Tàng Kinh Việt
Tàng Kinh Việt
Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_6-8u.htmNguyên tác: Sanskrit

Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển VI-VIII (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā VI-VIII)

Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).

Văn bản gốc(Sanskrit)

Trang 1 / 7 (50.000 ký tự/trang)
(PSP_6-8:1)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajñāpāramitā VI
evam ukte āyuṣman subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'bhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmaiḥ pañcabhir abhijñābhir anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, tat kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate yayānupūrvakriyayānupūrvaśikṣayānupūrvapratipadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prathamam evaivaṃ śrutaṃ bhavati. buddhānāṃ bhagavatām antike bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhadharmaparyupāsitānāṃ pratyekabuddhānām vārhatāṃ vānāgāmināṃ vā sakṛdāgāmināṃ vā srotaāpannānāṃ vābhāvatvād buddhānāṃ bhagavatām abhāvatvāt pratyekabuddhānām abhāvatvād arhatām abhāvatvād anāgāminām abhāvatvāt sakṛdāgāminām abhāvatvāt srotaāpannānām abhāvatvāt sarvāryāṇāṃ nasti sarvasaṃskārāṇāṃ svabhāvaḥ, antaśo vālāgrakoṭīsthānamātrakam apīti tasya bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati: abhāvā eva buddhā bhagavanto bodhisattvāś ca mahāsattvāḥ pratyekabuddhā arhanto 'nāgāminaḥ sakṛdāgāminaḥ srotaāpannāḥ sarvāryā yady ahaṃ bodhim abhisaṃbhotsye yadi vā nābhisaṃbhotsye 'bhāvā eva sarvadharmāḥ yan nūnam aham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeyaṃ yām abhisaṃbudhya sarvasattvān bhāvasaṃjñāyāṃ carato 'bhāve 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayiṣyāmi. sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃpratiṣṭhet sarvasattvānāṃ parinirvāṇārthāya so 'nupūrvakriyām ārabhetānupūrvaśikṣām (PSP_6-8:2) anupūrvapratipadam ārabheta. atra śikṣitvā pūrvakā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhum, prathamam eva ṣaṭsu pāramitāsu śikṣante yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyām.
iti sāmānyenānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ carann ātmanā ca dānaṃ dadāti parāṃś ca dānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena dānena mahāntaṃ bhogaskandhaṃ pratilabhya dānaṃ dadāti vigatamatsareṇa cittena, annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānām anyataram api mānuṣyakaṃ pariṣkāropakaraṇaṃ dadāti sa tena dānena sattvān śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya (PSP_6-8:3) hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti dānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca śīlapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, parāṃś ca śīlapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne pratiṣṭhāpayati śīlapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate ye cānye śīlapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tena śīlena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena ca vimuktijñānadarśanaskandhena samanvāgatah. śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti śīlapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca kṣāntipāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, śīlaṃ ca rakṣati parāṃś ca kṣāntipāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati dāne śīle ca pratiṣṭhāpayati kṣāntipāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate. ye cānye kṣāntipāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ, sa tayā kṣāntyā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati, sa tena ca śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena (PSP_6-8:4) ca samanvāgataḥ, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti kṣāntipāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca vīryapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati, parāṃś ca vīryapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau ca pratiṣṭhāpayati, vīryapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye vīryapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñah. sa tena vīryeṇa sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryeṇānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
(PSP_6-8:5)
iti vīryapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca dhyānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate, parāṃś ca dhyānapāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye ca pratiṣṭhāpayati, dhyānapāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye dhyānapāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tena dhyānena sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānenānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti dhyānapāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāyātmanā ca prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti śīlaṃ rakṣati kṣāntyā saṃpādayati vīryam ārabhate dhyānañ ca samāpadyate, parāṃś ca prajñāpāramitāyāṃ pratiṣṭhāpayati, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne ca pratiṣṭhāpayati, prajñāpāramitāyāś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prajñāpāramitāyāṃ caranti teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā prajñayā sattvāñ śīle pratiṣṭhāpayati, samādhau prajñāyāṃ vimuktau vimuktijñānadarśane ca pratiṣṭhāpayati. sa tenaiva śīlaskandhena samādhiskandhena (PSP_6-8:6) prajñāskandhena vimuktiskandhena vimuktijñānadarśanaskandhena ca samanvāgataḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sattvān paripācayati, sattvān paripācya sarvākārajñatām anuprāpnoti, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpya saṃsārāt parimocayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñayānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, tac ca sarvaṃ nopalabhyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti.
iti prajñāpāramitayānupūrvābhisamayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupūrvakriyāyāṃ śikṣate 'nupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi sa prathamacittotpādam upādāya, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucya buddhānusmṛtiṃ bhāvayati, dharmānusmṛtiṃ bhāvayati saṃghānusmṛtiṃ bhāvayati, śīlānusmṛtim bhāvayati, tyāgānusmṛtiṃ bhāvayati, devatānusmṛtiṃ bhāvayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvo buddhānusmṛtiṃ bhāvayati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ na rūpato manasikaroti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato na vijñānato manasikaroti. tat kasya hetoḥ? tathā hi rūpasvabhāvo nāsti, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ rūpādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇair manasikartavyo na suvarṇakāyo manasikartavyo (PSP_6-8:7) na vyāmamātrayā prabhayā manasikartavyo nāśītyanuvyañjanair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi tasya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir lakṣaṇādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na śīlaskandhato manasikartavyo na samādhiskandhato na prajñāskandhato na vimuktiskandhato na vimuktijñānadarśanaskandhato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ śīlādiskandhāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na daśabhis tathāgatabalair manasikartavyo na caturbhir vaiśāradyair na catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir manasikartavyo na mahākaruṇayā na mahāmaitryā nāṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtir daśabalādyamanasikāreṇa buddhānusmṛtyā.
punar aparaṃ subhūte tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddho na pratītyasamutpādato manasikartavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nāsti, yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā buddhānusmṛtiḥ pratītyasamutpādāmanasikāreṇa buddhānusmṛtyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhānusmṛtir manasikartavyāḥ. evaṃ khalv asyānupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate. sa ihānupūrvakriyāyām anupūrvaśikṣāyām anupūrvapratipadi śikṣamāṇo 'nupūrvaprasthānaiś catvāri smṛtyupasthānāni paripūrayati, catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgaṃ śūnyatāsamādhim ānimittasamādhim (PSP_6-8:8) apraṇihitasamādhiṃ paripūrayati, apramāṇadhyanārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, mahākaruṇāṃ paripūrayati, mahāmaitrīṃ paripūrayati, sarvākārajñatāṃ paripūrayati, abhāvasvabhāvayogena so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti.
iti buddhānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kuśalā dharmā manasikartavyā nākuśalā dharmā manasikartavyā na vyākṛtā dharmā manasikartavyā nāvyākṛtā dharmā manasikartavyā na laukikā na lokottarā na sāmiṣā na nirāmiṣā nāryā nānāryā na sāsravā nānāsravā na kāmadhātuparyāpannā na rūpadhātuparyāpannā nārūpyadhātuparyāpannā na saṃskṛtā nāsaṃskṛtā dharmā manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā dharmānusmṛtiḥ. sa iha dharmānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena dharmānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ.
iti dharmānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā saṃgho 'bhāvasvabhāvato 'nusmartavyo yo so bhagavataḥ śrāvakasaṃghaś catvāraḥ puruṣayugāḥ, aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā abhāvasvabhāvapratibhāvitāś caivocyante catvāraḥ puruṣayugā aṣṭau mahāpuruṣapudgalāḥ. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā saṃghānusmṛtiḥ. sa iha saṃghānusmṛtyāṃ śikṣitvābhāvasvabhāvayogena yāvat (PSP_6-8:9) sarvākārajñatām anuprāpsyati. so 'bhāvasvabhāvāṃś caiva sarvadharmān abhisaṃbhotsyate yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena saṃghānusmṛtir bhāvayitavyā yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ.
iti saṃghānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā akhaṇḍe 'cchidre 'śabale 'kalmāṣe 'parāmṛṣṭe 'bhujiṣye vijñapraśaste susamātte samādhisaṃvartanīye śīle pratiṣṭhite nābhāvasvabhāvato manasikartavyam tac chīlaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti, kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yasya svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā śīlānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena śīlānusmṛtir manasikartavyā, yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti śīlānusmṛtiḥ
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir bhāvayitavyā. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenābhāvasvabhāvayogena tyāgo 'nusmartavyo yadi vāmiṣatyāgo yadi vā dharmatyāgaḥ. tat kasya hetoḥ? cittam evaṃ notpadyate dadāmi vā na dadāmi vā parityajāmi vā na parityajāmi vāṅgapratyaṅgāni tyajatā naivaṃ cittam utpādayitavyaṃ yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kaḥ punar vādaḥ smṛtivigamaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvāḥ. evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā tyāgānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā tyāgānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti tyāgānusmṛtiḥ
(PSP_6-8:10)
kathaṃ ca subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā devatānusmṛtir manasikartavyāḥ. iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena ye devāḥ srotaāpannāś cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapannās traystriṃśeṣu yāmeṣu tusiteṣu nirmānaratiṣu paranirmitavaśavartiṣu deveṣūpapannās te 'bhāvasvabhāvato manasikartavyāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo nāsti yeṣāṃ svabhāvo nāsti te 'bhāvā evaṃ manasikurvāṇo 'nupūrveṇa yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? asmṛtir amanasikārā devatānusmṛtiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena devatānusmṛtir manasikartavyā yatra svabhāvasaṃjñāpi nāsti, kaḥ punar vādo 'bhāvasaṃjñāyāḥ.
iti devatānusmṛtiḥ
evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaḍanusmṛtīr manasikurvato 'nupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣānupūrvapratipat prajñāyate.
iti ṣaḍanusmṛtayaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratānupūrvakriyāṃ paripūrayitukāmenānupūrvaśikṣām anupūrvapratipadaṃ paripūrayitukāmenābhāvasvabhāvayogenādhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmabahirdhā śūnyatāyāṃ śikṣitavyam, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyam. smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śikṣitavyam, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu śikṣitavyam abhāvasvabhāvayogena. daśasu pāramitāsu daśasu bodhisattvabhūmiṣu śikṣitavyam, mahākaruṇāyāṃ śikṣitavyam, sa evaṃ bodhimārge śikṣamāṇo 'bhāvasvabhāvān sarvadharmān abhisaṃbhotsyate, yatrāṇv api smṛtikarma nāsti kutaḥ punā rūpaṃ vā vedanāsaṃjñāsaṃskārā vijñānaṃ vā, evaṃ (PSP_6-8:11) skandhadhatvāyatanapratītyasamutpāda vā pratītyasamutpādāṅgāni vā pāramitā vā śūnyatā vā, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vā vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā vā sarvākārajñatā vā nedaṃ sthānaṃ vidyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ caratā anupūrvakriyā prajñāyate 'nupūrvaśikṣā prajñāyate 'nupūrvapratipat prajñāyate, yatra kriyāyaṃ cittaṃ caryā pratipac chikṣā ca pravartate.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāḥ, nāsti vijñānaṃ nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitā nāsti śūnyatā nāsti smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nāsti āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nāsti śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā nāsti daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddho nāsti dharmo nāsti saṃgho nāsti mārgo nāsti phalaṃ nāsti saṃkleśo nāsti vyavadānaṃ nāsti prāptir nāsty abhisamayo yāvan nāsti sarvadharmāḥ.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: api nu subhūte 'bhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.
subhūtir āha: no bhagavann abhāveṣu sarvadharmeṣv astitā vā nāstitā vopalabhate.
bhagavān āha: tat katham idaṃ subhūte evaṃ bhavati, yady abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tan nāsti rūpaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārā, nāsti vijñānam, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā nāsti pratītyasamutpādāṅgāni nāsti pāramitāśūnyatābodhipakṣyadharmaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā nāsti sarvākārajñatā nāsti buddhadharmasaṃghaphalaṃ (PSP_6-8:12) mārgasaṃkleśavyavadānaprāptābhisamayā yavan nāsti sarvadharmā iti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: nāhaṃ bhagavann atra dharmeṣu kāṅkṣāmi na vicikitsāmi, api tu khalu bhagavan bhaviṣyanty anāgate 'dhvani bhikṣavaḥ śrāvakayānikāś ca pratyekabuddhayānikāś ca bodhisattvayānikāś ca ta evaṃ vakṣyanti, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ ko 'tra saṃkliśyate vā vyavadāyate vā na saṃkleśo na vyavadānaṃ te jānantaḥ śīlavipannāś ca bhaviṣyanti dṛṣṭivipannāś ca bhaviṣyanti, ācāravipannāś ca teṣāṃ śīlavipannānāṃ dṛṣṭivipannānām ācāravipannānāṃ trayāṇām gatīnām anyatarā gatiḥ pratikāṅkṣitavyā, narakagatir vā tiryagyonigatir vā yamalokagatir vā, idam apy ahaṃ bhagavann anāgataṃ bhayaṃ saṃpaśyamānas tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham etad arthaṃ prcchāmi. api tu khalu punar bhagavann aham eteṣu dharmeṣu na kāṅkṣāmi na vicikitsāmi.
bhagavān āha: sādhu sādhu subhūte evam etad yathā vadasy evam etat.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ kam arthavaśaṃ saṃpaśyamānā bodhisattvā mahāsattvāḥ sattvānām arthāyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ.
bhagavān āha: yata eva subhūte 'bhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tata eva bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi duḥkhākṣayaś ca subhūte upalaṃbho nopalaṃbhasaṃjñinaḥ prāptir nābhisamayo nānuttarā ca samyaksaṃbodhiḥ.
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anupalaṃbhasya prāptir vābhisamayo vānuttarā vā samyaksaṃbodhiḥ.
bhagavān āha: anupalaṃbha eva subhūte prāptir anupalaṃbha evābhisamayaḥ, anupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, dharmadhātor avikopitatām upādāya dharmadhātuṃ sa icched vikopayituṃ yo 'nupalaṃbhaprāptiṃ (PSP_6-8:13) vā 'bhisamayaṃ vānuttarāṃ vā samyaksaṃbodhim icchet.
subhūtir āha: yadi bhagavann anupalaṃbhasya na prāptir nābhisamayo nānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, anupalaṃbha eva prāptir anupalaṃbha evābhisamayo 'nupalaṃbha evānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, tat kutaḥ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prathamā bhūmiḥ, kuto dvitīyā kutas tṛtīyā yāvat kuto daśamī bhūmiḥ, kuto 'nuttarā samyaksaṃbodhiḥ, kuto 'nutpattidharmakṣāntiḥ kuto vipākajā abhijñā, kuto vipākajan dānaṃ, kuto vipākajaṃ śīlaṃ, kuto vipākajā kṣāntiḥ, kuto vipākajaṃ vīryaṃ, kuto vipākajaḥ samādhiḥ, kuto vipākajā prajñā yatra vipāke sthitvā vipākajair dharmaiḥ sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, annena ca pānena ca yānaiś ca vastravastugandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhiḥ śayanāsanopāśrayeṇa pradīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyakībhiḥ saṃpattibhis tāś cāsya nocchedyante yāvat parinirvṛtasya śarīre śrāvakeṣu ca vipacyate tac ca na kṣīyate.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yata eva subhūte 'nupalaṃbhas tata eva prathamā bhūmir dvitīyā bhūmis tṛtīyā bhūmir yāvad daśamī bhūmis tasyaiva vipākajāḥ pañcābhijñās tataś caivaiṃ vipākajaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñā ca tataś caiva kuśalamūlāni vipākajāni yaiḥ kuśalamūlaiḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati. annapānayānaśayanāsanavastragandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākābhirūpāśrayeṇa prādīpenānyatarānyatarābhir vā mānuṣyopakaraṇasaṃpattibhis tāś cāsya nopacchidyante, yāvat parinirvṛtasya caiva pūjāḥ pravartante śarīre śrāvakeṣu ca vipacyante.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: anupalaṃbhasya ca bhagavan dānasya ca śīlasya ca kṣānteś ca vīryasya ca dhyānasya ca prajñāyāś cābhijñānāṃ ca ko viśeṣaḥ? kin nānākaraṇam?
(PSP_6-8:14)
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: anupalaṃbhasya ca subhūte dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñābhijñānāṃ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ yeṣāṃ khalu punaḥ subhūte 'nupaliptaṃ dānaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñābhijñā ca teṣāṃ nānākaraṇaṃ nirdiṣṭam.
subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavann anupaliptānāṃ dānaśīlakṣāntivīryadhyānaprajñānām abhijñānāñ ca na kiñcin nānākaraṇaṃ nirdiśyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann anupalabhya dānam anupalabhya pratigrāhakaṃ dānaṃ dadāti, anupalabhya śīlaṃ rakṣati, anupalabhya kṣāntyā saṃpādayati, anupalabhya vīryam ārabhate, anupalabhya dhyānaṃ samāpadyate, anupalabhya prajñāṃ bhāvayati, anupalabhyābhijñāsu carati, anupalabhya smṛtyupasthānāṃ bhāvayati, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, anupalabhya mārgaṃ bhāvayati, anupalabhya trīṇi vimokṣamukhāni bhāvayati, anupalabhyāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, anupalabhy daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān bhāvayati, anupalabhya sattvān paripācayati, anupalabhya buddhakṣetraṃ pariśodhayati, anupalabhya buddhadharmān bodhim abhisaṃbudhyate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nupalaṃbhayogena prajñāpāramitāyāṃ carati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durādharṣo bhavati, mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ.
iti sarvadharmābhāvasvabhāvajñānenānupūrvābhisamayaḥ
ity ukto 'nupūrvābhisamayaḥ
āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyām anupūrvābhisamayādhikāro
'nukramaśikṣāparivartaḥ ṣaṣṭhaḥ
(PSP_6-8:15)
pañcaviṃśatisāhasrikā prajāpāramitā VII
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ekacittena ṣaṭprajñāḥ parigṛhṇāti, catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catura ṛddhipādān pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān trīṇi vimokṣamukhāni catvāry āryasatyāny aṣṭau vimokṣān navānupūrvavihārasamāpattīḥ pañcābhijñā adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ daśabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido mahākaruṇām aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān aśītyanuvyañjanāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni parigṛhṇāti.
ity ekacittakṣaṇābhisamayaḥ samānyena
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran yad dānaṃ dadāti tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati, tan nānyatra prajñāpāramitayā parigṛhītaṃ, yad apramāṇaṃ samāpadyate, yā ārūpyasamāpattīḥ, yat smṛtyupasthānaṃ yaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaṃ bhāvayati, yad āryasatyaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāvimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaṃ bhāvayati, yām adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ, yān daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān yāṃ mahākaruṇāṃ bhāvayati, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tan nānyatra prajñāpāramirayā parigṛhītam.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitāparigṛhīto bodhisattvo mahāsattva ekacittena ṣaṭpāramitāḥ parigṛhṇāti? sarvaśūnyatāṃ sarvabodhipakṣān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāniśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān (PSP_6-8:16) mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitayā parigṛhīto yad dānaṃ dadāti tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yac chīlaṃ rakṣati, yayā kṣāntyā saṃpādayati, yad vīryam ārabhate, yad dhyānaṃ samāpadyate, yāṃ prajñāṃ bhāvayati tatra na dvayasaṃjñī bhavati, yāvad bodhipakṣyān dharmān bhāvayati, tatra na dvayasaṃjñī bhavati. evam āryasatyāpramāṇadhyāṇārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān, yāṃ mahākaruṇāṃ, yāni dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni, aśītyanuvyañjanāni parigṛhṇāti, tatra na dvayasaṃjñī bhavati.
subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti na dvayasaṃjñī bhavati? evaṃ śīlaṃ kṣāntiṃ vīryaṃ dhyānaṃ prajñāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayati, na ca dvayasaṃjñī bhavati, evaṃ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāny abhinirharati, na ca dvayasaṃjñī bhavati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ paripūrayati, sa tatra dānapāramitāyāṃ sarvāḥ ṣaṭpāramitā antargatāḥ kṛtvā dānaṃ dadāti, yāvat sarvabodhipakṣyān dharmān antargatāṃ kṛtvā dānaṃ dadāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo yasmin samaye prajñāpāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthitvā dānaṃ dadāti sa tatrānāsrave citte sthito nimittaṃ na samanupaśyati. kasmai vā dadāmi? kiṃ vā dadāmi? kena vā dadāmi? sa nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, anāsraveṇa vigatatṛṣṇena vigatabhavena (PSP_6-8:17) sa tad dānaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, taṃ pratigrāhakaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena śīlaṃ rakṣati, sa tac chīlaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena kṣāntyā saṃpādayati, sa tāṃ kṣāntiṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittopagatena cittena vīryam ārabhate, sa tad vīryaṃ na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dhyānaṃ samāpadyate, sa tad dhyānaṃ na samasnupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena prajñāṃ bhāvayati, sa tāṃ prajñāṃ bhāvayan na samanupaśyati, tac cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgaryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā sarvaśūnyatā bhāvayati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān mahākaruṇāṃ bhāvayati, dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa tān dharmān na samanupaśyati, tac (PSP_6-8:18) cittaṃ na samanupaśyati, yāvat sarvabuddhadharmān na samanupaśyati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavann animittān abhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ dānapāramitāparipūritā bhavati? evaṃ śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitāparipūritā bhavati, caturṇāṃ smṛtyupasthānānāṃ caturṇāṃ samyakprahāṇānāṃ caturṇām ṛddhipādānāṃ pañcānām indriyāṇāṃ pañcānāṃ balānāṃ saptānāṃ bodhyaṅgānām āryāṣṭāṅgasya mārgasya paripūrir bhavati, śūnyatāyā ānimittasyāpraṇihitasya paripūrir bhavati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ sarvaśūnyatānāṃ paripūrir bhavati, pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavati?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānaṃ dadāti, annapānavastrayānaśayanāsanahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryaśaṅkhaśilāpravāḍajātarūparajatapuṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchattradhvajapatākopāśrayān yāvad anyatarānyatarān mānuṣyopakaraṇapariṣkārān ādhyātmikāṃ bāhyāṃ vā bhāryāputraduhitṛrājyaṃ vālaṃkṛtya dānaṃ dadāti yācanakānān tasya kaścid evāgatyaivaṃ vadet: kin te 'nena īdṛśena dānena dattenaivaṃ nirūpakāreṇa tasya khalu punar bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata evaṃ bhavati, kiñ cāpīme sattvāḥ paribhāṣante, kin te 'nena vā dānena vā dattenaivam āsphārikena dattenārthasya ca dātavyam evaṃ mayā dānaṃ, na ca mayā na dātavyam. sa dānaṃ sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, sa tathā pariṇāmayati yathā pariṇāmayan nimittaṃ na samanupaśyati, kiṃ vā dadāmi, kasmai vā dadāmi, ko vātra dadāti, kiṃ vā pariṇāmayati kva vā parināmayati, sa tad vastu na samanupaśyati (PSP_6-8:19) yatra dattvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tat kasya hetoḥ? adhyātmaśūnyatayā śūnyaṃ bahirdhāśūnyatayā śūnyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā śūnyaṃ, sa evaṃ paśyati ko vā pariṇāmayiṣyati kutra vā pariṇāmayiṣyati kiṃ vā pariṇāmayiṣyati, tasyaivaṃ pariṇāmayataḥ pariṇāmo bhavati nirviṣaḥ pariṇāmo dharmadhātupariṇāmaḥ sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetrañ ca parigṛhṇāti, dānapāramitāṃ ca paripūrayati, śīlapāramitāṃ paripūrayati, kṣāntipāramitāṃ paripūrayati, vīryapāramitāṃ paripūrayati, dhyānapāramitāṃ paripūrayati, prajñāpāramitāṃ paripūrayati, saptatriṃśadbodhipaksyān dharmān paripūrayati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhīn āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni paripūrayaty adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām
abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān paripūrayati, tathā caiva dānapāramitāṃ paripūrayati, yathā caiva vipākañ ca na parigṛhṇāti, tadyathāpi nāma subhūte paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ manasaiva sarvopakaraṇāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya manasaiva sarvopakaraṇaṃ paripūrayati, sa tena dānena buddhāṃś ca bhagavata upatiṣṭhati, sadevamānuṣāsurañ ca lokaṃ saṃtarpayati sa tān sattvāṃs tayā dānapāramitayā parigṛhyopāyakauśalyena triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena dānapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāṃ paripūrayati.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tac chīlam āryam anāsravaṃ mārgaparyāpannaṃ dharmatāprātilaṃbhikaṃ, śīlaṃ pratilabhate, sa cāsya śīlaskandho 'khaṇḍo bhavaty acchidro 'śavalo 'kalmāṣo 'parāmṛṣṭo 'bhujiṣyaḥ susamātto vijñapraśastaḥ, tena ca śīlena kaṃcid dharmaṃ na parāmṛśati, rūpaṃ vā vedanāṃ vā saṃjñāṃ vā saṃskārāṃ vā vijñānaṃ vā dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāni (PSP_6-8:20) vāśītyanuvyañjanāni vā kṣatriyamahāśālakulaṃ vā brāhmaṇamahāśālakulaṃ vā gṛhapatimahāśālakulaṃ vā cāturmahārājakāyikān vā devāṃs trayastriṃśān vā yāmān vā tuṣitān vā nirmāṇaratīn vā paranirmitavaśavartino vā brahmapāriṣadyān vā brahmapurohitān vā mahābrahmāṇo vā parīttābhān vā apramāṇābhān vā ābhāsvarābhān vā parīttaśubhān vā apramāṇaśubhān vā śubhakṛtsṇān vā anabhrakān vā puṇyaprasavān vā bṛhatphalān vā asaṃjñisattvān vā śuddhāvāsān vā aspṛhān vā atapān vā sudṛśān vā sudarśanān vā akaniṣṭhān vā ākāśānantyāyatanān vā vijñānānantyāyatanān vā ākiñcanyāyatanān vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanān vā srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā cakravartirājyādhipatyaṃ vā na parāmṛśati, anyatra sarvasattveṣu sādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, animittānupalaṃbhenādvayena pariṇāmayati, lokavyavahāreṇa na punaḥ paramārthena, tayā ca śīlapāramitayā paripūrṇayopāyakauśalyena catvāri dhyānāny utpādayaty anāsvādayogena divyaṃ cakṣur abhinirharati, yena divyacakṣuṣā vipākajena ye pūrvasyān diśi lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ deśayanti, tān paśyati tac cāsya darśanaṃ ca na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate, evaṃ dakṣiṇasyān diśi paścimāyān diśy uttarasyān diśy ūrdhvam adho vidikṣu lokadhātuṣu ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, tān paśyati tasya darśanaṃ na naśyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate. sa divyena śrotreṇa viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śabdaṃ śṛṇoti, tac cāsya śrutaṃ tāvan na naśyati, yāvan na tena śrutenātmanaḥ parasya cārthaṃ karoti, sa cetaḥparyāyajñānena teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti tena cetaḥparyāyajñānena sarvasattvānām arthaṃ karoti, sa (PSP_6-8:21)
pūrvanivāsānusmṛtijñānenātītaṃ karma nirdiśati yena karmaṇākṛtena tat karma na vipraṇasyati, sa āsravakṣayajñānena ca sattvān, srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, arhattve pratiṣṭhāpayati, pratyekabodhau pratiṣṭhāpayati, anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, evaṃ yatra yatra pratibalāḥ sattvāḥ kuśaleṣu dharmeṣu tatra tatra pratiṣṭhāpayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran nimittāpagatena cittena śīlapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: katham animittānām anābhogānām anupalaṃbhamānānām apratibhānām anabhisaṃskārāṇāṃ dharmāṇāṃ kṣāntipāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍe niṣaṇṇasya sarvasattvā āgatya loṣṭadaṇḍaprahārān dahyus tatra bodhisattvena mahāsattvenaikacittasyāpi kṣobhasahagatasyāvakāśo na dātavyas tatra ca bodhisattvena mahāsattvena dve kṣāntī bhāvayitavye. katame dve yac ca sarvasattvānāṃ kṣāntavyam ākrośadaṇḍaloṣṭaprahārādiyā cāsyānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntir utpādayitavyā tatra bodhisattvena mahāsattvenākruśyamānena paribhāṣyamāṇena loṣṭadaṇḍaśastraprahārān dadatām evaṃ pratyavekṣitavyaṃ ko me ākrośati vā paribhāṣate vā loṣṭadaṇḍaśastrair vā prahārān dadāti tena dharmāṇāṃ svabhāvaḥ pratyavekṣitavyo dharmāṇāṃ svabhāvaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṃś caiva nopalabhate kutaḥ punar dharmāṇāṃ svabhāvam. tasyaivaṃ dharmasvabhāvaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā sa evaṃ pratyavekṣamāṇo dharmāṇāṃ dharmasvabhāvam anutpattikair dharmaiḥ kṣāntiṃ pratilabhate, tatrānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ kim iti kleśānutpattijñānānācchedyatā ca sa iha dvābhyāṃ kṣāntibhyāṃ yuktaś catvāri dhyānāni paripūrayati, catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattīś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni caturarddhipādāni pañcendriyāṇi pañcabalāni saptabodhyaṅgāni (PSP_6-8:22) āryāṣṭāṅgaṃ mārgaṃ trīṇi vimokṣamukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān paripūrayati, sa iha dharmeṣu sthitvāryeṣv anāsraveṣu lokottareṣu sādhāraṇeṣu sarvaśrāvakapratyekabuddhair abhijñāḥ paripūrayati yābhir abhijñābhiḥ paripūritābhiḥ ṣaḍbhiś ca pāramitābhiḥ samudāgacchati, sa ihābhijñāsu sthitvā divyena cakṣuṣā pūrvasyāṃ diśi yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, evaṃ dakṣiṇasyāṃ diśi paścimāyām uttarasyām ūrdhvam adho vidikṣu yān buddhān bhagavataḥ paśyati tān dṛṣṭvā buddhānusmṛtiṃ pratilabhate, tasya sā buddhānusmṛtir nocchetsyati
yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sa divyena śrotradhātunā viśuddhenātikrāntamānuṣyakeṇa yat te buddhā bhagavanto bhāṣiṣyante tat sarvam udgrahīṣyaty udgṛhṇaṃ tathatvāya sattvānāṃ dharman deśayiṣyati teṣāṃ ca buddhānāṃ bhagavatāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyaty evaṃ sarvāryāṇāṃ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ yāvat sarvasattvānāṃ cetasaiva cetaḥ parivitarkam ājñāsyati, sa tena cetaḥ paryāyajñānena sattvānāṃ cetasaiva caittam ājñāya tathatvāya dharmaṃ deśayiṣyati, sa pūrvanivāsānusmṛtijñānena teṣāṃ sattvānāṃ kuśalamūlam ājñāya tena pūrveṇa kuśalamūlena sattvān saṃdarśayiṣyati samuttejayiṣyati samādāpayiṣyati, sa āsravakṣayajñānena ca tān sattvāṃs triṣu yāneṣu niveśayiṣyati pratiṣṭhāpayiṣyati, sa khalu punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann upāyakauśalyena sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ pariśodhayati sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ (PSP_6-8:23) carann ānimitteṣv anāsraveṣv anābhogeṣv anupalaṃbheṣv apratibhāseṣu vīryapāramitāṃ paripūrayati.
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgataḥ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ tṛtīyaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthadhyānasamāpanno 'nekavidhām ṛddhiṃ pratyanubhavati, yāvac candrasūryau pāṇinā parāmṛśati parimārṣṭi sa tena kāyikena vīryeṇa samanvāgato yena daśasu dikṣu buddhā bhagavanto viharanti sattvānāṃ dharmaṃ deśayanti, anekaśatasahasreṣu lokadhātuṣv ṛddhyā gatvā tān buddhān bhagavata upatiṣṭhati cīvarapiṇḍapātraśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārais tasya te cīvarapiṇḍapātrās tāvan na kṣīyante yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate 'bhisaṃbuddhabodheś ca sadevamānuṣāsuralokaḥ sukhī bhavati, cīvarapiṇḍapātreṇa parinirvṛtasya ca śarīre pūjā pravartate, tenaiva carddhyabhisaṃskāreṇa gatvā teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikād dharmaṃ śṛṇoti, sa na jātu vipraṇasyati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, sattvāṃś ca paripācayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatāṃ paripūrayaty anuttarāṃ ca samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhya dharmacakraṃ pravartayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran kāyikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaś caitasikena vīryeṇa samanvāgata āryeṇānāsraveṇa mārgāṅgena mārgaparyāpannena vīryapāramitāṃ paripūrayatīha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraṃś caitasikena vīryeṇa samanvāgato 'kuśalasya kāyikakarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāty akuśalasya vākkarmaṇo 'kuśalasya manaskarmaṇo 'vakāśaṃ na dadāti na parāmṛśati nityam iti vā anityam iti vā sukham iti vā duḥkham iti vātmeti vānātmeti vā saṃskṛtam iti vāsaṃskṛtam iti vā kāmadhātum iti vā rūpadhātum iti vārūpyadhātuṃ vā sāsravadhātuṃ vānāsravadhātuṃ vā, prathamaṃ vā dhyānaṃ dvitīyaṃ vā dhyānaṃ tṛtīyaṃ vā dhyānaṃ caturthaṃ vā dhyānaṃ maitrīṃ vā karuṇāṃ vā muditāṃ vopekṣāṃ vākāśānantyāyatanaṃ (PSP_6-8:24) va vijñānānantyāyatanaṃ vākiṃcanyāyatanaṃ vā naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanaṃ vā, smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇāni varddhipādāṃ vā indriyāṇi vā balāni vā bodhyaṅgāni vāryāṣṭāṅgikaṃ vā mārgaṃ śūnyatāṃ vānimittaṃ vāpraṇihitaṃ vāryasatyāni vābhijñā vā vimokṣān
vā navānupūrvavihārasamāpattīr vā samādhīn vā dhāraṇīmukhāni vā tathāgatabalāni vā vaiśāradyāni vā pratisaṃvido vāveṇikān vā buddhadharmān na parāmṛśati nityānityasukhaduḥkhātmānātmaśāntāśānta iti vā, srotaāpattiphalaṃ vā sakṛdāgāmiphalaṃ vānāgāmiphalaṃ vārhattvaṃ vā pratyekāṃ vā bodhim anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ srotaāpannaṃ vā sakṛdāgāminaṃ vānāgāminaṃ vārhattvaṃ vā pratyekabuddhaṃ vā bodhisattvaṃ vā buddhaṃ vā bhagavantaṃ na parāmṛśatīme sattvā darśanabhūmiprabhāvitāḥ, ime sattvās tanubhūmiprabhāvitā ime 'varabhāgikaprabhāvitāḥ, ime ūrddhabhāgikaprabhāvitā ime sarvajñatāprabhāvitā ime mārgajñatāprabhāvitā ime sarvākārajñatāprabhāvitā ity evam api na parāmṛśati. tat kasya hetoḥ? tathā hi teṣāṃ svabhāvo na saṃvidyate, yena svabhāvena prabhāvyeran, sa tena caitasikena vīryeṇa samanvāgato maraṇasukhe 'pi vartamānaḥ sattvānām arthaṃ karoti tāṃś ca sattvān nopalabhate vīryapāramitāṃ paripūrayati, tāṃ ca vīryapāramitāṃ nopalabhate, buddhadharmāṃś ca paripūrayati, tāṃś ca buddhadharmān nopalabhate, buddhaksetraṃ ca pariśodhayati, tac ca buddhakṣetraṃ nopalabhate, sa tena kāyikena caitasikena vīryeṇa samanvāgatas tān kuśalān dharmān parigṛhṇāti, tatra ca na sajjate, so 'sajjamāno buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati sattvānām arthaṃ karoti, sattvānām arthaṃ kurvan yena yenarddhiprātihāryeṇecchati vikurvituṃ tena tenarddhiprātihāryeṇa vikurvati, yadi vā puṣpavarṣeṇa yadi vā gandhapramuñcanena yadi vā gītābharaṇena yadi vā bhūcalanena yadi vā saptaratnamayair lokadhātusaṃdarśanena yadi vā jyotiratnānāṃ sattvānāṃ kṛtaśa ātmānam avasṛjati yadi vā gandham avasṛjati yadi vā mahāyajñam avasṛjati, yatra na prāṇātipāto (PSP_6-8:25) vartate, yadi vānantān sattvān mārge 'vatārayati, yāvat prāṇātipātāt parimocayati, adattādānāt kāmamithyācārān mṛṣāvādāt piśunavacanāt paruṣavacanād avaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt mithyādṛṣṭeḥ parimocayati, kāṃścid dānenānugṛhṇāti, kāṃścic chīlena keṣāṃcit kṛtaśo 'ṅgapratyaṅgaṃ parityajati
keṣāṃcit putradārakeṇānugrahaṃ karoti, keṣāṃcid āryeṇātmānam avasṛjati, evaṃ yena yenopāyena sattvānām arthaḥ kartavyaḥ, tena tenopāyena sattvānām arthaṃ karoti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu caitasikena vīryeṇa samanvāgato vīryapāramitāṃ paripūrayati.
subhūtir āha: kathañ ca bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu sthitvā dhyānapāramitāṃ paripūrayati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sthāpayitvā tathāgatasamādhiṃ sarvasamādhīn paripūrayati, sa viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ sa vitarkaṃ sa vicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati dvitīyaṃ dhyānaṃ tṛtīyaṃ dhyānaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, maitrīsahagatena cittena karuṇāsahagatena muditāsahagatenopekṣāsahagatena cittena yāvat sarvāvantam lokadhātum upasaṃpadya viharati, ākāśānantyāyatanaṃ vijñānānantyāyatanam ākiñcanyāyatanaṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati, sa tatra dhyānapāramitāyāṃ sthitvāṣṭavimokṣān anulomapratilomān upasaṃpadya viharati, navānupūrvavihārasamāpattīr upasaṃpadya viharati, śūnyatāsamādhim upasaṃpadya viharati, ānimittasamādhim apraṇihitasamādhim upasaṃpadya viharati, ānantaryān api samādhīn upasaṃpadya viharati, vidyutopamāṃś ca samādhim upasaṃpadya viharati, samyaksaṃbodhiṃ vajropamaṃ ca samādhim upasaṃpadya viharati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān upasaṃpadya viharati, samādhipāramitāyāṃ sthitvā sarvākārajñatām upasaṃpadya viharati, yayā sarvākārajñatayā sarvasamādhigaganagataṃ (PSP_6-8:26) kṛtvā śuklavidarśanā bhūmim atikramya gotrabhūmim aṣṭamakabhūmiṃ tanubhūmiṃ darśanabhūmiṃ vītarāgabhūmiṃ kṛtāvibhūmiṃ śrāvakabhūmiṃ pratyekabuddhabhūmim atikramya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhabhūmiṃ paripūrayati, sa āsu ca bhūmiṣu carati, na cāntarā samādhiphalaṃ prāpnoti, yāvan na sarvākārajñatām anuprāpsyati, so 'tra dhyānapāramitāyāṃ sthitvā buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhān bhagavataḥ paryupāsamānaḥ sa tān buddhān bhagavataḥ paryupāste teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike kuśalamūlam avaropayati buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, lokadhātor lokadhātuṃ saṃkrāmati, sattvānām arthaṃ karoti, tatra kāṃścit
sattvān dānena saṃgṛhṇāti kāṃścic chīlena saṃgṛhṇāti kāṃścit kṣāntyā saṃgṛhṇāti kāṃścid vīryeṇa saṃgṛhṇāti, kāṃścid dhyānena saṃgṛhṇāti, kāṃścit prajñayā saṃgṛhṇāti, kāṃścid vimuktyā kāṃścid vimuktijñānadarśanena kāṃścit srotāapattiphale pratiṣṭhāpayati, kāṃścit sakṛdāgāmiphale kāṃścid anāgāmiphale kāṃścid arhattve pratiṣṭhāpayati, kāṃścit pratyekabodhau kāṃścid anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, yair yaiḥ kuśalair dharmaiḥ sattvā udgacchanti tatra tān sattvān niyojayati sa iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasamādhimukhāny abhinirharati catasraś ca pratisaṃvidaḥ, pratilabhate vipākajānāñ cābhijñānām lābhī bhavati sa na jātu mātuḥ kukṣāv upapadyate, na jātu kāmān pratisevate na sā kācid upapattir yāṃ na gṛhṇāti na cotpattir doṣair lipyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi tena māyopamā sarvadharmā dṛṣṭāḥ supratibuddhā bhavanti sa māyopamaṃ sarvasaṃskāragataṃ viditvā mahākaruṇā pratigṛhītaḥ sarvasattvānām arthaṃ karoti, na ca tatra sattvān sattvaprajñaptim upalabhate, sa sattvān sattvaprajñaptim anupalaṃbhamānaḥ sarvadharmāṇām anupalaṃbha eva sattvān pratiṣṭhāpayati lokavyavahāram upādāya na ca punaḥ paramārthena iha dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvadhyānavimokṣasamādhisamāpattiṣu carati na jātu dhyānapāramitayā virahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, (PSP_6-8:27) sa iha sarvākārajñatāyāṃ caran sarvākārajñatām abhinirharati, yatra sthitvā sarvavāsanānusaṃdhiṃ prajahāti, sarvavāsanānusaṃdhiṃ prahāyātmano 'rthaṃ kṛtvā parasyārthaṃ karoti, sa ātmanaḥ parasya cārthaṃ kurvan sadevamānuṣāsuralokasya dakṣiṇīyo bhavāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann ānimitteṣu dharmeṣu dhyānapāramitāṃ paripūrayati.
iti dānādīnām anyatamena sarvānāsravaikalakṣaṇasaṃgrahalakṣaṇo 'yam ekacittakṣaṇābhisamayaḥ prathamaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ānimitteṣu dharmeṣu prajñāpāramitā bhāvanāpripūrim gacchati?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran na kañcid dharmaṃ sadbhūtaṃ vā pariniṣpannaṃ vā samanupaśyati, sa rūpasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyāsadbhūtatām apariniṣpannatāṃ samanupaśyati, rūpasyotpādaṃ na samanupaśyati, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyati, sa rūpasyotpādam asamanupaśyan vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ vijñānasyotpādaṃ na samanupaśyan rūpasyāyadvāraṃ na samanupaśyati, saṃnicayam api na samanupaśyati, evaṃ yāvat sarvasāsravānāṃ dharmāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇām āyadvāraṃ na samanupaśyati, tucchakāṃś caiva samanupaśyati, evaṃ pratyavekṣamāṇo rūpasya svabhāvan nopalabhate yāvat sarvasāsravāṇām anāsravāṇāṃ dharmāṇāṃ svabhāvan nopalabhate, sa prajñāpāramitāyāṃ carann abhāvasvabhāvān sarvadharmān adhimucate, sa evam adhimucyādhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na keṣu kācid dharmeṣv abhiniviśate, rūpe vā vedanāyāṃ vā saṃjñāyāṃ vā saṃskāreṣu vā vijñāne vā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu vā pratītyasamutpādāṅgeṣu vā pāramitāsu vā śūnyatāsu vā bodhipakṣyeṣu vā dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_6-8:28) śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu vānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau vā nābhiniviśate, abhāvasvabhāvāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārgaṃ paripūrayati, yad uta ṣaṭpāramitā yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ dvātriṃśanmahāpuruṣalakṣaṇāny aśītyanuvyañjanāni paripūrayati, sa vipākajadharme bodhisattvamārge sthitvā ṣaṭsu pāramitāsu paripūrṇāsu yāvat saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu paripūrṇesu yāvad vipākajāsu pañcasv abhijñāsu sthitvā ye sattvā dānenānugrahītavyās tān dānenānugṛhṇāti, ye śīlena ye samādhinā ye prajñayā ye vimuktyā ye vimuktijñānadarśanenānugrahītavyās tāṃs tair anugṛhṇāti, ye srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyā ye sakṛdāgāmiphale ye 'nāgāmiphale ye 'rhattve ye pratyekabodhau ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ