Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_5u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển V (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā V)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 7 / 7 (50.000 ký tự/trang)
thā hi sa svalakṣaṇaśūnyān sarvadharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, bodhipakṣyeṣu dharmeṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntiḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann aṣṭavimokṣān samāpadyate, sa navānupūrvavihārasamāpattīś catvāry āryasatyāni bhāvayati, śūnyatānimittāpraṇihitāni ca samāpadyate, na ca srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamathatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, sa vimokṣasamādhisamāpattyāryasatyaśūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran śrāvakapratyekabuddhabhūmim avakrāmatīyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānutpattikadharmavyākaraṇakṣāntiḥ. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran daśasu tathāgatabaleṣu parijayaṃ karoti, caturṣu vaiśāradyeṣu (PSP_5:149) catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ ca, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvad buddhakṣetraṃ na pariśodhitaṃ bhavati, sarvasattvāś ca na paripācitā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaṃ śūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāraṃ lakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu mahāmaitryāṃ mahākaruṇāyāṃ caran buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati. evaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: paramabuddhimanto bhagavan bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, paramabuddhimantaḥ subhūte bodhisattvā mahāsattvā ya evaṃ gambhīreṣu dharmeṣu caranti, vipākaṃ ca na pratigṛhṇanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ svabhāvato na calanti. subhūtir āha: kasmāt svabhāvān na calanti? bhagavān āha: abhāvato na calanti, yat punar āyuṣmān subūtir evam āha katamasmāt svabhāvān na calanti, rūpasya svabhāvato na calanti, na vedanāyā na saṃjñāyā na saṃskārāṇāṃ, vijñānasya svabhāvato na calanti, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasvabhāvān na calanti, pratītya samutpādāṅgasvabhāvān na calanti, dānapāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, śīlapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyā vīryapāramitāyā dhyānapāramitāyāḥ prajñāpāramitāyāḥ svabhāvān na calanti, adhyātmaśūnyatāyā bahirdhāśūnyatāyā adhyātmabahirdhāśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāḥ svabhāvān na calanti, apramāṇasvabhāvād dhyānārūpyasamāpattisvabhāvāt smṛtyupasthānasvabhāvāt samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgasvabhāvād āryāṣṭāṅgamārgasvabhāvān na calanti, śūnyatānimittāpraṇihitasvabhāvān na calanti, āryasatyasvabhāvād abhijñāsvabhāvād (PSP_5:150) vimokṣasamādhisamāpattidharaṇīmukhasvabhāvān na calanti, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasvabhāvān na calanti mahāmaitrīmahākaruṇāsvabhāvān na calanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte ya eṣa dharmo niḥsvabhāvaḥ so 'bhāvaḥ. ity upāyakauśale vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kiṃ punar bhagavann abhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tat kiṃ punar bhagavan bhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tat kiṃ bhagavann abhāvena bhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tat kiṃ bhagavan bhāvenābhāvaḥ śakyo 'bhisaṃboddhum? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tan mā haiva bhagavan na prāptir nābhisamayo bhaviṣyati? yadi nābhāvenābhāvasyābhisamayo, na bhāvena bhāvasyābhisamayo, nābhāvena bhāvasyābhisamayo, na bhāvenābhāvasyābhisamayaḥ. bhagavān āha: asyābhisamayo na punar anena catuḥprakārābhinihāreṇa. subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann abhisamayaḥ? bhagavān āha: naivābhāvo na bhāvaḥ, sa tādṛśo 'bhisamayo yatraite prapañcā na saṃvidyante, aprapañco niṣprapañcābhisamayaḥ. ity abhisamaye vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ? bhagavān āha: rūpan nityam anityam iti vā bodhisattvasya mahāsattvasya prapañcaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ sukhaṃ duḥkham iti vā prapañcaḥ, rūpam ātmānātmeti, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam ātmānātmeti prapañcaḥ, rūpaṃ śāntam aśāntam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śāntam aśāntam iti vā prapañcaḥ, rūpaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, vedanā saṃjñā (PSP_5:151) saṃskārā, vijñānaṃ parijñeyam aparijñeyam iti vā prapañcaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgāni ca nityānityasukhaduṣkhātmānātmaśāntāśāntaparijñeyāparijñeyam iti vā prapañcaḥ. duṣkham āryasatyaṃ parijñeyam iti prapañcaḥ, samudayaḥ prahātavya iti prapañcaḥ, nirodhaḥ sākṣātkartavya iti prapañcaḥ, mārge bhāvayitavya iti prapañcaḥ, catvāri dhyānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāry apramāṇāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catasra ārūpyasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, āryāṣṭāṅgamārgo bhāvayitavya iti prapañcaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni bhāvayitavyānīti prapañcaḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo bhāvayitavyā iti prapañcaḥ, srotaāpattiphalaṃ sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvam atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, pratyekāṃ bodhim atikramiṣyāmīti prapañcaḥ, daśabodhisattvabhūmiḥ paripūrayiṣyāmīti prapañcaḥ, bodhisattvaniyāmam avakramiṣyāmīti prapañcaḥ, buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyāmīti prapañcaḥ, sattvān paripācayiṣyāmīti prapañcaḥ, dānapāramitāyāñ cariṣyāmīti prapañcaḥ, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti prapañcaḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayiṣyāmīti prapañcaḥ, catvāri vaiśāradyāni daśatathāgatabalāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān utpādayiṣyāmīti prapañcaḥ, sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti prapañcaḥ, sarvavāsanānusaṃdhikleśān prahāsyāmīti prapañcaḥ. tasmād bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ nityam anityam ity aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham iti, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityam anityam aprapañcan na prapañcayati, sukhaṃ duḥkham ity, ātmānātmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam ity aprapañcan na prapañcayati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni ca nityam anityam iti, sukhaṃ duḥkham (PSP_5:152) iti, ātmānatmeti, śāntam aśāntam iti, parijñeyam aparijñeyam iti vāprapañcan na prapañcayati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānitmittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān sarvān aprapañcān na prapañcayati, srotaāpannasakṛdāgāmyanāgāmyarhattvapratyekabuddhabodhim atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. sarvākārajñatām atikramiṣyāmity aprapañcan na prapañcayati. tat kasya hetoḥ? na hi svabhāvaḥ svabhāvaṃ prapañcayati, abhāvo vābhāvaṃ prapañcayati, na hi svabhāvo 'bhāvaṃ vā sthāpayitvā anyat kiñcid upalabhate, yaṃ vā prapañcayet, yatra vā prapañcayet, yena vā prapañcayet. tasmāt tarhi subhūte niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāny āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'ṣṭavimokṣānavānupūrvavihārasamāpattayo niṣprapañcāḥ, śūnyatā nimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido niṣprapañcāḥ, aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, anuttarā samyaksaṃbodhir niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena niṣprapañcena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpaṃ niṣprapañcaṃ yāvad vijñānaṃ niḥprapañcaṃ peyālaṃ yāvad bodhir niṣprapañcā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: nāsti subhūte rūpasya svabhāvo, nāsti vedanāyā nāsti saṃjñāyā nāsti saṃskārāṇāṃ nāsti vijñānasya svabhāvo, nāsti skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ svabhāvo nāsti pāramitānāṃ svabhāvo nāsti śūnyatāmukhānāṃ svabhāvaḥ. evaṃ nāsti bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ svabhāvo nāsti sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo, yasya svabhāvaṃ nāsti so 'prapañco 'nena subhūte kāraṇena niṣprapañcaṃ rūpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, niṣprapañcaṃ vijñānaṃ, niṣprapañcāḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ, (PSP_5:153) pratītyasamutpādāṅgāni ca niṣprapañcāni, sarvāḥ pāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā niṣprapañcāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni niṣprapañcāni, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā niṣprapañcāḥ, daśabodhisattvabhūmayo niṣprapañcāḥ, sarvākārajñatā niṣprapañcā. evaṃ khalu subhūte bodhi sattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvaniyāmam avakrāmati. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan na kasyacid dharmasya svabhāva upalabhate, tat katamena mārgeṇa bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati? kiṃ śrāvakamārgeṇa vā pratyekabuddhamārgeṇa vā buddhamārgeṇa vā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na subhūte śrāvakamārgeṇa vā bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvaniyāmam avakrāmati na pratyekabuddhamārgeṇa vā na buddhamārgeṇa vā. api tu khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgeṣu śikṣitvā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, tadyathāpi nāma subhūte arhan sarvamārgeṣu śikṣitvā samyaktvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat phalaṃ prāpnoti, yāvan na phalamārgam utpādayati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, na ca tāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, yāvan na vajropamaḥ samādhiḥ pratilabdho bhavati, tataḥ sa ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpnoti. iti viparyāse vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati, nanu bhagavann anyo 'ṣṭamakasya mārgaḥ, anyaḥ srotaāpannasyānyaḥ sakṛdāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyaḥ sakṛdāgāmino 'nyo 'nāgāmitāyāḥ pratipannakasyānyo 'nāgāmino 'nyo 'rhattvapratipannakasyānyo 'rhato mārgaḥ, anyaḥ pratyekabuddhasyānyas tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya mārgaḥ? yadi bhagavann anya eva mārgaḥ, tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān paripūrya bodhisattvaniyāmam avakrāmati? (PSP_5:154) yadi bhagavan bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgāḥ paripurayitavyāḥ, mā khalu bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamako bhaviṣyati, darśanamārgam utpādya srotaāpanno bhaviṣyati, bhāvanāmārgam utpādya sakṛdāgāmitāyai pratipannakaḥ sakṛdāgāmī bhaviṣyaty, anāgāmitāyai pratipannako anāgāmī bhaviṣyati, arhattvapratipannako 'rhan bhaviṣyati, pratyekabuddhamārgam utpādya pratyekabuddho bhaviṣyaty, asthānaṃ bhagavann anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamakamārgam utpādyāṣṭamakaḥ, syād aṣṭamako bhūtvā bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakrāmya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, evaṃ srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kathaṃ bhagavan jānīyāma vayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān utpādya bodhisattvaniyāmam avakrāmatiti? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, asthānaṃ subhūte anavakāśo yad bodhisattvo mahāsattvo 'ṣṭamako bhūtvā srotaāpattiphalaṃ prāpya sakṛdāgāmiphalaṃ prāpyānāgāmiphalaṃ prāpyārhattvaṃ prāpya pratyekāṃ bodhiṃ prāpya bodhisattvaniyāmam avakrāmed iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann etān mārgān prāpya bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya ṣaṭsu pāramitāsu carann aṣṭau bhūmīr jñānena ca darśanena cātikrāmati. katamā aṣṭa? yad uta śuklavidarśanābhūmir gotrabhūmir aṣṭamakabhūmir darśanabhūmis tanūbhūmir vītarāgabhūmiḥ kṛtāvībhūmiḥ pratyekabuddhabhūmir, ayaṃ bhūminirdeśaḥ. sa imā aṣṭau bhūmīr jñānena darśanena cātikramya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya (PSP_5:155) sarvākārajñatājñānena sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte yad aṣṭamakasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yaṃ srotaāpannasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat sakṛdāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad anāgāmino jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yad arhato jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntir, yat pratyekabuddhasya jñānañ ca prahāṇañ ca sā bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntiḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvamārgān sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ paripūrya mārgajñatayā bodhisattvaniyāmam avakrāmati, bodhisattvaniyāmam avakramya sarvākārajñatājñānena ca sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgān paripūryānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃbodhavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvasattvānāṃ phalopabhogena bhavitavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: ya ime bhagavan mārgā ākhyātāḥ śrāvakamārgaḥ pratyekabuddhamārgo buddhamārgaḥ, eṣāṃ katamo 'yaṃ bhagavan mārgajñatāmārgaḥ? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatāviśuddhir utpādayitavyā, tatreyaṃ subhūte sarvadharmā mārgākārajñatāviśuddhiḥ. yair ākārair yair liṅgair yair nimittaiḥ sarvamārgākārajñatā visuddhir bhavati, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni bodhisattvena mahāsattvenābhisaṃboddhavyāni, abhisaṃbudhya pareṣām ākhyātavyāni nirdeśayitavyāni prakāśayitavyāni prajñepayitavyāni prasthāpayitavyāni, vivaritavyāni parebhyo vinayārthāya yathā pare jānīyur iti. tatra bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvarutasaṃketaghoṣāḥ samudānayitavyā uccārayitavyāś ca, yai rutasaṃketaghoṣaiḥ trisāhasre mahāsāhasre lokadhātau vijñāpayati yadidaṃ pratiśrutkopamā jñānena. tad anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvena mahāsattvena sarvamārgākārajñatā paripūrayitavyā, sarvamārgākārajñatāṃ paripūrya sattvānām āśayo jñātavyaḥ, nairayikānāṃ sattvānāṃ nairayiko mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca nairayikamārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ, tiryagyonigatānāṃ (PSP_5:156) sattvānāṃ tiryagmārgo jñātavyo hetur jñātavyo phalaṃ jñātavyaṃ tataś ca tiryagmārgān nivārayitavyāḥ, hetuto nivārayitavyāḥ, phalato nivārayitavyāḥ. evaṃ kiṃnarāṇāṃ mahoragānāṃ nāgānāṃ yakṣāṇāṃ rākṣasānāṃ gandharvāṇām asurāṇāṃ garuḍānāṃ guhyakānāṃ cāraṇānāṃ vidyādharāṇāṃ siddhānāṃ sādhyānāṃ manuṣyāṇāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, cāturmahārājakānāṃ devānāṃ trayastriṃśānāṃ yāmānāṃ tuṣitānāṃ nirmāṇaratīnāṃ paranirmitavaśavartināṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyaṃ, brahmapāriṣadyānāṃ devānāṃ brahmapurohitānāṃ mahābrahmāṇo mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam, ābhāsvarāṇāṃ parīttābhānām apramāṇābhānāṃ parīttaśubhānāṃ apramāṇaśubhānāṃ śubhakṛtsnānām anubhrakānāṃ puṇyaprasavānāṃ bṛhatphalānām asaṃjñisattvānāṃ śuddhāvāsānām aspṛhāṇām atapānāṃ sudṛśānāṃ sudarśanānāṃ akaniṣṭhānāṃ devānāṃ, ākāśānantyāyatanānāṃ devānāṃ vijñānānantyāyatanānām ākiṃcanyāyatanānāṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanānāṃ devānāṃ mārgo jñātavyo hetur jñātavyaḥ phalaṃ jñātavyam. catvāri smṛtyupasthānāni bhāvayitavyāni, catvāri samyakprahāṇāni jñātavyāni, catvāra ṛddhipādāḥ jñātavyāḥ, pañcendriyāṇi jñātavyāni, pañcabalāni jñātavyāni, saptabodhyaṅgāni jñātavyāni, āryāṣṭāṅgamārgo jñātavyaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukhāni jñātavyāni, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo jñātavyāḥ, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattayo jñātavyāḥ, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni jñātavyāni, pañcābhijñā jñātavyāḥ, daśabodhisattvabhūmayo jñātavyāḥ, daśatathāgatabalāni jñātavyāni, catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā jñātavyāḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā jñātavyā. yaiś ca mārgair ye sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayati, ye sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye anāgāmiphale pratiṣṭhāpayitavyāḥ tān anāgāmiphale pratiṣṭhāpayati, ye 'rhattve pratiṣṭhāpayitavyās tān arhattve pratiṣṭhāpayati, ye pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayitavyā tān pratyekāyāṃ bodhau pratiṣṭhāpayati, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayitavyās tān anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, iyaṃ subhūte sarvamārgākārajñatā (PSP_5:157) bodhisattvasya mahāsattvasya yatra bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sattvānām āśayam avatarati, sattvānām āśayam avatīrya tathā dharmaṃ deśayati yathāsya sā dharmadeśanāmoghākṣaṇā bhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya puruṣendriye parāparajñānaṃ suvibhaktaṃ suvijñātaṃ ca bhavati, sattvānāṃ gatiṃ cyutim upapattiṃ ca prajānāti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, atra hi prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmā antargatā, ye kecid bodhipakṣyā dharmā, yatra bodhisattvair mahāsattvaiś caritavyaṃ śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā caritavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan ye bodhipakṣyā dharmā yāvad yā bodhiḥ sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, tat kathaṃ bhagavan bodhipakṣyā dharmā bodher āhārikā bhavanti? evaṃ bhagavan na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā dharmā na kasyacid dharmasyāhārikā vāpahārikā vā, tadyathāpi nāma bhagavann ākāśan na kasyacid dharmasyāhārakaṃ vāpahārakaṃ vā. evam eva bhagavan svalakṣaṇaśūnyā dharmā na kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte svalakṣaṇaśūnyā dharmāḥ kasyacid dharmasyāhārakā vāpahārakā vā, ye vā subhūte sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate, ime bodhipakṣyā dharmā bodher āhārakā bhavanti. iti mārge vipratipattiḥ api tu khalu subhūte yañ ca rūpaṃ yā ca vedanā yā ca saṃjñā ye ca saṃskārā yac ca vijñānaṃ ye ca skandhā ye ca dhātavo yāni cāyatanāni yaś ca pratītyasamutpādo yāni ca pratītyasamutpādāṅgāni yā ca dānapāramitā yā ca śīlapāramitā yā ca kṣāntipāramitā yā ca vīryapāramitā yā ca dhyānapāramitā yā ca prajñāpāramitā yā cādhyātmaśūnyatā yā ca bahirdhāśūnyatā yā cādhyātmabahirdhāśūnyatā yā ca yāvad abhāvasvabhāva śūnyatā yac ca prathamaṃ dhyānaṃ yac ca dvitīyaṃ dhyānaṃ yac ca tṛtīyaṃ dhyānaṃ yac ca caturthaṃ dhyānaṃ, yac cākāśānantyāyatanaṃ yac ca vijñānānantyāyatanaṃ yac cākiṃcanyāyatanaṃ yac ca naivasaṃjñānā saṃjñāyatanaṃ yā ca mahāmaitrī yā ca mahākaruṇā yā ca mahāmuditā yā ca (PSP_5:158) mahopekṣā ye ca smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā yā ca śūnyatā yac cānimittaṃ yac cāpraṇihitaṃ ye cāṣṭavimokṣā yāś ca navānupūrvavihārasamāpattayo yāni cāryasātyāni yāś cābhijñā ye ca samādhayo yāni ca dhāraṇīmukhāni yāś ca daśabodhisattvabhūmayo yāni ca daśatathāgatabalāni yāni ca catvāri vaiśāradyāni yāś ca catasraḥ pratisaṃvido ye cāṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā yā ca mahākaruṇā yā ca yāvat sarvākārajñatā, ārye 'smin dharmavinaye sarva ete dharmā na saṃyuktā na visaṃyuktā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ. te ca khalu punaḥ subhūte tathāgatena sattvānām avatāraṇārthāya lokavyavahāreṇa vyavakṛtās te dharmā prajñāpayitavyāḥ, na punaḥ paramārthena. tatra subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvatra śikṣitavyaṃ jñānena ca darśanena ca śikṣitvā kecid dharmāḥ pratibodhavyāḥ kecin na pratibodhavyāḥ subhūtir āha: katame dharmā bodhisattvena mahāsattvena jñānena ca darśanena ca śikṣitvā na pratibodhavyāḥ? katame dharmāḥ pratibodhavyāḥ? bhagavān āha: śrāvakabhūmiḥ pratyekabuddhabhūmiś ca śikṣitvā jñānena ca darśanena ca na pratibodhavyā, sarvākārajñatā jñānena ca darśanena ca pratibodhavyā, sarvākārajñatājñānena sarvākāraiḥ sarvadharmāś ca pratibodhavyāḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ārye 'smin dharmavinaye prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: āryo dharmavinayo 'nāryo dharmavinaya iti bhagavann ucyate, katamo bhagavann āryo dharmavinayaḥ? katamo bhagavann anāryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann āryo dharmavinayaḥ? kiyatā bhagavann anāryo dharmavinaya ity ucyate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte śrāvakāḥ pratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvāś ca tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā rāgena na saṃyuktā na visaṃyuktā, doṣeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, mohena na saṃyuktā na visaṃyuktā, satkāyadṛṣṭyā na saṃyuktā na visaṃyuktā, vicikitsayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlavrataparāmarśena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, kāmarāgavyāpādair na saṃyuktā na visaṃyuktā, rūparāgārūpyarāgair na saṃyuktā na visaṃyuktā, avidyayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, mānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, (PSP_5:159) auddhatyena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, prathamena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, dvitīyena dhyānena tṛtīyena dhyānena, caturthena dhyānena na saṃyuktā na visaṃyuktā, maitryā karuṇayā muditayopekṣayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, ākāśānantyāyatanena vijñānānantyāyatanenākiṃcanyāyatanena naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanena na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṇa na saṃyuktā na visaṃyuktā, āryasatyaiḥ śūnyatānimittāpraṇihitair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, aṣṭavimokṣair navānupūrvavihārasamāpattibhiḥ pañcabhir abhijñābhir na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, samādhibhidhāraṇīmukhair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, dānapāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, śīlapāramitayā kṣāntipāramitayā vīryapāramitayā dhyānapāramitayā, prajñāpāramitayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, adhyātmaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, bahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, adhyātmabahirdhāśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatayā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, daśabhis tathāgatabalair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśābhir āveṇikair buddhadharmair na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, saṃskṛtadhātāv asaṃskṛtadhātau na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇāḥ, te arūpiṇo 'rūpibhiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, anidarśanā nidarśanaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, apratighā apratighaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā, alakṣaṇā alakṣaṇaiḥ sārdhaṃ na saṃyuktā vā na visaṃyuktā vā. iti vipakṣapratipakṣayor vipratipattiḥ imā subhūte 'rūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇā pāramitā bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yatra bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra śikṣitvā na kasyacid dharmasya lakṣaṇam upalabhyate. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: na punar bhagavan rūpalakṣaṇe śikṣitavyaṃ na vedanālakṣaṇe na saṃjñālakṣaṇe na saṃskāralakṣaṇe na vijñānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na cakṣuḥśrotraghrāṇajihvākāyamanolakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na rūpaśabdagandharasaspraṣṭavyadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na pṛthivīdhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābdhātulakṣaṇe na tejodhātulakṣaṇe na vāyudhātulakṣaṇe nākāśadhātulakṣaṇe (PSP_5:160) na vijñānadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dānaparamitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na śīlapāramitālakṣaṇe na kṣāntipāramitālakṣaṇe na vīryapāramitālakṣaṇe na dhyānapāramitālakṣaṇe na prajñāpāramitālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nādhyātmaśūnyatālakṣaṇe na bahirdhāśūnyatālakṣaṇe nādhyātmabahirdhāśūnyatālakṣaṇe na yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na prathamadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dvitīyadhyānalakṣaṇe na tṛtīyadhyānalakṣaṇe na caturthadhyānalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mahāmaitrīlakṣaṇe na mahākaruṇālakṣaṇe na muditālakṣaṇe nopekṣālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nākāśānantyāyatanalakṣaṇe na vijñānānantyāyatanalakṣaṇe nākiṃcanyāyatanalakṣaṇe naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgalakṣaṇe śikṣitayaṃ, na śūnyatānimittāpraṇihitalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāṣṭavimokṣalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na navānupūrvavihārasamāpattilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nābhijñālakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samādhilakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na dhāraṇīmukhalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na daśatathāgatabalalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na caturvaiśāradyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na catuḥpratisaṃvillakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na yāvad aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na duḥkhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na samudayāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na nirodhāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na mārgāryasatyalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nārye 'smin dharmavinaye lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nānulomapratilomapratītyasamutpādalakṣaṇe śikṣitavyaṃ, na saṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāsaṃskṛtadhātulakṣaṇe śikṣitavyam. subhūtir āha: yadi bhagavann eteṣāṃ dharmāṇāṃ lakṣaṇe na śikṣitavyaṃ, kathaṃ bhagavan na śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvo dharmāṇāṃ dharmalakṣaṇe śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikramiṣyati? śrāvakapratyekabudddhabhūmim anatikramya kathaṃ bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati? bodhisattvaniyāmam anavakramya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati? sarvākārajñatām ananuprāpya kathaṃ dharmacakraṃ pravartayiṣyati? dharmacakram apravartya kathaṃ sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā buddhayānena vā? (PSP_5:161) evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadi subhūte kasyacid dharmasya lakṣaṇaṃ syāt, tadā bodhisattvena mahāsattvena lakṣaṇe śikṣitavyaṃ syād, yasmāt tarhi sarvadharmā alakṣaṇā arūpiṇo 'nidarśanā apratighā ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās tasmāt tad bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? yadi pūrvaṃ lakṣaṇam abhaviṣyat paścād alakṣaṇaṃ na bhaved, yasmāt tarhi subhūte pūrvam eva te sarvadharmā alakṣaṇās tasmāt tarhy apy alakṣaṇās, tasmād bodhisattvena mahāsattvena nāpi lakṣaṇe śikṣitavyaṃ, nāpy alakṣaṇe śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthita evaiṣa lakṣaṇadhātuḥ. iti lakṣaṇe vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann alakṣaṇāḥ sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ, ekalakṣaṇā yad utālakṣaṇās, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati? na hi bhagavann avibhāvya prajñāpāramitāṃ bodhisattvena mahāsattvena śakyā śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā atikramitum, anatikramya śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā na śakyo bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvaniyāmam avakramituṃ, bodhisattvaniyāmam anavakramya na śakyānutpattikair dharmaiḥ kṣāntir utpādayitum, anutpattikair dharmaiḥ kṣāntim anutpādya na śakyā bodhisattvābhijñā utpādayituṃ, bodhisattvābhijñānutpādya na śakyaṃ buddhakṣetraṃ pariśodhayituṃ, buddhakṣetram apariśodhya na śakyāḥ sattvān paripācāyituṃ, sattvān aparipācya na śakyā sarvākārajñatām anuprāptuṃ, sarvākārajñatām ananuprāpya na śakyaṃ dharmacakraṃ pravartayituṃ, dharmacakram apravartya na śakyāḥ sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhāpayituṃ, na sakṛdāgāmiphale nānāgāmiphale nārhattve pratiṣṭhāpayituṃ, na pratyekabodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayituṃ, nāpi śakyāḥ sattvā dānamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na śīlamaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayituṃ, na bhāvanāmaye puṇyakriyāvastūni pratiṣṭhāpayitum. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etat, alakṣaṇāḥ subhūte sarvadharmā na vilakṣaṇāḥ. (PSP_5:162) subhūtir āha: katham alakṣaṇasya dharmasya prajñāpāramitābhavanā bhavati? bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitābhāvanā bodhisattvasya mahāsāttvasyaikalakṣaṇā anekalakṣaṇā, alakṣaṇā bhāvanā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitābhāvanā bhavati. subhūtir āha: kathaṃ bhagavann alakṣaṇā bhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati? bhagavān āha: sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan sarvadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā bhavati? bhagavān āha: rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurbhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanobhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣurvijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, manaḥsaṃsparśapratyayavedanābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pṛthivīdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abdhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā tejodhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vāyudhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānadhātubhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratītyasamutpādabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, avidyābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, saṃskārabhāvanāvibhāvanā, vijñānabhāvanāvibhāvanā, nāmarūpabhāvanāvibhāvanā, ṣaḍāyatanabhāvanā vibhāvanā, sparśabhāvanā vibhāvanā, vedanābhāvanā vibhāvanā, tṛṣṇābhāvanāvibhāvanā, upādānabhāvanāvibhāvanā, bhavabhāvanāvibhāvanā, jātibhāvanāvibhāvanā, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, āyūhaniryūhabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prathamadhyānabhavanāvibhāvanā (PSP_5:163) prajñāpāramitābhāvanā, dvitīyadhyānabhāvanāvibhāvanā tṛtīyadhyānabhāvanāvibhāvanā caturthadhyānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, maitrībhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, karuṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, muditābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upekṣābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākāśānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vijñānānantyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, ākiṃcanyāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, buddhānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dharmānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, saṃghānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, śīlānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, tyāgānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, devānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, upāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā, anupāyānusmṛtibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā duṣkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, anātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, ātmasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, sattvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jīvasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jantusaṃjñābhāvanāvibhāvanā, poṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, puruṣasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, pudgalasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, manujasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, mānavasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, kārakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, vedakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, jānakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, paśyakasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, nityānityasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śubhāśubhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā, duḥkhāduḥkhasaṃjñābhāvanāvibhāvanā śāntāśāntasaṃjñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāryāṣṭāṅgamārgabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śūnyatānimittāpraṇihitabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, aṣṭavimokṣanavānupūrvavihārasamāpattibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, savitarkasavicārasamādhyavitarkāvicārasamādhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, duṣkhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samudayāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, nirodhāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, mārgāryasatyajñānabhāvanāvibhāvanā, kṣayajñānabhāvanāvibhāvanā, anutpādajñānabhāvanāvibhāvanā, (PSP_5:164) dharmajñānabhāvanāvibhāvanā, anvayajñānabhāvanāvibhavanā, ātmajñānabhāvanāvibhāvanā, saṃvṛtijñānabhāvanāvibhāvanā, parijayajñānabhāvanāvibhāvanā, yathārutajñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, śīlapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, kṣāntipāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, vīryapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, dhyānapāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, prajñāpāramitābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, bahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, adhyātmabahirdhāśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, abhijñābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, daśatathāgatabalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ bhāvanāvibhāvanā, catasṛṇāṃ pratisaṃvidāṃ bhāvanāvibhāvanā, aṣṭādaśāveṇikabuddhadharmāṇāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, samādhidhāraṇīmukhānāṃ bhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, mahākaruṇābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, srotaāpattiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sakṛdāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, anāgāmiphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, arhattvaphalabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, pratyekabodhibhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvākārajñatābhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā, sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan rūpabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā mahākaruṇā sarvākārajñatā, ātmasattvajīvajantupoṣapuruṣapudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakaḥ nityānityasukhaduṣkhaśāntāśāntaśubhāśubhaḥ, srotaāpattiphalaṃ (PSP_5:165) sakṛdāgāmiphalam anāgāmiphalam arhattvaphalaṃ pratyekabodhir yāvat kathaṃ bhagavan sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇabhāvanāvibhāvanā prajñāpāramitābhāvanā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpaṃ bhāva iti na bhāvayati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatā bodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ sarvākārajñatā bhāva iti na bhāvayati, rāgadoṣamohā bhāva iti na bhāvayati, anuśayaparyutthānāni bhāva iti na bhāvayati. tat kasya hetoḥ? nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ prajñāpāramitābhāvanā, nāsti subhūte bhāvasaṃjñino dānapāramitābhāvanā, śīlapāramitākṣāntipāramitāvīryapāramitādhyānapāramitāprajñāpāramitābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bhāve eṣo 'ham iti saṃjñā, dāne śīle kṣāntau vīrye dhyāne, prajñāyām eṣo 'ham iti saṃjñā, yo dvābhyām antābhyāṃ saktas tasya nāsti vimokṣo, nāsti subhūte bhāvasaṃjñinaḥ smṛtyupasthānabhāvanā na samyakprahāṇabhāvanā narddhipādabhāvanā nendriyabhāvanā na balabhāvanā na bodhyaṅgabhāvanā nāryāṣṭāṅgamārgabhāvanā na duḥkhāryasatyabhāvanā na samudayāryasatyabhāvanā na nirodhāryasatyabhāvanā na mārgāryasatyabhāvanā na śūnyatābhāvanā nānimittabhāvanā nāpraṇihitabhāvanā nāpramāṇadhyānārūpyasamāpattibhāvanā nāṣṭavimokṣabhāvanā na navānupūrvavihārasamāpattibhāvanā na sarvaśūnyatābhāvanā na samādhidhāraṇīmukhabhāvanā nābhijñābhāvanā na daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmabhāvanā na mahākaruṇābhāvanā na sarvākārajñatābhāvanā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa bhāve saktaḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tat kim iti bhagavan bhāvaḥ? kim ity abhāvaḥ? bhagavān āha: dvayaṃ subhūte bhāvaḥ, advayam abhāvaḥ. subhūtir āha: kim iti bhagavan dvayaṃ? kim ity advayam? bhagavān āha: rūpasaṃjñinaḥ subhūte dvayaṃ, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānasaṃjñino dvayaṃ, cakṣuḥsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanaḥsaṃjñinaḥ, rūpasaṃjñinaḥ, evaṃ śabdagandharasaspraṣṭavyadharmasaṃjñinaḥ, (PSP_5:166) cakṣurvijñānasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśasaṃjñinaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, evaṃ śrotraghrāṇajihvākāyamanovijñānasaṃjñino manaḥsaṃsparśasaṃjñino manaḥsaṃsparśapratyayavedanāsaṃjñinaḥ, pṛthivīdhātusaṃjñinaḥ, evam abdhātutejodhātuvāyudhātvākāśadhātuvijñānadhātusaṃjñinaḥ pratītyasamutpādasaṃjñinaḥ avidyāsaṃjñinaḥ, evaṃ saṃskāravijñānanāmarūpaṣaḍāyatanasparśavedanātṛṣṇopādānabhavajātijarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsasaṃjñinaḥ, pāramitāsaṃjñinaḥ, sarvaśūnyatāsaṃjñinaḥ, bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhasaṃjñinaḥ, śūnyatānimittāpraṇihitasaṃjñinaḥ, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasaṃjñinaḥ, srotaāpannasaṃjñinaḥ, sakṛdāgāmyanāgāmyarhatsaṃjñinaḥ, pratyekabuddhasaṃjñino bodhisattvasaṃjñino 'nuttarasamyaksaṃbuddhasaṃjñinaḥ, saṃskṛtadhātusaṃjñino 'saṃskṛtadhātusaṃjñino, yāvat subhūte sarvasaṃjñino dvayaṃ, yāvad asarvasaṃjñino 'dvayaṃ, yāvad dvayaṃ tāvad bhāvo, yāvad bhāvaṃ tāvat saṃskārā, yāvat saṃskārās tāvat sattvā na parimucyante jātyā jarayā vyādhinā maraṇena śokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsaiḥ. tad anena subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, nāsti dvayasaṃjñino dānaṃ, nāsti śīlaṃ nāsti kṣāntir nāsti vīryaṃ nāsti dhyānaṃ nāsti prajñā nāsti mārgo nāsti jñānaṃ nāsty abhisamayo nāsty antaśo 'nulomikī kṣāntiḥ. kutaḥ punā rūpasya parijñā, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, kuto vijñānasya parijñā, kutaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāṅgānāṃ parijñā, kutaḥ pāramitānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatāmukhānāṃ parijñā, kutaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ parijñā, kutaḥ śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ parijñā, kutaḥ sarvākārajñatāyāḥ parijñā yasya nāsti mārgabhāvanā, kutas tasya srotaāpattiphalaṃ, kutas tasya sakṛdāgāmiphalaṃ, kutas tasyānāgāmiphalaṃ, kutas tasyārhatvaphalaṃ, kutas tasya pratyekabuddhatvaṃ, kutas tasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavan bhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir nāsti kutaḥ punaḥ prāptiḥ kuto 'bhisamayaḥ? kiṃ punar bhagavann abhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntiḥ? (PSP_5:167) śuklavidarśanābhūmir vā gotrabhūmir vā aṣṭamakabhūmir vā darśanabhūmir vā tanūbhūmir vā vītarāgabhūmir vā kṛtāvībhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā bodhisattvabhūmir vā, yā ca mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta. punar bhagavan nābhāvasaṃjñinaḥ kasyacid dharmasya sthānaṃ vā nirodho vā utpādo vā bhavati, na cānutpādyainān dharmān sarvākārajñatānuprāptum. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: evam etat subhūte evam etan, nābhāvasaṃjñina ānulomikī kṣāntir, na śuklavidarśanābhūmir na gotrabhūmir nāṣṭamakabhūmir na darśanabhūmir na tanūbhūmir na vītarāgabhūmir na kṛtāvībhūmir na pratyekabuddhabhūmir na bodhisattvabhūmir, na sā mārgabhāvanāyāṃ mārgabhāvanām āgamya kleśān prajahīta śrāvakabhūmipratisaṃyuktān vā pratyekabuddhabhūmipratisaṃyuktān vā, yaiḥ kleśair āvṛto bodhisattvaniyāmam avakrāmet, bodhisattvaniyāmam avakrāman sarvākārajñatām anuprāpnuyāt, sarvākārajñatām anuprāpnuvan sarvavāsanānusaṃdhikleśān prajahīta. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato bhāvasaṃjñā vā bhāvaty abhavasaṃjñā vā, rūpasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā saṃjñāsaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasaṃjñā vā pratītyasamutpādāṅgasaṃjñā vā pāramitāsaṃjñā vā sarvaśūnyatāsaṃjñā vā bodhipakṣyadharmāryasatyasaṃjñā vā pramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattisaṃjñā vā dhāraṇīmukhasaṃjñā vā śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmasaṃjñā vā, rāgasaṃjñā vā rāgaprahāṇasaṃjñā vā doṣasaṃjñā vā doṣaprahāṇasaṃjñā vā mohasaṃjñā vā mohaprahāṇasaṃjñā vā, avidyāsaṃjñā vāvidyāprahāṇasaṃjñā vā saṃskārasaṃjñā vā saṃskāraprahāṇasaṃjñā vā vijñānasaṃjñā vā vijñānaprahāṇasaṃjñā vā nāmarūpasaṃjñā vā nāmarūpaprahāṇasaṃjñā vā ṣaḍāyatanasaṃjñā vā ṣaḍāyatanaprahāṇasaṃjñā vā sparśasaṃjñā vā sparśaprahāṇasaṃjñā vā vedanāsaṃjñā vā vedanāprahāṇasaṃjñā vā (PSP_5:168) tṛṣṇāsaṃjñā vā tṛṣṇāprahāṇasaṃjñā vopādānasaṃjñā vopādānaprahāṇasaṃjñā vā bhavasaṃjñā vā bhavaprahāṇasaṃjñā vā jātisaṃjñā vā jātiprahāṇasaṃjñā vā jarāmaraṇasaṃjñā vā jarāmaraṇaprahāṇasaṃjñā vā, śokaparidevasaṃjñā vā śokaparidevaprahāṇasaṃjñā vā duṣkhasaṃjñā vā duṣkhaprahāṇasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsasaṃjñā vā daurmanasyopāyāsaprahāṇasaṃjñā vā, duḥkhasaṃjñā vā duḥkhaprahāṇasaṃjñā vā samudayasaṃjñā vā samudayaprahāṇasaṃjñā vā nirodhasaṃjñā vā nirodhaprahāṇasaṃjñā vā mārgasaṃjñā vā mārgaprahāṇasaṃjñā vā, sarvākārajñatāsaṃjñā vā sarvākārajñatāprahāṇasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśasaṃjñā vā sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇasaṃjñā vā. bhagavān āha: na subhūte, naitat subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ kvacid dharme bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaiva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyānulomikī kṣāntir yatra nāsti bhāvasaṃjñā vābhāvasaṃjñā vā, eṣaivāsya mārgabhāvanā yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā, etad evāsya phalaṃ yatra nāsti bhāvasaṃjñā nābhāvasaṃjñā. abhāvaḥ khalu punaḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya mārgaḥ, abhāvaś caivābhisamayas, tad anenāpi subhūte paryāyeṇaivaṃ veditavyam, abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, kathaṃ bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmās tathāgatenābhisaṃbuddhāḥ, yeṣām abhisaṃbodhāya sarvadharmeṣu ca vaśavartitā visayavartitā cānuprāptā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ihāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran ṣaṭsu pāramitāsu caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, teṣāñ ca dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ ca nimittam anudgṛhṇaṃs taiś ca dhyānair dhyānāṅgaiś ca na manye, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nāsvādayāmi, dhyānāni dhyānāṅgāni ca nopalabhe. so 'han tāni catvāri dhyānāny ākāraviśuddhāny upasaṃpadyotsāhaṃ dhyānaṃ vipākaṃ kṛtvā vābhijñājñānasākṣātkriyāyai cittam abhinirṇāmayāmi, divyaśrotrajñānasākṣātkriyāyai, cetaḥparyāyajñānasākṣātkriyāyai, pūrvanivāsānusmṛtijñānasākṣātkriyāyai, divyacakṣurjñānasākṣātkriyāyai (PSP_5:169) cittam abhinirṇāmayāmi, so 'han tāsāṃ sākṣātkriyānāṃ nimittam anudgṛhṇaṃs tābhir abhijñābhir na manye, tāś ca paṃcābhijñā nāsvādayāmi nopalabhe, so 'han tāḥ pañcābhijñā ākāśasamāḥ paśyāmi samāpadye, so 'haṃ punaḥ subhūte ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya yāvad idaṃ duṣkhaṃ, ayaṃ duḥkhasamudayaḥ, ayaṃ duḥkhanirodhaḥ, iyaṃ duḥkhanirodhagāminī pratipad iti, daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgataś caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmaiḥ samanvāgataḥ sattvāṃs triṣu rāśiṣu vyākaromi. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavaṃs tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhenābhāvasvabhāvāni catvāri dhyānāny utpāditāni ṣaḍ abhijñā utpāditāḥ sattvāsattayā ca sattvās triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sacet subhūte kāmānāṃ vā pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vā bhāvo vābhāvo vā bhaviṣyan, nāhaṃ subhūte pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran nābhāvasvabhāvān pāpakān akuśalān dharmān viditvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, yasmāt tarhi subhūte kāmānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsti, pāpakānām akuśalānāṃ dharmāṇāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmād ahaṃ pūrvaṃ bodhisattvacaryāṃ caran viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣaṃ, evaṃ yāvac caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya vyahārṣam. sacet subhūte abhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā abhaviṣyan, nāhaṃ subhūte sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsye yāvat sattvāṃs tribhyo rāśibhyo na vyupaśamayiṣye, yasmāt tarhi subhūte sarvābhijñānāṃ svabhāvo vābhāvo vā bhāvo vā nāsty anyatrābhāvasvabhāvāt, tasmāt tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvābhijñā abhāvasvabhāvā iti viditvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhaḥ syāṃ, sattvāś ca triṣu rāśiṣu vyākṛtāḥ. iti bhāvanāyāṃ vipratipattiḥ (PSP_5:170) ity uktā vipratipattayaḥ ity ukto mūrdhābhisamayaḥ āryapañcaviṃśatisāhasrikāyāṃ bhagavatyāṃ prajñāpāramitāyām abhisamayālaṃkārānusāreṇa saṃśodhitāyāṃ mūrdhābhisamayādhikāraḥ śikṣāpariśuddhiparivartaḥ pañcamaḥ