Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_6-8u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 4 / 7 (50.000 ký tự/trang)
'nyaḥ kaścid dharma uplabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dharmadhātau śikṣitavyam. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: dharmadhātau bhagavan śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena kiṃ śikṣitaṃ bhavati? (PSP_6-8:83) bhagavān aha: dharmadhātau śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvadharmeṣu śikṣitaṃ bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā dharmadhātuḥ. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvadharmā dharmadhātuḥ? bhagavān āha: asaṃskṛto dhātur evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena dharmadhātau śikṣitaṃ bhavati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan sarvadharmā dharmadhātus tat kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dānapāramitāyāṃ śikṣitavyam? kiṃ bodhisattvena mahāsattvena prathamadhyāne śikṣitavyaṃ dvitīyadhyāne śikṣitavyaṃ tṛtīyadhyāne śikṣitavyaṃ caturthadhyāne śikṣitavyaṃ maitryāṃ śikṣitavyaṃ karuṇāyāṃ śikṣitavyaṃ muditāyāṃ śikṣitavyam upekṣāyāṃ śikṣitavyam ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattav ākiñcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau śikṣitavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau śikṣitavyaṃ? kiṃ sarvaśūnyatāsu śikṣitavyaṃ vimokṣamukhasamādhidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam ṣaṭsv abhijñāsu śikṣitavyaṃ dvātriṃśan mahāpuruṣalakṣaṇapariniṣpattaye śikṣitavyam aśītyanuvyñjanapariniṣpattaye śikṣitavyam kṣatriyamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ brāhmaṇamahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ gṛhapatimahāśālakuleṣūpapattaye śikṣitavyaṃ cāturmahārājakāyikānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyaṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānān nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ brahmapārṣadyānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānām ābhāsvarāṇāṃ parīttaśubhānām apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām (PSP_6-8:84) anabhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānām akaniṣṭhānāṃ devānāṃ sabhāgatāyām upapattaye śikṣitavyam. na ca tatropapattaye śikṣitavyam ākāśānantyāyatanānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiñcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānām upapattaye śikṣitavyaṃ, kiṃ prathamacittotpāde śikṣitavyaṃ, dvitīye tṛtīye caturthe pañcame ṣaṣṭe saptame 'ṣṭame navame kiṃ daśame cittotpāde śikṣitavyaṃ, kiṃ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā bodhisattvabhūmau vā sattvaparipāke vā buddhakṣetrapariśodhane vā dhāraṇīmukheṣu vā śikṣitavyaṃ, kiṃ pratisaṃvitsu śikṣitavyaṃ, kiṃ bodhimārge śikṣitavyam, atra bodhimārge śikṣamāṇena sarvadharmāḥ sarvākārair jñātavyāḥ. na ca bhagavan dharmadhātāv ime vikalpās tasmāt mā haiva bhagavan bodhisattvo mahāsattvo viparyāseṣu caran na prapañcaṃ prapañcayet. tat kasya hetoḥ? na hi bhagavan dharmadhātāv ime vikalpā na ca dharmadhātau rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na cānyatra rūpād dharmadhātur nānyatra vedanāyā nānyatra saṃjñāyā nānyatra saṃskārebhyo nānyatra vijñānād dharmadhātuḥ, rūpam eva dharmadhātuḥ dharmadhātur eva rūpaṃ, vedanaiva dharmadhātur dharmadhātur eva vedanā, saṃjñaiva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃjñā, saṃskārā eva dharmadhātur dharmadhātur eva saṃskārāḥ, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yathā madhyame parivartakṛtaṃ tathā sarvadharmā jñātavyāḥ. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etad yathā vadasi, rūpam eva dharmadhātur dharmadhātur eva rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam eva dharmadhātur dharmadhātur eva vijñānaṃ, yadi punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kañcid dharmaṃ dharmadhātuvmirmuktaṃ paśyen nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭheta prajñāpāramitāyām evaṃ bodhisattvo mahāsattvaś caran sarvadharmāṇāṃ dharmadhātuṃ yathābhūtaṃ prajānāti, atas tān bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān dharmadhātum eva jñātvānāmakāt (PSP_6-8:85) sarvadharmān nāmasaṃketena deśayatīdaṃ rūpam ime vedanāsaṃjñāsaṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni, imāḥ pāramitāḥ, imāni śūnyatāmukhāni, ime bodhipakṣyā dharmā, imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni, imāni śūnyatānimittāpraṇihitāni, imā abhijñā, ime daśabalavaiśārady apratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. iti saṃkleśavyavadānajñānaniveśanakarma tadyathāpi nāma subhūte dakṣo māyākāro māyākārāntevāsī vā sa kiṃcid eva dravyam adhiṣṭhāya vividhāni rūpagatāni darśayet, strīvigrahaṃ vā puruṣavigrahaṃ vā hastivigrahaṃ vāśvavigrahaṃ vā balīvardavigrahaṃ vā, udyānāni vā nagarāṇi vā ārāmaramaṇīyāni vā nadīramaṇīyakaṃ vā puṣkiriṇīramaṇīyakaṃ vā, tatra vividhāny āstaraṇapratyāstaraṇāni darśayet, puṣpadhūpagandhamālyagaṇāṃś ca khādanīyaṃ vā bhojanīyaṃ vā darśayet mahatā gītavāditena janaṃ ramayet, dānaṃ vā dadan śīlaṃ vā rakṣan kṣāntiṃ vā saṃpādayamāno vīryaṃ vārabhamāṇo dhyānaṃ vā samāpadyamānaḥ prajñāṃ vā bhāvayet. sa tatraibhir ākāraiḥ kṣatriyamahāśālakulāni vā brāhmaṇamahāśālakulāni vā gṛhapatimahāśālakulāni vā darśayec cāturmahārājākāyikān vā devān darśayet, sumeruṃ vā darśayet trayastriṃśān vā devān darśayed yāmān tuṣitān nirmāṇaratīn paranirmitavaśavartino brahmapārṣadyān brahmapurohitān mahābrahmāṇaḥ parīttābhān apramāṇān ābhāsvarān parīttaśubhān apramāṇaśubhān śubhakṛtsnān anabhrakān puṇyaprasavān bṛhatphalān śuddhāvāsān aspṛhān atapān sudṛśān sudarśanān akaniṣṭhān devān darśayed, ākāśānantyāyatanāni vā vijñānānantyāyatanāṃ vā ākiñcanyāyatanāṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanāṃ devān vā darśayed, rūpiṇaḥ srotaāpannān vā sakṛdāgāmino vānāgāmino vārhato vā pratyekabuddhān vā ye te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caranti, śīlapāramitāyāṃ caranti, kṣāntipāramitāyāṃ caranti, vīryapāramitāyāṃ caranti, dhyānapāramitāyāṃ (PSP_6-8:86) caranti, prajñāpāramitāyāṃ caranti, yāvad daśamyāṃ bhūmau caranti, bodhisattvanyāmam avakrāmanti, te 'bhijñā abhinirharanti, tābhiś ca vikrīḍanti sattvāś ca paripācayanti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayanti, dhyānavimokṣasamādhisamāpattibhiś ca vikrīḍanti, tahtāgatabalāni niṣpādayanti, vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vā mahāmaitrīṃ vā mahākaruṇāṃ vā niṣpādayanti, tān apy ādarśayet, sarvāṅgapratyaṅgesu paripūrṇaṃ vā buddhavigraham ādarśayet. tatra bālapṛthagjanāḥ sattvā evaṃ jānīyur, aho yāvat suśikṣito batāyaṃ manuṣya iva śobhanaṃ karoti, yad utaivaṃ janaṃ rameyati vividhañ ca rūpam ādarśayati, yāvad buddhavigrahaṃ vā vistaraśaḥ. ye khalu tatra manuṣyā bhavanti paṇḍitā medhāvino nipuṇās tadrūpayā mīmāṃsayā samanvāgatās teṣām evaṃ bhavati, āścaryam idam adbhuto dharmo, na cātra kaścid dharma upalabhyate, ayaṃ ca manuṣya imaṃ janapadam evam asaṃvidyamāneṣu dharmeṣu ramayati, tac cāsya jñānaṃ bhavaty adravye 'sminn eva jano dravyasaṃjñī. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmadhātuvinirmuktaṃ samanupaśyati prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena, na ca sattvam upalabhate na ca sattvaprajñaptiḥ. iti sattvārthayāthātmyaniveśanakarma sa ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dāne niyojayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dānaṃ dadāti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca śīlaṃ rakṣati parāṃś ca śīle pratiṣṭhāpayati śīlasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye śīlaṃ rakṣanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca kṣāntiṃ saṃpādayati parāṃś ca kṣāntau niyojayati, kṣānteś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye kṣāntiṃ saṃpādayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca vīryam ārabhate parāṃś ca vīrye niyojayati, vīryasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vīryam ārabhante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca dhyānaṃ samāpadyate, parāṃś ca dhyāne pratiṣṭhāpayati, dhyānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dhyānaṃ samāpadyante teṣāṃ (PSP_6-8:87) ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca prajñāṃ bhāvayati parāṃś ca prajñāyāṃ niyojayati, prajñāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prajñāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti ṣaṭpāramitāniveśanakarma ātmanā ca daśakuśalān karmapathān samādāya vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, daśānāṃ ca kuśalānāṃ karmapathānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye daśakuśalān karmapathān samādāya vartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca pañcaśikṣāpadasamādāne vartate, parāṃś ca pañcaśikṣāpadasamādāne samādāpayati, pañcānāñ ca śikṣāpadānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcaśikṣāpadasamādāne vartante teṣāṃ varṇavādī bhāvati samanujñaḥ. ātmanā cāryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasati, parāṃś cāryāṣṭāṅgasamanvāgate poṣadhe samādāpayaty āryāṣṭāṅgasamanvāgatasya ca poṣadhasya varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āryāṣṭāṅgasamanvāgataṃ poṣadham upavasanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samāpadyate, parāṃś cāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu niyojayaty apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāṇāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpttidhāraṇīmukhāni samāpadyante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān bhāvayati, parāṃś ca saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu niyojayati, saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāñ ca dharmāṇāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu pravartante teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati, parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu niyojayati, śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ ca varṇaṃ (PSP_6-8:88) bhāṣate, ye 'pi cānye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca catvāry āryasatyāni bhāvayati, parāṃś ca caturṣv āryasatyeṣu niyojayati, caturṇāñ cāryasatyānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye catvāry āryāsatyāni bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca pañcābhijñā niṣpādayati, parāṃś ca pañcasv abhijñāsu niyojayati, pañcānāṃ cābhijñānāṃ varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye pañcābhijñā niṣpādayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān bhāvayati, parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu niyojayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mahākaruṇāṃ bhāvayati, parāṃś ca mahākaruṇāyāṃ niyojayati, mahākaruṇāyāś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mahākaruṇāṃ bhāvayanti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayati, parāṃś ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjaneṣu niyojayati, dvātriṃśadmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanānāṃ ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye dvātriṃśanmahāpurṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni niṣpādayanti teṣāñ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. iti buddhamārganiveśanakarma yadi subhūte na dharmadhātur yathā pūrvaṃ tathā paścāt tathā madhye na bodhisattvo mahāsattva upāyakauśalyena dharmadhātuṃ śodhayet, na sattvāṃś ca paripācayet. yasmāt tarhi subhūte dharmadhātur yathaiva pūrvaṃ tathāiva paścāt tathāiva madhye tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthāya bodhisattvacaryāṃ carati. subhūtir āha: yadi bhagavann atyantatayā sattvo nopalabhyate na ca sattvaprajñaptiḥ. kasyārthāya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati? (PSP_6-8:89) evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: bhūtakotiṃ subhūte 'pramāṇīkṛtya bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yadi subhūte anyā bhūtakoṭiḥ syād anyā sattvakoṭir na bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, yasmāt tarhi subhūte nānyā bhūtakoṭir nānyā sattvakoṭis tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ satttvānām arthāya prajñāpāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caran bhūtakoṭyavikopanāyai sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhūtakoṭiḥ sattvakoṭiḥ, kiṃ punar bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet? yadi bhagavan bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, tataḥ svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, na ca bhagavan svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte bhūtakoṭir bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhet, na ca svabhāvaḥ svabhāve 'smin pratiṣṭhet, api tu khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati, na cānyā bhūtakoṭir anyā sattvakoṭir iti hi subhūte bhūtakoṭiś ca sattvakoṭiś cādvayam etad advaidhīkāram. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānām upāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān bhūtakoṭyāṃ pratiṣṭhāpayati na ca bhūtakoṭiṃ vikopayati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sattvān dāne pratiṣṭhāpayati, dāne pratiṣṭhāpya tasya dānasya pūrvāntāparāntam ācaṣṭe yathaiva tad dānaṃ pūrvāntataḥ śūnyam aparāntataḥ śūnyaṃ madhyataḥ śūnyaṃ tat tathā tad dānaphalam api śūnyaṃ, deyam api śūnyaṃ, dānapatir api śūnyo, dāyako 'pi dāyakasvabhāvena śūnyaḥ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ. (PSP_6-8:90) evaṃ kulaputra sarva ete dharmā bhūtakoṭyāṃ na saṃvidyante, mā cānyad dānaṃ mansyase, 'nyad dānapatiṃ maṃsyase, 'nyad dānaphalaṃ maṃsyase, 'nyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, 'nyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, yatas tvaṃ kulaputra nānyad dānaṃ maṃsyase, nānyaṃ dānapatiṃ maṃsyase, nānyaṃ dānaphalaṃ maṃsyase, nānyaṃ pratigrāhakaṃ maṃsyase, nānyāṃ bhūtakoṭiṃ maṃsyase, tatas ta etad dānam amṛtāvahaṃ bhaviṣyaty amṛtaphalam amṛtaparyavasānam, etena ca tvaṃ dānena mā rūpaṃ pratigrahīṣyasi, mā vedanāṃ mā saṃjñāṃ mā saṃskārāṃ, mā vijñānaṃ pratigrahīṣyasi. tat kasya hetoḥ? tathā hi tavaitad dānaṃ śūnyaṃ dānasvabhāvena, phalam api phalasvabhāvena śūnyaṃ, pratigrāhako 'pi pratigrāhakasvabhāvena śūnyaḥ, na ca śūnyatāyāṃ dānam upalabhyate, na dānaphalam upalabhyate, na pratigrāhaka upalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy atyantatayā sarva ete dharmāḥ svabhāvena śūnyāḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, ehi tvaṃ kulaputra prāṇātipātaṃ prahāya praṇātipātāt prativirato bhava, evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paiśūnyāt paruṣavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādād ehi tvaṃ kulaputra mithyādṛṣṭiṃ prahāya mithyādṛṣṭheḥ prativirato bhava, naiṣāṃ kulaputra dharmāṇāṃ kaścit svabhāvo vidyate yathā tvayā kalpito 'haṃ tat kulaputropaparīkṣe svabhāvaṃ, katama eṣa dharmaḥ prāṇo nāma yo jīvitād vyaparopyate yena vā vyaparopyate? evam adattādānaṃ kāmamithyācārā mṛṣāvādaḥ paiśūnyaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpo 'bhidhyā vyāpādaḥ, katama eṣa dharmo mithyādṛṣṭir nāma yo vā mithyāṃ paśyaty? anena subhūte upāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān paripācayati, tasya dānasya ca śīlasya ca phalam ākāṅkṣate, tad api dānaphalaṃ ca śīlaphalaṃ ca svabhāvena śūnyaṃ, tataḥ sa kulaputro 'nuttrastasya dānaphalasya ca śīlaphalasya ca phalaṃ svabhāvena śūnyaṃ viditvā (PSP_6-8:91) tatra nābhiniviśate anabhiniveśamāno 'vikṣepam utpādya prajñām utpādayati, yayā prajñayā sarvānuśayaparyutthānāni cchitvānupadhiśeṣe nirvāṇadhātau parinirvāti lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yaḥ parinirvāyād yena ca parmirvāyād, api tu khalu punar etad eva tat parinirvāṇaṃ yad utātyantaśūnyatā. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ parasattvān parapudgalān, kṣudhān vyāpannacittān dṛṣṭvā evam avavadaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra kṣāntiṃ saṃpādaya kṣamī ca bhavaśūrato dātacitto 'dhivāsanajātīyo yatra tvaṃ vyāpadyase sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā hantopaparīkṣasva bhāvaṃ, kulaputra kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāyadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā, yā ca prakrtiśūnyatā na sā jātu na śūnyatā, sā ca na tathāgataiḥ krtā, na pratyekabuddhair na śrāvakair na bodhisattvair na devair na nāgair na yakṣair na gandharvair nāsurair na garuḍair na kiṃnarair na mahoragair na caturbhir mahārājair na śakreṇa devānām indreṇa na yāmena devaputreṇa na tuṣitena devaputreṇa na nirmāṇaratinā devaputrair na paranirmitavaśavartinā devaputrair na brahmapārṣadyair na brahmapurohitair na mahābrahmabhir na parīttābhair nāpramāṇābhair nābhāsvarair na parīttaśubhair nāpramāṇaśubhair na śubhakṛtsnair nānabhrakair na puṇyaprasavair na bṛhatphalair na śuddhāvasair nātapair na sudṛśair na sudarśanair nākaniṣṭhair devaputrair nākāśānantyāyatanair na vijñānānantyāyatanair nākiñcanyāyatanair na naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaiḥ kṛtā hanta kulaputropaparīkṣasva kutrāhaṃ vyāpadye? ko vā vyāpadyate? kasya vā vyāpadyate? sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyā na ca śūnyatā kasyacid antike vyāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayaty ayaṃ hetur idaṃ phalaṃ prakṛtiśūnyatāyāṃ niyojayann anupūrveṇa yāvad anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃdarśayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tat punar lokavyavahāreṇa na (PSP_6-8:92) punaḥ paramārthena. tat kasya hetoḥ? na hi prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid asti yo vā prāpnuyād yena vā prāpnuyād yatra vā prāpnuyād iyaṃ subhūte bhūtakoṭir yad uta prakṛtiśūnyatā yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati sattvānāṃ kṛtaśo nātra sattva upalabhyate na sattvaprajñaptiḥ. tat kasya hetoh? sattvaviviktatā hi sarvadharmāḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena samanvāgataḥ sattvān hīnavīryān dṛṣṭvā kāyike ca caitasike ca vīrye samādāpayati, na kulaputra prakṛtiśūnyatāyāṃ kasyacid dharmasya saṃsīdanā vidyate yatra vā saṃsīded yena vā saṃsīded yo vā saṃsīdyet, sarva ete dharmāḥ prakṛtiśūnyāḥ śūnyatā nātivartate hantedānīṃ kāyikaṃ ca caitasikañ ca vīryaṃ janayitvā kauśīdyam avasṛjya kuśala eva karmaṇy udyacchasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu yadi vā śūnyatānimittāpraṇihiteṣu yadi vāryasatyeṣu yadi vādhyātmaśūnyatāyāṃ yadi vā bahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vādhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ yadi vā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ yadi vābhijñāsu yadi vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu yadi vā yāvat sarvadharmeṣu sarvān etān kulaputra dharmān anāvaraṇān prekṣasva svalakṣaṇaśūnyatayā na hy anāvaraṇeṣu dharmeṣu kasyacit saṃsīdanā vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvān samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati, tathā ca pratiṣṭhāpayati yathā dvayan na saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? advayā hi prakṛtiśūnyatādvaidhīkārā, na hy advayo dharmaḥ kvacit kauśīdyam āpadyate. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatayā vīryasattvān avatārayaty anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra vīryam ārabhasva yadi vā dāne yadi vā śīle yadi vā kṣāntau yadi vā vīrye yadi vā dhyāne yadi vā prajñāyāṃ yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu (PSP_6-8:93) yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu yadi vā daśatathāgatabaleṣu yadi vā caturṣu vaiśāradyeṣu yadi vā catasṛṣu pratisaṃvitsu yadi vā mahākaruṇāyāṃ yadi vāṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mā etān dharmān dvayato manasikuru mādvayataḥ. tat kasya hetoḥ? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na hi prakṛtiśūnyatā dvayato mānasikartavyā nādvayataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena bodhisattvacaryāṃ caran sattvān paripācayati, sattvān paripācyānupūrveṇa srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayaty arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvānām arthaṃ karoty upāyakauśalyena dhyānabhāvanāyām evāvatārayati, ehi tvaṃ kulaputra dhyānaṃ bhāvaya mā ca vikṣepasaṃjñī bhava. tat kasya hetoh? prakṛtiśūnyā hy ete dharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharma upalabhyate yo vikṣepyate vā ekāgrī bhavati vā, sa tvam atra dhyāne sthitvā yad yad evaṃ kuśalaṃ karma kariṣyasi kāyena vā vācā vā manasā vā, yadi vā dānan dāsyasi yadi vā śīlaṃ rakṣasi yadi vā kṣāntiṃ saṃpādayiṣyati, yadi vā vīryam ārabhase yadi vā dhyānam utpādayiṣyasi yadi vā prajñā bhāvayiṣyasi, yadi vā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayiṣyasi, yadi vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, yadi vāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattīr yadi vābhijñā yadi vā daśabalavaiśāradyapratisamvido yadi vā mahāmaitrī yadi vā mahākaruṇā yadi vāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān yadi vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni yadi vāśītyanuvyañjanāni yadi vā śrāvakamārgaṃ yadi vā pratyekabuddhamārgaṃ yadi vā bodhisattvamārgaṃ yadi vā buddhamārgaṃ yadi vā srotaāpattiphalaṃ yadi vā sakṛdāgāmiphalaṃ yadi vānāgāmiphalaṃ yadi vārhattvaṃ yadi vā pratyekabodhiṃ yadi vā (PSP_6-8:94) sarvākārajñatāṃ yadi vā sattvān paripācayiṣyasi yadi vā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyasi, tasya te ime kuśalā dharmā alpakṛcchreṇa prādurbhaviṣyanti prakṛtiśūnyatāyāṃ carataḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, prathamacittotpādam upādāya na jātv akarmako 'bhūt, kiṃ kuśalagaveṣī sattvānām arthaṃ kurvan buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ satatasamitaṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāste, yaṃ ca teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa tasya jātivyativṛttasyāpi na jātu vipraṇakṣyati yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syād dhāraṇīpratilabdhaś ca satatasamitaṃ bhavaty ahīṇendriyo yadi vā kāyendriyeṇa yadi vā vāgindriyeṇa yadi vā manaindriyeṇa. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvākārajñatāṃ satatasamitaṃ bhāvayaty anayā sarvākārajñatayā subhāvitayā sarvamārgāḥ subhāvitā bhavanti, yadi vā śrāvakamārgo yadi vā pratyekabuddhamārgo yadi vā bodhisattvamārgas tasyābhijñā bodhisattvasya mahāsattvasya satatasamitam upakārībhūtā bhaviṣyanty avipraṇāśayogeṇa, sa tāsu vaipākikīṣv abhijñāsu sthitvā sattvānām arthaṃ karoti na parihīyate pañcagatike saṃsāre saṃsarann, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prakṛtiśūnyatāyāṃ sthitvopāyakauśalyena sattvānām arthaṃ karoti, sa tayā prajñāpāramitayā subhāvitayā sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, ehi tvaṃ kulaputra yad yad evaṃ karma karoṣi kāyena vā vācā vā manasā vā tat sarvam amṛtādhigamāya pariṇāmaya tathā te ete dharmāḥ sarva amṛtāvigamāya bhaviṣyanty amṛtaparyavasānāya ca, na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ kaścid dharmo 'bhiniviśate yaḥ parihīyate. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā parihīyate, na ca prakṛtiśūnyatāyāḥ kaścit parihīyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi prakṛtiśūnyatā na bhāvo nābhāvas tat kim abhāvo 'bhāve dharme parihāsyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo (PSP_6-8:95) mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sattvān evam avavadaty evam anuśāsti, sa evam avavadann evam anuśāsan na jātv akarmako 'bhūt, sa ātmanā ca satatasamitaṃ daśakuśaleṣu karmapatheṣu vartate, parāṃś ca daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayaty evaṃ pañcasu śikṣāpadeṣu āryāṣṭāṅge samanvāgata upoṣadhe. ātmanā ca dhyānārūpyasamāpattīḥ samāpadyate parāṃś ca dhyānārūpyasamāpattiṣu samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ maitrīvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ maitrīvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ karuṇāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitaṃ karuṇāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitaṃ muditāvihārī bhavati, parāṃś ca satatasamitaṃ muditāvihāre samādāpayati, ātmanā ca satatasamitam upekṣāvihārī bhavati parāṃś ca satatasamitam upekṣāvihāre samādāpayati, ātmanā ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān bhāvayanti parāṃś ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu samādāpayati, ātmanā ca śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayati parāṃś ca śūnyatānimittāpraṇihiteṣu samādāpayati, ātmanā ca sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu ca śikṣate parāṃś ca sarvaśūnyatāsu sarvapāramitāsu ca samādāpayati, ātmanā ca daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣate parāṃś ca daśabalavaiśāradyapratisamvidāvenikabuddhadharmeṣu samādāpayati, ātmanā ca dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanāni paripūrayati parāṃś ca dvātriṃsanmahāpuruṣalakṣaṇāśītyanuvyañjanapariniṣpattaye samādāpayati, ātmanā ca srotaāpattiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca sakṛdāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānāgāmiphale jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cānāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ātmanā cārhattve jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś cārhattve pratiṣṭhāpayati, ātmanā ca pratyekabodhau jñānam utpādayati na ca tatra tiṣṭhati parāṃś ca pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, ātmanā cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau mārgam utpādayati parāṃś ca tatra mārge 'vavadaty anuśāsti pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu (PSP_6-8:96) subhūte bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacaryāṃ carann upāyakauśalyena na jātv akarmako 'bhūt. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante, na dharmo nādharmaḥ, kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām abhisaṃpratiṣṭhate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā na ca prakṛtiśūnyatāyāṃ sattvā upalabhyante na dharmo nādharmaḥ, yadi punaḥ subhūte prakṛtiśūnyāḥ sarvadharmā abhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyām abhisaṃprāsthāsyad, evaṃ cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya prakṛtiśūnyaṃ dharmaṃ deśayed, rūpaṃ subhūte prakṛtiśūnyaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyaṃ tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran pañcaskandhāḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, dvādaśāyatanāny aṣṭādaśadhātavaḥ prakṛtiśūnyā iti dharmaṃ deśayati, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni āryāṣṭāṅgamārgaḥ prakṛtiśūnya iti dharmaṃ deśayati, trīṇi vimokṣamukhāny aṣṭau vimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayo daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahāmaitrī mahākaruṇā aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni prakṛtiśūnyānīti dharmaṃ deśayati, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaṃ pratyekabodhiḥ, sarvākārajñatā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ prakṛtiśūnyam iti dharmaṃ deśayati, yadi punaḥ subhūte 'dhyātmaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyad, evaṃ bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na prakṛtiśūnyābhaviṣyan na tadā bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāyāṃ dharmam uddekṣyan, na ca prakṛtiśūnyatā vinaśyati na ca kūṭasthā bhavati na ca sā punar apakrāmati. tat kasya hetoḥ? na hi sā deśasthā na pradeśasthā na ca sā kvacid gacchati nāpi (PSP_6-8:97) kutaścid āgacchati, eṣā sā dharmasthititā, yatra na kasyacid dharmasyācayo vā upacayo vopalabhyate, hānir vā vṛddhir vā utpādo vā nirodho vā saṃkleśo vā vyavadānaṃ vā eṣā sā prakṛtidharmāṇāṃ, yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhuṃ saṃprasthitā na kasyacid dharmasya prasthāne paśyati, asaṃprasthitāḥ sarvadharmāḥ, eṣā sā dharmāṇāṃ dharmasthititā, yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmān prakṛtiśūnyān dṛṣṭvā na pratyudāvartate 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi na kasyacid dharmasyāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, anāvaraṇaṃ vā samanupaśyati, tat kiṃ vicikitsiṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, yatra prakṛtiśūnyatāyāṃ na sattva upalabhyate na sattvaprajñaptir nātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyaka upalabhyate, na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānam upalabhyate yāvat sarvadharmā nādhyātmā na bahirdhā nādhyātmabahirdhā nopalabhyate, yāvad aśītyanuvyañjanāni nopalabhyante. iti prakṛtiśūnyatāniveśanakarma tadyathāpi nāma subhūte tathāgatanirmitasya bhikṣur vā bhikṣuṇī vā upāsako vā upāsikā vā bodhisattvo vānuprabandhaṃ kalpaṃ śatasahasraṃ dharmaṃ deśayet, tat kiṃ manyase? subhūte api nu te nirmitā bhavyāḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāpayituṃ, sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāpayituṃ, anāgāmiphalaṃ vā prāpayitum arhattvaṃ vā prāpayitum, pratyekabodhiṃ prāpayitum anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ prāpayitum. subhūtir āha: no bhagavaṃs tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ bhagavan vastu nāsti. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, avastukānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ sa sattvo yaṃ bodhisattvo mahāsattvo niveśayati pratiṣṭhāpayati srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vānāgāmiphale vā arhattve vā pratyekabodhau vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā (PSP_6-8:98) 'nyatra vipacyā sāpannāyāḥ saṃjñāyā aviparyāse niveśayati pratiṣṭhāpayati, yaś cāsau viparyāsaḥ sa evāviparyāsaḥ kalpanābhiṣyandam upādāyāvikalpaś cāviparyāso, yatrāvikalpas tatra viparyāso nāsti na tatrātmā na sattvo na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na tatra rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ na pratītyasamutpādāṅgāni na tatra pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na śūnyatānimittāpraṇihitāni na tatra daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na tatrānuttarā samyaksaṃbodhir, eṣā sā prakṛtiśūnyatā yatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati caraṃs tāṃś ca viparyastān sattvān sattvasaṃjñāyā mocayaty, evam ārūpyarūpasaṃjñāyā mocayati, evaṃ yāvat sarvadharmasaṃjñāyā mocayati, ye 'pi te anāsravā dharmās tad yathā catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgo mārgaḥ so 'pi na tasya yathā na paramārtho yad utāsaṃskṛtam anutpādo 'prādurbhāvo 'bhāvaḥ, eṣā sā prakṛtiśūnyatā, eṣā sā sarvabuddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir yatra na jīvo na jantur na poṣo na puruṣo na pudgalo na manujo na mānavo na kārako na vedako na jānako na paśyako na rūpaṃ na vedanā na saṃjñā na saṃskārā na vijñānaṃ na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā na pratītyasamutpādāṅgāni na pāramitā na śūnyatāmukhāni na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā na mahākaruṇā na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni na hi bodhisattvo mahāsattvo mārgasya kṛtaśo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito 'nyatra prakṛtiśūnyatā parijñānārthaṃ sā ca prakṛtiśūnyatā pūrvaṃ vā paścād vā madhye vā na jātu sāprakṛtiśūnyatā tatra prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ sthitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ (PSP_6-8:99) sattvān sattvasaṃjñinaḥ sattvasaṃjñāyā mocanārthaṃ mārgajñatāyāṃ carati sa mārgajñatāyāṃ caran sarvamārgeṣu caran sarvamārgeṣu carati, yad uta śrāvakamārgeṣu pratyekabuddhamārgeṣu bodhisattvamārgeṣu, sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya sattvān paripācya buddhakṣetraṃ ca pariśodhyāyuḥsaṃskārān adhiṣṭhāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, sānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya buddhanetrī nopacchinatti yad uta prakṛtiśūnyatā, eṣā sā buddhānāṃ bhagavatāṃ buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'bhūvann atīte 'dhvani buddhā bhagavantas teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te 'nāgate 'dhvani bhaviṣyanti buddhā bhagavantaḥ teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, ye 'pi te etarhi daśadiglokadhātuṣu buddhā bhagavantaḥ tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām api buddhānāṃ bhagavatām iyam eva buddhanetrī yad uta prakṛtiśūnyatā, nānyatra prakṛtiśūnyatāyā loke prādurbhāvo bhavati, buddhānāṃ bhagavatāṃ teṣāṃ cāntike tathā bodhisattvena mahāsattvena prakṛtiśūnyatā pāramitāyāṃ caritavyaṃ, yathā caran na parihīyate sarvākārajñatāyāḥ. subhūtir āha: āścaryam idaṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra nāma ime prakṛtiśūnyeṣu dharmeṣu caranti, tāṃ ca prakṛtiśūnyatāṃ na vikopayatīty anyad rūpam anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā pāramitā anyāni śūnyatāmukhāny anye bodhipakṣyā dharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā anyā prakṛtiśūnyatā, anye daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataivānuttarā samyaksaṃbodhir anuttarā samyaksaṃbodhir eva prakṛtiśūnyatā. (PSP_6-8:100) evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte 'nyad rūpaṃ syād anyā prakṛtiśūnyatā, anyā vedanā anyā saṃjñā anye saṃskārā, anyad vijñānam anyā prakṛtiśūnyatā, anye skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny anyā prakṛtiśūnyatā, anyāḥ pāramitāḥ, anyāni śūnyatāmukhāni, anye bodhipakṣyā dharmā, anye āryasatyāpramaṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhidhāraṇīmukhā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā anyā prakṛtiśūnyatā, anyā anuttarā samyaksaṃbodhir anyā prakṛtiśūnyatā, na subhūte rūpaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān na vijñānaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām abhisaṃbhotsyate. yasmāt tarhi subhūte rūpaṃ prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ prakṛtiśūnyatā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni prakṛtiśūnyatā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣāḥ sarvasamāpattayaḥ sarvābhijñāḥ sarvāṇi dhyānāni sarvāṇy apramāṇāni sarvā ārūpyasamāpattayaḥ sarvatathāgatabalāni sarvabodhisattvabhūmayaś catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ prakṛtiśūnyatā, anuttarā samyaksaṃbodhiḥ prakṛtiśūnyatā, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, vedanā saṃjñā saṃskārān, vijñānaṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta, yāvad bodhiṃ sarvākārajñatāyām abhisaṃbudhyeta. yasmāt subhūte prakṛtiśūnyataiva rūpaṃ rūpam eva prakṛtiśūnyatā, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, prakṛtisūnyataiva vijñānaṃ vijñānam eva prakṛtiśūnyatā, prakṛtiśūnyataiva bodhir bodhir eva prakṛtiśūnyatā, tasmāt subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyān sarvadharmān viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ pratiṣṭhet. tat kasya hetoḥ? na hi tatra kaścid dharmo vinaśyati vā kūṭastho vā bhavaty avakrāmati vānyatra sadevako lokaḥ samārakaḥ sabrahmakaḥ saśramaṇabrāhmaṇikā prajāḥ, sadevamānuṣāsurā na rūpaṃ yathābhūtaṃ prajānanti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānaṃ (PSP_6-8:101) yathābhūtaṃ prajānanti, aprajānanto rūpam abhiniviśante, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam abhiniviśante 'bhiniviśyāhaṃkāramamakāre caranti te 'haṃkāramamakārāv abhiniviśyādhyātmikabāhyāni vastūni abhiniviśanta upalabhante, abhiniviśyopalabhya rūpaṃ rūpatvena parigṛhṇanti, vedanāṃ vedanātvena saṃjñāṃ saṃjñātvena saṃskārān saṃskāratvena, vijñānaṃ vijñānatvena parigṛhṇanti, te na parimucyante jātyā jarayā maraṇena śokena paridevena duḥkhena daurmanasyena na parimucyante, upāyāsena na parimucyate pañcagatikāt saṃsārāt, tatra bodhisattvo mahāsattvaḥ prakṛtiśūnyatāpāramitāyāṃ sthitvā rūpaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na vikopayati śūnyam iti vāśūnyam iti vā, evaṃ sarvasamādhīn sarvadhāraṇīmukhāni sarvavimokṣān, āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabodhisattvabhūmīr daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na vikopayati śūnyā iti vāśūnyā iti vā. tat kasya hetoḥ? na hi śūnyatā vikopayatīdaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā, idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā imāni pratītyasamutpādāṅgāni, iyaṃ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tadyathāpi nāma subhūte nākāśam ākāśaṃ vikopayati, adhyātmikaṃ vā bāhyaṃ vā na cādhyātmikam ākāśaṃ bāhyam ākāśaṃ vikopayati, na ca bāhyam ākāśam ādhyātmikam ākāśaṃ vikopayaty, evaṃ eva subhūte na rūpaṃ śūnyatāṃ vikopayati, na ca śūnyatā rūpaṃ vikopayati. tat kasya hetoḥ? na hi tasya svabhāvo 'sti ya evaṃ vikopayaty ayaṃ śūnyo 'yaṃ na śūnyaḥ, evaṃ vistareṇa sarvadharmeṣu kartavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na bhedaḥ sarvadhrmāṇāṃ kuto bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ saṃprasthito bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ? na (PSP_6-8:102) hi bhagavan dvaidhīkārā bodhir, na dvayacaritena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na dvayacaritasya bodhir na dvaidhīkārā bodhiḥ, advayā hi subhūte bodhir advaidhīkārā, na subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'dvaidhīkāreṇa carati bodhau, naiva ca bodhisattvasya mahāsattvasya bodhī rūpe carati, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu carati na pratītyasamutpādeṣu carati, na pratītyasamutpādāṅgeṣu carati, na pratītyasamutpanneṣu dharmeṣu carati, na śūnyatāsu carati, na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu carati, na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu carati, na samyaksaṃbodhau carati. tat kasya hetoḥ? na hi bodhir aham iti śabdo rūpe carati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, na bodhir aham iti śabdo vijñāne carati, evaṃ yāvan na bodhir aham iti śabdaḥ samyaksaṃbodhau carati, na bodhisattvasya mahāsattvasya samyaksaṃbodhir udgrahe carati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasyānuttarā samyaksaṃbodhir nodgrahe carati, kutra tarhi bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiś carati? bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte kutra tathāgatanirmitasya buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'rhataḥ svapnāntaragatasya kutra buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā. subhūtir āha: no bhagavan, yadā bhagavann atyanto 'rhan na svapiti kutaḥ svapne buddhiś caraty udgrahe vānudgrahe vā? bhagavān āha: evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya na bodhir udgrahe vānudgrahe vā carati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya bodhir nodgrahe vānudgrahe vā carati na (PSP_6-8:103) rūpe na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu na vijñāne carati, na skandhadhātvāyataneṣu na pratītyasamutpādeṣu na pratītyasamutpādāṅgeṣu na pāramitāsu na śūnyatāsu na bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsu na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na sarvākārajñatāyāṃ carati. kathaṃ punar bodhisattvo mahāsattvo daśasu bodhisattvabhūmiṣu caritvā ṣaṭsu pāramitāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu sarvaśūnyatāsu dhyāneṣv apramāṇārūpyasamāpattiṣu vimokṣamukheṣu navasv anupūrvavihārasamāpattiṣv āryasatyeṣv abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇeṣv aśītyanuvyañjaneṣu pañcasv abhijñāsu sthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ ca pariśodhya sattvāṃś ca paripācya sarvākārajñatām abhisaṃbhotsyate. na ca bhagavann asthitvā daśasu bodhisattvabhūmiṣu ṣaṭsu pāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu mahākaruṇāyāṃ pañcasv abhijñāsv asthitvā bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetrañ cāpariśodhya sattvāñ cāparipācya śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, na śakyāparipūrayitvā daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidaṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny aparipūrayitvānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, paripūrayitvā punaḥ subhūte śakyā daśabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāś catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra (PSP_6-8:104) ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni yāvad āryāṣṭāṅgamārgaśūnyatānimittāpraṇihitāni trīṇi vimokṣamukhāni yāvad aśītyanuvyañjanāni mahāmaitrī mahākaruṇāṃ mahāmuditāṃ mahopekṣāṃ paripūrayitvā sarvākārajñatānuprāptuṃ, tat punaḥ subhūte rūpaprakṛtau sthitvā vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaprakṛtau sthitvā yāvad bodhiprakṛtau sthitvā sā ca prakṛtir upaśāntā na kasyacid dharmasyopacayaṃ vā karoty apacayaṃ vā karoty utpādaṃ vā nirodhaṃ vā ucchedaṃ vā śāśvataṃ vā saṃkleśaṃ vā vyavadānaṃ vā prāptiṃ vābhisamayaṃ vā. ity advayadharmaniveśanakarma sa khalu subhūte lokavyavahāraprajñaptidharmam upādāya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, na punar atra paramārthaṃ kaścid asti rūpaṃ vā vedanā vā saṃjñā vā saṃskārā vā, vijñānaṃ vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā bodhipakṣyā vā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā vimokṣamukhāni vābhijñā vā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā anuttarā samyaksaṃbodhir yo vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau caret, sarva ete dharmā lokavyavahāram upādāya prajñaptā na punaḥ paramārthena. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya bodhaye carati, na punas tac cittam upalabhate na sattvaṃ na bodhiṃ, tat kiṃ manyase? subhūte yasmin samaye subhūtinā kleśāḥ prahīnā indriyāṇi pratilabdhāni, ānantaryaś ca samādhiḥ pratilabdhaḥ srotaāpattiphalaṃ vā prāptaṃ sakṛdāgāmiphalaṃ vā prāptam anāgāmiphalaṃ vā prāptaṃ vārhattvaṃ vā prāptam, api nu tasmin samaye svapna upalabhyate, cittasya mārgo vā mārgaphalaṃ vā. subhūtir āha: no bhagavan. bhagavān āha: tat kathaṃ subhūtināmnā sthavireṇa tvayārhattvaṃ prāptam iti prajñaptam? subhūtir āha: lokavyavahāram upādāya. (PSP_6-8:105) bhagavān āha: evam etat subhūte lokavyavahāreṇa bodhisattvaḥ prajñapto lokavyavahāreṇa rūpaṃ prajñaptaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā lokavyavahāreṇa, vijñānaṃ prajñaptaṃ lokavyavahāreṇa skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñaptāni lokavyavahāreṇa sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānarūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni prajñaptāni lokavyavahāreṇa śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāvenikabuddhadharmāḥ prajñaptā lokavyavāhāreṇa sarvākārajñatā prajñaptā, na punar bodhisattvena mahāsattvena samyaksaṃbodhau kaścid dharma upalabdho yasya dharmasyopacayaṃ vāpacayaṃ vā kuryād upakāraṃ vāpakāraṃ vā kuryād dharmāṇāṃ prakṛtim upādāya sāpi dharmāṇāṃ prakṛtir nopalabdhā, kaḥ punar vādaḥ prathamacittotpādam upalapsyate, daśabodhisattvabhūmīr daśapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upalapsyate, śūnyatānimittāpraṇihitān samādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān upalapsyate, yāvat sarvadharmān upalapsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caritvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sattvānām arthaṃ karoti. iti sāṃketikajñānaniveśanakarma atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃsatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran bodhimārgañ ca pariśodhyābhavyo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ, kathaṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena dānapāramitāyāṃ carati, na ca dānam upalabhate, na dānapratigrāhakan nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, (PSP_6-8:106) tadā bodhisattvo mahāsattvo utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran na ca prajñām upalabhate, yo vā bhāvayed yad vā bhāvayet tad api nopalabhate nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ yāvad aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran buddhadharmān na samanupaśyati, yo vā bhāvayati yad vā bhāvayati tad api na samanupaśyati, nāpy anyatraiteṣu dharmeṣu carati, tadā bodhisattvo mahāsattva utsahate bodhimārge caritum, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām upāyakauśalyenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. atha khalv āyuṣmān śāriputro bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dāne yogam āpadyate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: iha śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carann upāyakauśalyena rūpaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi vijñānasya svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ na dānapāramitā na śīlapāramitā na kṣāntipāramitā na vīryapāramitā na dhyānapāramitā na prajñāpāramitā yojayati na viyojayati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā, evaṃ skandhadhātvāyatanāni na pratītyasamutpādo na pratītyasamutpādāṅgāni na saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā nādhyātmaśūnyatā na bahirdhāśūnyatā nādhyātmabahirdhāśūnyatā na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nāryasatyāni (PSP_6-8:107) na śūnyatānimittāpraṇihitāni na vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā yojayanti na viyojayanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi buddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yo yojayati vā viyojayati vā. sāriputra āha: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāvaḥ saṃvidyate yo yojayati vā viyojayati vā, kathaṃ prajñāpāramitāyā abhinirhāro bhavati, yatra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ, na hy aśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ śakyā bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum. bhagavān āha: evam etac chāriputra evam etat, yathā vadasi na śakyāśikṣitvā prajñāpāramitāyāṃ bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhuṃ, yadi khalūpāyakauśalyena śāriputra bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kasyacid dharmasya svabhāvam upalabhate gṛhṇāti. atha na labhate, tat kiṃ grahīṣyati, iyaṃ prajñāpāramitā iyaṃ dhyānapāramitā iyaṃ vīryapāramitā iyaṃ kṣāntipāramitā iyaṃ śīlapāramitā iyaṃ dānapāramitā, idaṃ rūpam iyaṃ vedanā iyaṃ saṃjñā ime saṃskārā idaṃ vijñānam ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, imāni pratītyasamutpādāṅgāni imāḥ pāramitā imāḥ śūnyatā ime bodhipakṣyā dharmā imāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni, imāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, ime daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā iyam anuttarā samyaksaṃbodhir iti, imān dharmān bodhisattvo mahāsatvo nopalabhate, tat kiṃ grahīṣyaty agrāhyā śāriputra prajñāpāramitā, agrāhyā dhyānapāramitā, agrāhyā vīryapāramitā, agrāhyā kṣāntipāramitā, agrāhyā śīlapāramitā, agrāhyā dānapāramitā, agrāhyāḥ sarvaśūnyatā, agrāhyā bodhipakṣyā dharmā, agrāhyāṇy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny agrāhyāḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñāḥ, agrāhyā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā, iyaṃ śāriputra prajñāpāramitāgrāhyapāramitā yad uta prajñāpāramitā, atra bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyaṃ yatra śikṣamāṇo bodhiattvo mahāsattvaḥ śikṣām api na lapsyate, (PSP_6-8:108) kutaḥ punar bodhiṃ kutaḥ punaḥ prajñāpāramitāṃ kutaḥ punar bodhisattvadharmān kutaḥ punaḥ pratyekabuddhadharmān kutaḥ punaḥ śrāvakadharmān kutaḥ punaḥ pṛthagjanadharmān. tat kasya hetoḥ? tathā hi śāriputra na kasyacid dharmasya svabhāvo vidyate, evam abhāvasvabhāvānāṃ sarvadharmāṇāṃ katamaḥ pṛthagjanadharmaḥ katamaḥ srotaāpannaḥ katamaḥ sakṛdāgāmī katamo 'nāgāmī katamo 'rhan katamaḥ pratyekabuddhaḥ katamo bodhisattvaḥ katamaḥ samyaksaṃbuddhaḥ? yadīme pudgalā nopalabhyante, tadā kuta ete dharmāḥ prādurbhaviṣyanti, yeṣu dharmeṣu nirdiśyate pṛthagjano vā srotaāpanno vā sakṛdāgāmī vānāgāmī vārhan vā pratyekabuddho vā bodhisattvo vā samyaksaṃbuddho vā. śāriputra āha: avastukānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ kutaḥ āgamaḥ prajñāyate? ayaṃ pṛthagjano 'yaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yaṃ bodhisattvo 'yaṃ tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: kiṃ nu śāriputra rūpasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ. śāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyatra viparyastaś cittaḥ pṛthagjano rūpam ity abhiniviṣṭo, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇām. bhagavān āha: kiṃ nu śāriputra vijñānasya vastv asti bhūtaṃ bhavyaṃ yathā bālapṛthagjano 'bhiniviṣṭaḥ. sāriputra āha: no bhagavan, naitat sugatānyat