Bổn Sanh Đại Sự (Mahāvastu-Avadāna)

pūrvo // so dāni sūpamahattarako rājānaṃ prāṃjalīṃ kṛtvā vijñapeti // devi atra aparo āgantuko sūpo mahānasaṃ prasthito / tena mahārājasya āhāro siddho //
[_Mvu_2.479_] tasya dāni rājño bhavati / kuśalo so sūpo nānāprakārehi saṃgṛhṇitavyaḥ so priyāyitavyaḥ yathā na kahiṃcit* gaccheyā // so dāni rājā sūpamahattarakam āmantrayati // bho bhaṇe sūpa ānehi taṃ sūpaṃ yena mamādyāhāro siddho yāvan naṃ paśyiṣyāmi // tena dāni sūpamahattarakena yaṃ kālaṃ rājā bhaktāgram upaviṣṭo tato naṃ rājā kuśo upanāmitaḥ eṣo saḥ sūpo yena mahārājasya āhāro siddhaḥ // so dāni mahendrako madrakarājā rājaṃ kuśaṃ paśyati durvarṇaṃ durdṛśaṃ sthūloṣṭhaṃ sthūlaśiropādaṃ mahodaraṃ kālaṃ maṣirāśivarṇaṃ dṛṣṭvā ca punaḥ rājā vismitaḥ / aho mā tāva mā tāva śobhano nāma edṛśo prākṛtarūpo edṛśo rasavijñāno rasāgro // so dāni rājā taṃ sūpaṃ samāśvāseti / vṛtti śobhanā yathārūpaṃ prajñaptā // rājārhāṇi ca khādyabhojyāni agrataḥ upaviśāpayitvā khādāpito pibanāye ca dinnaṃ mālā ca se ālabdhā // rājena dāni mahendreṇa āṇattikā dinnā / eṣaḥ sūpaḥ anāvṛtadvāro rājakulaṃ praviśatu //
___evaṃ dāni tatra rājakule satkṛto sanmānito vasati rājño iṣṭaḥ sarveṣāṃ kumārāṇāṃ amātyānāṃ bhaṭabalāgrāṇāṃ iṣṭo ca priyo ca manāpo ca // so dāni mahendrako madrakarājā varṣavarāṃ kāṃcukīyāṃ ca āmantrayati // bhavantāho eṣaḥ sūpo viśvastam antaḥpuraṃ praviśatu antaḥpurikānāṃ krīḍāpanako bhavatu // so dāni rājā kuśo viśvastaṃ rājakulaṃ praviśati tāhi pi antaḥpurikāhi eṣo 'smākaṃ rājñā krīḍāpanako datto pi / tā dāni antaḥpurikā tena sārdhaṃ viśvastaṃ krīḍanti keliṃ kurvanti pṛṣṭhimaṃ āruhitvā nānāvāhikāye vāhenti / so dāni rājā kuśo antaḥpurikāhi
[_Mvu_2.480_] vāhiyamānaḥ sahasā sudarśanāye dṛṣṭo // sā dāni sudarśanā rājaṃ kuśaṃ paśyitvā eva bhītā santrastā tāsām antaḥpurikānāṃ ruṣyati kṣīyati paribhāṣati / labhyā strībhiḥ puruṣaṃ vāhayituṃ ti // tā dāni antaḥpurikā āhansuḥ // sudarśane kiṃ tuvaṃ asmākaṃ ruṣyasi kṣīyasi paribhāṣasi / yadi vayam imaṃ krīḍāpanakaṃ eṣaḥ tava patir bhoti tato se īrṣyāyase // sudarśanā āha // eṣā mama īrṣyā sā bhavatu api tu na śakyaḥ yuṣmābhi eṣaḥ vāhayituṃ yā etaṃ vāhayiṣyati tasyā ahaṃ na sātā bhaviṣyaṃ // sā dāni sudarśanā rājaṃ kuśaṃ antaḥpure dṛṣṭvā dīnamukhavarṇā śokārtitā nāpi se allīyati na pralāpandeti // so dāni rājā kuśo āha // sudarśane imahiṃ pi tuvaṃ mama paśyiyāna uttrasasi // sudarśanā āha // kiṃ dāni so ihāgato si āścaryaṃ yadi so āgacchanto rātriṃ vā divasaṃ dṛṣṭo āgato si na ca vanapiśāco eṣo ti tvaṃ na kenacid hato si / vistīrṇaṃ rājyaṃ vistīrṇam antaḥpuraṃ gaccha svakaṃ rājyaṃ krīḍāhi ramāhi pravicārehi imahiṃ kiṃ kariṣyasi // rājā kuśo āha // sudarśane nāhaṃ tvayā vinā gamiṣyāmi / diśā me na pratibhāyanti yato ham ihāgato // sudarśanā āha //
kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ /
uttrasati hṛdayaṃ dṛṣṭvā samudrarākṣasaṃ yathā //
kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ /
uttrasati hṛdayaṃ dṛṣṭvā mṛgī bhrāntā va lubdhakaṃ //
[_Mvu_2.481_] atarjanto yathāgataṃ rātriṃdivaṃ anuvrajan* /
gaccha kuśaṃ svakaṃ rājyaṃ nechāmi durvarṇaṃ ahaṃ //
rājā āha //
ahaṃ khu bṛhati śyāme suśroṇi tanumadhyame /
tava kāmehi muhyanto rājyaṃ pi nābhiprārthaye //
nāhaṃ gamiṣyāmi susaṃvṛttoru
diśāṃ na jānāmi yato smi āgato /
saṃmūḍharūpo vicarāmi loke
matto smi kāmaiḥ mṛgamandalocane //
devī āha //
vikṣepo tava vittasya yam anicchantim icchasi /
akāmāṃ rāja kāmesi naitaṃ paṇḍitalakṣaṇaṃ //
kuśo āha //
akāmāṃ vā sakāmāṃ vā yo naro labhate priyāṃ /
lābhaṃ tatra praśaṃsanti alābho tatra pāpako //
devī āha //
prabhosi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ /
ekastriyāye kāmena mahaṃ duḥkhaṃ nigacchasi //
[_Mvu_2.482_] rājā āha //
netaṃ duḥkhaṃ prajānāmi yaśasvini varṇalābhini /
sucīrṇe brahmacaryasmiṃ tvaṃ me bhāryā bhaviṣyasi //
devī āha //
dhig astu te brahmacaryaṃ ayaṃ te bhavatu pāpakaḥ /
sunakhīṃ vā sṛgālāṃ vā paratra kāmayiṣyasi //
kuśaḥ āha //
mā evaṃ avaci bhadre suśroṇi tanumadhyame /
śramaṇā pi vayaṃ sādhu brahmacaryeṇa śobhate //
te pi bhadre sucīrṇena iha cīrṇena śobhati /
svargeṣu upapadyanti tridaśe kāmakāmino //
tat te bhadre ahaṃ brūmi suśroṇi tanumadhyame /
na te anyo patī asti iti siṃhasvaro kuśaḥ //
devī āha //
sace va satyaṃ vacanaṃ naimittikaṃ bhaviṣyati /
na te bhāryā bhaviṣyāmi kāmaṃ chindāhi khaṇḍaśaḥ //
rājā āha //
nāhaṃ chettuṃ tavechāmi suśroṇi tanumadhyame /
acchinnā yeva tvaṃ bhadre mama bhāryā bhaviṣyasi //
[_Mvu_2.483_] mahantaṃ ca mama rājyaṃ bahvaśvaṃ bahupūruṣaṃ /
anantabahuprapaṃcaṃ bahvāchādanabhojanaṃ //
so haṃ rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca cchorayitvā ihāgataḥ /
tava kāmahi muhyanto rājyaṃ pi nābhiprārthaye //
devī āha //
pāṣāṇe khanase kūpaṃ karṇakāre ca karṇikāṃ /
tvaṃ vātaṃ jālena bandhesi yaṃ anicchantim icchasi //
anicchantīṃ mām icchesi akāmentīṃ ca kāmasi /
gaccha tuvaṃ svakaṃ rājyaṃ ātmānaṃ kiṃ kilāmasi //
rājā āha //
na etaṃ kilam athaṃ mahyaṃ brahmacaryaṃ idaṃ mama /
paratra evaṃ tuvaṃ bhāryā mahyaṃ bhadre bhaviṣyasi //
devī āha //
etaṃ tava brahmacaryaṃ upāttaṃ bhotu pāpakaṃ /
sunakhiṃ vā śṛgāliṃ vā gardabhāṃ vāpi prārthaye //
tato so rājaputro śūro yuddhe apratipudgalaḥ /
kuśo yam ārūḍhaprajño idaṃ vacanam abravīt* //
[_Mvu_2.484_] gacchanto ce ahaṃ bhadre suśroṇi tanumadhyame /
nigaḍehi te bandheyaṃ kin te kāhinti jñātayaḥ //
devī āha //
tam eva dharmaṃ aparāyaṃ yan te utpāditaṃ purā //
tam eva dharmaṃ smaramāṇo yaṃ me bandhitum icchasi //
rājā āha //
prabhomi te ahaṃ bhadre maṇḍayitvā prajāpati /
yen icchakaṃ pracāretu pitā te kiṃ kariṣyati //
prabhomi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ /
tvam eva me varaṃ bhadre śuddhadanti prajāpati //
devī āha //
jānāmi te mahārāja balavāṃ ca nararṣabhaḥ /
durvarṇo durdṛśo cāsi nisparśo si mahīpati //
sthūloṣṭho sthūlaśiro ca sthūlāṃgo pi mahodaro /
paśyituṃ tvāṃ na icchāmi ātmānaṃ mā kilāmaya //
ete udviddhaprākārā aṭṭāṭṭālakakhoḍakā /
ye va vahanti nāgehi ete vārayanti te //
ete śaktīhi yudhyanti tomarehi śarehi ca /
asīhi ca sutīkṣṇehi tvāṃ labheyu prajāpati //
[_Mvu_2.485_] evaṃ dāni rājā kuśo sudarśanāye sārdhaṃ anyamanyaṃ nānāprakāraṃ paribhāṣati / na ca koci jānāti eṣo rājā kuśo ti //
___tatra dāni prātisīmakehi pratirājānehi śrutaṃ maheśākhyehi mahābalehi mahāvāhanehi / mahendrakasya madrakarājño dhītā sudarśanā nāma prāsādikā sudarśanīyā rājño kuśasya mūlāto palāyitvā pituḥ sakāśam āgatā / na ca se rājā kuśo pati ruccati survarṇo ti kṛtvā // tehi dāni saptahi rājānehi caturaṃgabalakāyaṃ saṃnāhayitvā hastikāyaṃ aśvakāyaṃ rathakāyaṃ pattikāyaṃ sudarśanāye arthāye samāgatā // teṣāṃ dāni saptānāṃ rājñāṃ yo sarvāryavaro so durmati nāma rājā teṣāṃ saptānāṃ rājñāṃ balavattaro ca maheśākhyataro ca // te dāni sarve sapta rājānaḥ mahatā samṛddhīye mahatā vibhūṣāye prasthitā anupūrveṇa kanyakubjasyopavanam anuprāptā // tena dāni mahendrakena madrakarājñā teṣāṃ saptānāṃ rājñām ekamekasya dūto preṣito / eṣā mama dhītā sudarśanā kuśasya rājño bhāryā tataḥ na śakyā mayā anyasya dātuṃ // te dāni sapta rājānaḥ mahendrakasya madrakarājño prativacanaṃ śrutvā ruṣitā kupitāś ca svakasvakehi khandhavārehi kanyakubjaṃ nagaraṃ samantena veṭhiyāna sthitāḥ // so pi rājā mahendrako nagaraṃ praviśitvā dvārāṇi ghaṭṭetvā oruddho āsati // tasya dāni mahendrakasya madrakarājño evaṃ bhavati // ahaṃ khalu imehi saptahi rājānehi avaruddho dhāriyāmi sarve ca se rājāno maheśākhyā mahābalā na pratibalo haṃ eteṣāṃ yuddhaṃ dātuṃ yadāpi ekasya dhītaraṃ dāsyāmi ṣaṇ me rājāno virudhiṣyanti kiṃ dāni karomi // so dāni rājā mahendrako dhītuḥ sudarśanāye ruṣṭo paribhāṣati // kisya tvaṃ svāmikasya mūlāto palāyitvā ihāgatā yad ahaṃ tava kṛtena saptarājānehi oruddho
[_Mvu_2.486_] dhāriyāmi / yadi me eteṣāṃ saptānāṃ koci heṭhāṃ utpādayiṣyati tato te sapta khaṇḍāni kṛtvā teṣāṃ saptānāṃ rājñām ekamekaṃ rājñāmekamekaṃ khaṇḍaṃ dāsyāmi // sā dāni sudarśanā pitur vacanaṃ śrutvā bhītā saṃtrastā duḥkhadaurmanasyajātā saṃvṛttā mātām āmantrayati // ambe yad ime sapta kṣatriyā parasparaṃ virudhitvā ghātayiṣyanti tataḥ bhasmāyitvā (?) asthīni saṃharayitvā tato me elūkāṃ kārāpayesi / tatra ca elūkādvāre karṇikāravṛkṣaṃ ropāpayasi / tato grīṣmāṇām atyayena prathame prāvṛṣamāse vartamāne so karṇikāravṛkṣo sarvapariphullo bhaveyā hemaprakāśavarṇaḥ / tato me smarasi / edṛśā me varṇena dhītā sudarśanā āsīti // sā dāni mahādevī dhītuḥ sudarśanāye vacanaṃ śrutvā bhītā saṃtrastā duḥkhadaurmanasyajātā saṃvṛttā aśrukaṇṭhī rudanmukhī āha // kathaṃ me dhītāye vinābhāvo bhaviṣyati // tasyā dāni sudarśanāye evaṃ bhavati / yādṛśo rājā kuśo vīryabalaparākrameṇa samanvāgato tataḥ ete na samarthā sapta rājānaḥ kuśena sārdhaṃ saṃgrāmaṃ dātuṃ / yan nv ahaṃ rājñā kuśena jīvitārthikā siyāṃ //
___atha khalu sudarśanā yena rājā kuśo ten upasaṃkramitvā nānāprakārāṇi cāṭukāni karoti ācikṣati ca // mahārāja evaṃ me pitā tarjati yadi ete sapta rājānaḥ kiñcid* heṭhām utpādayensuḥ tato sapta khaṇḍāni kṛtvā eteṣāṃ saptānāṃ rājñām ekamekaṃ khaṇḍaṃ pradāsyaṃ // so dāni kuśo rājā sudarśanāya bahuprakāraṃ bhāṣati // icchan tvāṃ ahan te mahāntaṃ asatkāraṃ kareyaṃ kin tvaṃ pi mama kuryāt* // evaṃ dāni rājā kuśo sudarśanāye sārdhaṃ jalpamānaḥ āsati / tāya ca sudarśanāya mātare śrutaṃ śrutvā ca
[_Mvu_2.487_] punaḥ rājño kuśasya dṛṣṭvā ko sya ayaṃ kuto vā ayaṃ veṇo vā pāṇo vā carmakāro vā nāpito vā caṇḍālo vā pukkaso vā yo me dhītāṃ paribhāṣati tarjeti ca // sā dāni sudarśanā māturaṃ aṃjaliṃ kṛṭvā āha // ambe mā haiva jalpāhi na eṣo veṇo vā pāṇo vā dāso vā carmakāro vā / eṣo rājñaḥ ikṣvākusya paṃcānāṃ kumāraśatānāṃ jyeṣṭhaputro kuśo nāma mā ambe etaṃ dāso ti manyāhi //
śaṃkhapāṇḍalasaṃkāśaṃ nārīsaṃghaniṣevitaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
suvarṇabhājanapratyuptaṃ nārīsaṃghasamākulaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi nagarasahasrāṇi ṛddhaṃ sphītam akaṇṭakaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi nāgasahasrāṇi suvarṇālaṃkārabhūṣitā /
suvarṇacchannā mātaṅgā iṣādantā samudgatā //
ārūḍhā grāmaṇīyehi khaḍgatomarapāṇibhiḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi rathasahasrāṇi nandighoṣa-alaṃkṛtā /
ayomayā subaddhāni dvīpicarmaparicchadā //
ārūḍhā grāmaṇīyehi cāpahastehi varmibhiḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi aśvasahasrāṇī ājāneyā hayottamāḥ /
[_Mvu_2.488_] suvarṇamekhaladharā khalīnaratanāmayā //
ārūḍhā grāmaṇīyehi pāśahastehi varmibhiḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
viśaṃ brāhmaṇasahasrāṇi rājño bhuṃjati nityakaṃ /
divā vā yadi vā rātriṃ sadā satkṛtapūjitāḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyasi //
kumārāṇāṃ śatā paṃca upetā mātāpitṛto /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ tvaṃ ve dāso ti manyase //
ṣaṣṭi nidhānasahasrāṇi pitā ca prapitāmahā /
. . . . . . . . . . . . . . . . .
yatra rājā kuśo nāma narāṇāṃ cāpi īśvaro /
etasya varṇavīryeṇa loke nāsti samāsamo //
sā dāni sudarśanāye mātā mahādevī idaṃ vacanaṃ śrutvā prītā saṃvṛttā // īdṛśo me jāmātā sarvaguṇehi upetaḥ // sā dāni sudarśanāya mātā dhītur vacanaṃ śrutvā mahendrakasya madrakarājño nivedayate // mahārāja yaṃ khulaṃ jāneyāsi jāmātā te rājā kuśo ihānuprāpto // so rājā dāni devīye vacanaṃ śrutvā bhīto santrasto saṃvigno hṛṣṭaromakūpajātaḥ // rājā āha // devi hi kiṃ unmattikāsi vikṣiptacittakāsi yā evaṃ jalpasi rājā kuśo ihānuprāpto ti / kīdṛśo rājā kuśo kahiṃ vā te rājā kuśo dṛṣṭo // devī āha // mahārāja nāhaṃ unmattikā na vikṣiptacittā api tu eṣo te jāmātā rājā kuśo yo te mahānase āhāraṃ pacati yo te antaḥpurikānāṃ krīḍāpanako // rājā dāni śrutvā bhūyasyā mātrayā bhīto saṃtrasto
[_Mvu_2.489_] duḥkhadaurmanasyajāto saṃvṛtto // na me taṃ duḥkhaṃ yaṃ me sapta rājāno oruddhakaṃ dhārenti api tu etaṃ me duḥkhaṃ mahārājā kuśo sudarśanāye roṣeṇa ihāgataḥ bhaviṣyati so ca me avasānena dhāritasya roṣeṇa kiṃcid abhyantaranagare heṭhām utpādayiṣyati // so dāni rājā mahendrako madrakarājā bhīto saṃtrasto svakam antaḥpuraṃ praviṣṭaḥ / rājño kuśasyāṃjaliṃ kṛtvā kṣamāpayati / kṣamasva mahārāja yam mayā kiṃcid aparāddhaṃ // so dāni rājā kuśo śvasuram āśvāsayati / mā bhīhi mahārāja na mama kiṃcit kṣāmāpayitavyaṃ // so dāni rājā mahendrako madrakarājā muhūrtaṃ rājānaṃ kuśaṃ snānaśālāyāṃ praveśitvā kalpakehi keśaśmaśrūṇi kalpāpayitvā śatapākehi gandhatailehi apy abhyakto rājārahehi snānacūrṇehi snāpito rājārahehi anulepanehi anulipto rājārahehi vastrālaṃkārehi pravāritvā āmuktābharaṇo śvasureṇa sārdhaṃ ekāsane upaviṣṭo / paṃcāṃgikena tūryeṇopasthihiye ca //
___teṣāṃ dāni saptānāṃ rājñāṃ balāgrasya uccaśabdamahāśabdo nādo śruyati // rājā dāni kuśo śvasuraṃ pṛcchati // mahārāja kasyaiṣo mahājanakāyakolāhalaśabdo śruyati // rājā āha // imaṃ nagaraṃ sudarśanāye kṛtena sapta hi rājāno samantā parivāritvā āsanti ahaṃ ca oruddhako dhārīyāmīti / tasyaiṣāṃ rājñāṃ balāgrasya śabdo // so dāni rājā kuśo taṃ śvasuraṃ saṃjñāpayati // mā bhīhi mahārāja ahaṃ tathā kariṣyaṃ yathā ete sapta rājāno praṇamiṣyanti vacanakarā ca bhaviṣyanti // so dāni rājā kuśo taṃ śvasuram āmantrayati // mahārāja ete sarve maheśākhyā hastināgā sarve ca aśvāḥ sarve catuṣpadā sarvo janakāyo madhusikthakena karṇā pidhāpehi mā mama siṃhanādaṃ śrutvā svakaṃ sainyaṃ bhajjiṣyati // so dāni rājā kuśo maheśākhyaṃ
[_Mvu_2.490_] hastināgam abhiruhitvā mahatā janakāyena sārdhaṃ nagaradvāram avadvārāpayitvā nirdhāvito / tena rājñā kuśena siṃhanādo mukto / tena siṃhanādaṃ nadantena sarve sapta rājāno sabalā savāhanā bhagnā / jīvagrāhaṃ gṛhṇītvā paścādbāhugāḍhabandhanaṃ bandhitvā śvasurasya mahendrakasya madrakarājño upanāmitā // ime te mahārājāno te sarve sapta rājāno mahendrakasya madrakarājño praṇipatitā // jayatu mahārājā śaraṇagatā sma mahārājasya vayante ājñāmātravacanapratikarā bhaviṣyāmaḥ // so dāni mahendrako madrakarājā jāmātaraṃ kuśaṃ pṛcchati / putra tava eteṣāṃ saptānāṃ rājānāṃ ruccati kiṃ kariṣyāmo / yathā tvaṃ āṇapesi tathā kariṣyāmaḥ // rājā kuśo āha // mahārāja asti te antaḥpure prabhūtā dhītaro tāvad avaśyaṃ sarve svāmikānāṃ dātavyā ime ca sapta rājānaḥ sarve kṣatriyā mahābalā mahāvāhanā mahābhāgā vistīrṇarājyā / tataḥ mahārāja eteṣāṃ kṣatriyāṇāṃ sapta dhītaro suvarṇasahasramaṇḍitāṃ kṛtvā ekamekasya rājño ekamekāṃ dhītāṃ dehi / ete ca te sapta rājāno jāmātaro bhaviṣyanti pakṣo ca te balavanto bhaviṣyanti / sarve ca te prātisāmantikā rājāno mahābalo mahāvāhano mahāparivāro ti kṛtvā onamiṣyanti anuvartiṣyanti na ca te kocit pratirājā viruddhiṣyati / mahendrako madrakarājā āha // putra suṣṭhu evaṃ kariṣyati yathā tvaṃ āṇapesi // so dāni mahendrako madrakarājā tān sapta dhītaro ekamekāṃ suvarṇapratimaṇḍitāṃ kṛtvā ekamekāṃ suvarṇasahasrapratimaṇḍitāṃ kṛtvā ekamekā ekamekasya rājño dhītā dinnā mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhiye sandhī ca kṛtā putrapautrikā // te dāni sapta rājāno mahendrakena madrakarājñā mahatā satkāreṇa sanmānena svakaṃ svakaṃ rājyaṃ preṣitā // gacchantu bhavanto svakaṃ svakaṃ rājyaṃ kārāpetha //
[_Mvu_2.491_] so dāni rājā kuśo tehi rājehi visarjitehi katyahakālaṃ vasitvā śvaśurakaṃ mahendrakaṃ madrakarājānam āmantrayati / mahārāja āmantremi ahaṃ pi svaviṣayaṃ gacchāmi // mahendro madrakarājā āha // putra mā gacchāhi mama te jīvitaṃ dattaṃ sarvaṃ me rājyaṃ saṃśayāto mocitaṃ / ahaṃ jīrṇo vṛddho mahallako gatayauvano / ahaṃ pitā tvaṃ putro tvaṃ rājyaṃ karohi mā gacchāhi // rājā kuśo āha // mahārāja ciraṃ me āgatasya rājyaṃ me asaṃsthitako mātā me utkaṇṭhiṣyati āmantremi gacchāmi // mahendrako madrakarāja āha // atyavaśyaṃ gacchasi // rājā kuśo āha // mahārāja atyavaśyaṃ gacchāmi // so dāni mahendrako madrakarājā dhītāṃ sudarśanāṃ śabdāvitvā saṃdiśati // putri parākramayukto tava bhartā rājā kuśo evaṃ mahābalo mahānubhāvo yena tvaṃ ca ahaṃ ca sarvarājyaṃ saṃśayāto mocitaṃ yasya sarve rājāno praṇamanti / arahasi putri sudarśane rājaṃ kuśaṃ bhartāraṃ premnena ca gauraveṇa ca upasthihesi // sā dāni sudarśanā taṃ pitur vacanaṃ prāñjaliṃ kṛtvā sādhū ti pratiśrutvā so dāni rājā mahendrako madrakarājā tāṃ dhītāṃ sudarśanāṃ rājño kuśasya dattvā mahatā satkāreṇa mahatā samudayena caturaṃgena balakāyena hastikāyena aśvakāyena rathakāyena pattikāyena svakaṃ rājyaṃ visarjito / gaccha putra svakaṃ rājyaṃ //
___so dāni rājā kuśo svakaṃ rājyaṃ gacchanto sodyānasya adhiṣṭhānasya upavane āvāsito tatra mahāpadumasaro / rājñā kuśena tatra padumasame snāyantena udakasmiṃ ātmano pratibimbaṃ dṛṣṭaṃ yādṛśo durvarṇo durdṛśo apaśyanīyo / dṛṣṭvā ca punaḥ svakaṃ śarīraṃ apriyaṃ saṃvṛttaṃ etad uvāca // sthānaṃ va yaṃ mahendrakasya madrakarājño dhītā sudarśanā paribhavati me virūpeṇa durvarṇena durdṛśena samucchrayeṇa yan nūnaṃ aham ātmānaṃ
[_Mvu_2.492_] upasaṃkrameyaṃ // so dāni ātmānaṃ ca upakrameṇa māritukāmaḥ // śakreṇa devānām indreṇa trāyastriṃśe bhavate samanvāhṛto yathā rājā kuśo ātmānaṃ upasaṃkrameṇa māritukāmo // tasya śakrasya evaṃ bhavati / eṣo rājā kuśo bodhisatvo sarvasatvānāṃ hitasukhāye pratipanno / so durvarṇo durdṛśo ti kṛtvā ātmānam upasaṃkramitukāmaḥ māreṣyati sarvaloke anartho bhaviṣyati // so dāni śakro devānām indro divyasya lohitamuktikasya ekāvalikāya madhye jyotirasaṃ nāma divyaṃ maṇiratnaṃ taṃ gṛhṇīyāna vaihāyasamantarīkṣe sthito rājaṃ kuśam āmantrayati // mahārāja mā ātmānam upakramāhi api tu imām ekāvalikāṃ jyotīrasaratnaṃ śīrṣe ābaddhāhi / tataḥ etena ābaddhena sarve jambudvīpe na koci puruṣo varṇarūpeṇa samasamo bhaviṣyati / api tu yathā icchasi paurāṇakaṃ varṇarūpaṃ tato tām ekāvalikāṃ jyotīrasaratnaṃ vastreṇa pidhehi tataḥ te paurāṇaṃ varṇarūpaṃ bhaviṣyati // so dāni rājā kuśo tatra padumasare snāyitvā vilepanehi vilepitvā rājārhāṇi vastrāṇi prāvaritvā sā ekāvalikā śīrṣe ābaddhā // tato tatra padumasare svakaṃ mukhaṃ nidhyāyati yāva jānāti asti kiṃcid veśeṣo / so dāni pratyavekṣanto ātmānaṃ paśyati prāsādikaṃ darśanīyaṃ yathā na kocij jambūdvīpe puruṣo tena varṇarūpeṇa dṛṣṭapūrvo / dṛṣṭvā ca punaḥ rājā kuśo ātmānaṃ tādṛśaṃ udāravarṇanibhaṃ tuṣṭo āttamano saṃvṛtto / na me bhūyo mahendrakasya madrakarājño dhītā sudarśanā paribhaviṣyati anyo vā kocid durvarṇo ti kṛtvā //
___so dāni rājā kuśo svake dvāramūle sthitvā praviśyāmīti / tato dauvārikehi
[_Mvu_2.493_] vārīyati ko si tvaṃ puruṣa yo rājakulaṃ icchasi dharṣayituṃ / na tvaṃ jānasi rājā kuśo durāsado duṣprasaho mā imaṃ muhūrtaṃ anayavyasanam āpadyasi // so dāni rājā kuśo āha // ahan te svāmī ahan te rājā kuśo // dvārapālā āhaṃsuḥ // kiṃ vayaṃ rājaṃ kuśaṃ na pratyabhijānāma yādṛśo rājā kuśo / bhadram astu yadi rājā kuśo edṛśo bhaveyā tato parameṇa anugraheṇa anugṛhītā bhavemaḥ sarvarājyaṃ ca ikṣvākukulaṃ evaṃrūpeṇa rājñā prāsādikena darśanīyena uttamena varṇarūpeṇa samanvāgatena // tataḥ rājño kuśasyaivaṃ bhavati / na mama eṣo pratyabhijānāti // so dāni rājā kuśo ekāvalikājyotīrasaratnaṃ svakena vastreṇa apidheti / so dāni dvārapālo rājaṃ kuśaṃ svakena rūpeṇa dṛṣṭvā bhīto santrasto praṇipatito // mahārāja vayaṃ na jānāmaḥ mahārājā tuvan ti // so dāni rājā kuśo rājakulaṃ praviśitvā devīye allīno / sā ca se devī vāreti // ko si tvaṃ puruṣa kuto vā yo rājakulaṃ dharṣitum icchasi tvaṃ na jānāsi rājño kuśasya durāsadaṃ antaḥpuran ti mā rājakulaṃ dharṣehi mā anayavyasanam āpadiṣyasi // so dāni rājā kuśo āha // devi ahan te bhartā ahan te kuśo rājā jānāhi // sā dāni devī āha // na tvaṃ mama bhartā na tvaṃ rājā kuśo kiṃ vāhaṃ na jānāmi yādṛśo rājā kuśo varṇarūpeṇa / bhadram astu yadi rājā kuśo īdṛśo varṇarūpeṇa bhaveyā / tato haṃ parameṇa anugraheṇa anugṛhītā bhaveyaṃ // so dāni rājā kuśo tām ekāvalikāṃ jyotīrasaratnaṃ pidheti vastreṇa tataḥ yathāpaurāṇaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ // sā dāni sudarśanā āha // mahārāja kisyemaṃ māyākāraṃ vidarśesi // rājā kuśo āha // devī na eṣo kiṃcit* māyākāro api tu aham ātmānaṃ upakrameṇa māretukāmo / tataḥ śakreṇa devānām indreṇa mama eṣā ekāvalikā
[_Mvu_2.494_] dinnā etaṃ jyotīrasaratnaṃ / mahārāja mā ātmānaṃ mārehi api tu imām ekāvalikāṃ jyotīratnaṃ śīrṣe ābaddhāhi tato sarve jambudvīpe anyo puruṣo varṇarūpeṇa sadṛśo na bhaviṣyati / yadi icchasi paurāṇakaṃ varṇarūpaṃ tato taṃ ekāvakilājyotīrasaratnaṃ vastreṇa pidhāpehi tataḥ te paurāṇakaṃ varṇarūpaṃ bhavati / mama śakreṇa devānām indreṇānugraho kṛto // sā dāni sudarśanā devī āha // anugṛhītāsmi śakreṇa devānām indreṇa yena tava edṛśaṃ varṇarūpaṃ kṛtaṃ // devī āha // mahārāja mā kadācid etaṃ ekāvalikājyotīrasaratnaṃ pidhehi sarvakālaṃ te edṛśam udārarūpaṃ bhavatu / sarvarājyasya sarvajanakāyasya manoramataro bhaviṣyasi // evaṃ dāni rājā kuśo edṛśena varṇarūpeṇa devaputrasadṛśo mārgaṃ gacchati //
___tatra dāni vārāṇasyāṃ ekūnapaṃcakumāraśatehi sarvehi ca amātyehi sarveṇa ca bhaṭabalāgreṇa śrutaṃ rājā kuśo āgacchati / te sarve rājño kuśasya pratyudgatāḥ // rājāpi kuśo hastiskandhavaragato caturaṃgena balakāyena parivṛtaḥ āgacchati // te dāni kumārā ca bhaṭabalāgrā ca rājaṃ kuśaṃ na pratyabhijānanti / te dāni anyamanyaṃ pṛcchanti // katamo ayaṃ rājā bhaviṣyati yo prāsādiko darśanīyo maheśākhyo udāreṇa varṇarūpeṇa hastiskandhavaragataḥ āgacchati kuśo pi rājā na dṛśyati // tasya rājño kuśasya evaṃ bhavati / na ete mama pratyabhijānanti // tena dāni rājñā kuśena ekāvalikājyotirasaratnaṃ hastiskandhavaragatena pāṇinā pihitaṃ / tataḥ yathāpaurāṇaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ // tato te ekūnā paṃcakumāraśatāni amātyā ca bhaṭabalāgrā ca rājño kuśasya svakaṃ varṇarūpaṃ dṛṣṭvā bhītā santrastā mūrdhane praṇipatitā rājānam āha // jaya mahārāja na vayaṃ
[_Mvu_2.495_] jānāmaḥ mahārāja eṣo ti // so dāni rājā kuśo bhrātṝṇām amātyānāṃ ca bhaṭabalāgrasya ca etam arthaṃ nivedayati / bhavanto mama śakreṇa devānām indreṇa eṣā ekāvalikā jyotīrasaratnaṃ dattaṃ etāṃ śīrṣe ābaddhāhi tato te varṇarūpeṇa anyo puruṣo sadṛśo na bhaviṣyati // te dāni kumārā amātyā bhaṭabalāgraṃ ca rājño etad uvāca // anugṛhītā sma śakreṇa devānām indreṇa yaṃ mahārājasya edṛśaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ // evaṃ dāni rājā kuśo mahatā rājānubhāvena mahatā rāja-ṛddhīye vārāṇasīm āgatvā rājakulaṃ praviṣṭo udāreṇa varṇarūpeṇa tām alindāṃ mahādevīm abhivādayitvā pādau vanditvā purato sthitaḥ // sā dāni alindā mahādevī rājānaṃ kuśaṃ na pratyabhijānāti / pṛcchati kahiṃ putro kahiṃ vā rājā kuśo tti // rājā kuśo āha // ambe ahan te putro ahaṃ rājā kuśo ti // mahādevī āha // na tvaṃ mama putro na tvaṃ rājā kuśo tti / kim ahaṃ rājaṃ kuśaṃ na pratyabhijānāmi / kiṃ rājā kuśo kenaci hato vā mārito vā yaṃ na dṛśyati // aho anāthamaraṇaṃ mama yo mama ekaputrasya vinābhāvo saṃvṛttaḥ // so dāni rājā tāṃ mātaraṃ paridevamānāṃ dṛṣṭvā tām ekāvalikāṃ jyotīrasaratnaṃ vastreṇa pidhāya yathāpaurāṇaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ // sā dāni alindā mahādevī taṃ putraṃ svakena varṇarūpeṇa dṛṣṭvā prītimanā saṃvṛttā taṃ putraṃ pṛcchati // putra kena te edṛśo varṇarūpo saṃvṛtto // rājā kuśo āha // ambe śakreṇa devānām indreṇa ekāvalikā jyotīrasaratnaṃ dattaṃ / tato me pinaddho etena me edṛśo varṇarūpo saṃvṛtto // sā dāni alindā mahādevī pramuditā prītisaumanajyajātā saṃvṛttā / dṛṣṭo me putro edṛśena udāreṇa varṇarūpeṇa yathā me abhiprāyo / sarvā ca antaḥpurikā edṛśaṃ rājasya kuśasya udāraṃ varṇarūpaṃ dṛṣṭvā pramuditā prītisaumanasyajātā saṃvṛttā // so dāni rājā kuśo yaṃ kālaṃ tām ekāvalikāṃ jyotīrasaratnaṃ
[_Mvu_2.496_] śakreṇa devānām indreṇa dattaṃ bandhati taṃ kālaṃ divyo vartati yaṃ kālaṃ taṃ maṇiratnaṃ pāṇinā pidheti taṃ kālaṃ paurāṇakavarṇarūpo bhavati // evaṃ dāni rājā kuśo vārāṇasyāṃ nihatapratyarthiko nihatapratyamitro udāreṇa upabhogaparibhogena rājyaṃ kārayati //
___atha khalu bhagavāns tasmiṃ samaye catasṛṇāṃ parṣadāṃ purataḥ anyasya ca mahājanakāyasya imāṃ gāthām adhyabhāṣe //
evaṃ puṇyavantasya arthā sarve bhonti pradakṣiṇāḥ /
yathā rājā kuśo bhāryāya jñātīhi ca samāgataḥ //
syād vo bhikṣvaḥ evam asyād anyo so tena kālena tena samayena kuśo nāma rājā abhūṣi / anyathā draṣṭavyaṃ / ahaṃ sa tena kālena tena samayena rājā kuśo abhūṣi / anyaḥ sa mahendrako madrakarājā abhūṣi / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / eṣaḥ so mahānāmaḥ śākyo / anyā sā alindā nāma mahādevī / na etad evaṃ draṣṭavyaṃ / eṣā māyādevī / anyā sā sudarśanā / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / eṣā sā yaśodharā // syād vo bhikṣavaḥ evam asyāt* / anyaḥ sa tena kālena tena samayena teṣāṃ saptānāṃ rājñāṃ yo jyeṣṭho durmatir nāma / naitad evaṃ draṣṭavyaṃ / eṣo so māro pāpīmāṃ / te pi anye rājāno māraparṣā / tadāpi mayā ukkāśanaśabdena eṣo māro pāpīmāṃ sabalo savāhano bhagno etarahiṃ pi mayā bhikṣavaḥ bodhimūle ukkāśanaśabdena eṣaḥ māro pāpīmāṃ sabalo savāhano bhagno //
_______________________________PART 3_______________________________
[_Mvu_3.1_]abhūṣi rājā ikṣvāku vārāṇasyāṃ mahābalo /
mahāyaśo vijitāvī tasya putro na prajāyitha //
tasya abhūṣi cittaṃ sya tasmiṃ kāle maharddhikaṃ /
yaṃ nūnāhaṃ strīyāgāraṃ osireyaṃ triḥ pakṣataḥ //
caturdaśiṃ paṃcadaśiṃ yāvat pakṣasya aṣṭamiṃ /
so stryāgāram ośirati prajārthaṃ so narādhipaḥ //
tā hṛṣṭamanasaṃkalpā sarvālaṃkārabhūṣitā /
mṛgikā iva saṃtrastāḥ dvāre dvāre upāgami //
kācit* jalpantiyo lobhenti aparā ca hasantiyo /
aparā ca dhāvamānā uccāvacam anudhāvati //
sarvā pracalitā āsī sarvā āsi pramūrchitā /
ikṣvākurājanagaraṃ rājapatnīhi mūrchitaṃ //
. . . . . . . . . . . . . . . . .
kāle vikāle āgacche brāhmaṇo mama santike //
prativedayatha me kṣipram api yācanako siyā /
api yācanako asya yatra dinnaṃ mahāphalaṃ //
tato śakro vicinteti trayastriṃśānam īśvaraḥ //
[_Mvu_3.2_] purohitasy'; imaṃ karmaṃ yaṃ rājā kartum icchati //
so ca jīrṇo bhavitvāna bhagno daṇḍaparāyaṇo /
vepamānehi gātrehi rājadvāram upāgataḥ //
tato saṃcārakaṃ dūtaṃ brāhmaṇo etad abravīt* //
prativedehi me kṣipraṃ draṣṭuṃ icche narādhipaṃ //
tataḥ saṃcārako dūtaḥ rājānam etad abravīt* /
brāhmaṇo devam anuprāpto rājānaṃ draṣṭum icchati //
svāgataṃ te mahābrahma atha te anurāgataṃ /
kim icchasi kim eṣāṇo kenārtho kiṃ dadāmi te //
śrutaṃ me evaṃ ikṣvāku janasya iha bhāṣato /
rājā stryāgāram osirati triḥ pakṣasya narādhipa //
caturdaśiṃ paṃcadaśiṃ yāva pakṣasya aṣṭamiṃ /
putrārthiko naraśreṣṭho evaṃ me śruta bhāṣitaṃ //
so haṃ ca taṃ ghoṣaṃ śrutvā hṛṣṭapramuditendriyaḥ /
stryārthiko iha gaccheyaṃ tena me pratimānaya //
rājā āha //
ehi kṣipraṃ kaṃcukīya nārīyo darśaye lahuṃ /
yāya se syād abhiprāyo tāyadya tam anugrahe //
so dāni kaṃcukīyena brāhmaṇo tam antaḥpuraṃ //
praveśito tasya devī aliṃdā tada vuccati //
[_Mvu_3.3_] brāhmaṇo āha //
eṣā eva me bhavatu yeyaṃ tiṣṭhati māninī /
tiṣṭhamānā anavadyāṃgī mukham aśrūhi siṃcati //
kubjakā āha //
icchasi tuvaṃ sthavira yuvatīhi paricāritaṃ /
na ca tvāṃ kācid yuvati pāṇināpi parāmṛśe //
icchasi tuvaṃ sthavira yuvatīhi paricāritaṃ /
na ca tvāṃ kācid yuvati pādenāpi parāmṛśe //
pūtivalī palitamukho vadarīkusumo va vāso durgandhaḥ /
chagalo va gandhaprāpto apagaccha na me tvayā kāryaṃ //
rājā āha //
vṛttiṃ vo demi dhanaṃ vā dhānyaṃ vā grāmavarāṇi vā /
tam eva dāniṃ bhuṃjāhi kiṃ alindāya kāhisi //
brāhmaṇo āha //
kāsano mūrchito cāhaṃ mūrchiyāmi muhur muhuḥ /
omūtremi svakāṃ śayyāṃ eṣā me utthapeṣyati //
tūṣṇīṃ bhohi tuvaṃ kubje varṇakam eva pīṣahi /
priyo ahaṃ aliṃdāye na tuvaṃ manasīkara //
[_Mvu_3.4_] tūṣṇīṃ bhohi tuvaṃ kubje mālām eva ca gūhasi /
priyo ahaṃ aliṃdāye na tuvaṃ manasīkara //
rājā āha //
saced rājakule piṇḍaṃ brāhmaṇa bhoktum icchasi /
tam eva dāni bhuṃjāhi kim alindāya kāhisi //
brāhmaṇo āha //
mā bhavān rājā ikṣvāku dattaṃ samanutapyaye /
priyaṃ yadi pravāretvā paścāt samanutapyasi /
āmantremi ca gacchāmi yaṃ na desi nimantritaṃ //
rājā āha //
na brahma anutapyāmi bhohi tvaṃ tuṣito punaḥ /
sarvā pi te upasthāntu aliṃdāye saha imā //
imāṃ ca vṛṣaliṃ kubjāṃ maithunārthaṃ dadāmi te /
dāsī vā te ayaṃ bhotu nehi nāṃ yena icchasi //
kubjā āha //
viṣaṃ khādiya mariṣyaṃ sacen me deva dāsyasi /
imaṃ vā theraṃ bhagnāṃgaṃ mārayiṣyaṃ rahogataṃ //
brāhmaṇo āha //
sarvakubjāhi me vairaṃ yā kācit pṛthivyāśritā /
yatrāyaṃ vṛṣalī kubjā mama icchati hiṃsituṃ //
[_Mvu_3.5_] rājā āha //
te vayaṃ dharmadharā sma sarvajīvehi brāhmaṇa /
gacchāsi mā me garhanto mahyaṃ karohi bhaṇḍanaṃ //
mṛto va jīrṇo vidhvaṃsī guruvāsī ca brāhmaṇa /
ete loke pratikūlā kṛṣṇasarpo va roṣito //
[sace rājakule piṇḍaṃ brāhmaṇa bhoktum icchasi /
tam evaṃ brāhmaṇa bhuñjāhi kim aliṃdāya kāhisi //]
brāhmaṇo āha //
āsāṃprataṃ na ikṣvāku yaṃ varaṃ no labhāmatha /
yaṃ me striyaṃ pravāretvā paścāt samanutapyasi //
āmantremi ca gacchāmi dattvā rājānutapyasi /
yo me strībhiḥ pravāretvā mithyākaroṣi yācanāṃ //
rājā āha //
na brahma anutapyāmi bhohi no taruṇo punaḥ /
sarvā pi te upasthāntu aliṃdāya saha imā //
imāṃ bhadra ramāpehi brāhmaṇa yāvad icchasi /
āstṛtasmiṃ śayane bhohi sā tava syā vaśānugā //
so tāṃ haste grahetvāna suśroṇitanumadhyamāṃ /
rudanmukhīm aśrukaṇṭhīṃ rājadvārāto niṣkrame //
rājakulāto niṣkramya anuprākāre kuṭi nirmitā /
[_Mvu_3.6_] śakro āha //
sunivastrā bhavitvāna ehi bhadre ramāmatha //
abhimukhī ramāpehi mā bhavāhi parāṅmukhī /
prahṛṣṭā me ramāpehi varan te rāmito ahaṃ //
hasantī me ramāpehi varan te rāmito ahaṃ /
ehi bhadre ramāpehi varaṃ te rāmito ahaṃ //
vinā tandrāya utthehi alinde pūjito ahaṃ /
gatvā rājānaṃ vedesi prīto bhohi jitaṃ mayā //
śakreṇa taṃ brāhmaṇaveṣam antarahāyitvā svakena rūpeṇa sthito // sarvāṃ diśāṃ varṇena obhāsayitvā sthito / aliṃdāye dṛṣṭvātha viparyayāvasthānam utpannaṃ // sā dāni śakreṇa vareṇa pravāritā / tāye pi putro varito putraṃ me varaṃ dehi // śakro āha //
śakro ham asmi devendro trayastriṃśānam īśvaraḥ /
varaṃ varehi kalyāṇi yat kiṃcit* manasīcchasi //
devī āha //
śakraś ce me varaṃ dadyāt trayastriṃśānam īśvaraḥ /
putraṃ ahaṃ varaṃ yācāmi etaṃ śakra varaṃ dada //
śakra āha //
sacet sumanasā . . . alindā ramayāsi me /
utpadye yācito putro sujāto rāṣṭravardhano //
siṃhabāhu subalavāṃ varṇarūpeṇa śobhanaḥ /
[_Mvu_3.7_] utpadyiṣyati te putro sujāto rāṣṭravardhano //
siṃhāsupīḍo balavāṃ so bhaviṣyati pāpako /
kuśasamajño saprajñāno pararāṣṭrapramardano //
śakreṇa devīya bhaiṣajyaguḍikā dinnā / imāṃ oghṛṣitvā jihvāgreṇa svādesi tataḥ te putro bhaviṣyati // sā dāni devī tāṃ bhaiṣajyaguḍikāṃ aṃśukakoṇake baddhitvā rājakulaṃ gatā / gatvā rājño ākhyāsi // śakro so devānām indro tena brāhmaṇaveṣeṇa āgato sa ca me suṣṭhu upacīrṇo iyaṃ ca me bhaiṣajyaguḍikā dinnā nighṛṣitvā jihvāyāṃ svādesi tato te putro bhaviṣyati // rājā āha //
prasannamukhavarṇā tvaṃ smitapūrvaṃ ca prekṣasi /
bhoti khalu uttamārthāya edṛśī varṇasampadā //
devī āha //
indreṇa me mahārāja putro datto mahābalo /
siṃhāsupīḍo balavāṃ pararāṣṭrapramardano //
rājā ruṣito āha //
imāṃ gale gṛhītvāna nāśetha vijitā mama /
yā me āṇāṃ pratikrośe na tām icchāmi prekṣituṃ //
so dāni gulikām ācchinditvā tāsāṃ ekūnānāṃ paṃcadevīśatānāṃ dinnā / sā eva na labhati asyā virūpo putro bhaviṣyati // sā pṛcchati kahiṃ sā guḍikā oghṛṣṭā / atra niṣidāyāṃ // tāye dāni udakena kledayitvāna gulikāya leśaṃ kuśāgreṇa
[_Mvu_3.8_] svāditaṃ // evaṃ sarvehi paṃcahi devīśatehi kukṣi pratilabdho navānāṃ vā daśānāṃ vā māsānām atyayena sarvā paṃca devīśatāni prasūtāḥ paṃca kumāraśutā sujātāḥ //
___yāvad ikṣvākusmiṃ kālagate kuśena rājyaṃ pratilabdhaṃ // so dāni kuśo mātaram āha amātyāni ca // bhāryāṃ me agramahiṣīm ānetha // mātā tam āha // ko te pāpakasya bhāryāṃ pratirūpāṃ dāsyati pāpikāṃ te ānayiṣyāmi //
pāpikāṃ yadi me ambe bhāryāram ānayiṣyasi /
na te haṃ pāpikāṃ bhāryāṃ pāṇināpi parāmṛśe //
mama tvaṃ pāpikāṃ bhāryāṃ amba ānayitum icchasi //
na te haṃ pāpikāṃ bhāryāṃ pādenāpi parāmṛśe //
aliṃdā āha //
sukho putraka saṃvāso anyonyasamalakṣaṇā /
samānavarṇā ubhaye nānyonyam abhiniṃdati //
abhimanyati kalyāṇī patiṃ dṛṣṭvāna pāpakaṃ /
varaṃ te pāpikā bhāryā pāpako hi si putrakā //
rājā āha //
na me śrutaṃ vā dṛṣṭaṃ vā rājāno bhonti durbhagāḥ /
pāpikāhi vā nārīhi pravicāreti nararṣabho //
rājā aham asmi kṣatriyo vijitāvī mahābalo /
prabhūtakośo balavāṃ dravyakāmā hi nāriyo //
pararāṣṭrehi nārīyo sarvālaṃkārabhūṣitāḥ /
ānīyanti dhanakrītā yeṣāṃ dūraṃ pitur gṛhaṃ //
[_Mvu_3.9_] tasya bhāryāram ānesi madrakarājasya dhītaraṃ /
sarvācārehi saṃpannāṃ sarvāṅgopetāṃ prajāpatīṃ //
sā dāni kanyā śvaśruya uktā // asmākaṃ ikṣvākukule dharmaṃ dvādaśa varṣāṇi bhartā na draṣṭavyo iti // teṣāṃ dāni śayanagṛhe pradīpā na dīpyanti // sudarśanā āha kuśasya rājño //
idaṃ rājakulaṃ sphītam anantaratanākaraṃ /
atha divā vā rātrau vā pradīpaṃ na labhāmahe //
naiva rātriṃ vā divaṃ vā paśyāma itaretaraṃ /
anyamanyam apaśyantā āsāmahe rahogatā //
iha mo tamasaṃgrahe vasāmo andhakārake /
andhānāṃ viya saṃvāso tathā me pratibhāyati //
rājā āha //
ahaṃ etaṃ na jānāmi ko artho kisya vā punaḥ /
ambāṃ me gatvā pṛcchāhi sā te taṃ vyākariṣyati //
sā dāni prabhātāye rātriye śvaśruye pādāni vanditvā āha //
idaṃ rājakulaṃ sphītaṃ anantaratanākaraṃ /
atha divā vā rātriṃ vā pradīpaṃ na labhāmatha //
naiva rātriṃ vā divā vā paśyāmo itaretaraṃ /
anyamanyaṃ na paśyantā āsāmatha rahogatā //
[_Mvu_3.10_] iha mo tamasaṃgrahe saṃvasāmo ndhakārake /
andhānāṃ viya saṃvāso tathemaṃ pratibhāyati //
śvaśru āha //
yadā dvādaśavarṣan te putraṃ drakṣye prajāpati /
tadā drakṣyatha anyonyaṃ devā me upayācitā //
sudarśanā āha //
pāpakaṃ punar āryā yaṃ devānām upayācitaṃ /
dīrgharātraṃ na drakṣyāma anyamanyasamāgamaṃ //
devīye kautūhalam utpannaṃ rājaṃ paśyituṃ // sā dāni śvaśruṃ vijñapeti // śvaśru nāṃ āha // putri śuve te darśanaṃ dattaṃ paśyāhi // alindāye kuśadrumo rājākṛtyā rājāsane upaviśāpito / kuśo pi cchattraṃ dhāreti kumārā pi amātyā pi naigamajānapadā pi svakasvakeṣu āsaneṣu upaviṣṭā // sudarśanā rājaṃ paśyitvā sarvāñ ca pariṣadaṃ tuṣṭā chattradhāraṃ dṛṣṭvā manasaṃ pratihataṃ // sā dāni sudarśanā śvaśruyam āha // śobhano rājā śobhanā rājakumārā śobhanā ca pariṣā chattradhāro punar adekṣiyo / etena tāye sarājikāye pariṣāye śrī upahanyati / yadi eṣa chattradhāro atra na dṛśye evam eṣā pariṣā sarājikā śobheya // śvaśru imām āha // mā putri evaṃ jalpāhi na tvam etasya cchattradhārasya māhātmyaṃ jānāsi / mahātmā eṣa
[_Mvu_3.11_] mahābalo eṣo śīlavāṃ mahādhano etasyānubhāvena vayaṃ sarve sukhitā // sā dāni śayanagatā rājānam āha //
na nūnaṃ tvaṃ labhe anyaṃ lokasmiṃ chattradhārakaṃ /
yādṛśo te ayaṃ deva ahirīko anotrapo //
rājā āha //
kin nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahābalo /
mahābalo ti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati //
kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahādhano /
mahādhano ti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati //
kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ śūro siyā /
sa śūro iti kṛtvāna eṣo smākaṃ hi rocati //
kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ suśīlavān* /
suśīlavāni ti kṛtvāna eṣo 'smākaṃ hi rocati //
kiṃ nu rūpeṇa kalyāṇi api cāyaṃ mahāsvaro /
etasya anubhāvena vayaṃ sarve jīvāmatha //
sukhamitro ca me sahāyo priyo prāṇasamo ca me /
etasya me vinābhāve ubhaye pi na bhavematha //
devī dāni sarvā ca antaḥpuro padmasaraḥ prekṣituṃ gatā // tatra rājā prakṛtyaiva padmasaram otaritvā āsati / devī otīrṇamātrā tena gṛhītā / devī jānati dakarākṣasena
[_Mvu_3.12_] gṛhītā ti // antaḥpurikāhi puṣpavṛṣṭī pi mocitā // rājā āha //
agamāsi devī udyānaṃ vāpipadminiprekṣikā /
na me padmāni ānesi na khu te haṃ priye priyo //
devī āha //
agamaṃ deva udyānaṃ vāpiyodake snāyituṃ /
piśācaṃ addarśiṃ tatra mūrchitā prapate bhṛśaṃ //
yo ca te chattraṃ dhāreti yo ca padmavane abhū /
manye ekinā striyā jātā tādṛśam asya lakṣaṇaṃ //
devī ca aparakālena antaḥpureṇa sārdhaṃ āmravanaṃ prekṣikā nirgatā // rājā prakṛtyaiva āmravanaṃ gatvā āmra-udyāne sthitaḥ // tatra tena devī aṇvantī gṛhītā // devī jānati vanarākṣasena gṛhītā ti / antaḥpurikāhi puṣpavṛṣṭi pi mocitā // rājā śayanagṛhe devīṃ āha //
agamāsi devi āmravanaṃ vardhamānaṃ nirīkṣikā /
na me āmrāṇi ānesi na khu te haṃ priye priyo //
devī āha //
agamaṃ deva āmravanaṃ vardhamānaṃ nirīkṣakā /
piśācaṃ addarśiṃ tatra mūrchitā prapate bhṛśaṃ //
[_Mvu_3.13_] manye ekinā striyā jātā yo tava cchattraṃ dhāraye /
yo ca padmavane āsi yo ca āmravane abhū //
hastiśālā dāni ādīptā / rājā svayaṃ kacchaṃ bandhitvā hastino muṃcati / asinā bandhanāni cchindati paṭalāni vāhyatomukhaṃ kṣipati //
nārāyaṇasaṃghaṭano rājā balena hastinaḥ /
pāṇinā gṛhya kṣipati hastān mokṣitā dīptakā //
antaḥpurikā rājño varṇaṃ bhāṣanti / aho rājño parākramo ti / anyatarāpi kubjā rājño varṇaṃ bhāṣati /
siṃhāsupīḍo balavāṃ śobhe sucipulo mahāṃ /
khe candro iva ābhāti samantaparimaṇḍalaṃ //
cakoratāmranayanaḥ kāmadevo va śobhati /
hastino mokṣaye rājā sthāmopeto nararṣabhaḥ //
rājā āha //
bhadrikā khu ayaṃ kubjā yā rājānaṃ praśaṃsati /
kāśikāni te vastrāṇi dadāmi caturo ahaṃ //
mahendrakarājadhītā rājānaṃ dṛśya duḥkhitā /
ayaṃ nāma mama bhartā evaṃrūpo ti (śokitā) //
[_Mvu_3.14_] madrakarājadhītā āha //
na bhāṣantīye kubjāye jihvāye asti cchedako /
sutīkṣṇena śastreṇa yā rājānaṃ praśaṃsati //
kubjā āha //
pratitarjenti rājāno bandhena ca vadhena ca /
tasmāsya varṇaṃ bhāṣāmi rakṣaṃ jīvitam ātmano //
devī āha //
na paśyāmi na drakṣyāmi ko artho jīvitena me /
adyaivāhaṃ gamiṣyāmi purā prāṇā jananti me //
sā dāni kupitā devī madrakarājasya ātmajā /
kubjādvitīyā yānena svakaṃ jñātikulaṃ gatā //
mātāpi putraśokena tālayaṣṭīva bhagnā bhūmyāṃ nipatitā /
sā ca sālasya va yaṣṭi cchinnā paraśunā yathā //
evaṃ mediniyaṃ pati putraśokasamanvitā //
rājā bhāryāśokaduḥkhito gantukāmaḥ bhāryām anveṣituṃ mātā duḥkhitā rājānaṃ kuśaṃ gāthāye pratyabhāṣati //
aho mama mandabhāgyāye artho paryāhṛto kule /
paṃcaśatayojanāto mahendradhītā ihāgatā //
śaktubhakṣā janapadā nityaṃ kambalaprāvṛtā //
lūhabhuktā lūhakarmā kathaṃ mārgaṃ gamiṣyasi //
[_Mvu_3.15_] rājā āha //
nṛtyagītavādyakrīḍāye cittamāyāśatena vā /
vividhehi upāyehi vṛttiṃ kalpeyam ātmano //
rājā bhrātaraṃ kuśadrumam rājye sthāpayitvā amātyāni saṃdiśitvā //
mātaram abhivādayitvā kṛtvāna ca pradakṣiṇaṃ /
tato vīṇāṃ gṛhītvāna prākrame uttarāmukhaḥ //
so dāni madrakaviṣayasya anyasmiṃ grāme vāsopagato anyatarāye vṛddhāye pratiśayaṃ dinnaṃ / tadaho ca tatra grāme vīṇāvādyena ārādhito / tasya prabhūtaṃ khādyabhojyaṃ dinnaṃ mahantaṃ gopiṭakaṃ khajjakasya mahatī ca alindā bhaktasya dadhighaṭakaṃ ca nānāprakārāṇi ca vyaṃjanāni // vṛddhāye etad abhūṣi // eṣa asau ekam āhāraṃ kṛtvā śuve gamiṣyati etaṃ ca mama dvemāsikaṃ bhaktaṃ bhaviṣyati / kuśenāpi vṛddhāye ālāpaṃ ānayantena taṃ khajjakasya gopiṭakaṃ ekadukāye sarvaṃ khāditaṃ / sā ca odanasya mahatī aliṃdā yo aṣṭānāṃ vā navānāṃ vā taṇḍula-odanānāṃ pāko sarvaṃ bhuktaṃ / tāni ca vyaṃjanāni taṃ dadhikalaśaṃ / vṛddhā nirāśā //
avidhāvidhaṃ praviśitha antako iha āgato /
piśāco mānuṣarūpeṇa yo mām icchati khādituṃ //
kuśo āha //
sarve vasanti grāmasmiṃ ye ca kāyena pāpakā /
ekarātriṃ vasitvāna śuve gaṃsāmi ambike //
[_Mvu_3.16_]___so dāni ekarātroṣito kanyakubjaṃ gataḥ mālākāram allīno tathā pūrve śilpikajātī paścāt* mahānasaṃ / rājāpi ārādhito yāvadrājño priyo ti kṛtvā antarpurikāhi antaḥpuraṃ praveśīyati krīḍāpanako bhaviṣyati // antaḥpurikā pi mahendrakasyāpi dhītaro pṛṣṭhena vahati / sudarśanāpi tena vāhiyamānena asātā vāreti /
kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ /
uttrāsayati mān dṛṣṭvā samudre rājñaso yathā //
kiṃ dāni ahaṃ karomi kasya vā garahāmy ahaṃ /
uttrāsayati mān dṛṣṭvā mṛgī bhrāntā va lubdhakaṃ //
anūrjako yenāgato rātriṃdivam anuvrajan* /
gaccha kuśa svakaṃ rājyaṃ nechāmi durvarṇaṃ ahaṃ //
rājā āha //
ahaṃ supriyo te syāme suśroṇi tanumadhyame /
tava kāmehi mahantaṃ rājyaṃ pi nābhiprārthaye //
nāhaṃ gamiṣyāmi susaṃvṛtoru
diśāṃ na jānāmi yato smi āgato /
saṃmūḍharūpo vicarāmi loke
matto smi kāmaiḥ mṛgamandalocane //
devī āha //
vikṣepo tava cittasya yaṃ anicchantim icchasi /
akāmāṃ rāja kāmesi naitat paṇḍitalakṣaṇaṃ //
[_Mvu_3.17_] kuśo āha //
akāmāṃ vā sakāmāṃ vā yo naro labhate priyāṃ /
lābhaṃ tatra praśaṃsanti alābho tatra pāpako //
devī āha //
prabhosi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ /
ekastriyāye kāmena mahadduḥkhaṃ nigacchasi //
rājā āha //
netaṃ duḥkhaṃ prajānāmi yaśasvinī varṇalābhinī /
yaṃ sucīrṇe brahmacaryasmiṃ tvaṃ me bhāryā bhaviṣyati //
devī āha //
dhig astu te brahmacaryaṃ aghan te bhotu pāpakaṃ /
sunakhīṃ vā śṛgālīṃ vā paratra kāmayiṣyasi //
kuśo āha //
mā evaṃ avaca bhadre suśroṇi tanumadhyame /
śramaṇā pi hime sādhu brahmacaryeṇa śobhate //
te pi bhadre sucīrṇena iha cīrṇena śobhate /
svargeṣu upapadyanti tridaśe kāmakāmino //
tan te bhadre ahaṃ brūmi suśroṇi tanumadhyame /
na te anyo pati asti iti siṃhasvaro kuśaḥ //
devī āha //
saced va satyaṃ vacanaṃ naimittānāṃ bhaviṣyati /
na te bhāryā bhaviṣyāmi kāmaṃ chindāhi khaṇḍaśaḥ //
[_Mvu_3.18_] rājā āha //
nāhaṃ chettuṃ tavechāmi suśroṇi tanumadhyame /
acchinnā yeva tvaṃ bhadre mama bhāryā bhaviṣyasi //
mahāntaṃ ca mama rājyaṃ bahūśvaṃ bahupauruṣaṃ /
anantabahupradānaṃ bahvācchādanabhojanaṃ //
so haṃ rājyaṃ ca rāṣṭraṃ ca cchorayitvā ihāgataḥ /
tava kāmehi samantarājyaṃ nābhiprārthaye //
devī āha //
pāṣāṇe khanase kūpaṃ karṇikāreṇa karṇikāṃ /
vātaṃ jālena bandhesi anicchantīṃ yam icchasi //
akānto kiṃ kāmayasi . . . . . . . . //
gaccha kuśa svakaṃ rājyaṃ ātmānaṃ kiṃ kilāmasi //
rājā āha //
na etaṃ kilamathaṃ mahyaṃ brahmacaryaṃ idaṃ mama /
paratra me tuvaṃ bhāryā mahyaṃ bhadre bhaviṣyasi //
devī āha //
etan tava brahmacaryaṃ upāttaṃ bhotu pāpakaṃ /
sunakhīṃ vā śṛgālīṃ vā gardabhīṃ vābhiprārthaye //
rājaputro śūro vīro yuddhasmiṃ apratipudgalo /
kuśo 'yam ārūḍhaprajño idaṃ vacanam abravīt* //
[_Mvu_3.19_] gacchanto te ahaṃ bhadre suśroṇi tanumadhyame /
nigaḍehi te bandheyaṃ kin te kuryu sajātayo //
devī āha //
tam eva dharmam aparādhya yan te utpāditaṃ purā /
tam eva dharmaṃ smaramāṇo tvaṃ me bandhitum icchasi //
rājā āha //
prabhomi te ahaṃ bhadre bandhayitvā prajāpatī /
yen icchakaṃ pracāretuṃ pitā te kiṃ kariṣyati //
prabhosi strīsahasraṃ pi ekarātreṇa rāmituṃ /
tvam eva me varaṃ bhadre śuddhadanti prajāpati //
devī āha //
jānāmi te mahārāja balavāṃ tvaṃ naraṣabha /
durvarṇo durdṛśo cāsi duḥsparśo ca mahīpati //
sthūloṣṭho sthūlaśiro ca sthūlāṅgo si mahodaro /
paśyituṃ tvāṃ na icchāmi mā ātmānaṃ kilāmaye //
devī āha //
ete udviddhaprākārāṃ aṭṭāṭṭālakakholakā /
yo vā vahati nāgehi etaṃ hi vārayanti te //
. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .
ete śaktīhi yudhyanti tomarehi śarehi ca /
asīhi ca sutīkṣṇehi tvāṃ labheyaṃ prajāpati //
[_Mvu_3.20_]___rājā dāni mahendrako dhītaraṃ paribhāṣati / kiṃ tvaṃ tādṛśaṃ rājānaṃ yasya pratirājānaḥ trasanti taṃ choḍitvā ihāgatā // ayaṃ cāhaṃ saptahi rājānehi uparuddho tava kṛtena / eṣo dāni te eteṣāṃ saptānāṃ rājñāṃ sapta khaṇḍāni kṛtvā dāsyāmīti //
sā dāni bhītā rājadhītā aśrukaṇṭhā rudanmukhī /
vāripūrṇehi netrehi idaṃ vacanam abravīt* //
sacet* mām amba ghātensuḥ kṣatriyā dūragāmino /
asthīni me samānetvā ekamante dahāpaye //
ekamante dahāpetvā elūkaṃ mama kāraye /
elūkaṃ me karitvāna karṇikāram āropaye //
tato ca puṣpite sante vasantasmiṃ himāntake /
tato me ambe smareyāsi evaṃvarṇā mamātmajā //
tato ca so rājaputro yuddhasmi kovido kuśo /
saṃrūḍhaprajñāno asti samādāpya iti sthitā //
imāṃ bandhitvāna bhāgabhāgaṃ karitvāna kṣatriyā /
saṃgrāmaṃ ca daditvāna tataḥ kṣemaṃ bhaviṣyati //
[_Mvu_3.21_] tataḥ ca (sā rājaputraṃ) kṣatriyāṇī yaśasvinī /
vepamānehi gātrehi idaṃ vacanam abravīt* //
satyan te pratijānāmi rājaputra mahābala /
yadi te kocid aparādhye ācare va narādhipaḥ //
kuśo āha //
ahaṃ pi te prajānāmi śuddhadanti prajāpati //
yadi te kadācid bhūyo pi ācareyaṃ ito paraṃ //
tato prajāpatīmātā aśrukaṇṭhī rudanmukhī /
vāripūrṇehi netrehi idaṃ vacanam abravīt* //
ko nu veṇo vā pāṇo vā atha vā punar pukkaso /
kisya rājakule jāto kiṃ sya kurvantato mukhaṃ //
sudarśanā mātaram āha //
na eṣa veṇo na caṇḍālo atha na punaḥ pukkaso /
putro ikṣvākurājasya taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
mayūrakroṃcābhirutaṃ vāditradhvaniniṣevitaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
śaṃkhapāṇḍarasaṃkāśaṃ nārīsaṃghaniṣevitaṃ /
kṣtriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
suvarṇabhājanapratyuptaṃ nārīsaṃghasamākulaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
[_Mvu_3.22_] ṣaṣṭi nagarasahasrāṇi sphītaṃ rājyam akaṇṭhakaṃ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi nāgasahasrāṇi suvarṇālaṃkārabhūṣitā /
suvarṇacchadamātaṃgā iṣādantā samudgatāḥ //
ārūḍhā grāmaṇīyehi khaḍgatomarapāṇibhiḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi rathasahasrāṇī sanandighoṣālaṃkṛtā /
ayosubaddhanemikā dvīpicarmaparicchadā //
ārūḍhā grāmaṇīyehi cāpahastehi varmihi /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
ṣaṣṭi aśvasahasrāṇi ājāneyā hayottamāḥ /
suvarṇamekhalādharā khalīnaratanāmayā //
ārūḍhā grāmaṇīyehi kaśāhastehi varmibhiḥ /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
viṃśa brāhmaṇasahasrāṇī rājño bhuṃjanti nityakaṃ /
divā vā yadi vā rātrau sadā satkṛtapūjitā /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
kumārāṇāṃ śatā paṃca upetā mātṛpitṛto /
kṣatriyasya kulaṃ sphītaṃ taṃ tvaṃ dāso ti manyasi //
rājā dāni śṛṇoti devīye jāmātā āgato tti ihaiva antaḥpure ti // so dāni bhīto ca yaṃ vāhire rājehi bhayaṃ bhaveyā imaṃ abhyantare bhayaṃ jātaṃ / kuśo kiṃ kariṣyati //
[_Mvu_3.23_] kiṃ tvam unmattarūpā va vikṣiptacittā ca bhāṣasi /
kīdṛśo so kuśo kasmād anupaśyematha vayaṃ //
devī āha //
eṣa deva abhyantarato veśma-antare tiṣṭhati /
āgacchati rājaputraḥ abhiniṣkramya tiṣṭhati //
tasyāsau vacanaṃ śrutvā bhīto saṃvignamānaso /
priya-anumataikāṃso kṛtvā aṃjaliṃ tiṣṭhati //
tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi nararṣabha /
na vayam evaṃ jānāma siṃhasvara ihāgataḥ //
tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi nararṣabha /
na vayam evaṃ jānāma mahāsvara ihāgato //
tvaṃ kṣamāhi mahārāja tvaṃ kṣamāhi mahāratha /
na vayam evaṃ jānāma maṃjusvara ihāgato //
rājā dāni punar dhītaraṃ paribhāṣati // ettako kālo mama jāmātu āgatasya na ca tvaṃ mama nivedesi // so dāni tat kṣaṇaṃ śatapākehi sahasrapākehi ca tailehi abhyañcitvā snāpito mahārahehi vilepanehi vilipto mahārahehi ācchādanehi ācchādito āmuktamakuṭo paṃcāṅgikena tūryeṇopasthihīyati // kuśo śvaśuraṃ āha //
yattakā te hastī aśvā ca sarveṣāṃ karṇā pidhīyantu /
mā mama siṃhanādena svakaṃ sainyaṃ bhajiṣyati //
kṣipraṃ ca aśvā yojetha suvarṇa-ucchritadhvajāṃ /
[_Mvu_3.24_] antepurāto niryāsi rājño mahendrasya paścato //
so siṃhanādaṃ nanade śūro yuddhasmiṃ īśvaro /
siṃhanādaṃ naditvāna parigṛhṇati kṣatriyā //
te dāni sapta kṣatriyā jīvagrāhaṃ gṛhya śvaśurasya allīpitā // te rājā āhansuḥ // kiṃ karomīti // kuśo āha // pādehi mama śvaśuraṃ allīyatha vṛddhiṃ ca karotha // te dāni pādehi ca mahendrakasya rājño abhigatā jayavuddhi ca se kṛtā // madrakarājā āha // kiṃ karomi tti // kuśo āha // kariṣyasi mama vacanaṃ // śvaśuro āha // kariṣyan ti // asti te dhītaro suvarṇasahasramaṇḍitāṃ kṛtvā ekamekasya rājño ekamekāṃ dhītaraṃ dehi jāmātaro bhontu / sukhaṃ anudvignaṃ vasiṣyasīti // rājñā mahendrakena teṣāṃ kṣatriyāṇāṃ sarveṣām ekamekā suvarṇasahasrapratimaṇḍitā dhītā dinnā suvarṇasandhīva putrapautrā // te dāni svakāni rājyāni visarjitā //
___gateṣu saptarājāneṣu śvaśuraṃ kuśo āmantrayati // aham api gamiṣyāmīti // madrakarājā āha // putri sudarśane tvaṃ evaṃ parākramayuktaṃ rājānaṃ śuraṃ dīrghadarśinaṃ ikṣvākuputraṃ mahābalaṃ mahākulīnaṃ arahase premnena ca gauravena ca upasthihituṃ / yaṃ nūnāhaṃ saparivāro sarvo ca adhisthāno saṃśayāno mokṣito // sādhū ti dhītā pituḥ vacanam aśroṣīt* // rājā dāni mahendrako mahatā satkāreṇa prabhūtaṃ ratnadānaṃ dattvā jāmātukasya sudarśanāye ca caturaṃgabalakāyaṃ saṃnāhayitvā visarjitā //
___so dāni yarthechite janapade āvāsito / tatra padmasare snānāya okasto //
[_Mvu_3.25_] tatra snāpayantena ātmano pratibimbaṃ dṛṣṭaḥ / sa taṃ durvarṇaṃ durdṛśaṃ ātmano pratibimbaṃ dṛṣṭvā durmano āsi / tena hi me mahendrakarājadhītā paribhavati / ātmānaṃ upakramiṣyāmi // so dāni śakreṇa devendreṇa samanvāhṛto // ayaṃ kuśo bodhisatvo durvarṇatāye ātmānam upakramitukāmaḥ tena tasya jyotīrasa-ekāvalikā maṇiratnaṃ dinnaṃ / imam ābandhāhi tataḥ te rūpeṇa sarvajambudvīpe samasamo na bhaviṣyati / yatra kāle paurāṇikaṃ rūpaṃ abhikāṃkṣasi tad etaṃ maṇiṃ pāṇinā pidhiyayāsi // so dāni tena maṇiratnena ābaddhena rājakulaṃ praviśati divyena rūpeṇa pratihārarakṣeṇa ca vāri mā praviśāhīti // so dāni āha // ahaṃ kuśo ti // pratihārarakṣo āha // bhadraṃ kuśo rājā edṛśo rūpeṇa bhaveyā ti // rājñā kuśena taṃ maṇiratnakaṃ hastenāpihitaṃ / tasya yathāpaurāṇaṃ varṇarūpaṃ saṃvṛttaṃ // pratihārarakṣo dṛṣṭvā mūrdhena praṇipatito // so dāni praviṣṭo devīya mūle // devī āha // mā rājakulaṃ avamardāhīti / kisya tvaṃ rājakulaṃ praviṣṭo // so āha // ahaṃ kuśo // devī āha // kuśo rājā edṛśena rūpeṇa bhaveyā // rājñā taṃ maṇiṃ hastena apihitaṃ / so dāni yathāpaurāṇo saṃvṛtto // devī āha // ato maṇito hastam apanehi // rājñā maṇito hasto apanīto divyaṃ cāsya punaḥ rūpaṃ saṃvṛttaṃ // ātmānam eva upasaṃkramitukāmo / tato me imaṃ jyotīrasaṃ nāma maṇiratnaṃ śakreṇa dinnaṃ // kuśo rājā āgacchatīti śrutvā ekūnā paṃca kumāraśatāni amātyā ca bhaṭabalāgraṃ ca sarve pratyudgatā / paśyanti kuśaṃ rājaṃ hastiskaṃdhavaragataṃ divyena rūpeṇa ādityam iva pratapantaṃ caturaṃgena balakāyena saṃparivṛtaṃ āgacchantaṃ / te dāni na pratyabhijānanti /
[_Mvu_3.26_] tena dāni rājñā maṇi hastena pihito yathāpaurāṇaṃ ca rūpaṃ saṃvṛttaṃ tataḥ ca sarve praṇipatitā // evaṃ mahatā samudayena kuśo rājā devīye sudarśanāya sārdham antaḥpuraṃ praviṣṭo //
evaṃ puṇyavato arthā sarve bhonti pradakṣiṇāḥ /
yathā nāma kuśo bhāryāya jñātīhi ca samāgato //
pūrvenivāsaṃ bhagavān pūrvejātim anusmaran* /
jātakam idam ākhyāsi śāstā bhikṣūṇam antike //
te ca skandhā te dhātavaḥ tāni āyatanāni ca /
ātmano rthaṃ ca bhagavān etam arthaṃ viyākare //
anavarāgrasmiṃ saṃsāre yatra me uṣitaṃ purā /
kuśo ahaṃ tadā āsi sudarśanā yaśodharā //
māyā mātā tadā āsi mahānāmo mahendrako /
māro anyataro rājā evaṃ dhāretha jātakaṃ //
evam idam aparimitaṃ bahuduḥkhaṃ
uccanīcacaritaṃ purāṇaṃ /
vigatajvaro vigatabhayo aśoko
svajātakaṃ bhāṣati bhikṣusaṃghamadhye //
bhikṣū bhagavantam āhansuḥ // tasya bhagavan karmasya vipākena kuśo rājā durvaṛṇo durdṛśo pratikūladarśano abhūṣi // bhagavān āha //
___bhūtapūrvaṃ bhikṣavaḥ atītamadhvānaṃ nagare kampille paṃcālajanapade duve jāyapatikā taruṇābhirūpā parasparānuraktā bhavensuḥ / tāye istriye sādṛśaṃ tatra gṛhaṃ niḥśalyakaṃ
[_Mvu_3.27_] siddhaṃ // buddhānām anutpāde pratyekabuddhā loke utpadyanti tūṣṇīkaśobhanā khaḍgaviṣāṇakalpā / ekam ātmānaṃ damenti śamenti parinirvāyanti // tāye striyāye tatrāhāraṃ siddhaṃ // pratyekabuddho ca taṃ gṛhaṃ parviṣṭo piṇḍāya taruṇābhirūpo prāsādikena īryāpathena // prāsādikābhiprasannā devamanuṣyāḥ // tasyā striyāye pratyekabuddhaṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ // tāye tasya pratyekabuddhasya piṇḍapātro ca dinno // so cāsyā kuṭumbiko praviṣṭo paśyati taṃ ca pratyekabuddhaṃ gṛhe bhāryāṃ ca // tasya dāni śaṃkā utpannā / taruṇo yaṃ pravrajito mā haiva me kalatrā olokitā bhaviṣyati // so tāye bhāryāye paruṣavācāye āha // bhuktapūrvo te eṣo yathā tvam etasya bhojanaṃ desi // sā āha // śāntaṃ pāpaṃ pravrajito eṣo mahābhāgaḥ apūrvo eṣo adya gṛhaṃ praviṣṭaḥ prasādena me etasya bhikṣā dinnā // tato so pratyekabuddho tasya puruṣasya akuśalaṃ cittotpādaṃ jñātvā anugrahārthaṃ tato yeva gṛhāto haṃsarājā viya vaihāyasaṃ krānto // tasya dāni puruṣasya taṃ pratyekabuddhaṃ vaihāyasagataṃ dṛṣṭvā prasādam utpannaṃ mahābhāgo ayaṃ ṛṣi iti // tena sā bhāryā anukṣamāpitā praṇidhānaṃ ca utpāditaṃ / anye pi me jāti tvaṃ bhāryā bhavesīti anyarāṣṭraṃ pi gatā nānyasya vaśe vartesi nānyasya mama yeva tti //
___bhagavān āha // syāt khalu punar bhikṣavo yuṣmākam evam asyād anyaḥ sa tena k