Phạn tạng (Sanskrit Canon)psp_5u.htmNguyên tác: Sanskrit
Kinh Bát-nhã Hai mươi lăm ngàn bài tụng, Quyển V (Pañcaviṃśatisāhasrikā Prajñāpāramitā V)
Kinh thuộc hệ Bát-nhã Ba-la-mật-đa (Prajñāpāramitā), một trong những bộ kinh quan trọng nhất của Phật giáo Đại thừa, giảng về tánh Không (śūnyatā) và trí tuệ siêu việt. Dữ liệu văn bản lấy từ kho GRETIL (Göttingen Register of Electronic Texts in Indian Languages).
Văn bản gốc(Sanskrit)
Trang 2 / 7 (50.000 ký tự/trang)
saṃnaddhavyaḥ yāvanti tasya tāni cittāny utpannāni kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā vivādaṃ vā kurvataḥ, saced asya sarvākārajñatāparibhyaktā bhavati. evam ukte āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: asti bhagavann eteṣāṃ cittotpādānāṃ niḥsaraṇam utāho tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ. evam ukte bhagavān āyuṣmantam ānandam etad avocat: aniḥsaraṇo mayānanda dharmo deśitaḥ śrāvakayānikānāñ ca pudgalānāṃ pratyekabuddhayānikānāñ ca pudgalānāṃ, tatrānanda yo 'yaṃ bodhisattvayānikaḥ pudgalo bodhisattvayānikena pudgalena sārdhaṃ kalahaṃ vā bhaṇḍanaṃ vā vigrahaṃ vā kuryād yāvad vivaded vā ākrośed vā paribhāṣed vā kalahayitvā vā bhaṇḍayitvā vā vigrahayitvā vā vivādayitvā vā ākrośayitvā vā paribhāṣayitvā vā na pratideśayaty anuśayaṃ vahati anuśayabaddho viharati, nāham ānanda tasya pudgalasya niḥsaraṇaṃ vadāmi, avaśyaṃ tena tāvata eva kalpān saṃnāhaḥ saṃnaddhavyaḥ, saced asyāparityaktā sarvākārajñatā. punar aparam ānanda bodhisattvo mahāsattvaḥ kalahayitvā bhaṇḍitvā vigrahayitvā vivaditvā ākroṣitvā paribhāṣitvā pratideśayati: mānuśayaṃ vahaty āyatyāṃ saṃvaram āpadyate durlabdhā me lābhā, yan mayā sarvasattvānāṃ bhāra āhartavyas tad ahaṃ mantrite pratimantrayāmi, yan mayā sarvasattvānāṃ saṃkramabhūtena bhavitavyaṃ so 'haṃ parasyāpriyaṃ mantrayāmi prativacanaṃ ca dadāmi. evam api mayā na vaktavyaṃ jaḍaiḍakamūkasadṛśena mayā bhavitavyaṃ, adhyāśayaś ca me na vikopayitavyo yan mayaite sattvāḥ parinirvāpayitavyā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya tad aham atra vyāpadye tad aham atra kṣubhyāmi na mayātra vyāpattavyaṃ na mayā kṣobhacittam utpādayitavyam. asyānanda bodhisattvasya mahāsattvasya māraḥ pāpīyān avatāraṃ na labhate. punar aparam ānanda bodhisattvena mahāsattvena śrāvakayānikaiḥ pudgalaiḥ sārdhaṃ na sthātavyaṃ sacet tiṣṭhati tena na kasyacid antike vyāpattavyaṃ. tat kasya hetoḥ? tathā hi naitan mama pratirūpaṃ syāt, (PSP_5:27) yad aham eteṣām antike vyāpadye vā kṣubhyeyaṃ vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi te mayānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhya sarvaduḥkhebhyaḥ parimocayitavyāḥ. iti saptamī atha khalv āyuṣmān ānando bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam? bhagavān āha: tadyathāpi nāmānanda śāstari, evaṃ bodhisattvena mahāsattvena bodhisattvayānikānāṃ pudgalānām antike sthātavyam. tat kasya hetoḥ? eṣa hi mama sahāyaka ekayānasamārūḍho, yathā caivaitena śikṣitavyaṃ tathā caiva mayā śikṣitavyaṃ yatra caitena śikṣitavyaṃ tatra caiva mayā śikṣitavyaṃ yad uta dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvaśūnyatāsu saptatriṃśadbodhipakṣyeṣu dharmeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattisv āryasatyeṣu sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśasu tathāgatabaleṣu caturṣu vaiśāradyeṣu catasṛṣu pratisaṃvitsv aṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu yāvat sarvākārajñatāyām apagatasarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair na mayātra śikṣitavyam. sacet punar eṣa bodhisattvo mahāsattvo 'virahito bhavati sarvākārajñatāpratisaṃyuktair manasikārair mayāpy evam eva śikṣitavyam. evaṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ samaśikṣo bhavati. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katamā bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā yatra samatāyāṃ bodhisattvena mahāsattvena śikṣitavyam? bhagavān āha: adhyātmaśūnyatā subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, bahirdhāśūnyatā adhyātmabahirdhāśūnyatā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatā, rūpaṃ rūpeṇa śūnyaṃ, vedanā vedanayā śūnyā, saṃjñā saṃjñayā śūnyā, saṃskārāḥ saṃskāraiḥ śūnyāḥ, vijñānaṃ vijñānena śūnyam. evaṃ skandhadhātvāyatanāni skandhadhātvāyatanaiḥ śūnyāni, pratītyasamutpādaḥ pratītyasamutpādaiḥ śūnyaḥ, pratītyasamutpādāṅgāni pratītyasamutpādāṅgaiḥ śūnyāni, pāramitāḥ pāramitābhiḥ śūnyāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmāḥ saptatriśadbbodhipakṣyair dharmaiḥ śūnyāḥ, āryasatyāny (PSP_5:28) āryasatyaiḥ śūnyāni, apramāṇadhyānārūpyasamāpattayo 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattibhiḥ śūnyāḥ, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhaiḥ sūnyāni, trīṇi vimokṣamukhāni tribhir vimokṣamukhaiḥ śūnyāni, abhijñā abhijñābhiḥ śūnyā, daśabalāni daśabalaiḥ śūnyāni, vaiśāradyāni vaiśāradyaiḥ śūnyāni, pratisaṃvidaḥ pratisaṃvidbhiḥ śūnyāḥ, āveṇikabuddhadharmā āveṇikābuddhadharmaiḥ śūnyāḥ, bodhir yāvad bodhyā śūnyā. iyaṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ samatā, yatra samatāyāṃ sthitvā bodhisattvā mahāsattvā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyante. ity aṣṭamī subhūtir āha: kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, rūpasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vedanāyāḥ saṃjñāyāḥ saṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ śūnyatānimittāpraṇihitānāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñanāṃ daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. kiṃ punar bhagavan bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya śikṣate virāgāya śikṣate nirodhāya śikṣate 'nutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yat subhūtiḥ sthavira evam āha, yad rūpasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, yad rūpasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, evaṃ vedanāsaṃjñāsaṃskārāṇāṃ, vijñānasya kṣayāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai, vijñānasya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. evaṃ skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādasya pratītyasamutpādāṅgānāṃ ca kṣayāya virāgāya (PSP_5:29) nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. sarvapāramitānāṃ sarvaśūnyatānāṃ saptatriṃśadbodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāñ caturṇām āryasatyānām apramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ pañcānām abhijñānāṃ daśānāṃ tathāgatabalānāṃ caturṇāṃ vaiśāradyānāṃ catasṛṇāṃ pratisaṃvidām aṣṭādaśānām āveṇikānāṃ buddhadharmāṇāṃ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai. anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ kṣayāya virāgāya nirodhāyānutpādāya śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyai iti. tat kiṃ manyase? subhūte yā rūpasya tathatā yā vedanāyās tathatā yā saṃjñāyās tathatā yā saṃskārāṇāṃ tathatā yā vijñānasya tathatā, evaṃ yā skandhadhātvāyatanānāṃ tathatā yā pratītyasamutpādasya tathatā yā pratītyasamutpādāṅgānāṃ tathatā yā pāramitānāṃ tathatā yā sarvaśūnyatānāṃ tathatā yā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhānāṃ tathatā yā saptatriṃśad bodhipakṣyāṇāṃ dharmāṇāṃ tathatā yāpramāṇadhyānārūpyasamāpattīnāṃ tathatā yāryasatyānāṃ tathatā yā trayāṇāṃ vimokṣamukhānāṃ tathatā yā pañcānām abhijñānāṃ tathatā yā daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmāṇāṃ tathatā yā samyaksaṃbodhes tathatā yā srotaāpannasya tathatā yā sakṛdāgāminas tathatā yānāgāminas tathatā yārhatas tathatā yā pratyekabuddhasya tathatā yā bodhisattvasya mahāsattvasya tathatā, yā tathāgatasya tathatā, yayā tathatayā tathāgataḥ prajñapyate, api nu sā tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. subhūtir āha: na bhagavan na sugata. bhagavān āha: evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyāṃ na ca tathatā kṣīyate vā virahyate vā nirudhyate vā prahīyate vā. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathatāyāṃ śikṣate śikṣate ṣaṭsu pāramitāsu, śikṣate sarvāsu śūnyatāsu, śikṣate smṛtyupasthāneṣu, śikṣate samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu, śikṣate āryasatyeṣu, śikṣate 'pramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu, śikṣate sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu, śikṣate śūnyatānimittāpraṇihiteṣu, śikṣate pañcasv abhijñāsu, śikṣate daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu, (PSP_5:30) śikṣate 'ṣṭādaśasv āveṇikeṣu buddhadharmeṣu, śikṣate sarvākārajñatāyām. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvaśikṣāparamapāramitām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na śakyate māreṇa vā mārakāyikābhir vā devatābhir abhimarditum. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ kṣipram avinivartanīyatām anuprāpsyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ svake paitṛke tathāgatagocare carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo nāthakaraṇīyair dharmaiś carati buddhakṣetrapariśodhanaiḥ. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo mahāmaitryāṃ śikṣate mahākaruṇāyāṃ śikṣate buddhakṣetrapariśodhanāya śikṣate sattvaparipākāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas triparivartadvādaśākāradharmacakrapravartanatāyai śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvān parinirvāpayiṣyāmīti śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvas tathāgatavaṃśasyānupacchedāya śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo 'mṛtadhātudvāraṃ vivariṣyāmīti śikṣate, saṃskṛtadhātuṃ saṃdarśayiṣyāmīti śikṣate, na hi subhūte śakyaṃ hīnasattvair iha śikṣāyāṃ śikṣituṃ sarvasattvān saṃsārād uddhartukāmaḥ sa sattvo yo 'syāṃ śikṣāyāṃ śikṣate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na narakeṣūpapadyate, na tiryagyonau na yamaloke upapadyate, na pratyanteṣu janapadeṣūpapadyate na caṇḍālakuleṣūpapadyate, nānyeṣu nīceṣu nīcavṛttiṣu kutsiteṣu kuleṣūpapadyate, na kāṇo bhavati, na kuṇḍo bhavati, na laṅgo bhavati, na lallo bhavati, na vadhiro bhavati, na pakṣahato bhavati, na vikalendriyo bhavati, suparipūrṇendriyo bhavati, nāparipūrṇendriyo bhavati, na prāṇātipātiko bhavati, nādattādāyī bhavati, na kāmamithyācārī bhavati, na mṛṣāvādī bhavati, na paruṣavāg bhavati, na piśunavāg bhavati, nābaddhapralāpī bhavati, nābhidhyālur bhavati, na vyāpannacitto bhavati, na mithyādṛṣṭir bhavati, na mithyājīvena jīvikāṃ kalpayati, nābhūtaparigrahaṃ karoti, na duḥśīlaparigrāhako bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na dīrghāyuṣkeṣu devesūveṣūpapadyate. tat kasya hetoḥ? tathā (PSP_5:31 ) hy asti tasyopāyakauśalyaṃ yenopāyakauśalyena samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo dhyānāni ca samāpadyate, apramāṇāni ca samāpadyate, ārūpyasamāpattīś ca samāpadyate, na ca dhyānānāṃ na cāpramāṇānāṃ na cārūpyasamāpattīnāṃ vaśenopapadyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmāṇāṃ pariśuddhim adhigacchati, śrāvakabhūmeḥ pratyekabuddhabhūmer api pariśuddhim adhigacchati. evam ukte āyuṣmān subhūtiḥ sthaviro bhagavantam etad avocat: yad bhagavan sarvadharmāḥ prakṛtipariśuddhās, tat katamasya dharmasya bodhisattvo mahāsattvaḥ pariśuddhim adhigacchati? bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, yathā vadasi sarvadharmāḥ subhūte parakṛtipariśuddhāḥ, evaṃ pariśuddheṣu subhūte sarvadharmeṣu bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇasya yā tatrāsaṃsīdanatā anavalīnatā, iyaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitā. tatsarvabālapṛthagjanā etān dharmān na jānanti na paśyanti, teṣāṃ sattvānāṃ kṛtena bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ carati śīlapāramitāyāṃ carati kṣāntipāramitāyāṃ carati vīryapāramitāyāṃ carati dhyānapāramitāyāṃ carati prajñāpāramitāyāṃ carati, adhyātmaśūnyatāyāṃ carati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ carati, smṛtyupasthāneṣu carati, samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgeṣu caraty, āryasatyeṣv apramāṇadhyānārūpyasamāpattiṣu carati, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukheṣu carati, śūnyatānimittāpraṇihiteṣu carati, pañcasv abhijñāsu carati daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsu carati, aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu carati sarvākārajñatāyāṃ carati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmeṣu balavaiśāradyam anuprāpnoti. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvacittacaritānāṃ pāraṃ gacchati. iti navamī tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te mahāpṛthivīpradeśā yatra jāṃbūnadaṃ suvarṇaṃ jātarūpam utpadyate, evam eva subhūte 'lpakās te sattvā ya iha śikṣāyāṃ śikṣaṇte, yad uta prajñāpāramitāśikṣāyām ito bahutarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhabhūmau saṃprasthitāḥ. iti daśamī tadyathāpi nāma subhūte 'lpakās te sattvā ye cakravartirājyasaṃvartanīyaṃ karma samādāya vartante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā (PSP_5:32) ye koṭṭarājyaṃ saṃvartanīyaṃ karma samadāya vartante. evam eva subhūte 'lpatarakās te sattvā ya imaṃ sarvākārajñatāmārgaṃ samāruhanti, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhamārgaṃ samāruhanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvā mahāsattvā anuttarāyai samyaksaṃbodhaye saṃprasthitās tato 'lpakās te bodhisattvā mahāsattvā ye tathatāyai pratipadyante, ataḥ prabhūtatarakās te sattvā ye śrāvakapratyekabuddhatvāya sthāsyanti. ye 'pi te subhūte bodhisattvayānikāḥ kulaputrāḥ kuladuhitaraḥ prajñāpāramitayāvirahitā ye 'vinivartanīyabhūmim avakramiṣyanti, ataḥ prabhūtatarakās te ye sattvāvinivartanīyabhūmin nāvakramiṣyanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvenāvinivartanīyabhūmim anuprāptukāmenāvinivartanīyabhūmau gaṇanāṃ gantukāmenehaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. ity ekādaśī punar aparaṃ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato na mātsaryasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥśīlyasahagataṃ cittam utpadyate, na kṣobhasahagataṃ cittam utpadyate, na kauśīdyasahagataṃ cittam utpadyate, na vikṣiptasahagataṃ cittam utpadyate, na dauḥprajñāsahagataṃ cittam utpadyate, na rāgasahagataṃ cittam utpadyate, na dveṣasahagataṃ cittam utpadyate, na mohasahagataṃ cittam utpadyate, na khilasahagataṃ cittam utpadyate. iti dvādaśī na rūpasahagataṃ cittam utpadyate, na vedanāsaṃjñāsaṃskārasahagataṃ cittam utpadyate, na vijñānasahagataṃ cittam utpadyate na skandhadhātvāyatanapratītyasamutpādapratītyasamutpādāṅgasahagataṃ cittam utpadyate, evaṃ na sarvaśūnyatāḥ sarvapāramitāḥ saptatriṃśadbodhipakṣyadharmāryasatyāpramāṇadhyānārūpyasamāpattiśūnyatānimittāpraṇihitābhijñāsarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmasahagataṃ cittam utpadyate, na samyaksaṃbodhisaghagataṃ cittam utpadyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāñ caran na kañcid dharmam upalabhate, anupalambhamāno na kañcid dharmacittam utpādayati. evaṃ khalu subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇena bodhisattvena mahāsattvena sarvāḥ pāramitāḥ saṃgṛhītā bhavanti, sarvāḥ pāramitāḥ samudānītā bhavanti, sarvāḥ pāramitā (PSP_5:33) anugatā bhavanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi subhūte iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. iti trayodaśī tadyathāpi nāma subhūte satkāyadṛṣṭyāṃ dvāṣaṣṭidṛṣṭigatāny antargatāni bhavanti, evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsattvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti. tadyathāpi nāma subhūte puruṣasya kālagatasya jīvitendriye niruddhe sarvāṇīndriyāṇi niruddhāni bhavanti. evam eva subhūte bodhisattvasya mahāsatvasyeha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ sarvāḥ pāramitā antargatā bhavanti, tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvapāramitānāṃ pāraṃ gantukāmena iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyam. iti caturdaśī iha punaḥ subhūte gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvasattvānām agratāyai śikṣate. tat kiṃ manyase? subhūte ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvā api nu te bahavaḥ. subhūtir āha: bahavo bhagavan jāṃbūdvīpakā eva tāvat sattvāḥ kaḥ punar vādo ye trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvāḥ. bhagavān āha: yāvantaḥ subhūte trisāhasramahāsāhasre lokadhātau sattvās te sarve 'pūrvācaramamānuṣyakam ātmabhāvaṃ pratilabhyānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyeraṃs tāṃ sarvān ekaiko bodhisattvo yāvajjīvaṃ tiṣṭhaṃs tathāgatān arhataḥ samyaksaṃbuddhāṃś cīvarapiṇḍapātaśayanāsanaglānapratyayabhaiṣajyapariṣkārair upatiṣṭhet. tat kiṃ manyase? subhūte 'pi nu sa bodhisattvo mahāsattvas tatonidānaṃ bahupuṇyaṃ prasavet. subhūtir āha: bahu bhagavan bahu sugata. bhagavān āha: ataḥ sa subhūte kulaputro vā kuladuhitā vā bahutaraṃ puṇyaṃ prasaviṣyati, ya imāṃ gambhīrāṃ prajñāpāramitām udgṛhīṣyati dhārayiṣyati vācayiṣyati paryavāpsyati yoniśaś ca manasikariṣyati. tat kasya hetoḥ? evaṃ maharddhikā hi subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitā anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher āhārikā. tasmāt tarhi subhūte bodhisattvena mahāsattvena sarvasattvānām anuttarena bhavitukāmena sarvasattvānām anāthānāṃ nāthena bhavitukāmenāśaraṇānāṃ śaraṇena bhavitukāmenāparāyaṇānāṃ parāyaṇena bhavitukāmenātrāṇānāṃ trāṇena (PSP_5:34) bhavitukāmenālayanānāṃ layanena bhavitukamenādvīpanāṃ dvipena bhavitukāmena buddhatvam anuprāputukāmena buddhaviṣayam anuprāptukāmena budddhavikrīḍitaṃ vikrīḍitukāmena, buddhasiṃhanādaṃ naditukāmena buddhaśaṃkhaṃ prapūrayitukāmena buddhasāṃkathyaṃ kartukāmena ihaiva gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ śikṣitavyaṃ, prajñāpāramitāyāṃ śikṣamāṇo bodhisattvo mahāsattvo na sā kācit saṃpattir yāṃ na pratilabhate yā tena na pratilabdhā syāt. subhūtir āha: śrāvakasaṃpad api tena pratilabdhavyā pratyekabuddhasaṃpad api tena pratilabdhavyā. bhagavān āha: śrāvakasaṃpad api tena subhūte pratilabdhavyā, pratyekabuddhasaṃpad api tena subhūte pratilabdhyā, tatra ca na sthātavyaṃ na pratiṣṭhātavyaṃ, jñānena ca darśanena ca dṛṣṭvātikramiṣyati bodhisattvaniyāmam avakramiṣyati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvākārajñatāyā abhyāsī bhavaty anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ sadevamānuṣāsurasya lokasya dakṣiṇīyatāṃ gacchati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvaḥ ye tadanye dakṣiṇīyāḥ śrāvakapratyekabuddhās tān sarvān abhibhavitvā gacchati, sarvākārajñatāyāś cābhyāsī bhavati. evaṃ śikṣamāṇaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo na riñcati prajñāpāramitāṃ carati prajñāpāramitāyām avirahitaḥ prajñāpāramitayā, evaṃ caran subhūte bodhisattvo mahāsattva iha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyām aparihāṇadharmā veditavyāḥ, sarvākārajñatāyā dūrīkaroti śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vābhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti pañcadaśī sacet punas tasyaivaṃ bhavati, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, saced evaṃ jānāti na carati prajñāpāramitāyāṃ saced evaṃ prajñāpāramitāṃ na jānāti, iyaṃ prajñāpāramitā, amuṣmin prajñāpāramitā, imāyai prajñāpāramitāyai sarvākārajñatām āvahiṣyāmīti, tad api na jānāti na paśyati yasya vā prajñāpāramitā yena vā prajñāpāramitā yo vā prajñāpāramitayā niryāty evam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet punar asyaivaṃ bhavati, neyaṃ prajñāpāramitā nāmuṣmin prajñāpāramitā (PSP_5:35) nānayā prajñāpāramitayā kaścid dharmo niryāsyati sthitatvād dharmadhātos tathatāyā bhūtakoṭer, evaṃ caran bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyām abhyāsī bhavaty anuttarāyāḥ samyaksaṃbodheḥ. iti ṣoḍaśī vivṛddhir ity uktā vivṛddhiḥ atha khalu śakrasya devānām indrasyaitad abhavat: carann apīha bodhisattvo mahāsattvo dānapāramitāyāṃ śīlapāramitāyāṃ kṣāntipāramitāyāṃ vīryapāramitāyāṃ dhyānapāramitāyāṃ prajñāpāramitāyāra, adhyātmaśūnyatāyāṃ yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāyāṃ, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgesv āryasatyesv apramāṇadhyānārūpyasamāpattidhāraṇīmukheṣu śūnyatānimittāpraṇihiteṣu pañcasv abhijñāsu daśabalavaiśāradyapratisaṃvitsv aṣṭādaśāveṇikeṣu buddhadharmeṣu caran sarvasattvān abhibhavati, kaḥ punar vādo yadānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbuddho bhaviṣyati. sulabdhās tair lābhāḥ sujīvitaṃ teṣāṃ sattvānāṃ yeṣāṃ sarvākārajñatāyāṃ cittaṃ kramati, kaḥ punar vādo yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāḥ samyaksaṃbodheś cittam utpādayiṣyanti, spṛhaṇīyās te sattvā ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpādayanti. atha khalu śakro devānām indro māndāravāṇi puṣpāṇi gṛhītvā yena bhagavāṃs tenopasaṃkrāmad upasaṃkramya tair māndāravaiḥ puṣpais tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham avakirati sma abhyavakirati sma prakirati sma, avakīryābhyavakīrya pravikīryaivaṃ vācam abhāṣata: ye bodhisattvayānikāḥ pudgalā anuttarāṃ samyaksaṃbodhim adhyālambante teṣām anena kuśalamūlenānuttarāṇāṃ buddhadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, trisarvajñatāsarvadharmāṇāṃ pripūrir bhavatu, eṣāṃ svayaṃbhūdharmāṇāṃ paripūrir bhavatu, eṣām anāsravadharmāṇāṃ paripūrir bhavatu. iti trisarvajñatvadharmānuttarā paripūrinirūḍhiḥ na me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvayānikaḥ pudgalo 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau saṃprasthito vivartetānuttarāyāḥ samyaksaṃbodher, na hi me bhagavann ekaś cittotpādo 'py utpadyate yad bodhisattvo mahāsattvo vivartya śrāvako vā pratyekabuddho vā bhaved, atha tarhi chandaṃ janayed anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau bhūyasyā mātrayā (PSP_5:36) praṇidhiṃ kurvītānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau, imāni saṃsarāvacarāṇi duḥkhāni dṛṣṭvārthakāmaḥ sukhakāmaḥ hitakāmaḥ sa sadevamānuṣāsurasya lokasya ya etaiś cittotpādaiḥ samanvāgato bodhisattvo mahāsattva evaṃ cintayati, kim iti vayaṃ tīrṇā atīrṇān sattvāṃs tārayema, kim iti vayaṃ muktā amuktān sattvān mocayema, kim iti vayam āśvastā anāśvastān sattvān āśvāsayema, kim iti vayaṃ parinirvṛtā aparinirvṛtān sattvān parinirvāpayemeti. kiyat sa bhagavan kulaputro vā kuladuhitā vā puṇyaṃ prasavati yaḥ prathamayānasaṃprasthitānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? caryāpratipannānāñ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? avinivartanīyānāṃ ca bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāṃś cittotpādān anumodeta? ity aparityaktasattvārthā nirūḍhir ity uktā nirūḍhiḥ evam ukte bhagavān śakraṃ devānām indram etad avocat: syāt kauśika cāturmahādvīpake lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃś cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, tiṣṭhatu kauśika cāturdvīpako lokadhātur evaṃ sāhasro lokadhātur evaṃ dvisāhasro madhyamo lokadhātuḥ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau palāgreṇa pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇaṃ, syāt khalu punaḥ kauśika trisāhasramahāsāhasre lokadhātau mahāsamudreṣu śatadhā bhinnayā vālāgrakoṭyā udakabindūnām utkṣipyamānānāṃ pramāṇaṃ na tv eva teṣām anumodanāsahagatānāṃ cittotpādānāṃ puṇyasya pramāṇam. evam ukte śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: mārādhiṣṭhitās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārapakṣikās te bhagavan sattvā bhaviṣyanti, mārabhavanāt te bhagavan sattvāś cyutā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. mārabhavanāt te bhagavan sattvā ihāgatā bhaviṣyanti, ya imāṃś cittotpādān nānumodiṣyante. tat kasya hetoḥ? mārabhavanavidhvaṃsanakarās te bhagavan sattvā, yair ime cittotpādā abhinirhṛtā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayanti. anumoditavyās te bhagavaṃś cittotpādā, ye 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittāny utpādayanti. yair aparityakto buddho 'parityakto dharmo 'parityaktaḥ saṃghas, tair ime cittotpādā (PSP_5:37) anumodyānuttarāyai samyaksaṃbodhaye pariṇāmayitavyā yathā na dvayaḥ saṃjñī nādvayaḥ saṃjñī. bhagavān āha: evam etat kauśikaivam etat, yathā tvaṃ vadasi, ya imān kauśika cittotpādān anumodiṣyante te kṣipraṃ tathāgatam arhantaṃ samyaksaṃbuddham ārāgayiṣyanti ārāgayitvā na virāgayiṣyanti. evaṃ te ebhir anumodanāsahagataiś cittotpādakuśalamūlaiḥ samanvāgatā yatra yatropapatsyante tatra tatra satkṛtā bhaviṣyanti, gurukṛtā mānitāḥ pūjitā arcitā apacāyitā bhaviṣyanti. tatra te na jātv amanaāpāni rūpāṇi drakṣyanti, nāmanaāpān śabdān śroṣyanti, nāmanaāpān gandhān ghrāsyanti, nāmanaāpān rasān āsvādayiṣyanti, nāmanaāpān spraṣṭavyān sprakṣyanti, nāmanaāpān dharmān vijñāsyanti. na ca te jātu buddhair bhagavadbhir virahitā bhaviṣyanti, buddhakṣetreṇa ca buddhakṣetraṃ saṃkramiṣyanti, tāṃś ca buddhān bhagavataḥ paryupāsiṣyante, kuśalamūlañ cāvaropayiṣyanti. tat kasya hetoḥ? tathā hi taiḥ kulaputraiḥ kuladuhitṛbhiś cāsaṃkhyeyānām aprameyāṇām aparimāṇānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ navayānasaṃprasthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmitāni, prathamabhūmisthitānāṃ kuśalamūlāny anumoditāni, dvitīyabhūmisthitānāṃ yāvad daśabhūmisthitānāṃ yāvad ekajātipratibaddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumoditāni, taiś ca kuśalamūlair vibaddhamānair anuttarāyāḥ samyaksaṃbodher abhyāsī bhavanti. te 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyāprameyān asaṃkhyeyān aparimāṇasattvān parinirvāpayiṣyanti. tad anena kauśika paryāyeṇa tena kulaputreṇa vā kuladuhitrā vā prathamacittotpādikānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā tac cittam anyatra cittena caren nānyatra cittena. ity uktā cittasaṃsthitiḥ avinivartanīyānām ekajātipratibaddhānāṃ tāni kuśalamūlāny anumodyānuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau pariṇāmayitavyāni, tathā ca pariṇāmayitavyāni yathā na dvayasaṃjñā nādvayasaṃjñā. iti sakalapravṛttipakṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhyavikalpaḥ (PSP_5:38) atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtiṃ sthaviram etad avocat: kiṃ punar āyuṣman subhūte prajñāpāramitaivāvikalpā, utāho dhyānapāramitāpy avikalpā, vīryapāramitāpy avikalpā, kṣāntipāramitāpy avikalpā, śīlapāramitāpy avikalpā, dānapāramitāpy avikalpā. subhūtir āha: avikalpā āyuṣman śāriputra prajñāpāramitā, avikalpā dhyānapāramitā, avikalpā vīryapāramitā, avikalpā kṣāntipāramitā, avikalpā śīlapāramitā, avikalpā āyuṣman śāriputra dānapāramitā. śāriputra āha: kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, vedanā saṃjñā saṃskārā, vijñānam apy avikalpaṃ, cakṣuś cakṣurvijñānaṃ cakṣuḥsaṃsparśaś cakṣuḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. evaṃ śrotraṃ ghrāṇaṃ jihvā kāyā, mano manovijñānaṃ manaḥsaṃsparśo manaḥsaṃsparśapratyayā vedanā avikalpā. kiṃ punar āyuṣman subhūte rūpam avikalpaṃ, śabdo gandho rasaḥ sprastavyaṃ, dharmā apy avikalpāḥ. kiṃ punar āyuṣman subhūte dhyānāni vā apramāṇāni vā ārūpyasamāpattayo vāvikalpāḥ smṛtyupasthānāni vā samyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā vā avikalpāḥ, śūnyatānimittāpraṇihitāryasatyābhijñā sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāni vā sarvaśūnyatā vā sarvasamādhayo vā daśatathāgatabalāni vā catvāri vaiśāradyāni vā catasraḥ pratisaṃvido vā mahāmaitrī vā mahākaruṇā vāvikalpā yāvad aṣṭādaśāveṇikā buddhadharmā avikalpāḥ, buddho 'py avikalpaḥ bodhir apy avikalpā saṃskṛto dhātur apy avikalpo 'saṃskṛto dhātur apy avikalpaḥ. subhūtir āha: sarvadharmā apy āyuṣmañ chāriputrāvikalpāḥ. śāriputra āha: yady āyuṣman subhūte sarvadharmā avikalpāḥ, tat kuto 'yaṃ pañcagatikasya saṃsārasya saṃbhedaḥ? kuto vā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāṇāṃ vyavasthā? kuto vā prabhāvanā srotaāpannānāṃ sakṛdāgāminām anāgāminām arhatāṃ pratyekabuddhānāṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhānāṃ bhagavatām? evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: yad ete āyuṣman śāriputra sattvā viparyāsa samutthitāḥ karmābhisaṃskurvanti kāyena vācā manasā vā, ato nidānaṃ vivartante, chandamūlakarmaparigṛhītā narakatiryagyoniyamalokadevamanuṣyāḥ, yat punar āyuṣmān śāriputra evam āha, kutaḥ srotaāpannāḥ prabhāvyante, sakṛdāgāminaḥ prabhāvyante, anāgāminaḥ prabhāvyante, arhantaḥ prabhāvyante pratyekabuddhāḥ (PSP_5:39) prabhāvyante, kato yāvad buddhā bhagavantaḥ prabhāvyante? subhūtir āha: avikalpatayā āyuṣman śāriputra srotaāpanno 'vikalpaḥ, srotaāpattiphalam avikalpam, evaṃ sakṛdāgāmy anāgāmy arhattvam, avikalpaṃ pratyekabuddhatvaṃ, pratyekabodhir avikalpā, ato 'vikalpaḥ pratyekabuddhaḥ. ye 'pi te āyuṣman śāriputrābhūvann atīte 'dhvani tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās te 'py āyuṣman śāriputra buddhā bhagavanto 'vikalpo vikalpaprahīṇās, tad anenāpi te āyuṣman śāriputra paryāyeṇaivaṃ veditavyaṃ, sarvadharmā avikalpā avikalpatathatāṃ pramāṇīkṛtya bhūtakoṭiṃ dharmadhātum. evaṃ khalv āyuṣman śāriputra bodhisattvena mahāsattvenāvikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ caritavyam, avikalpāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ carann avikalpaṃ dharmam abhisaṃbudhyate. iti samastanivṛttipakṣādhiṣṭhāno dvitīyo grāhyavikalpaḥ atha khalv āyuṣmān śāriputra āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sāre batāyam āyuṣman subhūte carati bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evam ukte āyuṣmān subhūtir āyuṣmantaṃ śāriputram etad avocat: asāre batāyaṃ caraty āyuṣman śāriputra bodhisattvo mahāsattvo yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. tat kasya hetoḥ? tathā hy āyuṣman śāriputrāsārā prajñāpāramitā, asārā dhyānapāramitā, asārā vīryapāramitā, asārā kṣāntipāramitā, asārā śīlapāramitā, asārā dānapāramitā, evaṃ yāvad asārā sarvākārajñatā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ carann asāram eva nopalabhate na samanupaśyati, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate, evaṃ yāvad asārāṃ sarvākārajñatāṃ, kutaḥ punaḥ sāram upalapsyate. atha khalu saṃbahulānāṃ kāmāvacarāṇāṃ rūpāvacarāṇāñ ca devaputrāṇām etad abhavat: namaskartavyās te kulaputrāḥ kuladuhitaraś ca yair anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau cittam utpāditaṃ, ye ceha gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ yathopadiṣṭāyāṃ caranti, atra cārthe caranto na ca bhūtakoṭiṃ sākṣātkurvanti, asākṣātkurvataḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā na tiṣṭheyur, anena bhagavan paryāyeṇa namaskartavyās te bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ya imāṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti. atha khalv āyuṣmān subhūtis tān devaputrān etad avocat: nedaṃ (PSP_5:40) devaputrā duṣkaraṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ ya imaṃ dharmasamatāṃ na sākṣātkurvanti, yasyāḥ sākṣātkṛtāyāḥ śrāvakabhūmau vā pratyekabuddhabhūmau vā tiṣṭheyuḥ. idaṃ teṣāṃ devaputrā duṣkaraṃ yad asaṃkhyeyān aprameyān aparimāṇān sattvān parinirvāpayiṣyāma iti saṃnāhaṃ saṃnahyante, te ca sattvā atyantatayā nopalabhyante ye vinayitavyā iti. evañ caranto bodhisattvā mahāsattvāḥ saṃprasthitā anuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau sarvasattvān vinayiṣyāma iti, ākāśaṃ sa vinayitavyaṃ manyeta yaḥ sattvān vinayitavyān manyeta. tat kasya hetoḥ? ākāśaviviktatayā sattvaviviktatā draṣṭavyā, ākāśaśūnyatayā sattvaśūnyatā draṣṭavyā, ākāśāsāratayā sattvāsāratā draṣṭavyā, ākāśatucchatayā sattvatucchatā draṣṭavyā iti. anenāpi devaputrāḥ paryāyeṇa duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvo yo 'saṃvidyamānānāṃ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnahyate ākāśena sārdhaṃ sa vivaditavyaṃ manyeta yaḥ sattvānāṃ kṛtaśaḥ saṃnāhaṃ saṃnaddhavyaṃ manyeta, sa ca saṃnāhaḥ saṃnaddho bodhisattvena mahāsattvena sattvāś ca nopalabhyante yeṣām arthāya saṃnāhaḥ saṃnaddhaḥ. tat kasya hetoḥ? sattvaviviktatayā saṃnāhaviviktatā draṣṭavyā. saced evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? rūpaviviktatayā sattvaviviktatā, vedanāsaṃjñāsaṃskāravijñānaviviktatayā sattvaviviktatā, prajñāpāramitāviviktatayā rūpaviviktatā yāvad vistareṇa sarvākārajñatāviviktatā. sacet punar bodhisattvasya mahāsattvasya sarvadharmaviviktatāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na saṃtrāsam āpadyate, carati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām. iti dravyasatpṛthagjanapuruṣādhiṣṭhānaḥ prathamo grāhakavikalpaḥ bhagavān āha: kena kāraṇena subhūte bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyā? subhūtir āha: asattvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ, viviktatvāc chāntatvād anutpādatvād bhagavan na saṃsīdati bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyām, anena bhagavan kāraṇena bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sa nopalabhyate yaḥ saṃsīdate, yena (PSP_5:41) vā saṃsīdate yatra vā saṃsīdate sarva ete dharmā nopalabhyante. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvo mahāsattvo na saṃsīdati na viṣīdati nāvalīyate na saṃlīyate nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate carati prajñāpāramitāyām. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan sarva ete dharmā nopalabhyante yo vā saṃsīdet yena vā saṃsīdet yatra vā saṃsīdet, evaṃ carantaṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ sendrakā devāḥ sabrahmakāḥ saprajāpatayo devā namasyanti yaḥ prajñāpāramitāyāṃ carati. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: na kevalaṃ subhūte sendrakair devaiḥ sabrahmakaiḥ saprajāpatikair devair namasyanīyo bodhisattvo mahāsattvo ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati, ye 'pi te 'tikrāntavarṇā devaputrāḥ śubhakṛtsnā vṛhatphalā yāvac chuddhāvāsakā devaputrās te 'pi subhūte namasyanti bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ ya evaṃ prajñāpāramitāyāṃ carati. ye 'pi te subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhā asaṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi subhūte tathāgatā arhantaḥ samyaksaṃbuddhās taṃ bodhisattvaṃ mahāsattvaṃ prajñāpāramitāyāṃ caran taṃ samanvāharanti. ayaṃ bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran dhyānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, vīryapāramitāṃ paripūrayiṣyati, kṣāntipāramitāṃ paripūrayiṣyati, śīlapāramitāṃ paripūrayiṣyati, dānapāramitāṃ paripūrayiṣyati, adhyātmaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatāṃ paripūrayiṣyati, saptatriṃśadbodhipakṣyān dharmān paripūrayiṣyati, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmān paripūrayiṣyati yāvat sarvākārajñatāṃ paripūrayiṣyati, yāvat punaḥ subhūte bodhisattvān mahāsattvān buddhā bhagavantaḥ prajñāpāramitāyāṃ carataḥ samanvāharanti, te bodhisattvā mahāsattvā buddhapratipannā dhārayitavyāḥ, yāvantaḥ subhūte gaṅgānadīvālukopameṣu lokadhātuṣu sattvās te sarve mārāḥ pāpīyāṃso bhaveyur ekaikaś ca māraḥ pāpīyāṃs tāvata eva mārān pāpīyāso 'bhinirmimīte, te sarve 'pratibalās tasya bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato 'ntarāyaṃ kartum. dvābhyāṃ subhūte dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo (PSP_5:42) durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyāṃ? sarvadharmāś ca śūnyatāto vyavalokitā bhavanti, sarvasattvāś cāparityaktā bhavanti. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvo durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyābhiḥ. aparābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. katamābhyāṃ dvābhyām? yathāvādī tathākārī ca bhavati buddhāṃś ca bhagavataḥ samanvāharati. ābhyāṃ subhūte dvābhyāṃ dharmābhyāṃ samanvāgato bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāyāṃ caran durdharṣo bhavati māraiḥ pāpīyobhiḥ. evañ carataḥ subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya te devaputrā upasaṃkramitavyaṃ maṃsyante paryupāsyante paripraśnayanti, utsāhañ ca dadāti: kṣipraṃ tvaṃ kulaputra buddhabodhiṃ samanuprāpsyasi tasmāt tarhi tvaṃ kulaputra etenaiva vihāreṇa vihara yad uta śūnyatāvihāreṇānimittavihāreṇāpraṇihitavihāreṇa. tat kasya hetoḥ? etena tvaṃ kulaputra vihāreṇa viharann anāthānāṃ sattvānāṃ nātho bhaviṣyasi, asaraṇānāṃ śaraṇaṃ bhaviṣyasi, atrāṇānāṃ sattvānāṃ trāṇaṃ bhaviṣyasi, aparāyaṇānāṃ sattvānāṃ parāyaṇaṃ bhaviṣyasi, alayanānāṃ sattvānāṃ layanaṃ bhaviṣyasi, advīpānāṃ sattvānāṃ dvīpo bhaviṣyasi, andhabhūtānāṃ sattvānām āloko bhaviṣyasi. tat kasya hetoḥ? etena hi prajñāpāramitāvihāreṇāvirahitasya bodhisattvasya mahāsattvasyāmī guṇā bhavanti. ye 'pi te 'saṃkhyeyeṣv aprameyeṣu lokadhātuṣu buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti te 'pi bhikṣusaṃghaparivṛtā buddhā bhagavanto bodhisattvagaṇapuraskṛtā, yo 'sau prajñāpāramitāyāṃ caraty etair eva guṇaiḥ samanvāgato yad uta prajñāpāramitāguṇais tasya te buddhā bhagavanto nāmaṃ ca gotraṃ ca parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. tasya bodhisattvasya mahāsattvasya tadyathāpi nāmāham etarhi ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi, śikhinaś ca bodhisattvasya mahāsattvasya nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. (PSP_5:43) ye 'pi te bodhisattvā mahāsatttvā akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike brahmacaryaṃ caranti, anayā ca prajñāpāramitayāvirahitās teṣām ahaṃ bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpo dharmaṃ deśayāmy udānaṃ codānayāmi. ye 'pi te pūrvasyāṃ diśi buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayaty udānaṃ codānayanti. evaṃ dakṣiṇasyāṃ paścimāyām uttarasyām adha ūrdhvam atra vidikṣu lokadhātuṣu, ye buddhā bhagavantas tiṣṭhanti dhriyante yāpayanti dharmaṃ ca deśayanti, tatra ye bodhisattvā mahāsattvā brahmacaryaṃ caranti, anayā prajñāpāramitayāvirahitās teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prathamacittotpādam upādāya bodhisattvamārgaṃ paripūrayamāṇā yāvat sarvākārajñatām anuprāpsyanti, teṣām api te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. tat kasya hetoḥ? evaṃ duṣkarakārakā hi subhūte bodhisattvā mahāsattvā bhavanti, ye buddhanetryavyavacchedāya pratipannāḥ. evam ukte āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: katameṣāṃ bhagavan bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpās te buddhā bhagavanto dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti vinivartanīyānāṃ vā avinivartanīyānāṃ vā? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: santi subhūte bodhisattvā mahāsattvā avinivartanīyā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, santi vinivartanīyā bodhisattvā mahāsattvā ye prajñāpāramitāyāṃ caranti, yeṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. ye 'pi te ratnaketor bodhisattvasya mahāsattvasyānuśikṣamāṇarūpā bodhisattvacārikāṃ caranti teṣāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. punar aparaṃ subhūte ye 'pi te bodhisattvā mahāsattvāḥ prajñāpāramitāyāṃ caranti, sarvadharmā anutpattikā ity adhimuktā na cānutpattikair (PSP_5:44) dharmaiḥ kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śūnyā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, sarvadharmāḥ śāntā ity adhimuktāḥ sarvadharmā vigatā iti tucchakā iti vaśikā ity asārakā ity adhimuktā na cānutpattikeṣu dharmeṣu kṣāntiḥ pratilabdhā, eṣāṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ te buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti. yeṣāṃ te subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūupā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, teṣām api subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prahīṇā śrāvakabhūmiś ca pratyekabuddhabhūmiś ca pratikāṅkṣitavyā, vyākriyante ca te 'nuttarāyāṃ samyaksaṃbodhau. yasya subhūte bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato buddhā bhagavanto nāmadheyaṃ parikīrtayamānarūpā dharmaṃ deśayanty udānaṃ codānayanti, sa bodhisattvo mahāsattvo 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati yatra sthitvā sarvākārajñatām anuprāpsyati. punar aparaṃ subhūte bodhisattvā mahāsattvā gambhīrāyāṃ prajñāpāramitāyāṃ bhāṣyamāṇāyāṃ śrutvā na kāṅkṣiṣyanti na vicikitsiṣyanti na dhandhāyiṣyanti. evam etad yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitety adhimokṣyante bodhim abhisaṃbhotsyate, kas tatra sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? nedaṃ sthānaṃ vidyate. atha khalu śakro devānām indro bhagavantam etad avocat: gambhīreyaṃ bhagavan prajñāpāramitā duṣkarakārakā bhagavan bodhisattvā mahāsattvā ye 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃboddhukāmāḥ. tat kasya hetoḥ? na ca nāma bhagavan kaścit tathatāyāṃ tiṣṭhati nāpi kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate nāpi kaścid dharmaṃ deśayati. atha ca nāvalīyate na cāsya kāṅkṣāyitatvaṃ vā dhandhāyitatvaṃ vā bhavati. iti prajñaptisahāryapudgalādhiṣṭhāno dvitiyo grāhakavikalpaḥ atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: kathaṃ bhagavan māyopamaṃ cittam anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: tat kiṃ manyase? subhūte samanupaśyasi tvaṃ taṃ māyopamaṃ cittam. subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan māyopamaṃ cittaṃ samanupaśyāmi. (PSP_5:45) bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte yatra na māyā, na māyopamaṃ cittaṃ tatra samanupaśyasi tvaṃ cittam. subhūtir āha: na bhagavan. bhagavān āha: tat kiṃ manyase? subhūte 'nyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyasi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. subhūtir āha: na bhagavan, nāhaṃ bhagavan anyatra māyāyā māyopamād vā cittāt taṃ dharmaṃ samanupaśyāmi yo dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. so 'haṃ bhagavann anyaṃ dharmaṃ na samanupaśyan tatkatamaṃ dharmam upadekṣyāmy asti vā nāsti veti? yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'stitāṃ vā nāstitāṃ vopaiti, yo dharmo 'tyantatayā vivikto na so 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na cāsaṃvidyamāno dharmo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbohotsyate. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavaṃs te dharmā na saṃvidyante ye saṃkliśyeyur vyavadāyeyur vā. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan prajñāpāramitātyantaviviktā, dhyānapāramitātyantaviviktā vīryapāramitātyantaviviktā, kṣāntipāramitātyantaviviktā, śīlapāramitātyantaviviktā, dānapāramitātyantaviviktā, evam adhyātmaśūnyatātryantaviviktā yāvad abhāvasvabhāvaśūnyatātyantaviviktā, smṛtyupasthānasamyakprahāṇarddhipādendriyabalabodhyaṅgamārgā atyantaviviktāḥ, apramāṇadhyānārūpyasamāpattyāryasatyāny atyantaviviktāni, sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhāny atyantaviviktāni, pañcābhijñā atyantaviviktā, daśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikābuddhadharmā atyantaviviktāḥ, anuttarāṃ samyaksaṃbodhir apy atyantaviviktā. yaś cātyantavivikto dharmo na sa bhāvayitavyo vā vibhāvayitavyo vā, nāpi kasyacid dharmasyāhārikā prajñāpāramitātyantaviviktatvād, yady atyantaviviktā prajñāpāramitā tat kathaṃ bhagavan prajñāpāramitam āgamya bodhisattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? anuttarāpi samyaksaṃbodhir atyantaviviktā, kathaṃ viviktena viviktasyānubodhau bhavati? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: sādhu sādhu (PSP_5:46) subhūte evam etat, atyantaviviktā hi subhūte prajñapāramitā, 'tyantaviviktā dhyānapāramitā, 'tyantaviviktā vīryapāramitā, 'tyantaviviktā kṣāntipāramitā, 'tyantaviviktā śīlapāramitā, 'tyantaviviktā dānapāramitā, atyantaviviktāḥ sarvaśūnyatāḥ, saptatriṃśadbodhipakṣyā dharmā apramāṇadhyānārūpyasamāpattaya āryasatyāni śūnyatānimittāpraṇihitāny abhijñāḥ sarvavimokṣasamādhisamāpattidhāraṇīmukhadaśabalavaiśāradyapratisaṃvidāveṇikabuddhadharmā atyantaviviktā, anuttarā samayaksaṃbodhir atyantaviviktā yāvat sarvākārajñatā atyantaviviktā. yathā subhūte 'tyantaviviktā prajñāpāramitā yāvat sarvākārajñatā tathātyantaviviktām anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate. sacet subhūte na prajñāpāramitātyantaviviktābhaviṣyad yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā bhaviṣyan na prajñāpāramitābhaviṣyad yāvan na sarvākārajñatābhaviṣyad evaṃ na prajñapāramitā. ye ca punar evaṃ śroṣyanti akṣobhyasya tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasyāntike gambhīrāṃ prajñāpāramitāṃ teṣāṃ ca bodhisattvayānikānāṃ kulaputrāṇāṃ kuladuhitṛṇāṃ cāntikād, ayam api bodhisattvayānikaḥ pudgala imāṃ prajñāpāramitām adhimokṣyate, imāṃ prajñāpāramitāṃ yathā tathāgatenārhatā samyaksaṃbuddhena bhāṣitā tathādhimucyamāno 'vinivartanīyatāyāṃ sthāsyati, evaṃ bahukaraṃ subhūte bodhisattvānāṃ mahāsattvānāṃ prajñāpāramitāyāḥ śravaṇaṃ vadāmi, kaḥ punar vādo ye 'dhimokṣyante 'dhimucya tathatvāya sthāsyanti tathatvāya pratipatsyante tathatvāya sthitvā tathatvāya pratipadyamānās tiṣṭhanti sarvākārajñatāyām. subhūtir āha: yat punar bhagavaṃs tathatāyāṃ sthitvā tathatāyāṃ pratipadyamāno na kaścid dharmam upalabhate tadā kathaṃ tiṣṭhati sarvākārajñatāyām? evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yathā subhūte tathāgatanirmitas tiṣṭhati tathā tiṣṭhati sarvākārajñatāyām. atha khalv āyuṣmān subhūtir bhagavantam etad avocat: yat punar bhagavaṃs tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate, ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati? ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? ko vā tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati? tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati (PSP_5:47) tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. evam ukte bhagavān āyuṣmantaṃ subhūtim etad avocat: yadāyuṣmān subhūtir evam āha, tathāgatanirmito na kaścid dharmam upalabhate ko 'yaṃ tathatāyāṃ tiṣṭhati, ko vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, ko yā tathatāyāṃ sthitvā dharman deśayiṣyati, tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. evam etat subhūte evam etat, tathā yathā vadasi, na subhūte tathāgatanirmitaḥ kaścid dharmam upalabhate yas tathatāyāṃ sthāsyati yas tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yas tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati tathataiva tāvan nopalabhyate, kaḥ punar vādo yas tathatāyāṃ sthāsyati tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samysaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate tathatāyāṃ sthitvā dharmaṃ deśayiṣyantiti, nedaṃ sthānaṃ vidyate. tat kasya hetoḥ? utpādād vā subhūte tathāgatānām anutpādād vā tathāgatānāṃ sthitaivaiṣā tathatā avitathatā ananyatathatā dharmatā dharmadhātur dharmasthititā dharmaniyāmatā bhūtakoṭir, neha subhūte tathatāyāṃ kaścit tiṣṭhati na tathatāyāṃ kaścid anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbudhyate na tathatāyāṃ kaścid dharmaṃ deśayati. tat kasya hetoḥ? na hy atra tathatāyāṃ dharma upalabhyate, yo vā tathatāyāṃ tiṣṭhet, yo vā tathatāyāṃ sthitvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, yo vā tathatāyā sthitvā dharmaṃ deśayiṣyati. tat kasya hetoḥ? tathataiva tāvan nopalabhyate, naivāsyotpāda upalabhyate na vyayo na sthitir nānyathātvam. yatrāsya dharmasya notpāda upalabhyate na vyayo na sthitir nānyathātvaṃ, kas tatra sthāsyati? ko vā tatra sthitvā bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? tasmāt tarhi subhūte prajñāpāramitātyantaviviktā yāvat sarvākārajñatātyantaviviktā, tasmāt subhūte prajñapāramitām āgamya bodhisattvo mahāsattvo 'nuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate, na ca vivekena viveko 'bhisaṃbhotsyate, abhisaṃbhotsyate ca, na ca tām anāgamya prajñāpāramitām abhisaṃbhotsyate. (PSP_5:48) subhūtir āha: gambhīre bhagavann arthe carati bodhisattvo mahāsattvaḥ. bhagavān āha: evam etat subhūte evam etat, gambhīre 'rthe carati bodhisattvo mahāsattvo, duṣkarakārakaḥ subhūte bodhisattvo mahāsattvo, yo gambhīre 'rthe carati, tañ cārthaṃ na sākṣātkaroti yad uta śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vā. subhūtir āha: yathāhaṃ bhagavato bhāṣitasyārtham ājānāmi tathā na kaścid duṣkarakārako bodhisattvo mahāsattvaḥ. tat kasya hetoḥ? tathā hi bhagavan so 'rtho nopalabhyate yaṃ sākṣātkuryāt. sāpi prajñāpāramitā nopalabhyate yayā sākṣātkuryāt, so 'pi dharmo nopalabhyate yaḥ sākṣātkuryād, anupalabhamāno bhagavan sarvadharmāṃs tat katamam arthaṃ sākṣātkariṣyati? katamāṃ prajñāpāramitāṃ sākṣātkariṣyati? katamaṃ dharmaṃ sākṣātkariṣyati yaṃ sākṣātkṛtvānuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyate? iyaṃ bhagavann anupalambhacarir bodhisattvacarir yatra caran bodhisattvo mahāsattvaḥ sarvadharmair anandhakāratām anuprāpnoti. saced bhagavann evaṃ bhāṣyamāṇe bodhisattvasya mahāsattvasya cittaṃ nāvalīyate na saṃlīyate na vipratisārī bhavati mānasaṃ nottrasyati na saṃtrasyati na saṃtrāsam āpadyate, evañ caraṃ bhagavan bodhisattvo mahāsattvaś carati prajñāpāramitāyāṃ, sa caran nimittam api na samanupaśyati, prajñāpāramitām api na samanupaśyati, anuttarāṃ samyaksaṃbodhim abhisaṃbhotsyata iti na samanupaśyati. tasya khalu punar bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, dūrīkariṣyāmi śrāvakabhūmiṃ vā pratyekabuddhabhūmiṃ vāsanno 'smi sarvākārajñatāyāḥ. iti svabhāvavikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavan nākāśasyaivaṃ bhavati kasyacid, ahaṃ dūre vābhyāse vā. tat kasya hetoḥ? abhedatvād bhagavann ākāśasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre, anuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse vā. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti gotravikalpaḥ (PSP_5:49) tadyathāpi nāma bhagavan māyāpuruṣasya naivaṃ bhavati, māyākāro vā na mama dūre māyākāro mamābhyāse, yaḥ punar evaṃ janakāyaḥ saṃnipatitaḥ sa mama dūre nābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan māyāpuruṣasya. evam eva bhagavan na prajñāpāramitāyā evaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ iti samudāgamavikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavan pratibhāsasya naivaṃ bhavati, yenārambaṇena pratibhāsa utpannas tan mamābhyāse, ye punar atra nopasaṃkrāntā ādarśe vā udakapātre vā te mama dūre. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan pratibhāsasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avidyamānatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. ity ālambanavikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatasyārhataḥ samyaksaṃbuddhasya na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asya svabhāvo nopalabhyate, evam eva bhagavan prajñāpāramitāyā na kaścit priyo vāpriyo vā saṃvidyate. tat kasya hetoḥ? tathā hy asyāḥ svabhāvo nopalabhyate. iti pratipakṣavikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgato 'rhan samyaksaṃbuddhaḥ sarvavikalpaprahīṇa evam eva bhagavan prajñāpāramitā sarvavikalpaprahīṇā avikalpatām upādāya. iti svādhigamavikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatanirmitasya naivaṃ bhavati, śrāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir mamābhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavaṃs tathāgatanirmitasya, evam eva bhagavan bodhisattvasya mahāsattvasya prajñāpāramitāyāṃ carato naivaṃ bhavati, srāvakabhūmir vā pratyekabuddhabhūmir vā mama dūre 'nuttarā samyaksaṃbodhir abhyāse. tat kasya hetoḥ? avikalpatvād bhagavan prajñāpāramitāyāḥ. iti kartṛvikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavaṃs tathāgatena yo nirmitaḥ sa yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca nirmino 'vikalpo (PSP_5:50) nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvo mahāsattvaḥ prajñāpāramitāṃ bhāvayati tac ca kṛtyaṃ karoti sā ca prajñāpāramitāvikalpā nirvikalpā. iti kāritravikalpaḥ tadyathāpi nāma bhagavan dakṣeṇa palagaṇḍena palagaṇḍāntevāsinā vā yantrayuktaḥ kṛtaḥ syāt strīvigraho vā puruṣavigraho vā hastivigraho vā balīvardavigraho vā, sa ca yantrayukto yasya kṛtyasya kṛtena kṛtas tac ca kṛtyaṃ karoti sa ca yantrayukto 'vikalpo nirvikalpaḥ. evam eva bhagavan yasya kṛtyasya kṛtena bodhisattvena mahāsattvena prajñāpāramitā bhāvyate tac ca kṛtyaṃ karoti sā prajñāpāramit