Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_5u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển V (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā V)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 6 / 7 (50.000 ký tự/trang)
i, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhiṃ (PSP_5:124) samāpadyate, āryasatyāni bhāvayati, vimokṣasamādhisamāpattiṃ dhāraṇīmukhāni samāpadyate, abhijñā bhāvayati, daśabhis tathāgatabalair viharati, caturvaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhiḥ, aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair viharati, mahāmaitrīṃ mahākaruṇāṃ paripūrayati? bhagavān āha: yaṃ subhūtir evam āha, yadi nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tat kasyedānīṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo bodhaye cittam utpādyānekavidhāṃ saṃsāracārikāṃ pratyanubhavatīti, yasmāt subhūte nāmamātram idaṃ sarvasaṃskṛtaṃ, tac ca nāma nāmnā śūnyaṃ nimittaṃ nimittena śūnyaṃ, tasmād bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvacārikāṃ caran sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayati, dharmacakraṃ pravartya sattvāṃs tribhir yānaiḥ parinirvāpayati, tasya ca nāmanimittasya notpādo na nirodho na sthitir na sthiter anyathātvaṃ prajñāyate. iti sāmānyena dvitīyo grāhakavikalpopakṣepaḥ subhūtir āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti bhagavan vadasi. bhagavān āha: sarvākārajñatā sarvākārajñateti vadāmi. subhūtir āha: kathaṃ punar bhagavan sarvākārajñatā tathāgatena nirdiṣṭā, mārgākārajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā, sarvajñatāpi tathāgatena nirdiṣṭā? āsāṃ bhagavaṃs tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kiṃ nānākaraṇam? bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya, mārgajñatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ, sarvajñatā subhūte sarvaśrāvakapratyekabuddhānām. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya? bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte ākārā liṅgāni nimittāni yair ākārair yair liṅgair yair nimittais te dharmāḥ sūcyante, te ākārās tāni liṅgāni tāni nimittāni tathāgatenānubaddhāni tenocyate tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya sarvākārajñatā. iti sarvākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan mārgajñatā bodhisattvānāṃ mahāsattvānām? (PSP_5:125) bhagavān āha: sarvamārgāḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena notpādayitavyāḥ, sarvamārgā jñātavyāḥ, yaś ca śrāvakāṇāṃ mārgo, yaś ca pratyekabuddhānāṃ mārgo, ye ca bodhimārgās te ca mārgāḥ paripūrayitavyāḥ taiś ca mārge mārgakaraṇīyaṃ kartavyan na cānena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭir na sākṣātkartavyā? bhagavān āha: nāparipūrya praṇidhānaṃ nāparipācya sattvān nāpariśodhya buddhakṣetran tena bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā, tena kāraṇenocyate bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgajñatā. iti mārgākārajñatāsaṃmohavikalpaḥ subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvajñatā sarvaśrāvakapratyekabuddhānām? bhagavān āha: etāvad eva subhūte sarvaṃ yāvad evādhyātmikāś ca bāhyāś ca dharmās te ca sarvaśrāvakapratyekabuddhair jñātā, na punaḥ sarvamārgeṇa sarvākāreṇa. iti sarvajñatāsaṃmohavikalpaḥ subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvena mahāsattvena mārge sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: amārge sthitvā? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: mārge amārge sthitvā? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: naivamārge nāmārge sthitvā? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: tat katham idānīṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā? bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte api nu tava mārge sthitasyānupādāyāsravebhyaś cittaṃ vimuktam. subhūtir āha: na bhagavan. bhagavān āha: tavāmārge sthitasya? subhūtir āha: na bhagavan. bhagavān āha: tava mārge 'mārge sthitasya? (PSP_5:126) subhūtir āha: na bhagavan. bhagavān āha: tava naiva mārge nāmārge sthitasya? subhūtir āha: na bhagavan, api tu khalu punar me bhagavaṃś cittaṃ vimuktaṃ yathā na kvacit sthitvā syām. bhagavān āha: evam etat subhūte bodhisattvena mahāsattvena na kvacit sthitvā bhūtakoṭiḥ sākṣātkartavyā. subhūtir āha: yāḥ punar imā bhagavan sarvākārajñatā ca mārgajñatā ca sarvajñatā ca kaccid bhagavann āsāṃ tisṛṇāṃ sarvajñatānāṃ kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asya sāvaśeṣaprahāṇam, asyānavaśeṣaprahāṇam? bhagavān āha: na subhūte kleśaprahāṇasya nānātvam asti, asti punas tathāgatasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, na punaḥ śrāvakasya sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan sarvajñatāyām anuprāptāyām aśeṣaprahāṇam asaṃskṛtaṃ bhavati? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann asaṃskṛtasya nānātvam upalabhyate? bhagavān āha: na subhūte 'saṃskṛtasya nānātvam upalabhyate. subhūtir āha: yadi nopalabhyate kuta etan nirdiśyate? asya vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam, asya na vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇam iti. bhagavān āha: na subhūte vāsanānusaṃdhikleśaprahāṇaṃ, api nu teṣāṃ rāgadoṣamohaprahāṇam asti, kāyavāgvikārās tu pravartante, te tu bālapṛthagjanānām anarthāya pravartante, na tu śrāvakāṇāṃ, te tathāgatasya na santi. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvo mārgaḥ, abhāvo nirvāṇaṃ, tat kutaḥ punar bhagavan nirdiśyate? ayaṃ srotaāpanno 'yaṃ sakṛdāgāmy ayam anāgāmy ayam arhann ayaṃ pratyekabuddho 'yan tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ. bhagavān āha: na khalu subhūte asaṃskṛtaṃ bhāvayati api tu lokavyavahāraṃ pramāṇīkṛtyocyate na punaḥ paramārthena śakyā prabhāvanā. tat kasya hetoḥ? na hi tatrāsti vākpathaprajñāptir, api tu khalu punar yaiḥ pūrvānto vyavacchinnas teṣāṃ paścimā koṭiprajñāptā. subhūtir āha: svalakṣaṇaśūnyānāṃ bhagavan sarvadharmāṇāṃ (PSP_5:127) kutaḥ punaḥ purvā koṭiḥ prajñāyate. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, svalakṣaṇaśūnyānāṃ subhūte sarvadharmāṇāṃ pūrvā koṭir na prajñāyate, kutaḥ punaḥ paścimā koṭiḥ prajñāyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate, api tu khalu punaḥ subhūte ye te sattvāḥ svalakṣaṇaśūnyān dharmān na jānanti, teṣām evaṃ nirdiṣṭam iyaṃ pūrvā koṭir iyaṃ paścimā koṭir, na punaḥ svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu pūrvā koṭir na paścimā koṭir upalabhyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, svalakṣaṇaśūnyeṣu dharmeṣu caran na kvacid abhiniviśate 'dhyātmikeṣu vā bāhyeṣu vā saṃskṛteṣu vāsaṃskṛteṣu vā śrāvakadharmeṣu vā pratyekabuddhadharmeṣu vā. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: prajñāpāramitā prajñāpāramiteti bhagavann ucyate, kenārthena prajñāpāramitety ucyate? bhagavān āha: paramapāramitaiṣā subhūte sarvadharmāṇām agamanārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte etayā prajñāpāramitayā sarvaśrāvakapratyekabuddhā bodhisattvāś ca mahāsattvās tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ pāraṅgatās tenārthena prajñāpāramitety ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte paramārthena yo 'rthaḥ sarvadharmāṇām abhinnaḥ, sa iha prajñāpāramitāyāṃ tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ, sarvadharmeṣu pāro nopalabdhas tenārthenocyate prajñāpāramitā. iti mārgasaṃmohavikalpaḥ api tu khalu punaḥ subhūte prajñāpāramitāyāṃ tathatāntargatā, bhūtakoṭir antargatā, dharmadhātur antargataḥ tenocyate prajñāpāramiteti. api tu khalu punaḥ subhūte neyaṃ prajñāpāramitā kenacid dharmeṇa saṃyuktā vā visaṃyuktā vā sanidarśanā vānidarśanā vā sapratighā vāpratighā vā. tat kasya hetoḥ? tathā hīyaṃ prajñāpāramitārūpānidarśanāpratighaikalakṣaṇā yad utālakṣaṇatvāt. iti tathatādiṣu saṃyogaviyogasaṃmohavikalpaḥ api tu khalu punaḥ subhūte iyaṃ prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ cārikā sarvapratibhānānāṃ sarvālokānām anācchedyeyaṃ subhūte prajñāpāramitā māreṇa vā mārakāyikābhir devatābhiḥ śrāvakapratyekabuddha (PSP_5:128) yānikair vā pudgalair, yāvan na kenacid anyatīrthikaiḥ pratyamitrair vā iyaṃ prajñāpāramitā śakyā cchettuṃ bodhisattvasya mahāsattvasya. tat kasya hetoḥ? tathā hi te 'tra prajñāpāramitāyāṃ nopalabhyante sarva evaivaṃ khalu punaḥ subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. ity asamatvasaṃmohavikalpaḥ punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam anityārthe caritavyaṃ, duḥkhārthe caritavyam, anātmārthe caritavyaṃ, śāntārthe caritavyaṃ, duḥkhajñānārthe caritavyaṃ, samudayajñānārthe caritavyaṃ, nirodhajñānārthe caritavyaṃ, mārgajñatārthe caritavyaṃ, duḥkhaparijñatārthe samudayaprahāṇārthe nirodhasākṣātkriyārthe mārgajñatārthe anvayajñānārthe caritavyaṃ, dharmajñatārthe 'saṃvṛttijñānārthe parijayajñānārthe yathārutajñānārthe caritavyam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyām arthe caritavyam. iti duḥkhādiṣu saṃmohavikalpaḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthaś cānarthaś ca nopalabhyate, tat kathaṃ bodhisattvena mahāsattveneha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām arthe caritavyam? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvena gambhīre 'rthe prajñāpāramitārthe carataivaṃ caritavyaṃ, rāgo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dveṣo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, moho me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, mithyādṛṣṭir me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, idaṃ dṛṣṭigato me 'rtho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? na hi rāgadveṣamohānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti, na dṛṣṭigatānāṃ tathatā kasyacid artham anarthaṃ karoti. rūpaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādo me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pratītyasamutpādāṅgāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, pāramitā me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatāmukhāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, bodhipakṣyā me dharmā artho 'nartha iti na caritavyaṃ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni (PSP_5:129) me 'rtho 'nartha iti na caritavyaṃ, śūnyatānimittāpraṇihitāni me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, āveṇikābuddhadharmā me 'rtho 'nartha iti na caritavyam, anuttarā me samyaksaṃbodhir artho 'nartha iti na caritavyam. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tathāgatenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya na kaścid dharma upalabdho yo 'rthaṃ vā kuryād anarthaṃ vā kuryād, api nu khalu punaḥ subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naiva kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvenārthānartho varjayitvā prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitā nānarthakarī nārthakarī? bhagavān āha: tathā hi subhūte saṃskṛtadharmāṇām asaṃskṛtadharmāṇām akāraṇaṃ prajñāpāramitā, tena kāraṇena prajñāpāramitā na kasyacid arthaṃ vā karoty anarthaṃ vā. subhūtir āha: punar bhagavann asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ vā. bhagavān āha: asaṃskṛto 'rthaḥ sarvāryāṇāṃ buddhānāṃ buddhaśrāvakāṇāṃ ca, pratyupasthito na punar apakāreṇa vopakāreṇa vā, tadyathāpi nāma subhūte ākāśasya tathatā na kasyacid apakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyāpakāreṇa vopakāreṇa vā pratyupasthitā. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati? bhagavān āha: iha punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'saṃskṛtāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, na punar dvayayogena. iti kleśaprakṛtisaṃmohavikalpaḥ subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann advayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti? bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan dvayadharmo 'dvayadharmam anuprāpnoti? (PSP_5:130) bhagavān āha: na subhūte. subhūtir āha: katham idānīṃ bhagavann anuprāpyate? bhagavān āha: yathā nādvayo na dvayo dharma upalabhyate. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan nādvayo na dvayo dharma upalabhyate? bhagavān āha: anupalambhaṃ prati na rūpam anupalambhena prāpnoti, na vedanān na saṃjñān na saṃskārān, na vijñānam anupalambhena prāpnoti. iti dvayābhāvasaṃmohavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: gambhīrā bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau prasthitā na ca nāmasattva upalabhyate na sattvaprajñāptis, teṣāṃ ca sattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitāḥ. tadyathāpi nāma bhagavan kaścid eva puruṣa ākāśe apratiṣṭhāne stambam icched dhāpayitum, evam eva bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ sattvānāṃ kṛtenecchet sarvākārajñatām anuprāptum. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā ye sattvānāṃ kṛtaśaḥ sarvākārajñatārtham abhipratiṣṭhante, tāñ ca sarvākārajñatām anubudhya sarvasattvān saṃsārāt parimocayiṣyanti. iti sarvākārajñatāyā abhāvālambanajñānam tadyathāpi nāma subhūte puruṣaḥ stambam icched vāpanāya sa ca puruṣas tasya stambasya na mūlaṃ jānīyād na śākhāṃ na tvacchedaṃ na pattraṃ na palāśaṃ na puṣpaṃ jānīyāt, sa tasya stambasya kāṇḍaṃ vāpayeta vāpayitvā kālena kālaṃ gopāyatodakaṃ dadyād arthaṃ tasya tat kāṇḍam anupūrveṇa śākhāsaṃpannañ ca bhavet, pattrasaṃpannañ ca bhavet, puṣpasaṃpannañ ca bhavet, phalasaṃpannañ ca bhavet, sa tasya stambasya pattrāṇy anubhuñjīt, puṣpāṇi ca phalāni cānubhuñjīta. evam eva subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhum abhisaṃprasthitā anupūrveṇa ṣaṭsu pāramitāsu carantaḥ sarvākārajñatām anuprāpsyanti, tataḥ sarvasattvānāṃ pattrapuṣpaphalopajīvyā bhavanti. tatredaṃ subhūte pattraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ yad āgamya sattvās tribhyo 'pāyebhyaḥ parimucyante. tatredaṃ puṣpaṃ yad āgamya kṣatriyamahāśālakuleṣu brāhmaṇamahāśālakuleṣu gṛhapatimahāśālakuleṣu (PSP_5:131) vā cāturmahārājakāyikeṣu deveṣūpapadyante trayastriṃśeṣu yāmeṣu tuṣiteṣu nirmāṇaratisu paranirmitavaśavartiṣu brahmapārṣadyeṣu yāvan naivasaṃjñānāsaṃjñāyataneṣu upapadyante. tatredaṃ phalaṃ yad āgamya sattvāḥ srotaāpattiphale pratiṣṭhante, sakṛdāgāmiphale pratiṣṭhante, 'nāgāmiphale pratiṣṭhante, arhattve pratiṣṭhante, pratyekabodhau pratiṣṭhante, tad eva ca phalam āgamya sattvāḥ sarvākārajñatam anuprāpnuvanti, sarvasattvānāṃ phalaśālino bhavanti, tatra ye dakṣiṇāṃ pratiṣṭhāpayanti te sarve 'nupūrveṇa tribhir yānaiḥ parinirvānti, yad uta śrāvakayānena vā pratyekabuddhayānena vā mahāyānena vā, anuttarām api samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, na ca tatra sattvaḥ prajñāyate, na ca sattvaprajñāptis te ca sattvā ātmagrāhataḥ parimocyante. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ, na ceha kaścit sattvo vā sattvaprajñāptir vopalabhyate, yeṣāṃ sattvānām ahaṃkṛte na sarvākārajñatām anuprāpsyāmīti. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan bodhisattvaṃ mahāsattvam āgamya sarvanarakā ucchidyante, sarvatiryagyonayaḥ sarvayamalokā ucchidyante, sarvākṣaṇāḥ sarvadāridrāṇy ucchidyante, sarvahīnagataya ucchidyante, sarvakāmadhātur ucchidyante, sarvo rūpadhātur ucchidyante, sarva ārūpyadhātur ucchidyante. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. sacet punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyai samyaksaṃbodhaye nābhipratiṣṭhet, nātītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā nābhisaṃbhotsyante nābhisaṃbudhyante. na pratyekabuddhānāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nārhatāṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, nānāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, na sakṛdāgāmināṃ loke prādurbhāvo bhaviṣyati, srotaāpannānāṃ loke prādurbhāvo na bhaviṣyati. na sarvanarakā ucchetsyante, na sarvatiryagyonayo na sarvayamalokā ucchetsyanti, na sarvākṣaṇā na sarvadāridrāṇy ucchetsyanti, na sarvahīnagatayo na kāmadhātur na rūpadhātur nārūpyadhātur ucchetsyati. api tu khalu punar bhagavan yāvat tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo (PSP_5:132) veditavyaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, tathāgata eva bodhisattvo mahāsattvo veditavyaḥ. tat kasya hetoḥ? yayaiva hi subhūte tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvāryāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā rūpaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā vedanā saṃjñā saṃskārāḥ prajñapyante, tayaiva tathatayā vijñānaṃ prajñapyate, tayaiva tathatayā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca prajñapyante, evaṃ yāvat tayaiva tathatayā saṃskṛto dhātur asaṃskṛtaś ca dhātuḥ prajñapyate, tayaiva tathatayā sarvasattvatathatā tathāgatatathatā ca prajñapyate, tathāgatatathatāyāṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmāt tathāgatas tathāgata ity ucyate, anena subhūte paryāyeṇa bodhisattvo mahāsattvas tathāgata eva veditavyaḥ tathatāṃ pramāṇīkṛtya. evaṃ khalu subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām indriyakuśalo bhaviṣyatīndriyaparāparakauśalyam anuprāpsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñāsyati, sarvasattvānāṃ karmasvakatāṃ jñātvā praṇidhijñānaṃ paripūrayiṣyati, praṇidhijñānaṃ paripūrya triṣv andhasu jñānaṃ viśodhayiṣyati, triṣv andhasu jñānaṃ viśodhya bodhisattvacaryā caran sattvānām arthaṃ kariṣyati, sattvānām arthaṃ kṛtvā buddhakṣetraṃ pariśodhayiṣyati, buddhakṣetraṃ pariśodhya sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, dharmacakraṃ pravartya sattvās triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpayiṣyati, sattvāṃs triṣu yāneṣu pratiṣṭhāpyānupadhiśese nirvāṇadhātau parinirvāpayiṣyati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvaguṇānuśaṃsā saṃpaśyamānenātmanaś ca parasya cānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayitavyam. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: namaskaraṇīyā bhagavan bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi, namaskaraṇīyās te subhūte bodhisattvā mahāsattvāḥ sadevamānuṣāsureṇa lokena ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti. iti yathoktabhāvanāmārgajñatālambanavataḥ sarvaguṇasaṃpadaḥ subhūtir āha: kiyat sa bhagavan prathamacittotpādiko bodhisattvo mahāsattvaḥ puṇyaṃ prasavati, yaḥ sarvasattvānāṃ kṛtaśo 'nuttarāṃ (PSP_5:133) samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yāvantaḥ subhūte sāhasre lokadhātau sattvās tān sarvān kvacid eva śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pratiṣṭhāpayed, api nu sa sattvo bahupuṇyaṃ prasavet? subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata, aprameyaṃ bhagavann aprameyaṃ sugata. bhagavān āha: yac ca khalu subhūte sāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca sāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, sahasratamīm api śatasahasratamīm api koṭītamīm api koṭīśatataraīm api koṭīsahasratamīm api kotīśatasahasratamīm api koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. evaṃ yāvat trisāhasramahāsāhasre lokadhātau śrāvakayānikānāṃ sattvānāṃ vā pratyekabuddhayānikānāṃ vā puṇyakriyāvastu, yac ca trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvānāṃ śrāvakapratyekabuddhapratiṣṭhāpanapuṇyakriyāvastu, tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyakriyāvastunaḥ śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tat kasya hetoḥ? bodhisattvaprasūtā hi śrāvakapratyekabuddhayānikā, na punaḥ śrāvakapratyekabuddhaprasūto bodhisattvo mahāsattvaḥ. tiṣṭhantu śrāvakapratyekabuddhabhūmipratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramāhāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti; tiṣṭhantu śuklavidarśanābhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve gotrabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu gotrabhūmau (PSP_5:134) pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsahasre lokadhātau sattvās te sarve 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya puṇyaskandhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutasatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu 'ṣṭamakabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve darśanabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu darśanabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve tanubhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti: tiṣṭhantu tanubhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu vītarāgabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu kṛtāvibhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tat prathamacittotpādikasya bodhisattvasya mahāsattvasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat kotīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭhantu pratyekabuddhabhūmau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitā bhaveyus teṣāṃ yat puṇyaṃ tad bodhisattvapratipannakasya puṇyasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. tiṣṭḥantu bodhisattvaniyāmāvakrāntau pratiṣṭhāpitāḥ, sacet subhūte ye (PSP_5:135) trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve bodhisattvapratipannakā bhaveyus, teṣāṃ yat puṇyaṃ tat tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya śatatamīm api kalān nopaiti, yāvat koṭīniyutaśatasahasratamīm api kalān nopaiti. ity ānantaryasamādhiḥ subhūtir āha: prathamacittotpādikena bhagavan bodhisattvena mahāsattvena kiṃ manasikartavyam? bhagavān āha: prathamacittotpādikena subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvākārajñatā manasikartavyā. iti sarvākārajñatālakṣaṇabuddhatvam subhūtir āha: sarvākārajñatā kiṃ bhagavann abhāvasvabhāvā? sarvākārajñatāyāś ca bhagavan kim ārambaṇam? kim ādhipateyaṃ? kim ākāraṃ? kiṃ lakṣaṇam? bhagavān āha: sarvākārajñatā subhūte abhāvasvabhāvālakṣaṇānimittānābhogānābhāsānutpādā, yat punaḥ subhūtir evam āha, sarvākārajñatāyāḥ kim ārambaṇaṃ, kim ādhipateyaṃ, kim ākāraṃ, kiṃ lakṣaṇam iti. sarvākārajñatāyāḥ subhūte abhāva ārambaṇaṃ, smṛtir adhipatiḥ, śānta ākāro, 'lakṣaṇaṃ lakṣaṇaṃ, sarvākārajñatāyāḥ subhūte idam ārambaṇam ayam adhipatir ayam ākāra idaṃ lakṣaṇam. iti sarvākārajñatāyām ālambanādhipatyākārā ity ukta ānantaryasamādhiḥ kiṃ punar bhagavan sarvākārajñataivābhāvaḥ? utāho rūpam apy abhāvaḥ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy abhāvaḥ? skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vābhāvaḥ? evam adhyātmikā vā bāhyā dharmā abhāvaḥ? catvāri dhyānāni catvāry apramāṇāni catasra ārūpyasamāpattayaś catvāri smṛtyupasthānāni catvāri samyakprahāṇāni catvāra ṛddhipādāḥ pañcendriyāṇi pañca balāni sapta bodhyaṅgāni, āryāṣṭāṅgo mārgaḥ śūnyatāsamādhiḥ, animittasamādhiḥ, apraṇihitasamādhiḥ, aṣṭavimokṣā navānupūrvavihārasamāpattayaḥ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvasamādhayaḥ sarvadhāraṇīmukhāni daśa tathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikā buddhadharmāḥ mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā prathamā abhijñā dvitīyā abhijñā tṛtīyā abhijñā caturthy abhijñā pañcamy abhijñā ṣaṣṭhy abhijñā saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ? (PSP_5:136) bhagavān āha: sarvākārajñatāpi subhūte abhāvo, rūpaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam api subhūte abhāvaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādā pratītyasamutpādāṅgāni vā abhāvaḥ, evam adhyātmikā bāhyāś ca dharmāḥ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgalmārgā apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaśūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñāḥ sarvapāramitāḥ, sarvaśūnyatā daśabalavaiśāradyapratisaṃvida āveṇikabuddhadharmā api subhūte abhāvaḥ, mahāmaitrī mahākaruṇā mahāmuditā mahopekṣā abhāvaḥ, saṃskṛto dhātur asaṃskṛto dhātur abhāvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte tasyāḥ sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti, yasya khalu punaḥ subhūte svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan sarvākārajñatāyāḥ svabhāvo nāsti? bhagavān āha: nāsti subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvaḥ, yasya subhūte sāṃyogikaḥ svabhāvo nāsti so 'bhāvaḥ. anena subhūte paryāyeṇābhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. ity ālambanopapattau vipratipattiḥ api tu khalu punaḥ subhūte tathatāvitathatānanyatathatābhūtakoṭisvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, dharmatādharmadhātudharmasthititādharmaniyāmatāsvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, anenāpi subhūte paryāyeṇa evaṃ veditavyam abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadi bhagavann abhāvasvabhāvāḥ sarvadharmāḥ, katamenopāyakauśalyena samanvāgataḥ prathamacittotpādiko bodhisattvo mahhāsattvo dānapāramitāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati? śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitryāṃ karuṇāyāṃ muditāyām upekṣāyām ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau caraty, adhyātmaśūnyatāyāṃ bahirdhāśūnyatāyām adhyātmabahirdhāśūunyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāna samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, āryasatyeṣu śūnyatāsamādhāv animittasamādhāv apraṇihitasamādhāv (PSP_5:137) aṣṭasu vimokṣeṣu navānupūrvavihārasamāpattiṣu dhāraṇīmukheṣu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikabuddhadharmeṣu sarvākārajñatāyāṃ carati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati? bhagavān āha: etad eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ veditavyaṃ yad abhāvasvabhāveṣu sarvadharmeṣu parijayaṃ karoti, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, tac ca buddhakṣetraṃ tāṃś ca sattvān abhāvasvabhāvān jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran bodhimārge parijayaṃ karoty, āryasatyeṣu caran śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caran maitrīkaraṇāmuditopekṣāsu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu caran bodhimārge parijayaṃ karoti, taṃ ca bodhimārgam abhāvasvabhāvaṃ jānāti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhimārge parijayaṃ kurvan, yāvad daśabhis tathāgatabalaiḥ samanvāgato bhavati, caturbhir vaiśāradyaiś catasṛbhiḥ pratisaṃvidbhir aṣṭādaśabhir āveṇikair buddhadharmair mahāmaitryā mahākaruṇayā sarvākārajñatājñānena ca samanvāgato bhavati, ime subhūte bodhaye mārgāḥ, sa ebhir bodhimārgaiḥ pāramitāḥ paripūrayati, pāramitāḥ paripūrya sarvan tad ekalakṣaṇasamāyuktayā prajñayā sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasya tatrāvasthāyāṃ sarvavāsanānusaṃdhikleśāḥ prahāsyante, anutpattikaprahāṇāḥ. ity ālambanasvabhāvādhāraṇavipratipattiḥ sa buddhacakṣuṣā trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātuṃ vyavalokya bhāvam api nopalabhate prāg evābhāvam. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam abhāvasvabhāvaiḥ sarvadharmair idaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyopāyakauśalyaṃ, yad bhāva iti nopalabhyate prāg evābhāva iti. sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ caran dānaṃ dadāti, sa tad dānam abhāva iti saṃjānīte, pratigrāhakam apy abhāva iti saṃjānīte, tam api bodhisattvam (PSP_5:138) abhāva iti saṃjanīte. evaṃ śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran, prajñāpāramitāyāṃ caraṃs tām api prajñāpāramitām abhāva iti saṃjānīte, yeṣāṃ prajñā bhāvyate tān apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'pi bhāvayati tam apy abhāva iti saṃjānīte. evam adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carann apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran, sarvākārajñatāyāṃ caraṃs tām apy abhāva iti saṃjānīte, yo 'py abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte, yenāpy abhisaṃbudhyate tam apy abhāva iti saṃjānīte. tat kasya hetoḥ? yathaiva hīyam abhāvasvabhāvā tathaiva sarvadhrmā abhāvasvabhāvās, te ca buddhair akṛtāḥ śrāvakair akārakāḥ, sarvadharmāḥ kārakarahitāḥ. subhūtir āha: nanu bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, dharmair eva subhūte dharmā virahitāḥ. subhūtir āha: yadi bhagavan dharmair eva dharmā virahitāḥ, kathaṃ bhagavan virahito dharmo virahitaṃ dharmaṃ saṃjānīte bhāvaṃ vā abhāvaṃ vā? na hi bhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hi bhāvo dharmo 'bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte, na hy abhāvo dharmo bhāvaṃ dharmaṃ saṃjānīte. evam asaṃjānāneṣu dharmeṣu kuta evaṃ bhavati? bodhisattvasya mahāsattvasya bhāva iti vābhāva iti vā lokasaṃvṛtim upādāya bodhisattvo mahāsattvo bhāva iti vābhāva iti vā nirdiśati, na punaḥ paramārthena. iti sarvākārajñatājñāne vipratipattiḥ subhūtir āha: kiṃ punar bhagavann anyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ? bhagavān āha: na subhūte 'nyā lokasaṃvṛtir anyaḥ paramārthaḥ, yaiva lokasaṃvṛtes tathatā saiva paramārthasya tathatā, tān te sattvā evaṃtathatān na jānanti na paśyanti, teṣām arthāya lokasaṃvṛtyā nirdiśyate bhāva iti vābhāva iti vā. api tu khalu punaḥ subhūte ya ete sattvāḥ pañcabhiḥ skandhair bhāvasaṃjñino abhāva iti na jānanti, (PSP_5:139) abhāvasaṃjñino bhāva iti na jānanti, teṣām arthāyaivaṃ nirdiśyate dharmāṇāṃ prabhedatām upādāya katham api bhāvam abhāvaṃ vā jñāsyanti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. iti satyadvaye vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: bodhisattvacaryā bodhisattvacaryeti bhagavann ucyate kasyaitad adhivacanam? bhagavān āha: bodhisattvacaryeti subhūte bodhaye caryaiṣā bodhicārikā tasmād bodhisattvacaryety ucyate. subhūtir āha: kva sā bhagavan bodhisattvasya mahāsavasya bodhisattvacaryā? bhagavān āha: rūpaṃ śūnyam iti carati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ śūnyam iti carati, evaṃ skandhadhātvāyatanāni śūnyānīti carati, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca śūnyānīti carati, evam ādhyātmikabāhyair āyatanair dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāsūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, prathame dhyāne carati, dvitīye dhyāne carati, tṛtīye dhyāne carati, caturthe dhyāne carati, maitrīkaruṇāmuditopekṣāyāṃ carati, ākāśānantyāyatanasamāpattau vijñānānantyāyatanasamāpattāv ākiṃcanyāyatanasamāpattau naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattau carati, caturṣu smṛtyupasthāneṣu carati, caturṣu samyakprahāneṣu carati, caturṣv ṛddhipādeṣu carati, pañcasv indriyeṣu carati, pañcasu baleṣu carati, saptasu bodhyaṅgeṣu carati, āryāṣṭāṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitasamādhau caraty, aṣṭasu vimokṣeṣu carati, navānupūrvavihārasamāpattiṣu carati, caturṣv āryasatyeṣu carati, daśasu tathāgatabaleṣu carati, caturṣu vaiśāradyeṣu carati, catasṛṣu pratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśasv āveṇikābuddhadharmeṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati, sarvasamādhiṣu carati, sarvadhāraṇīmukheṣu carati, buddhakṣetraṃ pariśodhanāya carati, sattvaparipācanāya carati, pratibhāneṣu carati, akṣarābhinirhāraḥ śūnya iti carati, akṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, anakṣarapraveśaḥ śūnya iti carati, śūkṣmapraveśeṣu carati, dhāraṇyāṃ carati, saṃskṛtadhātau carati, asaṃskṛtadhātau (PSP_5:140) carati, evam atra carati yathā bodhim advayī karoti na dvaidhī karoti. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran bodhaye carati. iti prayoge vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: buddho buddha iti bhagavann ucyate, kasyaitad adhivacanaṃ buddha iti? bhagavān āha: bhūtārtho buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte bhūtā asya dharmā abhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate, bhūto 'syārthaḥ pratividdhas tasmād buddha ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte sarvadharmā yathāvadabhisaṃbuddhās tasmād buddha ity ucyate. iti buddharatne vipratipattiḥ subhūtir āha: bodhir iti bhagavan kasyaitad adhivacanam? bhagavān āha: bodhir iti subhūte śūnyatāyā etad adhivacanaṃ, tathatāyā etad adhivacanaṃ, dharmatāyā etad adhivacanaṃ, bhūtakoṭer etad adhivacanaṃ, dharmadhātor etad adhivacanam. api tu khalu punaḥ subhūte nāmadheyamātram etad bodhir iti. api tu khalu punaḥ subhūte abhedārtho bodhyarthaḥ. api tu khalu punaḥ subhūte bodhis tathatāvitathatānanyatathatānanyathībhāvas tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte nāmanimittamātram etad bodhir iti tasmād bodhir ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhānām eva bhagavatām eṣā bodhis tasmād bodhir ity ucyate. api tu khalu punaḥ subhūte buddhair eṣā bhagavadbhir abhisaṃbuddhās tasmād bodhir ity ucyate. iti dharmaratne vipratipattiḥ evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yo bhagavan bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa kiṃ ṣaṭsu pāramitāsu carati, saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu carati, sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, sarvākārajñatāyāṃ carati, kasya dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattva imā yair bodhaye carati, sa na ṣaṭsu pāramitāsu carati, na saptatriṃśatsu bodhipakṣeṣu dharmeṣu carati, na sarvaśūnyatāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_5:141) carati, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na sarvākārajñatāyāṃ carati, na kasyacid dharmasyāgame vā caraty apagame vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vyavadānāya vā. na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya bodhiḥ prajñāpāramitāyāṃ carata ārambaṇayogena pratyupasthitā ācaye vā apacaye vā hānau vā vṛddhau vā utpādāya vā nirodhāya vā saṃkleśāya vā vyavadānāya vā pratyupasthitā. subhūtir āha: yadi bhagavan bodhisattvasya mahyāsattvasya bodhir na kasyacid dharmasyārambaṇayogena pratyupasthitā, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dānapāramitāṃ parigṛhṇāti, śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti, kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti, vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti, dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti, prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣamukheṣu caraty, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, mahākaruṇāyāṃ carati, daśasu bodhisattvabhūmiṣu carati, śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na hi subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dvayena bodhisattvacarir, na hi bodhisattvo mahāsattvo dvayena dānapāramitāyāṃ carati, śīlapāramitāyāṃ carati, kṣāntipāramitāyāṃ carati, vīryapāramitāyāṃ carati, dhyānapāramitāyāṃ carati, na dvayena prajñāpāramitāyāṃ carati, na dvayenādhyātmaśūnyatāyāṃ carati, bahirdhāśūnyatāyāṃ carati, adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ carati, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, na dvayena smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu carati, na dvayenāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, na dvayena śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, na dvayenābhjñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu carati, na dvayena sarvākārajñatāyāṃ carati. subhūtir āha: yadi bhagavan dānapāramitāyāṃ na dvayena caraty, evaṃ śīlakṣāntivīryadhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ na dvayena carati, sarvaśūnyatā bodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇa dhyānārūpya vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇimukheṣu (PSP_5:142) na dvayena carati, śūnyatānimittāpraṇihitābbhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu na dvayena carati, sarvākārajñatāyāṃ na dvayena carati, tat katham idānīṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlair vivardhate prathamacittotpādam upādāya yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair vivardhate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: ye subhūte dvayena caranti na te vivardhante kuśalamūlair dharmaiḥ. tat kasya hetoḥ? dvaye niśritya hi subhūte sarvabālapṛthagjanās te na vivardhate kuśalamūlair dharmair, bodhisattvo mahāsattvaḥ punar advayena carati tena prathamacittotpādam upādāya kuśalamūlair dharmair vivardhate, yāvat paścimakaś cittotpādaḥ kuśalamūlair dharmair vivardhate. tenānavamardanīyo bhavati sadevamānuṣāsureṇa lokena, yair akuśalair dharmair avamarditaḥ samānaḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vāpated ity ebhiś cānyaiś cākuśalair dharmaiḥ saṃhriyamāṇo dānapāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, evaṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ, prajñāpāramitāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran na kuśalair dharmair vivardhate, sarvākārajñatāyāṃ caran na kuśalair dharmair vivardhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam. subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati? bhagavān āha: na subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāpy akuśalamūlānāṃ kṛtaśaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, nāparyupāsya budddhān bhagavataḥ, nāparipūrya kuśalamūlāni, kalyāṇamitrair aparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan paryupāsya buddhān bhagavataḥ kuśalamulāni (PSP_5:143) paripūrya kalyāṇamitraparigṛhīto bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhān paryupāste, yaṃ ca te buddhā bhagavanto dharmaṃ bhāṣante sūtraṃ geyaṃ vyākaraṇam itivṛttakaṃ jātakaṃ saṃgrahavaipulyādbhutadharmāvadānopadeśāṃs tān sarvān udgṛhṇāty udgṛhya kāyena vācā suparijitān kṛtvā manasā tatprekṣitān karoti, dṛṣṭyā supratividdhān karoti, dhāraṇīṃ pratilabhate, dhāraṇyāṃ pratilabdhāyāṃ pratisaṃvid utpādayati, pratisaṃvidbhir utpāditābhis tasya jātivyativṛttasyāpi te dharmā na jātu vipraṇasyanti yāvat sarvākārajñatām anuprāpnoti, tatra tais tathāgatair arhadbhiḥ samyaksaṃbuddhaiḥ kuṣalamūlāny avaropayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhīto na jātv apāyair vākṣaṇair votpadyate, taiś ca kuśalair āśayapariśuddhiṃ parigṛhṇāti, yayā āśayapariśuddhyā buddhakṣetraṃ pariśodhayati, sattvāṃś ca paripācayati, taiś ca kuśalamūlaiḥ parigṛhītaḥ kalyāṇamitraiś ca na jātu virahito bhavati buddhair bhagavadbhir bodhisattvair mahāsattvaiḥ śrāvakaiś ca ye buddhayānasya varṇaṃ bhāṣante, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamūlaṃ ca parigṛhītavyaṃ, kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yaḥ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo nāpi buddhān bhagavataḥ paryupāste, nāpi kuśalamūlāni paripūrayet, nāpi kalyāṇamitraparigṛhīto bhavet, mā haiva bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. bhagavān āha: na khalu subhūte buddhān bhagavato 'paryupāsyānavaropitakuśalamūlaḥ kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyāt. tat kasya hetoḥ? buddhān eva tāvad bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāny avaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhajitvā paryupāsyaivaṃ kuśalamūlasamanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāptum asamarthaḥ prāg eva buddhān bhagavato 'paryupāsya kuśalamūlāny anavaropya kalyāṇamitrair aparigṛhītaḥ sarvākārajñatām anuprāpnuyād iti nedaṃ sthānaṃ vidyate, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena (PSP_5:144) buddhā bhagavantaḥ paryupāsitavyāḥ, kuśalamulāni cāvaropitavyāni kalyāṇamitrāṇi ca sevitavyāni bhaktavyāni paryupāsitavyāni. subhūtir āha: kena kāraṇena bhagavan bodhisattvo mahāsattvo buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāsya kuśalamūlāni cāvaropya kalyāṇamitrāṇi ca sevitvā bhaktvā paryupāsya sarvākārajñatām anuprāpnuyāt? bhagavān āha: upāyakauśalyavirahitatvāt, ye nopāyena śruto bhavati teṣāṃ buddhānāṃ bhagavatām antikāt sadharmas tāni ca kuśalamūlāni nāvaropitāni tāni ca kalyāṇamitrāṇi sevitāni bhaktitāni paryupāsitāni yāny asyopāyam upadiśanti tena virahitatvāt. iti saṃgharatne vipratipattiḥ subhūtir āha: katamad bhagavann upāyakauśalyaṃ, yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatām anuprāpnoti? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya dānapāramitāyāṃ caran sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dānaṃ dadāti buddhebhyo bhagavadbhyaḥ pratyekabuddhebhyo vā, sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ samanvāgato na cāsya dānasaṃjñā bhavati, na pratigrāhakasaṃjñā, na dānapatisaṃjñā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamāno dānapāramitāyāṃ carati, dānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca dānaphalam upajīvati yad dānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dānapāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikāraiḥ śīlaṃ rakṣati, tasya naiva rāge cittaṃ patati na doṣe na mohe nānuśaye na paryutthāne patati, nānyeṣv akuśaleṣu dharmeṣu patati, ye bodhaye paripanthakās tadyathā mātsaryacittaṃ vā dauḥśīlyacittaṃ vā kṣubdhacittaṃ vā kauśīdyacittaṃ vā hīnacittaṃ vā bhrāntacittaṃ (PSP_5:145) vā dauṣprajñacittaṃ vā mānātimāno 'dhimāno 'smimānaḥ śrāvakapratyekabuddhacittaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ śīlapāramitāyāṃ carati, sa śīlapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca śīlaphalam upajīvati yac chīlaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā śīlapāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārais tāṃ kṣāntiṃ bhāvayati, sa svakeṣv api prāṇeṣu vyavaropyamāneṣu na pratidahyate, na pratikruṣyati na vyāpādopanāham upanahyati, sa jīvitād vyaparopyamāno 'pi sarvasve vāpahriyamāṇe dāre vākṛṣyamāṇe mṛṣāvāda ucyamānaḥ piśunaṃ paruṣaṃ saṃbhinnaṃ vocyamāna ākruṣyamāṇo vā tāḍyamāno vā cchidyamāno vā na kṣubhyati sattvānām eva hitam utpādayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, sa dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiñcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate sa kuśalair dharmair vivardhamānaḥ kṣāntipāramitāyāṃ carati, sa kṣāntipāramitāyāṃ caran sarvasattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca kṣāntiphalam upajīvati yat kṣāntiphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā kṣāntipāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair vīryam ārabhate, dṛḍhasaṃnāho dṛḍhaparākramo na kauśīdyaṃ vā alasacittaṃ votpādayati, sa bodher arthāya duḥkham api na gaṇapatidakṣo 'nalaso 'pi śaktibhir vāryamāṇo manuṣyaduṣkham asuraduḥkhaṃ tiryagyoniduḥkhaṃ narakaduṣkham api na gaṇapatir api śaktibhir vāryamāṇaḥ. tat (PSP_5:146) kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno vīryapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca vīryaphalam upajīvati yad vīryaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā vīryapāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair dhyānaṃ samāpadyate, cakṣuṣā rūpāṇi dṛṣṭvā na nimittagrāhī bhavati nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ cakṣurindriyeṇāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate rakṣati cakṣurindriyam evaṃ śrotreṇa śabdān śrutvā, ghrāṇena gandhān āghrāya, jihvayā rasān āsvādya, kāyena spraṣṭavyaṃ spṛṣṭvā, manasā dharmān vijñāya na nimittagrāhī bhavati, nānuvyañjanagrāhī bhavati, yathāvikaraṇam evaṃ manaindriyenāsaṃvarasaṃvṛtaṃ viharantam abhidhyā daurmanasyāḥ pāpakā akuśalā dharmāś cittam anuśraveyuḥ, teṣāṃ saṃvarāya pratipadyate, rakṣati manaindriyaṃ, sa gacchann api tiṣṭhann api niṣaṇṇo 'pi śayāno 'pi bhāṣamāno 'pi tūṣṇībhūto 'pi samāhitāvasthāṃ na jahāti na vijahāti, sa bhavaty ahastalolo 'pādalolo 'mukharo 'prakīrṇavāg avikṣiptacakṣur avikṣiptendriyo 'nuddhato 'capalo 'rabhaso 'bhrāntakāyo 'bhrāntacittaḥ, śāntakāyaḥ śāntavāk śāntacitto rahasyarahasi vāvikalpiteryāpatho yaiḥ kecid apy annapānaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraiḥ saṃtuṣṭaḥ surabhaḥ supoṣyaḥ kalyāṇācāragocaraḥ saṃgaṇikāyā api vivekagocaraḥ lābhe 'lābhe ca sa nirvikāro 'nunnatāvanataḥ sukhe duṣkhe stutau nindāyāṃ yaśasyayaśasi jīvite ca maraṇe ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ, śatrau ca mitre ca sādhau cāsādhau ca manaāpavartiny amanaāpavartiny āryeṣu śabdesv anāryeṣu (PSP_5:147) śabdeṣu vivikteṣu vyavakīrṇeṣu ca samo nirvikāro 'nunnatāvanataḥ priyāpriyeṣu rūpeṣv anurodhavirodhāpagaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānapāramitāyāṃ carati, sa dhyānapāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na dhyānaphalam upajīvati yad dhyānaphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā dhyānapāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na duṣprajño bhavati na parapraṇeyo 'haṃkāramamakāravigataḥ, ātmasattva jīvajantu poṣapuruṣa pudgalamanujamānavakārakavedakajānakapaśyakavigataś ca bhavati sarvadṛṣṭivigataḥ sarvaśūnyatāvigato nirvikalpo nirvikāraḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhūtān apariniṣpannān anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāṃ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāṃ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, kuśalair dharmair vivardhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati, sa prajñāpāramitāyāṃ caran sattvāṃś ca paripācayati, buddhakṣetraṃ ca pariśodhayati, na ca prajñāphalam upajīvati yat prajñāphalaṃ saṃsāre paribhuñjītānyatra sattvaparitrāṇatayā sattvaparimocanatayā prajñāpāramitāyāṃ carati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate, dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, caturapramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyate, prathamacittotpādam upādāya sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na ca teṣāṃ vipākaṃ parigṛhṇāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa tenopāyakauśalyena samanvāgato bhavati, yenopāyakauśalyena samanvāgatas tāni ca dhyānāny apramāṇārūpyasamāpattīḥ samāpadyamānaḥ sa (PSP_5:148) svalakṣaṇaśūnyān dharmān jānāti, asadbhutān apariniṣpannan anabhinirvṛttāṃś ca sarvadharmān paśyati, dharmāṇāñ ca dharmalakṣaṇam avatarati, akiṃcitsamarthatāñ ca sarvadharmāṇāṃ saṃskāralakṣaṇam avatarati, so 'nenopāyakauśalyena samanvāgataḥ kuśalair dharmair vivardhate, sa kuśalair dharmair vivardhamāno dhyānāpramāṇārūpyasamāpattīś ca samāpadyate. punar aparaṃ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran darśanabhāvanāprahātavye 'smin mārge carati, na srotaāpattiphalam anuprāpnoti, na sakṛdāgāmiphalaṃ nānāgāmiphalaṃ nārhattvam anuprāpnoti. tat kasya hetoḥ? ta