam evāsya prahāṇaṃ, yā rūpasya na sākṣātkriyā nāsākṣātkriyā iyam evāsya sākṣātkriyā, yā vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ na sākṣātkriyā nāsākṣātkriyā iyam evāsya sākṣātkriyā rūpaprahāṇāya na mārgasya bhāvanā nābhāvanā iyam evāsya bhāvanāyā, evaṃ vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya yāvad buddhadharmāṇāṃ prahāṇāya na mārgasya bhāvanā nābhāvanā iyam evāsya bhāvanā. maitreya āha: prajñāpāramitāyāṃ bhagavaṃś carato bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ parijñāprahāṇasākṣātkriyābhāvanāsamanvāgatasya katamaṃ nirvāṇam? bhagavān āha: gambhīraṃ maitreya paramagambhīraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nirvāṇam. maitreya āha: kena kāraṇena bodhisattvānāṃ mahāsattvānām evaṃ gambhīraṃ paramagambhīraṃ nirvāṇam? bhagavān āha: bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ maitreya nirvāṇaṃ yan nirvāṇaṃ nānirvāṇaṃ tena gambhīraṃ paramagambhīram ity ucyate. maitreya āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ na nirvāṇaṃ bhavati? bhagavān āha: parārthaṃ maitreyārabhya saṃsārāparityāgo na nirvāṇam, ātmārtham ārabhya nirvāṇāparityāgo nānirvāṇam. maitreya āha: saced bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ parārtham ārabhya saṃsāraṃ na parityajati saṃsārāt parityāgāt katham anena nirvāṇaṃ na parityaktaṃ bhavati? saced bhagavan bodhisattvo mahāsattva ātmārtham ārabhya nirvāṇaṃ na parityajati nirvāṇāparityāgāt katham anena saṃsāro na parityakto bhavati? bhagavān āha: iha maitreya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran saṃsāram api saṃsārato na vikalpayati, nirvāṇam api nirvāṇato na vikalpayati, tasyaivam avikalpayataḥ samam etad bhavati (PSP_6-8:156) yad uta saṃsāraś ca nirvāṇaś ca. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa yathā saṃsāraṃ saṃsārato 'vikalpayan saṃsārān nodvijati, tathāiva nirvāṇaṃ nirvāṇato 'vikalpayan nirvāṇato nodvijaty evam avikalpadhātupratiṣṭhitasyānayā yuktyā na saṃsāraparityāgo na nirvāṇaparityāgo veditavyaḥ. maitreya āha: na nu bhagavan prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenāvikalpadhātupratiṣṭhitena saṃsāro yathaiva na tyaktas tathā nādattaḥ katham atyakto bhavati? nirvāṇaṃ yathā na tyaktaṃ tathā nādattaṃ kathaṃ atyaktaṃ bhavati? bhagavān āha: nāhaṃ maitreya saṃsārasyaivam ādānaṃ vānādānaṃ vā vadāmi, nirvāṇasyaivam ādānaṃ vānādānaṃ vā vadāmy api tu maitreya prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasyāvikalpadhātvālambanena jñānena cittavaśitām anuprāptasya daśadiśi loke gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātusūpāyakauśalyena saṃsārasāṃdarśanatām upādāyāhaṃ parinirvṛtāṇāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ saṃsārasyāparityāgaṃ vadāmi, śūnyatām upalaṃbhadhātupratiṣṭhānatām upādāya nirvāṇasyāparityāgaṃ vadāmi. maitreya āha: avikalpanāyā bhagavan kathaṃ samastalakṣaṇaṃ draṣṭavyam? bhagavān āha: yac ca maitreya rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ yāvad ye ca buddhadharmā yā ca rūpasya śūnyatā yā ca vedanāyā yā ca saṃjñāyā yā ca saṃskārāṇāṃ yā ca vijñānasya yā ca yāvad buddhadharmāṇāṃ śūnyatā, teṣāṃ ca dharmāṇāṃ tasyāś ca śūnyatāyā yā bhāvābhāvādvayatā yā cāprapañcanā idaṃ maitreya avikalpanāyāḥ samastalakṣaṇaṃ draṣṭavyam. maitreya āha: kiṃ nu bhagavan sarveṣāṃ śrāvakāṇām ekāṃśenaikāṃśikī nirvāṇapratiṣṭhā bhavati? bhagavān āha: no hīdaṃ maitreya, tat kasya hetoḥ? hi nānādhātuko 'yaṃ maitreya loko 'nekadhātukas tasmiṃś ca nānādhātukeṣu bhūtāḥ sattvagotraprabhṛtaya upalabhyante, asti maitreya sattvānāṃ sā gotrajātir (PSP_6-8:157) yādita eva praṇītaṃ viśesaṃ prārthayate praṇītam eva viśeṣam adhigacchati, asti sā gotrajātir yādita evaṃ hīṇaṃ viśeṣaṃ prārthayate hīnam eva viśeṣam adhigacchati tenaiva ca saṃtuṣṭo bhavati, asti sā gotrajātir yādita eva hīnaviśeṣaṃ prārthayate hīnam eva viśeṣam adhigacchati na ca tāvatā saṃtuṣṭo bhavati, tata uttari praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayate praṇītam eva viśeṣam adhigacchati. maitreya āha: yo bhagavaṃs tṛtīyaḥ sattvo gotrabhūmiḥ, so 'rhattvaṃ prāpyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhiprārthayamāno 'nupapadyamānaś ca kathaṃ prāpnoty upapattiś cāsya bhagavatā pratipattau ca na vyākṛtā? bhagavān āha: no 'haṃ maitreya karmakleśavaśena tasyopapattiṃ prajñāpayāmi, api tv acintyān nirvāṇapāragāminīm arhato 'py upapattiṃ prajñāpayāmi. maitreya āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad udārāśayā bodhisattvā mahāsattvā māhātmyādhyāśayāś ca, yatredānīm ādita eva praṇītaṃ viśeṣaṃ prārthayanti, praṇītam eva viśeṣam adhigacchanti, katamā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām udārāśayatā? katamā ca māhātmyādhyāśayatā? bhagavān āha: yan maitreya bodhisattvo mahāsattvaḥ śakratvalokapālatvacakravartitvasarvākāralokasaṃpattibhir anarthino 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayati, tāsu ca niḥsaṃgatā niravagrahatā ceyaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānām udārāśayatā. tat punar bodhisattvā mahāsattvās tad asaktisukham anavagrahasukhaṃ nirvṛttisukhaṃ ca sarvasattvasādhāraṇam icchanto 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau kuśalamūlaṃ pariṇāmayanti, yad uta saṃsārāparityāgatayā iyam eṣāṃ māhātmyādhyāśayatā draṣṭavyā. atha khalu maitreyo bodhisattvo mahāsattvo bhagavantam etad avocat: āścaryādbhutā bhagavan bodhisattvadharmāḥ, āścaryādbhutā bhagavan bodhisattvaśikṣā, āścaryān adbhutān bhagavan kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā bodhisattvadharmān anuprāptukāmenānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam. (PSP_6-8:158) atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās te na buddhaiḥ kṛtā na pratyekabuddhair nārhadbhir nānāgāmibhir na sakṛdāgāmibhir na srotaāpannair nāpi tair bodhisattvair mahāsattvaiḥ kṛtās tat kuta eṣāṃ dharmāṇāṃ nānākaraṇaṃ vā vyavasthānaṃ vā prajñāyate? ime nairayikā ime tairyagyonikā ime yāmalaukikā ime devā ime mānuṣyāḥ, anena karmaṇā nairayikā anena karmaṇā tiryagyonikā anena karmaṇā yāmalaukikā anena karmaṇā manuṣyāḥ, anena karmaṇā kāmadhātukā devāḥ, anena karmaṇā brahmapārṣadyā brahmapurohitā mahābrahmāṇaḥ, anena karmaṇā parīttābhā apramāṇābhā ābhāsvarābhāḥ, anena karmaṇā parīttaśubhā apramāṇaśubhāḥ śubhakṛtsnāḥ, anena karmaṇā anabhrakāḥ puṇyaprasavā vṛhatphalāḥ, anena karmaṇā aspṛhā atapāḥ sudṛśāḥ sudarśanā akaniṣṭhāḥ, anena karmaṇā ākāśānantyāyatanasamāpattayo vijñānānantyāyatanasamāpattaya ākiñcanyāyatanasamāpattayo naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattayaḥ, anena karmaṇā srotaāpannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho, 'nena karmaṇā bodhisattvo mahāsattvo, 'nena karmaṇā tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho 'bhāvasya hi bhagavan na kācit kriyā yayā narakaṃ vā gacchacchet, tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā devaṃ vā manuṣyaṃ vā kāmadhātuṃ vā rūpadhātuṃ vā ārūpyadhātuṃ vā gacchet, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabodhiṃ vā prāpsyati, bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvamārge vā cariṣyati, sarvākārajñatāṃ vā prāpsyati, yān prāpya sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati. atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, abhāvasya hi subhūte na karma na kriyā na phalaṃ, bālapṛthagjanā hi subhūte yāvad āryadharmeṣv akovidās te abhāvasvabhāvān dharmān na jānanti, te viparyāsasamutthitair vikalpair vividhāni karmāṇy upasthāpayanti, teṣāṃ tādṛśām evātmabhāvā bhavanti, yadi vā nairayikā yadi vā tairyagyonikā yadi vā yāmalaukikā yadi vā manuṣyeṣu yadi vā kāmadhātuṣu deveṣu yadi vā rūpadhātukeṣu (PSP_6-8:159) deveṣu yadi vā ārūpyadhātukeṣu deveṣu yāvad abhāvasya na karma na kriyā na phalaṃ, yaḥ punar abhāvo 'bhāva eva saḥ. yat punaḥ subhūtir evam āha: yaḥ srotāapannaḥ sakṛdāgāmy anāgāmy arhan pratyekabuddho bodhisattvo mahāsattvo mārgajñatāyāṃ carati tathāgato vā sarvākārajñatām anuprāpnoti. tat kiṃ manyase? subhūte nābhāvo mārgo nābhāvaḥ srotaāpattiphalan nābhāvaḥ sakṛdāgāmiphalan nābhāvo 'nāgāmiphalan nābhāvo 'rhattvan nābhāvaḥ pratyekabodhir nābhāvo yāvat sarvākārajñatā. subhūtir āha: abhāvo bhagavan mārgo 'bhāvaḥ srotaāpattiphalam abhāvaḥ sakṛdāgāmiphalam abhāvo nāgāmiphalam abhāvo 'rhattvam abhāvaḥ pratyekabodhir abhāvo yāvat sarvākārajñatā. bhagavān āha: kiṃ punaḥ subhūte 'bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmam anuprāpnoti? subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: iti hi subhūte yaś cābhāvo yaś ca mārgaḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tat subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena ye sattvāś caturbhir viparyāsair abhiniviṣṭāḥ pañcasu skandheṣv anitye nityasaṃjñino 'nātmany ātmasaṃjñino duḥkhe sukhasaṃjñino 'śubhe śubhasaṃjñmo bhāveṣv abhiniviṣṭās tāṃs tān bhāvebhyo vivecayati. iti caturviparyāsaniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: asti bhagavan avastu bhūtaṃ bhavyaṃ tathatāvitathatā yatra sthitvā bālapṛthagjanā idaṃ vastv ity abhiniveśenābhiniviśya bhūtaṃ bhavyaṃ tathatāvitathatā karmābhisaṃkurvanti yena karmaṇā pañcagatikān saṃsārān na parimucyante. bhagavān āha: nāsti subhūte 'ntaśo vālāgrakoṭīnikṣepamātram api vastu yatra sthitvā bālapṛthagjanāḥ karmābhisaṃskurvanti, anyatra viparyāsena. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan viparyāsena bālapṛthagjanāḥ karmābhisaṃskurvanti? (PSP_6-8:160) bhagavān aha: tena hi subhūte upamān te kariṣyāmi, asyaivārthasya bhūyasyā mātrayā prasiddhaye yathā paṇḍitā jānīyus, tat kiṃ manyase? subhūte kiñcit svapne darśinas tad vastv asti yatra sthitvā svapnadarśī pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricaret. subhūtir āha: svapna eva tāvad bhagavan nāsti kutaḥ punas tatra sthitvā svapnadarśī pañcabhiḥ kāmaguṇaiḥ paricariṣyati. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'sti sa kaścid dharmo laukiko vā lokottaro vā sāsravo vānāsravo vā saṃskṛto vāsaṃskṛto vā yo na svapnopamaḥ. subhūtir āha: nāsti bhagavan sa kaścid dharmaḥ saṃskṛto vāsaṃskṛto vā sāsravo vānāsravo vā laukiko vā lokottaro vā yo na svapnopamaḥ. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kaścit svapne pañcagatikaḥ saṃsāro vidyate? subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kāścit svapne mārgabhāvanā bhavati, yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta vā na vyavadāyeta vā. subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan svapno 'prajñaptiko 'prajñapanīyaḥ sarvapadavyañjanaiḥ. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yadādarśamaṇḍale pratibimbo dṛśyate kiñcit tasya vastv asti yat karmābhisaṃskuryād yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet? subhūtir āha: no hīdaṃ bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan pratibimbo 'nyatra bālapṛthagjanānām ullāpanāt tat kutas tasya karma bhaviṣyati, yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kācit tasya mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta. subhūtir āha: no bhagavan na vastukaḥ sa bhagavan pratibimbakas (PSP_6-8:161) tat kutas tasya mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā sā pratiśrutkā nadīkuñjavanaparvātakandarābhyavakāśodakapratyāsannato niścarati kin tasyāḥ pratiśrutkāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet? subhūtir āha: no bhagavan na vastukā sā pratiśrutkā kutas tasyāḥ karma bhaviṣyati, yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kin tasyāḥ pratiśrutkā yā mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāpayeta. subhūtir āha: no bhagavann atyantatayā sā bhagavan pratiśrutkā nāsti kutas tasyā mārgabhāvanā bhaviṣyati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyet, na vyavadāyet. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yā sā marīcyām anudake udakasaṃjñā anadīṣu vā nadīsaṃjñā anagareṣu nagarasaṃjñā anudyāneṣv udyānasaṃjñā kiṃ tasyā marīcisaṃjñāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet? subhūtir āha: no bhagavann atyantatayā bhagavaṃs tasyāṃ marīcyām udakaṃ nāsti naiva nadī naiva nagaran naivodyānam anyatra saṃjñāviparyāsaś cakṣurmohanatāyās tat kuto 'syāḥ karma bhaviṣyati yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā yamalokaṃ vā gacchet, manuṣyeṣu vā kāmāvacareṣu vā deveṣu rūpāvacareṣu vā deveṣv ārūpyāvacareṣu vā deveṣu gacchet. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kiṃ tasyāṃ viparyastāyāṃ saṃjñāyāṃ mārgabhāvanā bhavati yāṃ mārgabhāvanām āgamya na (PSP_6-8:162) saṃkliśyeta na vyavadāyeta. subhūtir āha: no bhagavan na hi viparyastāyāṃ bhagavan saṃjñāyām asti mārgabhāvanā yāṃ mārgabhāvanām āgamya na saṃkliśyeta na vyavadāyeta. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte māyākāreṇa vividhā māyābhinirmitā, yadi vā hastikāyo yadi vāśvakāyo yadi vā balīvardakāyo yadi vā pattikāyo yadi vā janapadakāyo yadi vā strīrūpaṃ yadi vā puruṣarūpam api nu tasyā māyāyāḥ karmāsti yat karmābhisaṃskṛtya narakaṃ vā gacchet tiryagyoniṃ vā y