Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_5u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển V (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā V)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 4 / 7 (50.000 ký tự/trang)
ramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carann āryasatyeṣu caran sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu caran śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carann abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmeṣu caran sarvākārajñatāyāṃ caran kuśalamūlair vivardhamāno 'sthānam anavakāśo yad anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ parihāsyate nedaṃ sthānaṃ vidyate. asyāṃ khalu punaḥ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ catasraḥ pariṣado devamanuṣyayaksagandharvāsuragaruḍakiṃnaramahoragāś ca saṃnipatitāḥ saṃniṣanṇā abhūvan. (PSP_5:75) atha khalu bhagavāṃś catasṛṇāṃ parṣadāṃ puratas tathārūpam ṛddhyabhisaṃskāram abhisaṃskṛtavān yathārūpeṇarddhyabhisaṃskāreṇābhi saṃskṛtenākṣobhyaṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddhaṃ paśyanti sma, bhikṣusaṃghaparivṛtaṃ bodhisattvagaṇapuraskṛtaṃ dharmaṃ deśayantaṃ sāgaropamāyāṃ parṣady akṣobhyāyāṃ sarvair arhadbhiḥ kṣīṇāsravair niḥkleśair vaśībhūtaiḥ suvimuktacittaiḥ suvimuktaprajñair ājāneyair mahānāgaiḥ kṛtakṛtyaiḥ kṛtakaraṇīyair apahṛtabhārair anuprāptasvakārthaiḥ parikṣīṇabhavasaṃyojanaiḥ samyagājñāsuvimuktacittaiḥ sarvacetovaśiparamapāramiprāptair bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ. atha khalu bhagavān punar eva tam ṛddhyabhisaṃskāraṃ pratisaṃharati sma, yenarddhyabhisaṃskāreṇa pratisaṃhṛtena tāś catasraḥ pariṣado na bhūyaḥ paśyanti sma. tam aksobhyaṃ tathāgatam arhantāṃ samyaksaṃbuddhaṃ śrāvakayānikā vā pratyekabuddhayānikā vā bodhisattvayānikā vā pudgalās tañ ca buddhakṣetram akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na bhūyaḥ paśyanti sma. sa buddhapramukho bhikṣusaṃgho na bhūyaś cakṣurindriyasyāvabhāsam āgacchati. tat kasya hetoḥ? pratisaṃhṛto hi bhagavatā tathāgatena sa ṛddhyabhisaṃskāras tena bhūyo na paśyati sma. atha khalu bhagavān āyuṣmantaṃ ānandam āmantrayate sma: evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. yathā punar eva so 'ksobhyas tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhas te ca śrāvakās te ca bodhisattvayānikāḥ kulaputrās tac ca buddhakṣetraṃ cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, evaṃ hy ānanda sarvadharmāś cakṣuṣo nābhāsam āgacchanti, na dharmo dharmasyābhāsam āgacchati, na dharmo dharmaṃ paśyati, na dharmo dharmaṃ jānāti. sarvadharmā hy ānandājānakā apaśyakā akriyāsamarthāḥ. tat kasya hetoḥ? nirīhakā agrāhyā ānanda sarvadharmā agrāhyā nirīhakatayā, acintyāḥ sarvadharmā māyāpuruṣopamā, avedakā hy ānanda sarvadharmā asāratām upādāya. evañ carann ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyān na kaṃcid dharmam abhiniviśate, evaṃ (PSP_5:76) śikṣamāṇa ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ śikṣate prajñāpāramitayāṃ sarvapāramitānuprāptukāmena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. eṣā hi śikṣā yāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, sarvalokahitā sarvalokasukhā anāthānāṃ nāthakarī buddhānujñātā buddhapraśastā, yatra sthitvā tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā imaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuṃ dakṣiṇena pāṇinotkṣipya punar eva nikṣipeyur na ca teṣām evaṃ bhavati utkṣipto vāyaṃ trisāhasramahāsāhasralokadhātuḥ nikṣipto veti. tat kasya hetoḥ? iyaṃ sānanda prajñāpāramitāśikṣā yatra śikṣitvā buddhānāṃ bhagavatām atītānāgatapratyutpanneṣu dharmeṣu asaṅgajñānadarśanam utpannaṃ yāvatya ānanda śikṣāḥ sarvāsām ānanda śikṣānām iyaṃ prajñāpāramitāśikṣāgrākhyāyate jyeṣṭhākhyāyate śreṣṭhākhyāyate varākhyāyate pravarākhyāyate praṇītākhyāyate uttamākhyāyate 'nuttamākhyāyate niruttamākhyāyate, ākāśasya ānanda pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā udgṛhītavyaṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ pramāṇaṃ vā paryantaṃ vā grahītavyaṃ manyeta. tat kasya hetoḥ? apramāṇā hy ānanda prajñāpāramitā, na mayānanda prajñāpāramitāyāḥ pramāṇam ākhyātaṃ, nāmakāyapadakāyavyañjanakāyā hy ānanda pramāṇabaddhā, na prajñāpāramitā pramāṇabaddhā. iti mahābodhiprāptaye puṇyabāhulyalakṣaṇaṃ tṛtīyaṃ kāraṇam ity uktāni kāraṇāni evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kena kāraṇena bhagavan prajñāpāramitāpramāṇabaddhā? bhagavān āha: akṣayatvād ānanda prajñāpāramitāpramāṇabaddhā viviktād ānanda prajñāpāramitā pramāṇabaddhā, ye 'pi te ānandābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvitā na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda bhaviṣyanty anāgate 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāviṣyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, ye 'pi te ānanda etarhi daśadiśi loke tathāgatā arhantaḥ (PSP_5:77) samyaksaṃbuddhās tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharman deśayanti te 'pi buddhā bhagavanta ita eva prajñāpāramitātaḥ prabhāvyante na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate. tat kasya hetoḥ? ākāśaṃ sa ānanda kṣayituṃ manyeta yaḥ prajñāpāramitāyāḥ kṣayaṃ manyeta na ca prajñāpāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣeṣyate, na dhyānapāramitā kṣīyate na vīryapāramitā kṣīyate na kṣāntipāramitā kṣīyate na śīlapāramitā kṣīyate na dānapāramitā kṣīṇā kṣīyate kṣaṣyate, adhyātmaśūnyatā bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, śūnyatānimittāpraṇihitābhijñā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante daśatathāgatabalāni catvāri vaiśāradyāni catasraḥ pratisaṃvido 'ṣṭādaśāveṇikābuddhadharmā na kṣīṇā na kṣīyante na kṣeṣyante, sarvākārajñatā na kṣīṇā na kṣīyate na kṣeṣyate. na hi teṣāṃ dharmāṇām utpādo 'sti yeṣām utpādo nāsti, kutas teṣāṃ kṣayaḥ prajñāsyate? ity uktā kṣayānutpādajñānātmikā mahābodhiḥ atha khalu bhagavāñ jihvendriyaṃ nirṇāmya sarvāvantaṃ mukhamaṇḍalaṃ jihvendriyeṇācchādayitvāyuṣmantaṃ ānandam etad avocat: tat kiṃ manyase? ānandāpi nu īdṛśaṃ jihvendriyaṃ vitathavādi anyathāvādi syāt. ānanda āha: na bhagavan na sugata. bhagavān āha: tasmāt tarhy ānanda imāṃ prajñāpāramitāṃ catasṛṇāṃ parṣadāṃ vistareṇākhyāhi deśaya prajñāpaya prasthāpaya vibhaja vibhāvayottānīkuru saṃprakāśaya, ihaivānanda gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvadharmā vistareṇopadiṣṭā yatra śrāvakayānikaiś ca pratyekabuddhayānikaiś ca bodhisattvayānikaiś ca pudgalaiḥ śikṣitavyaṃ, yatra yathānuśikṣamāṇāḥ svakasvakāsu bhūmiṣu sthāsyante, (PSP_5:78) iyaṃ punar ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvākṣarapraveśa sarvānakṣarapraveśā, iyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā sarvadhāraṇīnāṃ mukhaṃ, yair dhāraṇīmukhair bodhisattvair mahāsattvaiḥ śikṣitavyaṃ, dhāraṇīṃ dhārayatāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ sarvāḥ pratibhānapratisaṃvido bhaviṣyantiyam ānanda gambhīrā prajñāpāramitā, 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ sarvadharma ukto mayā, tasmāt tarhy ānandārocayāmi te prativedayāmi te, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgrahīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati so 'tītānāgatapratyutpannānāṃ buddhānāṃ bhagavatāṃ bodhiṃ dhārayiṣyati, iyaṃ sānanda prajñāpāramitā dhāraṇy uktā mayā, tāṃ tvaṃ prajñāpāramitādhāraṇīṃ dhārayan sarvadharmān dhārayasi. ity uktaṃ mahābodhau saṃpratyayakāraṇam atha khalv āyuṣmataḥ subhūter etad abhavat: gambhīrā bateyaṃ tathāgatānāṃ bodhiḥ, yan nūnam ahaṃ tathāgataṃ paripṛccheyam. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: akṣayā hi bhagavan prajñāpāramitā. bhagavān āha: ākāśākṣayatvāt subhūte akṣayā prajñāpāramitā. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan prajñāpāramitābhinirhartavyā? bhagavān āha: rūpākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinir hartavyā. evaṃ skandhadhātvāyatanākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādāṅgākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, dānapāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, evaṃ śīlapāramitākṣayatvāt kṣāntipāramitākṣayatvād vīryapāramitākṣayatvād dhyānapāramitākṣayatvāt prajñāpāramitākṣayatvāt subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, smṛtyupasthānākṣayatvena samyakprahāṇākṣayatvena ṛddhipādākṣayatvena indriyākṣayatvena balākṣayatvena bodhyaṅgākṣayatvenāryāṣṭāṅgamārgākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, adhyātmaśūnyatākṣayatvena bahirdhāśūnyatāksyatvenādhyātmabahirdhāśūnyatākṣayatvena yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, āryasatyākṣayatvenāpramāṇadhyānārūpyasamāpattyakṣayatvena (PSP_5:79) subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā śūnyatānimittāpraṇihitākṣayatvena pañcābhijñākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, daśabalākṣayatvena caturvaiśāradyākṣayatvena pratisaṃvidakṣayatvenāṣṭādaśāveṇikābuddha dharmākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā, sarvākārajñatākṣayatvena subhūte prajñāpāramitābhinirhartavyā. punar aparaṃ subhūte rūpākāśākṣayatvena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃjñākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, skandhākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, dhātvākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, āyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, pratītyasamutpādākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, avidyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, saṃskārākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vijñānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, nāmarūpākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsavena prajñāpāramitābhinirhartavyā, ṣaḍāyatanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, sparśākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, vedanākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, tṛṣṇākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, upādānākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, bhavākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, jātyākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena (PSP_5:80) mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavya, jarāmaraṇaśokaparidevaduḥkhadaurmanasyopāyāsākāśākṣayatvena subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitābhinirhartavyā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya pratītyasamutpādavyavalokanā ādyantavivarjitā, āveṇiko 'yaṃ bodhisattvasya mahāsattvasya dharmo bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yad evaṃ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayaty, evaṃ vyavalokayan pratītyasamutpādaṃ sarvajñajñānaṃ pratilapsyate. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'nenākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitāyāṃ caran pratītyasamutpādaṃ vyavalokayiṣyati, na sa śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā patiṣyati, so 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sthāsyati. yaḥ kaścit subhūte bodhisattvayānikaḥ kulaputro vā kuladuhitā vā vivartiṣyaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ, sa sarva imaṃ prajñāpāramitāmanasikāram anāgamya vivartiṣyati, na saṃjñāsyate kathaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattvenākāśākṣayābhinirhāreṇa pratītyasamutpādo vyavalokayitavyaḥ? katham abhinirhartavya? iti. ye kecit subhūte bodhisattvayānikāḥ pudgalā vivartante sarve ta idam upāyakauśalyam anāgamya vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. ye kecit subhūte bodhisattvā mahāsattvā na vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ sarve ta imāṃ prajñāpāramitām āgamya na vivartante 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodher upāyakauśalyena. evaṃ prajñāpāramitāyāṃ caratā bodhisattvena mahāsattven ākāśākṣayābhinirhāreṇa prajñāpāramitā vyavalokayitavyā abhinirhartavyā. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ pratītyasamutpādaṃ vyavalokayan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, ahetukam utpadyamānan na kaṃcid dharmaṃ samanupaśyati, nirudhyamānan na kaṃcid dharmam ātmataḥ samanupaśyati na sattvato na jīvato na jantuto na poṣato na puruṣato na pudgalato na manujato na mānavato na kārakato notthāpakato na samutthāpakato na vedakato na vedāpakato na jānakato na jānāpakato na paśyakato na paśyāpakato, na nityato nānityataḥ samanupaśyati na sukhato na duṣkhato nātmakato nānātmakato na śāntato nāśāntataḥ. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena pratītyasamutpādo (PSP_5:81) vyavalokayitavyaḥ prajñāpāramitāyāñ caratā, yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāñ carati tasmin samaye rūpaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ vyastasamastān skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādān pratītyasamutpādāṅgāni vā na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. evaṃ sarvapāramitān na samanupaśyati, sarvaśūnyatān na samanupaśyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān na samanupaśyati, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ śūnyatānimittāpraṇihitān sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duṣkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. sarvākārajñatān na samanupaśyati nityaṃ vā anityaṃ vā sukhaṃ vā duḥkhaṃ vā ātmā vā anātmā vā śāntaṃ vā aśāntaṃ vā śubhaṃ vā aśubhaṃ vā. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran prajñāpāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa prajñāpāramitāṃ na samanupaśyati, dhyānapāramitān na samanupaśyati, vīryapāramitān na samanupaśyati, kṣāntipāramitān na samanupaśyati, śīlapāramitān na samanupaśyati, dānapāramitān na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad dānapāramitāṃ samanupaśyet. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāstāṅgamārgan na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryāṣṭāṅgamārgaṃ samanupaśyet. adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇa yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ samanupaśyed āryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīr na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇāryasatyāpramāṇadhyānārūpyavimokṣasamādhisamāpattīḥ (PSP_5:82) samanupaśyet. śūnyatānimittāpraṇihitāṃ na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati, yena dharmeṇa śūnyatānimittāpraṇihitān samanupaśyet. sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na samanupaśyati, tam api dharman1 na samanupaśyati yena dharmeṇa sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni samanupaśyet. abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvido na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇābhijñadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidaḥ samanupaśyet. aṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān na samanupaśyati, tam api dharmān na samanupaśyati yena dharmeṇāṣṭādaśāveṇikān buddhadharmān samanupaśyet. anuttarāṃ samyaksaṃbodhin na samanupaśyati, tam api dharman na samanupaśyati yena dharmeṇānuttarāṃ samyaksaṃbodhiṃ samanupaśyet. evaṃ khalu subhūte bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitāyāṃ caritavyaṃ sarvadharmān anupalabhamānena. yasmin samaye subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmān anupalabhamānaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati tasmin samaye māraḥ pāpīyāṃ śokaśalyasamarpito bhavati, tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya mātāpitarau kālagatau bhavataḥ sa tena duṣkhena śokaśalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ, evam eva subhūte māraḥ pāpīyāṃ bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvadharmān anupalabhamānasya śokasalyasamarpito bhavati parameṇa śokaśalyena samanvāgataḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: eka eva bhagavan māraḥ pāpīyān paramaśokaśalyena samanvāgato bhavati, utāho ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mārāḥ pāpīyāṃsas te sarve parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante? bhagavān āha: sarva eva subhūte mārāḥ pāpīyāṃsaḥ parameṇa śokaśalyena samanvāgatā bhavanti, svakasvakeṣv āsaneṣu na ramante, yadā subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāvihāreṇāvirahito bhavati, evaṃ viharataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya sadevamānuṣāsuraloko 'vatāran na labhate yatra gṛhītvā viheṭhayet, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmena prajñāpāramitāvihāreṇa vihartavyam. ity uktam akṣayākāraṃ kṣayajñānam anutpādākāram anutpādajñānam (PSP_5:83) prajñāpāramitāvihāreṇa viharato bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya sarvāḥ pāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchanti atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati, prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dānan dadāti, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan śīlaṃ rakṣati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya śīlapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan kṣāntyā saṃpādayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan vīryam ārabhate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisatttvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan dhyānaṃ samāpadyate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayan prajñāṃ bhāvayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā bhāvanāparipūriṃ gacchati. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? (PSP_5:84) bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayataḥ sattveṣu maitraṃ kāyakarma maitraṃ vākkarma maitraṃ manaḥkarma pratyupasthitaṃ bhavati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato yad idaṃ pratigrāhakā ākrośanti vā paribhāṣante vā, asatyābhiś ca paruṣābhir vāgbhiḥ samudācaranti, na ca teṣām antike cittam āghātayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan boddhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā danan dadatas te pratigrāhakā yady ākrośanti vā paribhāṣante vā asatyāṃ vā paruṣāṃ vā vācaṃ samudācaranti tasyākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā, asatyayā vā paruṣayā vā vācā samudācaryamāṇasya dānabuddhir eva bhavati, parityāgabuddhir eva bhavati, dātavyañ caiva mayā dānan, na mayā na dātavyaṃ sa kāyikañ ca caitasikañ ca vīryaṃ sa vyañjanayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayate, na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā cittaṃ pariṇāmayaty, anyatra sarvākārajñatārambaṇam eva cittaṃ pravartate, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. (PSP_5:85) subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dānapāramitāyāṃ sthitvā dānan dadato dānaṃ parityajataḥ, tasya māyābuddhir eva dāne pratyupasthitā bhavati, tena ca dānena na kasyacit sattvasyopakāraṃ vāpakāraṃ vā paśyaty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ sthitvā pprajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito yaḥ kāyikaś ca vācikaś ca caitasikaś ca saṃvaras tena saṃvarena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā parāmṛṣati, tatra ca śīlapāramitāyāṃ sthito na sattvān jīvitād vyaparopayati, nādattam ādadāti, na kāmeṣu mithyā carati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati na piśunāṃ vācaṃ bhāṣate, na saṃbhinnapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, sa tatra śīlapāramitāyāṃ sthito yad dānan dadāty annam annārthikānāṃ pānaṃ pānārthikānāṃ yānaṃ yānārthikānāṃ vastraṃ vastrārthikānāṃ mālyaṃ mālyārthikānāṃ vilepanaṃ vilepanārthikānāṃ śayanaṃ śayanārthikānām upāśrayam upāśrayārthikānāṃ pradīpaṃ pradīpārthikānāṃ upakaraṇam upakaraṇārthikānām anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi sarvapariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca dānaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathā na śrāvakapratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsatttvasya śīlapāramitāyāṃ sthitasya sarvasattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya ekacittotpādo 'pi na kṣubhyate na vyāpadyate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā (PSP_5:86) yatra hi nāma mama sattvā aṅgapratyaṅgāni cchitvā cchitvā gaccheyur, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo na kāyena na cittena vīryaṃ srasayati, sarvasattvā mayottārayitavyāḥ saṃsārataḥ amṛte dhātau pratiṣṭhāpayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamaṃ dhyānaṃ samāpadyate dvitīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate tṛtīyaṃ dhyānaṃ samāpadyate caturthaṃ dhyānaṃ samāpadyate, na ca śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vādhyālambate 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, iha mayā dhyānapāramitāyāṃ sthitvā sarvasattvāḥ saṃsārād uttārayitavyāḥ, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthito na kañcid dharmaṃ saṃskṛtaṃ vāsaṃskṛtaṃ vā paśyati, na nimittan nānimittaṃ paśyati, na kasyacid dharmasyāsti tvaṃ vā nāsti tvaṃ vā paśyaty anyatra sarvadharmatathatān na vyativartante, tayā ca prajñāpāramitayopāyakauśalyena na śrāvakabhūmiṃ vā na pratyekabuddhabhūmiṃ vā pataty, evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ śīlapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_5:87) prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya sarvasattvā yady ākrośayeyuḥ paribhāṣerann aṅgapratyaṅgāni cācchidyus tatra bodhisattvasya mahāsattvasya kṣāntipāramitāyāṃ sthitasyaivaṃ bhavati, dātavyaṃ mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ, na mayaiteṣāṃ sattvānāṃ dānaṃ na dātavyaṃ, sa teṣāṃ sattvānām annam annārthikānāṃ dadāti, pānaṃ pānārthikānāṃ dadāti, yānaṃ yānārthikānāṃ dadāti, śayanāsanavastrahiraṇyasuvarṇamaṇimuktāvaiḍūryamarakataśaṃkhaśilāpravālavajrendranīlasarvaratnaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārādīni dadāti yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti, tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo nmahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣanṇo 'trāntare na kaścit sattvo jīvitād vyaparopito na daihikī bodhyaṅgatāghātadoṣakriyā vā utpāditā, nādattam ādadāti, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvāg bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na cāsya srāvakapratyekabuddhabhūmau cittaṃ krāmati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ka eṣa pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ (PSP_5:88) sthitvā vīryaṃ sa vyañjanayati, nāhaṃ yojanaṃ vā gatvā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭī niyutaśatasahasraṃ vā, lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātuniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīṃ vā lokadhātukoṭīśataṃ vā lokadhātukoṭīsahasraṃ vā lokadhātukoṭīśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā tatrāntaśa ekasattvam api śaraṇagamanaśikṣāpadeṣu na pratiṣṭhāpayeyaṃ srotaāpattiphale vā sakṛdāgāmiphale vā anāgāmiphale vā arhattvaphale vā na pratiṣṭhāpayeyaṃ pratyekabodhau vā na pratiṣṭhāpayeyam anuttarāyāṃ vā samyaksaṃbodhau na pratiṣṭhāpayeyaṃ, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣānatipāramitāyāṃ sthitvā vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, utpannotpannāṃś cittacetasikān dharmān kuśalamūlopasaṃhitān sarvasattveṣu sādhāraṇān kṛtvā sarvākārajñatāyāṃ pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati, yathā dhyānāni ca dhyānāṅgāni ca tasmin samaye nopalabhate. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā tasmin samaye dharme dharmānupaśyī viharati, viviktavihāreṇa vā śāntākāreṇa vākṣayākāreṇa vā na ca tāṃ dharmatāṃ sākṣātkaroti, yāvac ca na bodhimaṇḍe niṣaṇṇo bhavati, tatra ca niṣadya (PSP_5:89) sarvākārajñatām anuprāpsyati, utthāya dharmacakraṃ pravartayiṣyati, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvasādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣāntipāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti, tathā ca parigṛhṇāti yathā nodgṛhṇāti tāvan notsṛjati. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kāyena cittena caran na nikṣipati, avaśyañ caiva mayānuttarā samyaksaṃbodhir abhisaṃboddhavyā, na mayā nābhisaṃboddhavyānuttarā samyaksaṃbodhiḥ, sattvānāṃ ca kṛtena yojanaṃ vā yojanaśataṃ vā yojanasahasraṃ vā yojanaśatasahasraṃ vā yojanakoṭīniyutaśatasahasraṃ vā lokadhātuṃ vā lokadhātuśataṃ vā lokadhātusahasraṃ vā lokadhātuśatasahasraṃ vā lokadhātukoṭīniyutaśatasahasraṃ vā gatvā vīryapāramitāyāṃ sthitvāntaśa ekasattvam apy anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pratiṣṭhāpayati, saced bodhisattvayānikaṃ pudgalaṃ labheta taṃ bodhicaryāsu pratiṣṭhāpayati. śrāvakayānikaṃ pudgalaṃ śrāvakatvāya pratiṣṭhāpayati, pratyekabuddhayānikaṃ pudgalaṃ pratyekabodhau pratiṣṭhāpayaty, antaśa ekasattvam api daśakuśaleṣu karmapatheṣu samādāpayati, sa tad dharmadānaṃ dattvā āmiṣadānena sattvān saṃtarpayati. sa tat kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? (PSP_5:90) bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prathamacittotpādam upādāya, yāvad bodhimaṇḍa etasminn antare, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaprativiratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cādattādānāt prativirato bhavati, parāṃś cādattādānaprativiratau samādāpayati, adattādānavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye 'dattādānāt prativiratā bhavanti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca kāmamithyācārāt prativirato bhavati, parāṃś ca kāmamithyācāraprativiratau samādāpayati, kāmamithyācāravirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye kāmamithyācārāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mṛṣāvādāt prativirato bhavati, parāṃś ca mṛṣāvādaviratau samādāpayati, mṛṣāvādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye mṛṣāvādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca paruṣavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca paruṣavacanaviratau samādāpayati, paruṣavacanavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye cānye paruṣavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca piśunavacanāt prativirato bhavati, parāṃś ca piśunavacanaviratau samādāpayati, piśunavacanavirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye cānye piśunavacanāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cābaddhapralāpāt prativirato bhavati, parāṃś cābaddhapralāpaviratau samādāpayati, abaddhapralāpavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'baddhapralāpāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā cābhidhyāyāḥ prativirato bhavati, parāṃś cābhidhyāviratau samādāpayati, abhidhyāvirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye 'bhidhyāyāḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca vyāpādāt prativirato bhavati, parāṃś ca vyāpādaviratau samādāpayati, vyāpādavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye vyāpādāt prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. ātmanā ca mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāṣate, (PSP_5:91) ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti, teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. sa tayā śīlapāramitayā na kāmadhātuṃ prārthayati, na rūpadhātuṃ prārthayati, nārūpyadhātuṃ prārthayati, na śrāvakabhūmiṃ prārthayati, na pratyekabuddhabhūmiṃ prārthayati, anyatra tat kuśalamūlaṃ sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na pravartate, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya manuṣyabhūto vāmanuṣyabhūto vā cittavikṣepaṃ vā kuryād aṅgapratyaṅgāni cchitvā ādāya gacchet, tatra bodhisattvasya mahāsattvasya vīryapāramitāyāṃ sthitasya naivaṃ bhavati, ko me cchinatti vā bhinatti vā harati vā, 'nyatra cāsyaivaṃ bhavati, sulabdhā me lābhā yeṣām evāham arthāya kāyaṃ pariharāmi, te caivāgamyāṅgapratyaṅgāni cchitvā gacchanti, dharmatā cāsya prakṛtyā sumanasikṛtā bhavati, tāni ca kuśalamūlāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarva sattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ samādhijaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na (PSP_5:92) pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇād duṣkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sarvasattveṣu sukhasaṃjñāmanasikārād maitrīm apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu duṣkhasaṃjñāmanasikārāt karuṇām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu pramuditāsaṃjñāmanasikārād muditām apramāṇām upasaṃpadya viharati, sa sarvasattveṣu sukhaduḥkhasaṃjñāmanasikārād upekṣām apramāṇām upasaṃpadya viharati. sa rūpe audārikasaṃjñāyāḥ prahāṇād ākāśasaṃjñāyāś ca manasikārād ākāśānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa vijñāne śāntasaṃjñāyā manasikārād vijñānānantyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa ākiṃcanyāyataneṣu śāntasaṃjñāmanasikārād ākiṃcanyāyatanam upasaṃpadya viharati, sa naivasaṃjñānāsaṃjñāyāḥ śāntasaṃjñāyā manasikārād naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanam upasaṃpadya viharati. sa teṣām apramāṇānāñ cārūpyasamāpattīnāṃ ca vipākan na pratigṛhṇāty, anyatra yatra sarvasattvānām arthe kartavyaḥ, tatropapadyate sa tān sattvān ṣaṭsu pāramitāsu paripācayati dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ, buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ saṃkrāmati, buddhāṃś ca bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkurute kuśalamūlāvaropanatayā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā dhyānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā na dānapāramitān dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato na śīlapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na kṣāntipāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na vīryapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na (PSP_5:93) dhyānapāramitāṃ dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittato, na prajñāpāramitāṃ dravyataḥ samanupsaśyati na bhāvato na nimittataḥ. evaṃ smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāni mārgaṃ na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, adhyātmaśūnyatāṃ bahirdhāśūnyatām adhyātmabahirdhāśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, āryasatyāprmāṇadhyānārūpyasamāpattīr na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāni pañcābhijñā na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, daśabalaviśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvākārajñatān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ, sarvadharmān na dravyataḥ samanupaśyati na bhāvato na nimittataḥ. sa evaṃ paśyan na kvacid dharmaniketaṃ karoti, sa yathā vādī tathā kārī ca bhavati, sa tāni kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo vīryapāramitāyāṃ sthitvā prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc caitasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhaṃ ca kāye na pratisaṃvedayati yat tad āryā ācakṣate upeksakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sa sukhasya ca prahāṇāt duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduṣkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhañ (PSP_5:94) caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. evam ākāśānantyāyatanasamāpattiṃ vijñānānantyāyatanasamāpattim ākiṃcanyāyatanasamāpattiṃ naivasaṃjñānāsaṃjñāyatanasamāpattim upasaṃpadya viharati, tatra dhyānapāramitāyāṃ sthito 'vikṣiptamānasas teṣāṃ sattvānām āmiṣadānaṃ dharmadānaṃ ca dadāti, parāṃś cāmiṣadāne dharmadāne ca samādāpayati, āmiṣadānasya dharmadānasya ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye āmiṣadānaṃ dharmadānañ ca dadāti, teṣāṃ ca varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya dhyānapāramitāyāṃ sthitasya na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na doṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na vicikitsāsahagataṃ cittam utpadyate, anyatra sarvākārajñatā pratisaṃyuktair manasikārair viaharati tac ca kuśalamūlaṃ na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati tathā ca pariṇāmayati, yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ phenapiṇḍopamaṃ rūpaṃ pratyavekṣate, budbdopamāṃ vedanāṃ pratyavekṣate, marīcyupamāṃ saṃjñāṃ pratyavekṣate, kadalyupamān saṃskārān pratyavekṣate, māyopamaṃ vijñānaṃ pratyavekṣate. tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasya pañcaskandheṣv asārakasaṃjñā pratyupasthitā bhavati, tasyaivaṃ (PSP_5:95) pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, kasya vā rūpaṃ, kasya vā vedanā, kasya vā saṃjñā, kasya vā saṃskārāḥ, kasya vā vijñānaṃ, tasyaivaṃ pratyavekṣamāṇasyaivaṃ bhavati, ko vātrākruṣyate vā paribhāṣyate vā, ākruṣyamāṇasya vā paribhāṣyamāṇasya vā na vyāpāda utpadyate. sa tat kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo viviktaṃ kāmair viviktaṃ pāpakair akuśalamūlair dharmaiḥ savitarkaṃ savicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ prathamaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. vitarkavicārāṇāṃ vyupaśamād adhyātmaṃ saṃprasādāc cetasa ekotībhāvād avitarkam avicāraṃ vivekajaṃ prītisukhaṃ dvitīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. prīteś ca virāgād upekṣako viharati, smṛtimān saṃprajānaṃ sukhañ ca kāye na pratisaṃvedayati, yat tad āryā ācakṣate, upekṣakaḥ smṛtimān sukhavihārī tṛtīyaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati. sukhasya ca prahāṇād duḥkhasya ca prahāṇāt pūrvam eva saumanasyadaurmanasyayor astaṃgamād aduḥkhāsukham upekṣāsmṛtipariśuddhaṃ caturthaṃ dhyānam upasaṃpadya viharati, sa dhyānānāṃ dhyānāṅgānāṃ nimittaṃ na gṛhṇāti, sa evaṃ samāhitacitto 'nekavidham ṛddhividhiṃ pratyanubhavati, vistareṇa kartavyaṃ, yāvad divyena śrotradhātunā ubhau śabdau śṛṇoti divyañ ca mānuṣyakañ ca, sa parasattvānāṃ parapudgalānāṃ cetasaiva cittaṃ prajānāti, vistareṇa yāvad anuttaraṃ cittam iti yathābhūtaṃ prajānāty, anekavidhaṃ pūrvanivāsam anusmarati, vistareṇa yāvad divyena cakṣuṣā viśuddhenātikrāntamānuṣyakena yāvad yathākarmopagān sattvān paśyati, sa iha pañcasv abhijñāsu pratiṣṭhāya buddhakṣetreṇa buddhakṣetraṃ gacchati, buddhān bhagavataḥ paryupāste paripṛcchati paripraśnīkaroti kuśalamūlāny avaropayati, buddhakṣetrañ ca pariśodhayati, tāni (PSP_5:96) ca kuśalamulāni na śrāvakabhūmau vā na pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayaty, anyatra sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito vīryapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthito rūpaṃ nopalabhate, vedanāṃ saṃjñāṃ saṃskārān, vijñānaṃ nopalabhate, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni nopalabhate, dānapāramitāṃ nopalabhate, śīlapāramitāṃ nopalabhate, kṣāntipāramitāṃ nopalabhate, vīryapāramitāṃ nopalabhate, dhyānapāramitāṃ nopalabhate, prajñāpāramitāṃ nopalabhate, smṛtyupasthānāni nopalabhate, evaṃ samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgāny āryāṣṭāṅgamārgān nopalabhate, adhyātmaśūnyatāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ nopalabhate, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni śūnyatānimittāpraṇihitābhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān nopalabhate, saṃskṛtadhātun nopalabhate, asaṃskṛtadhātun nopalabhate, anupalabhamāno nābhisaṃskaroty, anabhisaṃskurvāṇo notpādayaty, anutpādayamāno na nirodhayati. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte utpādād vā tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā dharmāṇāṃ dharmasthititā dharmaniyāmatā sā naivotpadyate na nirudhyate, so 'vikṣiptacittasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair avirahito bhavati. tac ca kuśalamūlaṃ sarvasattvasādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvo dhyānapāramitāyāṃ sthitaḥ prajñāpāramitāṃ parigṛhṇāti. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ paripūrayati? (PSP_5:97) bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati. kathaṃ ca subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāḥ śūnyā iti samanupaśyati? iha subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann adhyātmaśūnyatādhyātmaśūnyateti nopalabhate, bahirdhāśūnyatā bahirdhāśūnyateti nopalabhate adhyātmabahirdhāśūnyatādhyātmabahirdhāśūnyateti nopalabhate, yāvad abhāvaśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyateti nopalabhate. sa āsu śūnyatāsu sthitvā bodhisattvo mahāsattvo rūpan nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānaṃ nopalabhate śūnyam iti vā aśūnyam iti vā, skandhadhātvāyatanāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, pratītyasamutpādaṃ pratītyasamutpādāṅgāni vā nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, sarvapāramitā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, āryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattayo nopalabhate sūnyā iti vā aśūnyā iti vā, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, śūnyatānimittāpraṇihitāni nopalabhate śūnyānīti vā aśūnyānīti vā, abhijñādaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā nopalabhate śūnyā iti vā aśūnyā iti vā, anuttarā samyaksaṃbodhir nopalabhate śūnyeti vā aśūnyeti vā, saṃskṛto vā dhātur asaṃskṛto vā dhātur nopalabhate śūnya iti vā aśūnya iti vā. sa iha prajñāpāramitāyāṃ caran bodhisattvo mahāsattvo yadyad eva dānan dadāty annaṃ vā pānaṃ vā śayanaṃ vā āvasathaṃ vā glānapratyayabhaiṣajyapariṣkāraṃ vā vastraṃ vā suvarṇaṃ vā rūpyaṃ vā maṇimuktāśaṅkhaśilāpravālādīni vā puṣpadhūpagandhamālyavilepanacūrṇacīvaracchatradhvajapaṭākā vā yāvad anyatarānyatarāṇi mānuṣyakāṇi pariṣkāropakaraṇāni dadāti. sa tad dānaṃ śūnyam ity aśūnyam iti nopalabhate, yo vā dadāti yasyaivā dadāti tad api śūnyam iti aśūnyam iti nopalabhate, tasya mātsaryacittasya codgrahacittasya vāvakāśo na bhavati. tat kasya hetoḥ? sarva ete dharmāḥ prajñāpāramitāyāṃ carato bodhisattvasya mahāsattvasya (PSP_5:98) vikalpā eva bhavanti, prathamacittotpadam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yathā caiva tathāgatasyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddhasya na mātsaryacittaṃ vodgrahacittaṃ votpadyate, tathaiva bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato mātsaryacittaṃ vā udgrahacittaṃ vā nopapadyate, evam eva subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ śāstā yad uta prajñāpāramitā, tāni ca kuśalamūlāni sarvasattvaiḥ sārdhaṃ sādhāraṇaṃ kṛtvānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā dānapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvo mahāsatttvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā na śrāvakapratyekabuddhabhūmicittānām avakāśaṃ dadāti. tat kasya hetoḥ? tathā hi sa śrāvakapratyekabuddhabhūmin nopalabhate, tad api cittan nopalabhate, yac chrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā pariṇāmayati, sa prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣadanāt, prāṇātipātaprahāṇāya cittam utpādayati, ātmanā ca prāṇātipātāt prativirato bhavati, parāṃś ca prāṇātipātaviratau samādāpayati, prāṇātipātavirateś ca varṇaṃ bhāṣate, ye 'pi cānye prāṇātipātāt prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. evam adattādānāt kāmamithyācārāt mṛṣāvādāt paruṣavacanāt piśunavacanād abaddhapralāpād abhidhyāyā vyāpādāt, mithyādṛṣṭeḥ prativirato bhavati, parāṃś ca mithyādṛṣṭiviratau samādāpayati, mithyādṛṣṭivirateś ca varṇaṃ bhāsate, ye 'pi cānye mithyādṛṣṭeḥ prativiratā bhavanti teṣām api varṇavādī bhavati samanujñaḥ. tena ca śīlena na kaścid dharmaṃ parāmṛśati śrāvakatvaṃ vā pratyekabuddhatvaṃ vā, prāg evānyad vā tāni ca kuśalamūlāni sarvasattveṣu sādhāraṇāni kṛtvānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayati, tathā ca pariṇāmayati yathāsya trividhā buddhir na bhavati, ko vā pariṇāmayati, kiṃ vā (PSP_5:99) pariṇāmayati, kutra vā pariṇāmayati. evaṃ khalu subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā śīlapāramitāṃ parigṛhṇāti. subhūtir āha: kathaṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ sthitvā kṣāntipāramitāṃ parigṛhṇāti? bhagavān āha: iha subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ sthitasyānulomikī kṣāntir utpadyate, tasyaivaṃ bhavati, iha na kaścid dharma utpadyate vā nirudhyate vā mriyate vā ākruṣyate vā paribhāṣyate vā cchidyate vā bhidyate vā hanyate vā tasya prathamacittotpādam upādāya yāvad bodhimaṇḍaniṣaṇṇasya yadi sarv