Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển V (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā V)

ā avikalpā nirvikalpā. iti kriyāsāphalyavikalpaḥ ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kiyacciraṃ saṃprasthitā bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etd avocat: asaṃkhyeyakalpakoṭīniyutaśatasahasrasaṃprasthitāḥ subhūte 'mī bodhisattvā mahāsattvā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyanto buddhā bhagavataḥ paryupāsitā bhagavaṃs tair bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: gaṅgānadīvālukopamā buddhā bhagavantaḥ paryupāsitās taiḥ kulaputrair vā kuladuhitṛbhir vā bhavitavyā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: kiyat tair bhagavan kuśalamūlaṃ kṛtaṃ bodhisattvair mahāsattvair ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ?
bhagavān āha: prathamacittotpādam upādāya subhūte na sā kācid dānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācic chīlapāramitā, na sā kācit kṣāntipāramitā, na sā kācid vīryapāramitā, na sā kācid dhyānapāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā, na sā kācit prajñāpāramitā yā tair bodhisattvair mahāsattvair na paripūritā ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
subhūtir āha: āścaryam etad bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ.
(PSP_5:51)
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, āścaryam etat subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ye 'nenopāyakauśalyena samanvāgatāḥ. tadyathāpi nāma sūryācandramasau maṇḍale caturṣu dvīpeṣu kāryaṃ kurvāte caturo dvīpān anugacchataḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitā pañcasu pāramitāsu karma karoti pañca pāramitā anugacchanti, prajñāpāramitāvirahitatvāt pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, prajñāpāramitāvirahitatvād na pāramitānāmadheyaṃ labhante. tadyathāpi nāma subhūte yathā rājā cakravartī virahitaḥ saptabhī ratnair na rājā cakravartīti nāmadheyaṃ labhate, evam eva subhūte pañca pāramitā virahitatvāt prajñāpāramitayā na pāramitānāmadheyaṃ labhante.
iti nyūnādhigamavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte apuruṣā strī sudharṣaṇā bhavati dhūrtakānām, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvāt sudharṣaṇā bhavanti māreṇa pāpīyasā mārakāyikābhir vā devatābhiḥ.
iti saṃparigraho 'bhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte saṃgrāmāvacaraḥ puruṣaḥ saṃnāhasaṃnaddhaḥ saṃgrāme vartamāne durdharṣo bhavati rājanyair vā pratyarthikair vā pratyamitrair vā, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāvirahitatvād durdharṣā bhavanti māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir ādhimānikair vā pudgalair yāvad evaṃ bodhisattvacaṇḍālair vā pañca pāramitā durdharṣā bhavanti. iti pratipattivaikalyavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte koṭṭarājāno rājñaś cakravartino 'nuvidheyā bhavanti so 'yaṃ prātarupasthāno yo gacchanti, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. iti parapratyayamāyitvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kācit kunadyaḥ sarvās tā yena gaṅgānadī tenānugacchanti tā gaṅgānadyā sārdhaṃ mahāsamudram upayānti, evam eva pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti. ity uddeśanivṛttivikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya dakṣiṇo hastaḥ sarvakṛtyāni karoty, evam eva subhūte prajñāpāramitā draṣṭavyā, yathā ca vāmahasta (PSP_5:52) evaṃ pañca pāramitā draṣṭavyāḥ. iti prādeśikakāritravikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte yac ca kunadīnāṃ yac ca mahānadīnām udakaṃ sarvaṃ taṃ mahāsamudrapraviṣṭam ekarasaṃ bhavaty, evam eva subhūte pañca pāramitāḥ prajñāpāramitāparigṛhītā anupraviṣṭāḥ pāramitā nāmadheyaṃ labhante. ity adhigamanānātvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgasya balakāyasya cakraratnam agrato gacchati, tiṣṭhati ca yatra rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ tiṣṭhati tatra rājā cakravartī balakāyam arpayati na ca cakraratnaṃ sthānataś calati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā pariṇāyikā yena sarvākārajñatā tenānugacchanti, tatra sthāsyanti tatra sthitvā sthānato nātikrāmanti. iti sthānaprasthānāsthānavikalpaḥ.
tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś cakraratnaṃ sapariṇāyakaratnaṃ sagṛhapatiratnaṃ caturaṅgasya balakāyasyāgrato gacchaty, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrato gacchaty agrato gatvā yena sarvākārajñatā tena tiṣṭhati. na ca prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, dānapāramitā mamānugacchec, chīlapāramitā mamānugacchet, kṣāntipāramitā mamānugacched, vīryapāramitā mamānugacched dhyānapāramitā mamānugacchet, naivaṃ dānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti, na śīlapāramitāyā na kṣāntipāramitāyā na vīryapāramitāyā na dhyānapāramitāyā evaṃ bhavaty, ahaṃ prajñāpāramitām anugaccheyam iti. tat kasya hetoḥ? svabhāva āsām akiṃcitsamarthaḥ svabhāvaḥ śūnyas tuccho marīcisamaḥ.
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan sarvadharmāḥ svabhāvaśūnyās tat kathaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ dānapāramitāyāṃ caran śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñapāramitāyāṃ carann anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya ṣaṭsu pāramitāsu carata evaṃ bhavati, viparyastacitto 'yaṃ lokasaṃniveśaḥ, sa na śakyo 'nupāyakauśalyena saṃsārataḥ parimoktuṃ, teṣāṃ sattvānām arthāya dānapāramitāyāṃ cariṣyāmi, śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyāmīti, sa teṣāṃ sattvānām (PSP_5:53) arthāyādhyātmabahirdhāvastu parityajati tasya ca parityajata evaṃ bhavati, na kiṃcit parityaktam. tat kasya hetoḥ? tathā hy etad vastu svabhāvaśūnyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dānapāramitāṃ paripūrayati. teṣāñ ca sattvānām arthāya dauḥśīlyasyāvakāśaṃ na dadāti. tat kasya hetoḥ? na hy etan mama pratirūpaṃ syād yo 'ham anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhuṃ saṃprasthitaḥ prāṇātipātaṃ kuryām, evam adattādānaṃ kāmamithyācāraṃ mṛṣāvādaṃ piśunavacanaṃ paruṣavacanam abaddhapralāpam abhidhyāṃ vyāpādaṃ mithyādṛṣṭiṃ kuryāṃ, śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā prārthayeyaṃ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ śīlapāramitāyāṃ carati. teṣām eva sattvānām arthāyaikacittotpādam api na kṣobhayati, evaṃ khalu subhūte bodhisatttvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇaḥ kṣāntipāramitāyāñ carati. teṣām eva sattvānām arthāya kauśīdyacittaṃ notpādayati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo vīryapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya vikṣiptacitto na bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vyupaparīkṣamāṇo dhyānapāramitāyāṃ carati. sa teṣām eva sattvānām arthāya na jātu prajñāpāramitāvirahito bhavati, yāvan nānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhavati. tat kasya hetoḥ? na hy anyathā śakyāḥ sattvāḥ paripācayitum anyatra prajñayety arthavaśenaivam arthaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yadā bhagavan pāramitānāṃ nāsti nānātvaṃ, katham iyaṃ prajñāpāramitā pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttarākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, na subhūte pāramitānāṃ kiñcit nānātvaṃ, yadi punaḥ prajñāpāramitā na bhāvyeta, nemāḥ pañca pāramitānāmadheyaṃ labheran prajñāpāramitāṃ punaḥ subhūte āgamya imāḥ pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante tadyathāpi nāma subhūte nānāprakārā ātmabhāvāḥ sumeruṃ parvatarājam upasaṃkrāntā ekavarṇā (PSP_5:54) bhavanti yad uta tadvarṇāḥ, evam eva subhūte prajñāpāramitām āgamya pañca pāramitāḥ pāramitānāmadheyaṃ labhante, tāḥ sarvākārajñatām anupraviṣṭā ekavarṇā bhavanti, na viśeṣaḥ kaścit prajñāyate, iyaṃ dānapāramitā, iyaṃ śīlapāramitā, iyaṃ kṣāntipāramitā, iyaṃ vīryapāramitā, iyaṃ dhyānapāramitā, iyaṃ prajñāpāramitā. tat kasya hetoḥ? tathā hy āsāṃ svabhāvo nāsty anena kāraṇena svabhāvo na prajñāyate.
subhūtir āha: yadi bhagavann arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate, katham iyaṃ prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttāmākhyāyate anuttarākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, arthānupratipannasya kasyacid dharmasya viśeṣo vā nānākaraṇaṃ vā na prajñāyate. api tu khalu punar lokavyavahārasaṃketam upādāya dānapāramitā prajñaptā, śīlapāramitā prajñaptā, kṣāntipāramitā prajñaptā, vīryapāramitā prajñaptā, dhyānapāramitā prajñaptā sattvānāṃ saṃsārataḥ parimocanāya. te ca sattvā na jāyante na mriyante na cyavante nopapadyante, sattvāsattayā sarvadharmāsattā veditavyā. anena subhūte kāraṇenāsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate, tadyathāpi nāma subhūte yāḥ kāścana striyas tāsāṃ strīratnam agram ākhyāyate jyeṣṭham ākhyāyate śreṣṭham ākhyāyate varam ākhyāyate pravaram ākhyāyate praṇītam ākhyāyate uttamam ākhyāyate anuttamam ākhyāyate niruttamam ākhyāyate asamam ākhyāyate asamasamam ākhyāyate. evam eva subhūte prajñāpāramitā āsāṃ pañcānāṃ pāramitānām agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate.
subhūtir āha: ka eṣa bhagavann abhiprāyo yat prajñāpāramitā agrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate (PSP_5:55) praṇītākhyāyate' uttamākhyāyate anuttamākhyāyate niruttamākhyāyate asamākhyāyate asamasamākhyāyate?
bhagavān āha: tathā hi subhūte prajñāpāramitā sarvān kuśalān dharmān gṛhītvā yena sarvākārajñatā tena sthāsyaty asthānayogena. iti pṛṣṭato niryāṇavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhyavikalpaḥ
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā?
bhagavān āha: na subhūte prajñāpāramitā kañcid dharmaṃ gṛhṇāti vā muñcati vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte sarvadharmā agṛhītā amuktāḥ.
subhūtir āha: tat katamān bhagavan sarvadharmān prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati?
bhagavān āha: rūpaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, vijñānaṃ subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni subhūte prajñāpāramitā na gṛhṇāti na muñcati. evaṃ sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ subhūte prajñapāramitā na gṛhṇāti na muñcati. iti grahaṇamokṣaṇavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan rūpam aparigṛhītaṃ bhavati, kathaṃ vedanā saṃjñā saṃskārāḥ, kathaṃ vijñānam aparigṛhītaṃ bhavati?
bhagavān āha: yaḥ subhūte rūpasyāmanasikāro vedanāyā amanasikāraḥ saṃjñāyā amanasikāraḥ saṃskārāṇām amanasikāro vijñānasyāmanasikāraḥ, yaḥ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāra amanasikāro, yaḥ sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ, yaḥ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇām amanasikāro, ya āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnām amanasikāro, yaḥ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānām (PSP_5:56) amanasikāro, yo 'bhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidām amanasikāro, ya āveṇikānāṃ buddhadharmāṇām amanasikāraḥ, yāvad yo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher amanasikāraḥ. evaṃ hy etat subhūte rūpam aparigṛhītaṃ bhavati yāvat sarvākārajñatā parigṛhītā bhavati.
subhūtir āha: yadi bhagavan rūpaṃ na manasikartavyaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na manasikartavyaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikartavyāni, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ sarvabodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā na manasikartavyāḥ sarvākārajñatā na manasikartavyā tat kathaṃ bhagavan rūpam amanasikṛtvā, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānam amanasikṛtvā, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vāmanasikṛtvā, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāny apramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān amanasikṛtvā sarvākārajñatām amanasikṛtvā kuśalamūlāni vivardhante? kuśalamūlaiś cāvivardhamānaiḥ kathaṃ pāramitāḥ paripūryante? pāramitā aparipūrya kathaṃ sarvākārajñatām anuprāpsyati?
bhagavān āha: yadā subhūte rūpaṃ na manasikariṣyati, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ na manasikariṣyati, skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na manasikariṣyati, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāparamāṇadhyānārūpyasamāpattīr na manasikariṣyati, śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñā na manasikariṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na manasikariṣyati, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ na manasikariṣyati, tadā bodhisattvasya mahāsattvasya kuśalamūlāni vivardhiṣyante yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyati. tat kasya hetoḥ? amanasikṛtvā hi rūpaṃ (PSP_5:57) vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārāṃ vijñanam amanasikṛtvā skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāny amanasikṛtvā sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃsadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikān buddhadharmān amanasikṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate.
iti manasikāravikalpaḥ
subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena rūpam amanasikāraṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam amanasikāram, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā manasikārāṇi, sarvapāramitāḥ sarvaśūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā amanasikārā, anuttarā samyaksaṃbodhir amanasikārā?
bhagavān āha: amanasikāreṇa hi na śliṣyate kāmadhātau na śliṣyate rūpadhātau na śliṣyate ārūpyadhātāv amanasikāreṇa na kvacic chliṣyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā na kvacid dharme śliṣyate. iti traidhātukāśleṣavikalpaḥ
subhūtir āha: evaṃ caran bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ na kvacit sthāsyati.
bhagavān āha: evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvo rūpe na tiṣṭhati, vedanāyāṃ saṃjñāyāṃ saṃskāreṣu, vijñāne na tiṣṭhati, evaṃ caran skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu pratītyasamutpādāṅgeṣu na tiṣṭhati, sarvapāramitāsu sarvaśūnyatāsu saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmeṣu na tiṣṭhaty, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyām api na tiṣṭhati. iti sthānavikalpaḥ
subhūtir āha: kim atra bhagavan kāraṇaṃ yena bodhisattvo mahāsattvaḥ tatrāpi na tiṣṭhati?
bhagavān āha: anabhiniveśena bodhisattvo mahāsattvo na kvacit (PSP_5:58) tiṣṭhati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sarvadharmān na samanupaśyati yatrābhiniviśeta vā tiṣṭhed vā, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caraty anabhiniveśyāsthānayogena. iti bhāvābhāvavikalpābhiniveśavikalpaḥ
sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasyaivaṃ bhavati, ya evaṃ bhāvayaty evaṃ carati sa prajñāpāramitāyāṃ carati sa prajñāpāramitāṃ bhāvayati, ahaṃ prajñāpāramitāyāṃ carāmy ahaṃ prajñāpāramitāṃ bhāvayāmi. saced evaṃ saṃjānīte dūrīkaroti prajñāpāramitāṃ, sa prajñāpāramitāyā dūrībhavati, dhyānapāramitāyā vīryapāramitāyāḥ kṣāntipāramitāyāḥ śīlapāramitāyā dānapāramitāyā dūrībhavati, adhyātmaśūnyatāyā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyā dūrībhavati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgebhyo dūrībhavaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmebhyo dūrībhavati. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitā kvacid dharme 'bhiniviśate, na ca prajñāpāramitāyāḥ kaścid abhiniveśo 'sti. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nāsti yatrābhiniviśateḥ.
sacet punar bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitām api saṃjānīte cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñapāramitāyā yaḥ prajñāpāramitāyāñ carati sarvadharmeṣu carati. saced asyaivaṃ bhavati, prajñāpāramitā pañca pāramitāḥ parigṛhṇāti, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ parigṛhṇāti, śūnyatānimittāpraṇihitāny adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ parigṛhṇāti, vimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni parigṛhṇāti, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān parigṛhṇāti, sarvākārajñatāṃ parigṛhṇāti, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ, na khalu punaḥ prajñāpāramitāvirahitena śakyānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhum.
sacet punar asyaivaṃ bhavatīha prajñāpāramitāyāṃ vyākariṣyaty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. sacet punar asyaivaṃ bhavati, ya iha prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitām abhinirhariṣyati, śīlapāramitām abhinirhariṣyati, kṣāntipāramitām (PSP_5:59) abhinirhariṣyati, vīryapāramitām abhinirhariṣyati, dhyānapāramitām abhinirhariṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām abhinirhariṣyati, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān abhinirhariṣyaty, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhinirhariṣyati, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān abhinirhariṣyati, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitācyutasya, dhyānapāramitāvīryapāramitākṣāntipāramitāśīlapāramitādānapāramitācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi smṛtypasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy ādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hy āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattivimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi śūnyatānimittāpraṇihitābhijñācyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmacyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi sarvākārajñatā cyutasya śakyam abhinirharaṇāya, na hi mahāmaitrīmahākaruṇācyutasya śakyam abhinirharaṇāya.
sacet punar asyaivaṃ bhavati, aparigṛhītās tathāgatena sarvadharmāḥ svayam abhisaṃbuddhā abhisaṃbudhyākhyātā deśitāḥ prakāśitāś, cyuto bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāḥ. tat kasya hetoḥ? na hi tathāgatena kaścid dharmo 'bhisaṃbuddhaḥ. tat kasya hetoḥ? dṛṣṭaṃ dharmaṃ na prajñapayati, kutaḥ punaḥ kañcid dharmam abhisaṃbhotsyate, nedaṃ sthānaṃ vidyate. iti vastuprajñaptivikalpaḥ
atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carata ime doṣā na bhavanti?
bhagavān āha: yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann evañ jānāti, anuktāḥ sarvadharmā aparigṛhītā, na cāśakto dharmo 'parigṛhītaḥ kaścid abhisaṃbudhyate, saced evañ carati carati prajñāpāramitāyāṃ, saced aparigrahadharmam abhinivaśate virahitaḥ prajñāpāramitayā. tat kasya hetoḥ? na hi prajñāpāramitābhiniveśena vartitavyā. iti śaktivikalpaḥ
(PSP_5:60)
subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan prajñāpāramita prajñāpāramitayāvirahitā? dhyānapāramitā dhyānapāramitayāvirahitā, vīryapāramitā vīryapāramitayāvirahitā, kṣāntipāramitā kṣāntipāramitayāvirahitā, śīlapāramitā śīlapāramitayāvirahitā, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, adhyātmaśūnyatā adhyātmaśūnyatayāvirahitā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā abhāvasvabhāvaśūnyatayāvirahitā, smṛtyupasthānāni smṛtyupasthānair avirahitāni, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni, mārgā mārgair avirahitā, āryasatyāny āryasatyair avirahitāny, apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny apramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhair avirahitāni, śūnyatānimittāpraṇihitāni śūnyatānimittāpraṇihitair avirahitāni, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmair avirahitāḥ, sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā? saced bhagavan prajñāpāramitā prajñāpāramitayāvirahitā, evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, dānapāramitā dānapāramitayāvirahitā, yāvat sarvākārajñatā sarvākārajñatayāvirahitā. iti pratipakṣavikalpaḥ
tat kathaṃ prajñāpāramitābhinirhartavyā? evaṃ dhyānaṃ vīryaṃ kṣāntiḥ śīlaṃ, tat kathaṃ dānapāramitābhinirhartavyā? yāvat tat kathaṃ sarvākārajñatābhinirhartavyā?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran rūpam iti nābhiniviśate, idaṃ rūpam asya rūpam, evaṃ vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam iti nābhiniviśate, idaṃ vijñānam asya vijñānam. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā nābhiniviśate, ime skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāny asya skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ceti, evaṃ yāvat sarvadharmān nābhiniviśate, ime sarvadharmā asya sarvadharmāḥ. rūpaṃ nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ (PSP_5:61) pratītyasamutpādāṅgāni vā nityato vānityato vā duḥkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati, yāvat sarvākārajñatāṃ nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā na samanupaśyati. tat kasya hetoḥ? na hi dharmo nityato vānityato vā duṣkhato vā sukhato vātmato vānātmato vā śūnyato vāśūnyato vā viviktato vāviviktato vā saṃvidyate, na hi svabhāvaḥ svabhāvena śakyo 'bhinirharaṇāya.
sa khalu punaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ dānapāramitāyāṃ yāvat sarvākārajñatāyāṃ sthāsyati. tadyathāpi nāma subhūte rājñaś cakravartinaś caturaṅgabalakāyo yena yena sa rājā gacchati tena tenānuvartate, evam eva subhūte yena yena prajñāpāramitā gacchati tena tenemāḥ pañca pāramitā anuvartante, yena sarvākārajñatā tena sthāsyanti. iti yathecchagamanavyāghātavikalpaḥ
ity ukto navavidhaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte sārathiś caturaṅgam abhiruhya satmārgeṇa gacchati, evam eva subhūte āsāṃ pañcānāṃ pāramitānāṃ prajñāpāramitā sārathyaṃ karoti samyagmārgeṇa yena sarvākārajñatā tenānugacchati. ity uktā uddeśaniryāṇavikalpāḥ
subhūtir āha: katamo bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ? katamo 'mārgaḥ?
bhagavān āha: śrāvakamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, pratyekabuddhamārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānām amārgaḥ, sarvākārajñatāmārgo bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgaḥ. imau subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mārgāmārgau. iti mārgāmārgajñānavikalpaḥ
subhūtir āha: mahākṛtyena bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā. evaṃ nayati praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti.
bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, mahākṛtyeneyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā pratyupasthitā, evaṃ nayati (PSP_5:62) praṇayati, ayaṃ mārgo 'yam amārga iti. aprameyāṇam asaṃkhyeyānām aparimāṇānāṃ sattvānāṃ kṛtyena pratyupasthitā prajñāpāramitā, na kaścit subhūte praṇayati na rūpaṃ parigṛhṇāti, na vedanāṃ na saṃjñāṃ na saṃskārān, na vijñānaṃ parigṛhṇāti, na śrāvakabhūmer vā na pratyekabudddhabhūmer vā pratyupasthitā, sā khalu punar iyaṃ prajñāpāramitā bodhisattvasya mahāsattvasya pariṇāyikānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, śrāvakabhūmeś ca pratyekabuddhabhūmeś ca nopanāyikā, sarvākārajñatāyāś copanāyikā. evam iyaṃ prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā dharmasthititāṃ pramāṇīkṛtya.
subhūtir āha: yadi bhagavan prajñāpāramitā na kasyacid dharmasyotpādikā na nirodhikā, tat kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caratā dānaṃ dātavyaṃ? kathaṃ śīlaṃ rakṣitavyaṃ, kathaṃ kṣāntir bhāvayitavyā, kathaṃ vīryam ārabdhavyaṃ, kathaṃ dhyānaṃ samāpattavyaṃ, kathaṃ prajñā bhāvayitavyā?
bhagavān āha: sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dānaṃ dātavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya śīlaṃ rakṣitavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya kṣāntir bhāvayitavyā, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya vīryam ārabdhavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya dhyānaṃ samāpattavyaṃ, sarvākārajñatām ārambaṇīkṛtya prajñā bhāvayitavyā. tena bodhisattvena mahāsattvena tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni. tathā ca pariṇāmayitavyāni yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya imān kuśalān dharmān anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayataḥ ṣaṭpāramitābhāvanā paripūriṅ gacchati yāvad bodhisattvasya mahāsattvasya maitrībhāvanā paripūriṅ gacchati yāvat sarvākārajñatābhāvanā paripūriṅ gacchati. yaḥ kaścid bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaḍbhiḥ pāramitābhir avirahitaḥ sarvākārajñatayāvirahito bhavati, tasmād bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyaṃ ṣaṭsu pāramitāsu caritavyam. ṣaṭsu pāramitāsu caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvān kuśalān dharmān paripūrya sarvākārajñatām anuprāpsyati, tasmād (PSP_5:63) bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ.
ity utpādanirodhavikalpaḥ
subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ?
bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvena mahāsattvenaivaṃ pratyavekṣitavyaṃ, rūpaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñanaṃ na saṃyuktaṃ na visaṃyuktaṃ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni ca na saṃyuktāni na visaṃyuktāni, evaṃ sarvapāramitāḥ sarvasūnyatāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayaḥ śūnyatānimittāpraṇihitāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā na saṃyuktā na visaṃyuktāḥ, sarvākārajñatā na saṃyuktā na visaṃyuktā evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena ṣaṭsu pāramitāsu yogaḥ karaṇīyaḥ.
iti saṃyogavisaṃyogavikalpaḥ
punar aparaṃ subhūte bodhisattvena mahāsattvena na rūpe sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na vedanāyāṃ na saṃjñāyāṃ na saṃskāreṣu, na vijñāne sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na pratītyasamutpādāṅgeṣu na sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, evaṃ na sarvapāramitāsu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvaśūnyatāsu na saptatriṃśatsu bodhipakṣyeṣu dharmeṣu nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu na śūnyatānimittāpraṇihiteṣu nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu nāveṇikeṣu buddhadharmeṣu sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ, na sarvākārajñatāyāṃ sthāsyāmīti yogaḥ karaṇīyaḥ. tat kasya hetoḥ? na hi rūpaṃ vā kvacit sthitaṃ, na vedanā na saṃjñā na saṃskārā, na vijñānaṃ kvacit sthitaṃ, na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādāḥ pratītyasamutpādāṅgāni vā kvacit sthitāni, evaṃ na pāramitā na śūnyatā na bodhipakṣyā dharmā nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na vimokṣamukhāni nābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāḥ kvacit sthitā, na sarvākārajñatā kvacit sthitā. evam asthānayogena bodhisattvena mahāsattvenānuttarā samyaksaṃbodhir (PSP_5:64) abhisaṃbodhavyā. iti rūpādisthānavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte puruṣa āmraphalāni vā panasaphalaṃ vā bhakṣayitukāmaḥ syāt tenāmraphalaṃ panasaphalaṃ vāvaropayitavyam, avaropya codakaṃ kālānukālaṃ dātavyaṃ kelāyitavyaṃ, tasyānupūrveṇa saṃbaddhyamānasya stambasya sāmagrī labhamānasy āmraphalair vā panasaphalair vā sāmagrī bhaviṣyati, sa tāny āmraphalāni vā parasaphalāni vā bhakṣiṣyati. evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmaḥ ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitvā sattvān dānenānugrahīṣyati śīlena kṣāntyā vīryeṇa dhyānena prajñayānugrahīṣyati sattvān saṃsārāt parimocayiṣyati.
iti gotravipraṇāśavikalpaḥ
tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāparapraṇeyatāṃ gantukāmena, buddhakṣetraṃ pariśodhayitukāmena, bodhimaṇḍe nisīditukāmena, dharmacakraṃ pravartayitukāmena ṣaṭsu pāramitāsu śikṣitavyam.
subhūtir āha: prajñāpāramitayā bhagavan prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadasi.
bhagavān āha: prajñāpāramitayā subhūte prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi, sarvadharmavaśitām anuprāptukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam iti vadāmi. iti prārthanābhāvavikalpaḥ
tat kasya hetoḥ? eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmavaśitām anuprāpayati, eṣā hi prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, tadyathāpi nāma subhūte mahāsamudraḥ sarvaratnānāṃ sarvasaritāṃ mukhaṃ, sarvanadījalāni samudre praviṣṭāny ekarasāni bhavanty, evam eva prajñāpāramitā sarvadharmāṇāṃ mukhaṃ, sarvadharmā hi prajñāpāramitā bhāvitāḥ prajñāpāramitā bhavanti, tasmāt tarhi śrāvakayānikair vā pratyekabuddhayānikair vā bodhisattvayānikair vā pudgalair ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, tasmād bodhisattvena mahāsattvena dānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ śīlapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ kṣāntipāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ vīryapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ dhyānapāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam, adhyātmaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ bahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyam adhyātmabahirdhāśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ śikṣitavyaṃ, smṛtyupasthāneṣu śikṣitavyam, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu śikṣitavyam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu (PSP_5:65) śikṣitavyaṃ śūnyatānimittāpraṇihiteṣu śikṣitavyaṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu śikṣitavyam aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu śikṣitavyaṃ sarvākārajñatāyāṃ śikṣitavyam. iti hetvabhāvavikalpaḥ
tadyathāpi nāma subhūte iṣvastrācāryo yathānurūpaṃ dhanur gṛhītvā durādharṣo bhavati pratyarthikānāṃ vā pratyamitrāṇāṃ vā, evam eva subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ caran durādharṣo bhavati mārair vā mārakāyikābhir vā devatābhis tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, taṃ ca prajñāpāramitāyāṃ caran tam atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavantaḥ samanvāharanti.
evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan buddhā bhagavanto dānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti? śīlapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, kṣāntipāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, vīryapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, dhyānapāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, adhyātmaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caran tam āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran tam abhijñāsu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu caran taṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikābuddhadharmeṣu caran taṃ, kathaṃ sarvākārajñatāyāṃ caran taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti?
evam utkte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti, tathā ca samanvāharanti yatra naiva dānaṃ na śīlan na kṣāntir na vīryan na dhyānaṃ na prajñopalabhyate. evam anupalambhena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti, yatra nādhyātmaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhyante, yatra (PSP_5:66) nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny abhijñāśūnyatānimittāpraṇihitadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikā buddhadharmā nopalabhyante, yatra sarvākārajñatā nopalabhyate. evam anupalambhayogena bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ samanvāharanti.
punar aparaṃ subhūte buddhā bhagavanto bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ na rūpataḥ samanvāharanti, na vedanāto na saṃjñāto na saṃskārato, na vijñānataḥ samanvāharanti, na skandhato na dhātuto nāyatanato na pratītyasamutpādato na pratītyasamutpādāṅgataḥ samanvāharanti, na dānapāramitāto na śīlapāramitāto na kṣāntipāramitāto na vīryapāramitāto na dhyānapāramitāto na prajñāpāramitātaḥ samanvāharanti, nādhyātmaśūnyatāto yāvan nābhāvasvabhāvaśūnyatātaḥ samanvāharanti, na smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgataḥ samanvāharanti, nāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhataḥ samanvāharanti, na śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmataḥ samanvāharanti, na sarvākārajñatātaḥ samanvāharanti. iti pratyarthikadharmopalambhavikalpaḥ ity ukto navavidho dvitīyo grāhakavikalpaḥ
atha khalu subhūtiḥ sthaviraḥ śakran devānām indram etad avocat: yat tvaṃ kauśikaivaṃ vadasi gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā, duṣkarakārakā bodhisattvā mahāsattvā yeṣāṃ gambhīreṣu dharmeṣu na bhavati kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitatvaṃ vā, śūnyeṣu kauśika sarvadharmeṣu kasyātra kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhanvāyitvaṃ vā bhaviṣyati?
evam ukte śakro devānām indraḥ subhūtisthaviram etad avocat: yadyad eva subhūtiḥ sthaviro nirdiśati sarvan tac chūnyatām evārabhya nirdiśati na kvacit sajjati, tadyathāpi nāmeṣur antarīkṣe kṣipto na kvacit sajjati, evam eva subhūteḥ sthavirasya dharmadeśanā na kvacit sajjati.
atha khalu sakro devānām indro bhagavantam etad avocat: kaccid ahaṃ bhagavann evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśann uktavādī ca bhagavato dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ samyag vyākurvan vyākaromi?
bhagavān āha: samyak khalu tvaṃ kauśika evaṃ bhāṣamāṇa evam upadiśaṃs tathāgatasyoktavādī ca dharmavādī ca dharmasya cānudharmaṃ (PSP_5:67) vyākurvan vyākaroṣi.
devendra āha: āścaryaṃ bhagavan yāvad eva subhūteḥ sthavirasya pratibhāti sarvan tac chūnyatāṃ caivārabhya pratibhāti, ānimittaṃ caivāpraṇihitaṃ caivārabhya pratibhāti, smṛtyupasthānāny ārabhya pratibhāti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgān ārabhya pratibhāti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatām ārabhya pratibhāti, yāvad anuttarāṃ samyaksaṃbodhim ārabhya pratibhāti.
evam ukte bhagavān śakran devānām indram etad avocat: subhūtiḥ kauśika sthaviraḥ śūnyatāyāṃ viharan dānapāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dānapāramitāyāṃ caranti śīlapāramitāyāṃ caranti kṣāntipāramitāyāṃ caranti vīryapāramitāyāṃ caranti dhyānapāramitāyāṃ caranti prajñāpāramitāñ caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye prajñāpāramitāyāṃ caranti. smṛtyupasthānāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye smṛtyupasthānāni bhāvayanti, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃś caiva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgāṃ bhāvayanti, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'dhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ bhāvayanti, āryasatyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ya āryasatyāni bhāvayanti, apramāṇadhyānārūpyasamāpattīr nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattīr bhāvayanti, śūnyatānimittāpraṇihitāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye śūnyatānimittāpraṇihitāni bhāvayanti, dhyānavimokṣasamādhibsamāpattidhāraṇīmukhāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye dhyānavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni bhāvayanti, tathāgata balāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye balāni bhāvayanti vaiśāradyāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye vaiśāradyāny abhinirharanti, pratisaṃvida eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye pratisaṃvido 'bhinirharanti abhijñā eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'bhijñāṃ bhāvayanti, mahākaruṇām eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye mahākaruṇāvihāraṃ bhāvayanti, āveṇikān eva buddhadharmān nopalabhate, kaḥ punar vādo ye āveṇikāṃ buddhadharmān abhinirharanti, anuttarām eva samyaksaṃbodhin nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante, (PSP_5:68) sarvākārajñatam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye sarvākārajñatām anuprāpnuvanti, tathāgatatvam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yas tathāgato bhavaty anutpādam eva nopalabhate, kaḥ punar vādo ye 'nutpādaṃ sākṣāt kurvanti, lakṣaṇāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣāṃ lakṣaṇāni kāye bhavanti, anuvyañjanāny eva nopalabhate, kaḥ punar vādo yeṣām anuvyañjanāni kāye bhavanti. tat kasya hetoḥ? sarvadharmaviviktavihārī kauśika subhūtiḥ, anupalambhavihārī śūnyatāvihāry ānimittavihāry apraṇihitavihārī kauśika ya eṣa subhūteḥ sthavirasya vihāraḥ sa bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato vihārasya śatatamīm api kalān nopaiti sahasratamīm api śatasahasratamīm api kotītamīm api koṭīśatatamīm api koṭīsahasratamīm api koṭīśatasahasratamīm api saṃkhyām api kalām api gaṇanām apy upamām apy aupamyam apy upaniśām apy upaniṣadam api nopaiti. tat kasya hetoḥ? tathā hi tathāgatavihāraṃ sthāpayitvā bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānāṃ ca ye vihārās teṣāṃ vihārāṇām ayaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāñ carato yo vihāraḥ so 'gra ākhyāyate, śreṣṭha ākhyāyate, jyeṣṭha ākhyāyate, vara ākhyāyate, pravara ākhyāyate, praṇīta ākhyāyate, uttama ākhyāyate, anuttama ākhyāyate, niruttama ākhyāyate. tasmāt tarhi kauśika bodhisattvena mahāsattvenāgratāṃ gantukāmenānena vihāreṇa vihartavyaṃ yad uta prajñāpāramitāvihāreṇa. tat kasya hetoḥ? atra hi kauśika prajñāpāramitāyāñ caran bodhisattvo mahāsattvaḥ śrāvakapratyekabuddhabhūmim atikrāmati, bodhisattvaniyāmam avakrāmati, buddhadharmān paripūrayati, sarvākārajñatām anuprāpsyati, sarvākārajñatām anuprāpya tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavāsanānusaṃdhikleśaprahāno bhaviṣyati.
atha khalu tasyāṃ parṣadi devās trayastriṃśā māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā bhagavantam avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti sma. ṣaṣṭiñ ca bhikṣūṇāṃ śatam utsthāyāsanebhya ekāṃśañ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamayām āsuḥ, teṣāṃ ca bhikṣūṇām añjalayaḥ praṇāmitā buddhānubhāvena māndāravaiḥ puṣpaiḥ paripūrṇā abhūvaṃs te ca māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakiranti smābhyavakiranti smābhiprakiranti (PSP_5:69) smāvakiranto 'bhyavakiranto 'bhiprakiranta evaṃ ca vācam udīrayanti sma: vayaṃ bhagavann etena kuśalamūlenaitenottamena vihāreṇa vihariṣyāmo yatra nāgatiḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhānām iti.
atha khalu bhagavāṃs tasyā velāyāṃ teṣāṃ bhikṣūṇām adhyāśayaṃ viditvā smitaṃ praduṣkaroti sma. dharmatā khalu punar eṣāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ yadā smitaṃ prāduṣkurvanti tadā khalv anekavarṇā nānāvarṇā arciṣo bhagavato mukhadvārān niścaranti sma, tadyathā nīlāḥ pītā lohitā avadātā māñjiṣṭhā rajatavarṇās trisāhasramahāsāhasraṃ lokadhātum avabhāsya punar evāgatya buddhān bhagavatas triḥ pradakṣiṇīkṛtya bhagavato mūrdhany antarhitāḥ.
atha khalv āyuṣmān ānanda utthāyāsanād ekāṃśaṃ cīvaraṃ prāvṛtya dakṣiṇaṃ jānumaṇḍalaṃ pṛthivyāṃ pratiṣṭhāpya yena bhagavāṃs tenāñjaliṃ praṇamya bhagavantam etad avocat: ko bhagavan hetuḥ? kaḥ pratyayaḥ? smitasya prāduṣkaraṇāya nāhetukan nāpratyayan tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhāḥ smitaṃ prāduṣkurvanti.
evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ ānanadam etad avocat: imāny ānanda ṣaṣṭir bhikṣuśatāny anāgate 'dhvani tārakopame kalpe 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante, avakīrṇakusumanāmānas tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā bhaviṣyanti, teṣāṃ khalu punar ānandāvakīrṇakusumanāmnāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ samasamo bhikṣusaṃgho bhaviṣyati, samasamaṃ buddhakṣetraṃ bhaviṣyati, samasamam āyuḥpramāṇaṃ bhaviṣyati, viṃśativarṣasahasraṃ yato yato 'bhiniṣkramiṣyanti abhiniṣkramya pravrajiṣyanti pravrajitvā yatra yatra vihariṣyanti tatra tatra pañcavarṇikānāṃ kusumānāṃ kusumavarṣāṇi pravarṣiṣyanti. tasmāt tarhy ānanda uttamena vihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ tathāgatavihāreṇa vihartukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyam.
ity anyeṣāṃ mahābodhau saṃdarśanāprathamaṃ kāraṇaro
yo hi kaścit kulaputro vā kuladuhitā vā iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā evaṃ gantavyā manuṣyebhyo vāhaṃ cyutvehopapannas tuṣitād vā devanikāyā cyutvehopapanna iti, manuṣyeṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa (PSP_5:70) śrutā bhaviṣyati, tuṣiteṣu deveṣv iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā vistareṇa śrutā bhaviṣyati, tathāgatavyavalokayitās te ānanda bodhisattvā mahāsattvā bhaviṣyanti ya iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ cariṣyanti.
yaḥ kaścid ānandan kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ śroṣyaty udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati, bodhisattvayānikānāṃ vā pudgalānām imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām upadekṣyaty anuśāsiṣyati niṣṭhā tenānanda kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhaṃ mayā teṣāṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutābhūt, udgrahītā ca dhāritā ca vācitā ca paryavāptā cābhūt, teṣu ca tathāgateṣv arhatsu samyaksaṃbuddheṣu kuśalamūlam avaropitam abhūt, na śrāvakāṇām antike kuśalamūlam avaropitaṃ nāpi śrāvakāṇām antikād iyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā śrutveti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati, arthataś ca dharmataś ca vinayataś cānugamiṣyati niṣṭhānanda tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vānugantavyā saṃmukhībhūto 'haṃ tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānām iti,
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā na pratikrokṣyati na prativahiṣyati prasādaṃ pratilapsyate, pūrvajinakṛtādhikāraḥ sa ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā veditavyaḥ, avaropitakuśalamūlaḥ, kalyāṇamitraparigṛhītaḥ, kiṃ cāpy ānanda yena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike kuśalamūlam avaropitaṃ sa na tad visaṃvādayiṣyati śrāvakatvāya vā pratyekabuddhatvāya vā. api tu khalu punar ānanda supratisaṃviditena bodhisattvena mahāsattvena bhavitavyaṃ, dānapāramitāyāṃ caratā śīlapāramitāyāṃ caratā kṣāntipāramitāyāṃ caratā vīryapāramitāyāṃ caratā dhyānapāramitāyāṃ caratā prajñāpāramitāyāṃ caratā, sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv āveṇikabuddhadharmeṣu caratā, sarvākārajñatāyāṃ caratā. supratisaṃvidito hy (PSP_5:71) ānanda bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāñ caran śīlapāramitāyāṃ caran kṣāntipāramitāyāṃ caran vīryapāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāyāṃ caran prajñāpāramitāyāṃ caran na śrāvakatvāya vā na pratyekabuddhatvāya vā sthāsyati. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi ta imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ, sacet punas tvaṃ ānanda yo mayā dharmo deśitaḥ sthāpitvā prajñāpāramitāṃ sarvāntāṃ dharmadeśanām udgṛhya paryavāpya punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjer na me tvam ānanda tāvatā aparāddhaḥ syāḥ, sacet tvam ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya ekapadam api nāśayer utsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ, sacet tvaṃ ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhya paryavāpya dve padam api punar eva nāśayeḥ punar evotsṛjes tāvatā me tvaṃ ānandāparāddhaḥ syāḥ. tasmāt tarhy ānandānuparīndāmi te tathemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ paṭheyam udgrahītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā bhavet, tvayā ca suvyaktena suparigṛhītenākṣarapadavyañjanena suniruktā ca suparigṛhītā ca kartavyā.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhir anuparigṛhītā bhaviṣyati, yo hy ānanda tarhi māṃ saṃmukhībhūtaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā satkuryād gurukuryāt mānayet pūjayet puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhis teneyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā udgṛhītavyā dhārayitavyā vācayitavyā paryavāptavyā pravartayitavyā yoniśaś ca manasikartavyā satkartavyā gurukartavyā mānayitavyā pūjayitavyā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapatākābhiḥ prajñāpāramitāṃ satkurvan tu gurukurvan mānayan pūjayan tena pūjito bhavāmi, atītānāgatapratyutpannāś ca buddhā bhagavantaḥ pūjitā bhavanti.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā, imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ bhāṣyamāṇāṃ śrutvā gauravaṃ ca prema ca prasādaṃ (PSP_5:72) cotpādayiṣyati atītānāgatapratyutpannanāṃ buddhānāṃ bhagavatām antike tena gauravañ ca prema ca prasādaś cotpādito bhaviṣyati yathā te 'ham ānanda priyaś ca manaāpaś cāparityaktaś ca tatheyaṃ gambhīrā prajñāpāramitā priyā manaāpāparityaktā bhavatu yathā ekapadam api ta ito gambhīrāyā prajñāpāramitāyā na nāśayitavyaṃ, bahv api te 'ham ānanda bhāṣe prajñāpāramitāyā parīndanām ārabhya saṃkṣiptenānanda yādṛśas te 'haṃ śāstā tādṛśī te prajñāpāramitā śāstā, tasmāt tarhy ānanda prajñāpāramitā yā apramāṇāni parīndanāni, ahaṃ ca te ānandemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anuparīndāmi, tasmāt tarhy ānanda sadevamānuṣāsurasya lokasyārocayāmi yasyāparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃgho 'parityaktā atītānāgatapratyutpannā buddhā bhagavanto 'parityaktānuttarā samyaksaṃbodhis tasyeyaṃ gambhīrā prajñāpāramitāparityaktā bhavatu, iyam asmākam anuśāsanī.
yaḥ kaścid ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati pravartayiṣyati yoniśaś ca manasikariṣyati, pareṣāñ cemāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām anekaparyāyeṇa vistareṇākhyāsyati deśayiṣyati prajñāpayiṣyati prasthāpayiṣyati vivariṣyati vibhajiṣyaty uttānīkariṣyati saṃprakāśayiṣyati, sa khalu punar ānanda kulaputro vā kuladuhitā vā kṣipram anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, abhyāsannaś ca bhaviṣyati sarvākārajñatāyāḥ. tat kasya hetoḥ? prajñāpāramitā nirjātā hy ānanda buddhānāṃ bhagavatām anuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. ye 'pi te ānandaitarhi pūrvasyān diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti, teṣām apy ānanda buddhānāṃ bhagavatāṃ prajñāpāramitā nirjātaivānuttarā samyaksaṃbodhiḥ. tasmāt tarhy ānanda (PSP_5:73) bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbodhukāmena iha prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ mātājanayitrī yad uta prajñāpāramitā, ye kecid ānanda bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ śikṣiṣyante sarve te niryāsyanty anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. tasmāt tarhy ānandemāṃ prajñāpāramitāṃ bhūyasyā mātrayānuparīndāmi. tat kasya hetoḥ? eṣā hy ānanda tathāgatānām arhatāṃ samyaksaṃbuddhānāṃ dharmakośaḥ, akṣayo hy eṣa kośo yad uta prajñāpāramitākośaḥ. ye 'pi te ānanda pūrvasyāṃ diśi dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvaṃ vidikṣu daśadiglokadhātuṣu tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmañ ca deśayanti te 'py ānanda buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitākośād deśayanti. ye 'pi te ānandātīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā abhūvaṃs te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhā dharman deśitavantaḥ. ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py asyām eva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyante dharmañ ca deśayiṣyanti. ye 'pi te ānandātītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ śrāvakāḥ sarve te ihaiva prajñāpāramitāyāṃ śikṣitvā parinirvṛtāś ca parinirvānti ca parinirvāsyanti ca. iti mahābodhihetoḥ prajñāpāramitāparīndanādvitīyaṃ kāraṇam
sacet tvam ānanda śrāvakayānikānāṃ pudgalānāṃ śrāvakabhūmim ārabhya dharman deśayes tayā ca dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'rhattvaṃ sākṣātkuryur adyāpi tvayā mama śrāvakeṇa śrāvakakṛtyan na kṛtaṃ syāt. sacet me tvam ānanda bodhisattvasya mahāsattvasya ekam api prajñāpāramitā pratisaṃyuktaṃ padaṃ deśayeḥ prakāśayer, evam ahaṃ tvayā śrāvakenābhirādhito bhaveyaṃ, śrāvakeṇa śrāvakakṛtyaṃ kṛtaṃ syāt, tayā ca pūrvikayā dharmadeśanayā ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramaṃ mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabheran mānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyārhattvaṃ sākṣātkuryus teṣāñ cārhatāṃ yad dānamayaṃ puṇyakriyāvastu śīlamayaṃ puṇyakriyāvastu bhāvanāmayaṃ puṇyakriyāvastu.
(PSP_5:74) tat kiṃ manyase? tvam ānandāpi nu tat puṇyakriyāvastu bahu.
ānanda āha: bahu bhagavan bahu sugata.
bhagavān āha: ataḥ sa ānanda bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet, yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayed antaśa ekadivasam api, tiṣṭhatv ānanda ekadivasaṃ saced yāvad ardhadivasam api, tiṣṭhatv ardhadivasaṃ yāvat purobhaktam api, tiṣṭhatv ānanda purobhaktaṃ saced yāvan nālikāntaraṃ, saced yāvat kṣaṇaṃ vā yāval lavaṃ vā, tiṣṭhatv ānanda lavam antaśo nimeṣamātram api, ayaṃ ānanda tato bahutaraṃ puṇyaṃ prasavet. yaḥ śrāvakayānikaḥ pudgalo bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāpratisaṃyuktan dharman deśayet, sa sarvaśrāvakayānikānāṃ sarvapratyekabuddhayānikānāṃ pudgalānāṃ kuśalamūlam abhibhavati. saced ānanda bodhisattvo mahāsattvo bodhisattvayānikānāṃ pudgalānāṃ prajñāpāramitāpratisaṃyuktaṃ dharman deśayed antaśa ekadivasam apy ardhadivasam api purobhaktam api nālikāntaraṃ vā kṣaṇaṃ vā lavaṃ vā nimeṣamātram api, ayam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśrāvakapratyekabuddhayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ kuśalamūlam abhibhavati. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa ātmanā cānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmaḥ parāṃś cānuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃpraharṣayati samuttejayati samādāpayati niveśayati pratiṣṭhāpayati. evaṃ ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ ṣaṭsu pāramitāsu carañ caturṣu smṛtyupasthāneṣu caran samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgeṣu carann adhyātmaśūnyatāyāṃ caran bahirdhāśūnyatāyāṃ caran yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carann ap